Amadekar / Hazırlayan: Bülent Ulus

Kawayê Min / Benim Kawam

Kürtçeden Türkçeye Çeviren: Dilawer Zeraq
Wergerên ji Tirkî bo Kurdî: Davut Özalp

Berhevkirin / Derleme

Evrensel Basım Yayın 490

Rêza Pirtûkên Kurdî 15

Kawayê Min / Benim Kawam

Amadekar / Hazırlayan: Bülent Ulus

Werger / Çevirenler: Dilawer Zeraq, Davut Özalp

Dîzayna Bergê / Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Wêneyê Bergê / Kapak Fotoğrafı: Ferhat Arslan

Amadekirina Bergê / Kapak Uygulama: Devrim Koçlan

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

© Evrensel Basım Yayın 2012 - Sertifika No 11015

Çapa Yekemîn Adar 2012 / Birinci Basım Mart 2012

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbu

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

Kawayê Min

Pêşgotın

Destan, hafizeya dîroka devkî ne ku bi hezaran salan berê hatine jiyîn, an jî li bal xelkê hatiye qebûlkirin ku divê wisa hatibin jiyîn. Di nav kurdan de rabirdûya zor û mecbûrî ya kevneşopiya vegotina devkî yan jî zargotinê, ji nifşekî veguheziye nifşekî din û heta roja me hatiye. Destana Kawa jî di nav kurdan de yek ji vê mîrasa çandî ya muhîm a vê kevneşopiyê pêk tîne.

Hêmanên mîtolojîk ên di destanan de û tevlihevbûna rastî û xeyalê, rewşek e ku tê zanîn, lê taybetiyeke muhîm a ku destana Kawayê Hesinkar ji destanên din cihê digire heye; ev destan hê jî didome, şerê wê dewam dike û tê meraqkirin bê ka wê çawa bi dawî bibe.

Dema ku mijar Kawayê Hesinkar û têkoşîna wî be qutkirina wê ya ji wateya ku gihandiye roja me jî bêîmkan dibe. Tam jî di vê dema ku ev pirtûk dikeve ber çapê de, şibîna di navbera zihniyeta ku “bêserektî”yê li ser kurdan ferz dike û musallatbûna Dehaq a li “mejiyê”n xortên kurd, îşareta wê yekê ye ku wekî ev destan hê bi dawî nebûye.

Me pirtûka Kawayê Min, ji pêdiviya bi azadiyê û bangkirina bi bal azadiyê ve, bi armanca ku em Kawa veguhêzin îroj û ji rewşa wê ya “çîrokek zemanê berê” derxînin, hem ji hêla folklorîk ve hem jî bi motîfên roja îro ji nû ve ava bikin, amade kir. Em ji vegotinên nivîskar, şair û çîroknûsên xwe fêm dikin ku Kawa ji figurek mîtolojîk an jî lehengekî çîrokê wêdetir, bi jiyana kurdan re bûye yek.

Yan di vejîna zimanê hatiye qedexekirin de, yan di agirê li serê çiyan hatiye vêxistin de, yan jî di gotina hezkiriyê de derdikeve pêşberî me Kawa; dibe çavê siyasetmedarekî gel raçev dike; dibe newaya muzîsyenekî hêviyê belav dike; dibe xwîdana eniya karkerekî tevlî cewhera hesin dibe.

Kawa hê jî wê rista xwe berdewam dike; di her Newrozê de li ber agir hesin dikute, bi meşaleya ku vêxistiye xelkê dawetî azadiyê dike. Ê ku li ber germahiya agir hesin dikute êdî ne Kawayek bi tenê ye, bi hezaran Kawa ne...

Ev pirtûka ku ji çardeh nivîs û helbestekê pêk tê, ji kurdî bo tirkî ji hêla Dilawer Zeraq ve, ji tirkî bo kurdî jî ji hêla Davut Özalp ve hate wergerandin û bi duzimanî hate amadekirin. Bi vî rengî dê xwendevan azadiya xwendinê ya bi zimanê xwe yê zikmakî tam bike. Bi hêviya pêşerojeke azad...

Bülent Ulus

KULÎLKÊN BÎST Û YEKÊ MEHÊ

Cîhan Roj

Du roj bûn, Kawa bi berdewamî, bi dilekî xembar li xortekî dinihêrî. Pê hesiyabû, wê piştî çendekê ji bo birîna Dehaq, ew xort bibirana û bikuştana. Tişta Kawa jê haydar bûbû bi tenê ne ew bû; fermana Dehaq hebû ku kesên ji bo birînên wî dihatin bijartin diviya kesên evîndar bûna. Li gorî baweriya wî encax xwîna evîndaran dikaribû birîna wî sax bikira.

Heger ew xort bibirana wê dor bihata evîndara wî xortî. A, Kawa xwe ji wê fikrê nedikir; çendî caran keça xwe û ew xort bi halê yartî dîtibû. Nedikarî li ciyê xwe bisekiniya. Cara pêşî bû tirsê xwe li wî dida der. Dîmena kuştina wî xortî, kuştina keça xwe dianî ber çavê xwe. Ji xênî derket û kir orînî. Dengê wî li çiyan, kevir û zinaran belav bû.

Hat ser karê xwe. Bi hêrs li hesin dida. Dest pê kir ku wê kêrekî pir piçûk û pir jî bi hukum çêkira. Xwêdan bi ser diket. Li ber germahiya agir xwêdaneke sar. Dihelkiya. Her ku keça xwe bi bîr dianî wesle li bedena wî sar dibûn.

Li çareyan digeriya; kêrekî piçûk, bi hukum... Wexta keça wî bibirana wê kêr bida keça xwe, keça wî jî wekî plan wê bigota, “tişt pê nayê can û meytê min bi qurbana Dehaq be lê ez dixwazim pêşî marên li ser milên wî ramûsim.” Heger ku destûr bidanayê wê keçikê Dehaq bi kêrê bikuşta. Kawa, ji van fikr û xeyalên xwe poşman bû; “na, heya niha tu kes nebirine cem Dehaq, ji xwe tu kesî ew nedîtiye. Ev nabe, riyek din lazim e”, got xwe bi xwe lê dîsa jî dewam kir da kêrê çêke.

Dest dev kar berda, çû malê. Nedixwest tirs û kelecana di dilê wî de reng bide rûyê wî, ji lewre her kesî ew wekî Kawayê Hesinkar ê bi qasî çiyayekî bêdeng, ew qas jî bi heybet dinasî. Xwe bêçare hîs dikir; hêvî dikir ku ba û bahozek rabe, tofanek xwe bida der!

Li zeviyên şîn nihêrî. Tayên genimê biharê kêliyekê ji bo wî bûn sebir. Rengê bi roj diteyîsî wê wextê şînekî tarî bû. Kûr dûr difikirî. Wextê bi xwe ve hat tu hukmê tîrêjan nemabû.

Ji kesên malbatê tu kesî ew wêrekî di xwe de nedidît da tiştekî jê re bigota; di halên wî ên wisa de kesên malbatê bi minminî şîret li hev dikirin, “Dêw ji xewa giran şiyar mekin, ger ew bi hêrs bikeve wê tofanê li me rake.”

Heya qatê şevê jî Kawa li ciyê xwe rûnişt. Ba rabû, baran, li dû baranê zîpik... Kawa xwe li lûtkeyê girt. Bayê li ser sîngê wî digeriya bi tevî hebên zîpikê hinekî tîna bedena wî dişkênand. Ew hal ji bo wî dibû hêz. Hîs dikir ku hemî yezdan alîkariya wî dikin. Li lûtkeyê kir qêrîn. Qêrîna wî li çiya, deşt û newalan olan da.

Her kes li pêş deriyê xwe bû, dengê bi heybet şîrove dikirin. Hinan jê, ew leheng kî ye ne haydar e bê zalimekî wekî Dehaq heye li vî welatî, ger Dehaq wî bi dest bixe wê wî parçe parçeyî bike, digot. Yekî din, Dehaq ne ew egîd e ku karibe bi şevê mêran bi dest bixe, ew hemî xirabiyên xwe bi roj, li ber tîrêjên tavê diqewimîne, digot.

Hîsekî ecêb xwe li Kawa da der; bêriya keça xwe kir. Li vegerê brûskê vedida. Li ber kevirekî marekî tevizî dît. Mar xist destê xwe. Ji qehra marên li ser milê Dehaq, ji dil hat mar dayne ser kevir û serê marî bipelçiqîne. Dev ji wê fikrê berda. Şirîna ava baranê bû, di ser zinarekî de diherikî, Kawa devê xwe kir ava baranê, têr vexwar. Mar hê jî di dest wî de bû. Bêtir tî bûbû. Bi kulman zîpikên li ser keviran xwar. Wextê gihaşt nav zeviyan tayên şîn jê kir xwar. Tîna di destê wî de dibû sedem mar hêdî hêdî bi xwe ve were. Kawa, wekî tedbîr bi stuyê mar girt. Ketibû nav daristanê. Di tariyê de daristanê bêtir tirs û xof dida der. Wî jî wê wextê xwe wekî hûtekî hîs kir.

Nêzikahî li xêniyan kir. Gelek kes di dest wan de meşale ber bi wî ve dihatin. Kawa deng li wan kir, ey mirovno, hûnê biçin ku? Dengên tevlîhev bi ser Kawa ketin:

– Li lûtkeyê dengekî bi çiyê ket.

– Me xwediyê deng meraq kir.

– Belkî jî ew deng bi ser hawara me de tê

Ji nav wan yekî, “min dizanî hebe tunebe xwediyê wî dengî Kawa ye, Kawayê Hesinkar. Deng bi xwe bixe, belkî çiya biqelêşe, Bozê Rewan ji dilê çiyê de derê, tu bibî siwarê Bozê rewan, li ser serê Dehaq bibî agirê kulê. Şêrê şêran, tu her roj çirûskan bi hesin dixî, ka çirûskekê jî ji bo qedera keç û xortên me pêxe. Bêje, ferman bide, îşev em giş ji bo te bibin pir, bibin meydan, tu li ser pişta me bimeşe, heya ber deriyê Dehaq.

Kawa marê di dest xwe de rê kesan da. Deng li şevê da:

– Sibeh. Sibehê her yek ji we bibe nêçîrvanekî maran. Em ê bi hezaran, deh hezaran maran bi dest bixin... Guh bidin min, gotinên min ji bîr mekin. Ronahiya meşaleyan ne bes e em hevûdu baş bibînin. Ez rengê we nabînim bê rengê tirsê ye an ê hêrsê ye. Di dilê xwe de cî ji bo dengê min bihêlin. Em ê bi hezaran maran berhev bikin û veşêrin. Di şeveke tarî de, em ê bi siviyan hemî maran bibin li derdora qesra Dehaq berdin. Çarnikal em ê erd vekolin û agir pêxin, wê hemî mar xwe li qesrê bigirin. Tira Dehaq ji maran e. Ew ew qas ji marên li ser milên xwe ditirse, lewre serê mejiyê xort û keçan dide wan. Belkî, em bi wî awayî wî bitirsînin, zirav li wî biqetînin.

Dengên bi heyecan, bi fikar, bi coş tevlîhev dibûn. Gişkan bi ya Kawa kir. Wekî gotina dawî, ev e, marê pêşî vaye di dest min de, ez ê heya sibehê wî di odeya xwe de bihêlim.

Mirov belav bûn. Kawa bi qasî çend xeyalên sivik ma li wir. Ba sekinîbû. Zîpik jî nedibarî. Hewaya sar hîs kir. Ji ku hat hişê wî nizanibû, xwe şermezar kir, di nav şevreşkê de xwe wekî darekî bê hukum hîs kir.

Kawa wekî gotibû, mar bir odeya xwe. Xatûna wî xwarin ji bo wî anî. Bi tirs li mar nihêrî. Ji jina xwe re behsa xemên xwe kir. Jina wî, bi hewar axivî:

– Heger dor were keça me Arşîn, wê rihê min nikaribe êşa wê hilgire, ez ê ji niha de dua bikim da ez bibim teyrek, bibim darek da êşa keça xwe nebînim. Bêje Kawayê min, tu çawa haydar bûyî?

– Dor hatiye evîndarê keça me. Ma tu nizanî Dehaq li dû mejiyê evîndaran e?

– Ez dizanim. Ez dizanim bê Dehaq çawa ketiye wî halî!

– Çawa Arîna min, tu kesî heya niha behsa tiştek wanî nekiriye?

– Kevir nikare sira xwe veşêre, ew Dehaq be jî nikare sira xwe heta hetayê veşêre, ma kî sirên xwe heya mirinê birine.

– Bêje Arîna, tu ji min re meseleya derdê Dehaq bêje.

– Li paş çiyê şikeftek heye. Jineke sî salî li wir dijî. Haya kesî ji wê nîn e. Ew weke xwedawendekê bedew e. Ji bilî min haya kesî ji wê nîn e. Min soz dabû wê lê ez ê êdî li ser soza xwe nemînim. Dehaq wextekî dil daye evîndara xortekî. Bi darê zorê keçik ji bo xwe biriye. Xort çi kiriye serî bi Dehaq re nekişandiye. Dehaq çi qas bi dû ketiye jî xwe bi keçikê nedaye hezkirin. Rojekê ew xort aniye, li ber çavê keçikê kuştiye. Bi kulman xwîna wî vexwariye. Keçikê dua kiriye ku ew û bedena xort a mirî bibin du mar û xwe li canê Dehaq bidin der. Duaya wan ji aliyê yezdanan ve hatiye qebûl kirin. Keçik û xort di bedena wî de dibin mar. Ji wê rojê ve her ku mar di bedena wî de dilebitin û bi xwîna Dehaq dikevin, Dehaq mejiyê însanan dide wan. Ji wê rojê de Dehaq ji evîndaran hez nake.

– Jinik ji ku van tiştan dizane?

– Carekî wê jinikê dibin da ku bikujin. Wextê kêrê diavêjin stuyê jinikê Dehaq di qulika dîwêr de dibîne. Ji ber bedewbûna jinikê hiş û aqil bi Dehaq re namîne. Deng li qesasan dike. Jinikê dibe odeya xwe. Marên li ser milê xwe dinuxumîne. Jinikê tu car mar nedîtine. Her ku ji ber tirsa canê xwe xwestiye ji Dehaq hez bike jî nikaribûye. Wê digot, Dehaq bi qasî çiyayê bi berf sar e, bi qasî şeva li daristanan bi tirs e. Axir, rojekê Dehaq li jinikê der dibe, derdê xwe jê re dibêje. Jinika ku her bi tirs bûye şevekê ji dest wî filitî ye.

– Jinikê negot, tirsa Dehaq ji çi ye?

– Na. Wê digot ew di odeya xwe de ye. Tu kesî marên li ser milên wî nedîtine. Heger bi ya jinikê be, wê digot, “ez dibêjim mar ne li ser milên Dehaq in, di nav dil û gurçikên wî de ne. Her carê bi wîna wî dikevin. Xwîn bi wî re namîne, ew jî mejiyên xort û keçan vedixwe.”

– Em ê hîn nebin bê tirsa Dehaq ji çi ye?

– Ew hîn bûye, heger rojekê jî mejî nexwe wê bi canê xwe bikeve.

– Dehaq bi qasî çiyayekî giran e.

– Rast e. Zor e ku rê lê bê girtin.

– Lê îro wextê ku min kir orîn deng bi hemî çiyayan ket.

– Min dizanî tuyê biçî û li serê çiyê bikî qêrîn.

Kawa behsa plana xwe kir. Li xweşa jina wî jî çû. Destê sibehê bi tîrêjên pêşî re Kawa şiyar bû. Arşîn ji bo wê tasekî şîr anî. Kawa li keça xwe nihêrî. Şîr vexwar. Ew keça xwe û jina xwe bi tevî mirovên wî warî çûn nêçîra maran.

Roj û meh dibuhurîn. Mirovan her mar bi dest dixistin, di xêniyan kevirî de bi cî dikirin. Ji Dehaq re dihat gotin ku mirovên di bin hukmê te de ew qas ji te hez dikin, ji ber derdê te li maran bûne dijmin, bi dû ketine wê hemî maran bigirin û di rojekê de gişkan bişewitînin!

Rojeke ji rojên ser ên meha Adarê bû. Wext hatibû. Bi şev hemî maran bi siviyan kişandin derdora qesra Dehaq. Mar berdan û bi meşeleyan ber bi maran ve meşiyan. Maran xwe li qesrê girt.

Deng bi ewrên bi ber ket. Birûskê veda. Her zîpika diket êş dida canê mirovan. Mirovên li wan deveran bi dilekî bi kul li malên xwe vegeriyan. Kawa li asîman dinihêrî. Kir qêrîn, kir hawar fêde nedît. Xwe bi xwe diaxivî, qey roj ji bo xwedayan rojek xirab e, ew bê qirar in... Fam nakim, Xweda çawa derbarê hezkirinê de bê qirar dimînin, li benda çi ne ew, ji bo çi li me hatin xezebê, zîpik bi ser me de barandin... Bi bedenekî bêhal, bi dilekî bêçare ew jî vegeriya. Mar giş tevizî bûn.

Kawa agir gur dikir ji bo hesin. Kalemêrekî hat cem wî. Kawa kesekî ne bi sohbet bû. Wê rojê ji dil dihat bi sohbet be. Ji kalê hêvî dikir da ku çareyekê jê re bibîne. Kalê behsa serpêhatiyeke xwe ya dema xortaniyê kir:

– Kawa, ez xort bûm. Rojekê ez çûm gundekî ji bo xwe qîzekê bixwazim. Min qîzik dît. Gelek bedew bû. Berêvarê qîzîk çû ser kaniyê. Gelek wext derbas bû nehat. Diya wê ji ber mereqê rabû çû, ew jî nehat. Piştî wextekê bavê keçikê jî rabû çû, ew jî nehat. Ez mabûm bi tenê. Min da rê, ez çûm ser kaniyê. Li ser kaniyê çi bibînim, her sê bi kela dil digiriyan. Min pirsî, hey hawar çi bû çi qewimî? Diya keçikê bi girî gote min, tu hatî keça me bixwazî, tuyê bi keça me re bizewicî, wê rojekê zarokên we çêbin, wê zarok mezin bin, hûnê bi mêvanî werin mala me. Wê zarok werin ser kaniyê, bilîzin. Wê çavê zarokan li wê kulîlka li kaşî bikeve. Wê zarok dest biavêjin kulîlkê, bişemitin û bikevin bîra kaniyê! Ez heyirî bûm. Min pirsî, niha derdê we ew kulîk e? Bavê keçkê, got, belê. Min dest avêt kulîlkê, çilpand û min got bi xatirê we, ez hatim.

Kawa mîna çare bi dest xistibe bêdeng ma. Li dû çend henaseyên kûr ji kalê re got, oxira te ya xêrê be, te karekî giran da ber min. Kalê çû. Kawa bi şev û roj kêrên piçûk çêkir. Roja bîstê Adarê bi sedan kêr li kesan belav kir. Êvarê her kes bi meşale ber bi qesra Dehaq ve meşiyan. Bi çiya ketin. Orîna Kawa bû. Her dever bi meşale bû. Wê şevê Dehaq li bendê bû da ku mejî jê re bibin.

Roja bîst û yekê mehê Kawa berê her kesî da çiyayan. Çûn jinika di şikeftê de xwe veşartibû derxistin. Ew bi kulîlkên biharê xemilandin.

WÊ ÊVARÊ ME ŞOREŞ PÊK ANÎ

Çiya Mazî

Êvareke sala 1977’an bû. Wê êvarê li Şemrexê şoreşek pêk hatibû. Birayên mezin ji yên navîn re tiştin gotibûn û wan jî her yekî komek çêkiribûn û ji me re digotin. Em di pola amadehî ya yekemîn de bûn. Pirî ciwanên wan koman ji pola me bûn, ji ber ku em xwendekarên vê dibistanê yên pêşîn bûn û berî me pol tunebûn.

Her komek li dora dibistanê, li ber dîwarekî hatibû hev û pistepista ciwanan bû. Hê ji tu koman bangî min nekiribûn, ez û çend heb hevalên xwe li hewşa dibistanê digeriyan, lê em li bendê bûn ku bangî me jî bikin. Piştî demekê ku ji komeke ber dîwarê dibistanê bangî min kirin, min dikir ku bifiriyama û hema bê sekin û bi peroşî ber bi wan beziyam. Dema ku ez çûm nava wan hevalekî mezin li wê derê bû û nîqaşek pir gûr didomiya.

Berê jî min komên wisa û nîqaşên wisa li Şemrexê dîtibûn û ez li rexekî sekinîbûm min li wan guhdarî kiribû. Lê îcar tiştinên pir xerîb dihatin gotin, ên ku heta niha min pir nebihîstibûn. Wekî “Mafê Çarenûsa Kurdan” û “Newroz.” Lê di civînên wisa yên ku em berê lê rast dihatin de, bi piranî navê Stalîn, Lenîn û Mao pir bi lêv dibûn û mijarên nîqaşan jî sosyalîzm û Marksîzm bûn. Carinan wisa nîqaş gûr dibûn ku min digot qey wê rabin û li hevdu bixin; bi seatan barebara wan bû û dawî li nîqaşan nedihat. Ne pêkan bû ku em di bin bandora wan de nemînin. Êdî nifşê me jî dest bi xwendina pirtûkên sosyalîzm û felsefeyê kiribû.

Van nîqaş û tevgerana pir kêfa min dianî. Ji ber ku pênc-şeş sal çêbibû ku ez ji gund hatibûm û heta wê demê min ji peyv û şîretên bav û apên xwe, yên xizmên xwe û yên meleyan pê ve li tu nîqaşan guhdarî nekiribû, li derveyî dibistanê. Di jiyana derveyî dibistanê de tenê, şîretên feodalî û ola Misilmaniyê hebûn; dê çawa hurmet ji ap û xalan re bihata nîşandayîn, dê çawa irf û adetên feodalî-eşîretî bihatana pêk anîn û çawa rêbazên Misilmantiyê bihatana bi cih anîn. Mezinên me ev tişt nîşanî me didan, an jî her roj bi me didan jiberkirin. Di her civînên şînê de, di her civînên mêvanî, azatî û sersaxiyan de, tenê Misilmantî û nîqaşên irf û adetên feodaliyê hebûn. Lê van çend salên dawiyê nîqaşên li derveyî vana derketibûn û ciwanên bajêr zor didan van nîqaşana û carinan civînên nava malan tevlihev dibûn. Melayan digotin “ola me ji dest çû” û mezinê malan yên bi hişmendiya feodal jî digotin; “rêz û hurmet nemaye. Ev zarok marokana wê çawa kurdan azad bikin?” Lê belê êdî ciwanan li hember serdestiya gelek kes û saziyan seri radikirin û kom çêdikirin, li her tax û gundan digeriyan.

Dema ku ji komên ber dibistanê hevalekî bangî min kiribû û ez çûbûm ba wan; wekî gava min a ji zaroktiyê ber bi ciwaniyê ji min ve xuya bibû. Hîsek wisa bi min re çêbibû ku min digot “êdî ez jî bi kêrî tiştekî têm.”

Nîqaşên pêşî qediyabûn û mezinê komê got; “êdî divê em derbasî mijara xwe bibin” û bahsa Newrozê kir; “Newroz, roja nû ye. Di serdemên berê de, bi navê Dehaq qralek hebû li ser vê axê. Ji bo otikên di serê wî de derketibûn, rojê du xortên nûhatî dikuşt û mejiyên wan dikir derman. Çend zarokên Kawayê Hesinkar jî kuştibû. Lê Kawayê Hesinkar di 21’ê Adarê de Dehaqê zalim kuşt û xortên gelê xwe ji mirinê xelas kir, her wiha azadiya gelê jî xwe pêk an.”

Her kesî bi baldarî û şanaziyeke mezin lê guhdarî dikir. Lê ez cara pêşî bi vî rengî, bi peroşî li peyva “azadî”yê rast dihatim. Bi wateya wê ya mezin re hê nû rû bi rû dimam. Heta wê demê min digot qey ‘azadî’, berdîberdanî ye, bêpergalî û serberdayîbûn e. Lê min nizanîbû ku peyva azadiyê ewqas giyanê mirov rehet dike û mirov bi firê dixîne. Erê... eynî wisa bû, ez bi van peyvana bi firê ketibûm û ji bilî rêbazên feodalî û jiberkirinên olî, nêzîkî tiştekî din dibûm, hinek ramanên nûh di hişê min de bicih dibûn. Hê wî mezinî peyva xwe neqedandibû jî, min ji xwe re wate ji vê peyvê re çêdikir. Min digot “nexwe çi dema ku giyanê mirov bi kêf be mirov azad e. Çi dema ku mirov bi tiştekî nû re bê ba hev û li gor ramanên xwe tiştan biafirîne mirov azad e, nexwe em kurd in û divê em kurd azad bin.”

Hevalê mezin digot; “ji wê roja ku Kawayê Hesinkar serî hilda hetanî îro, kurd jî her şeva Newrozê li serê çiyayan agir vêdixin. Lê qet li navçaya me agir vêneketiye. Îro li her derê welatê me agir tê vêxistin. Divê em jî îşev li serê van kolikana agir vêxin.”

Her çar aliyê navçeyê çiya bû û cara pêşî wê agirekî wisa û çalakiyek wisa li Şemrexê çêbibûya. Dê xortên navçeyê jî, ji her taxê tevlî vê çalakiyê bibûna. Her komekê wê li serê kolikekî agir vêxista û mezinên koman jî wê çek biteqandana. Ji xwe tişta herî balkêş jî ev bû ku; ji bilî guherîna di mejî û giyanê min de çêbûbû, guherîna ku di navçeyê de bû, ango yekîtiya ciwanan bû.

Ji sê eşîrên mezin ê navçeyê, du heb dijminê hevdu bûn û bi dehan kes jî ji hevdu kuştibûn. Me ji taxên ku dijminê hevdu bûn re digot “taxa jêr” û “taxa jor”. Taxa jor Yaqubî bûn û taxa jêr jî Gançoyî. Ya rexên herduyan jî Bilêçkî bûn. Di nava taxa Yaqûbiyan û di navîna bajêr de çend malbat ji axayên ku ji deverek din koçber bûbûn û hatibûn hebûn. Malbatek jî, ji nûnerên axayên berê hebû. Lê ji ber dijminatiyê êdî bandora wan li ser serokeşîran tunebû.

Navê Yaqûbî, Gançoyî û Bilêçkiyan ji secereya kalikên wan dihat; bi eslê xwe fileh bûn, lê ji sedsalî zêdetir bû ku bibûn misilman. Ji bo qîzekê an perçeyek erd, nêzî pêncî salî bû ku dijminatî di nava wan de hebû û hey hevdu dikuştin. Dijminatiya wan, carinan pir dijwar dibû û bandor li ser her kesê navçeyê dikir. Ji xwe carinan ku şer derdiket, mirovên taxa Yaqubiyan derdiketin birrekên kolikê paş taxa xwe û çek bera nava taxa jêrîn ya Gançoyan didan û nedihiştin kes derkeve derve. Wê demê dikandarên sûkê jî bi carekê derrabeyên dikanên xwe digirtin û xwe dixistin sitareyekê yan jî di hundurê dikanê de diman heta ku teqîn biqediya.

Tiştekî ecêb a din a di nava sûkê de jî hebûna xetekê bû. Mirovên taxa jêrîn nikarîbûn berjor herin û yên jor jî nikarîbûn ber bi taxa jêrîn herin. Hinek mirovên taxa jorîn hebûn ku di emrê xwe de taxa jêrîn nedîtibûn û yên jêr jî taxa jorîn nedîtibûn. Heta du riyên ku diçûn Mêrdînê hebû û her yek di rêyekê de diçûn parêzgeha xwe, Mêrdînê. Ew xet, wekî xeteke sor di navbera bajêr de bû. Dikana yekî bi navê Şexmûsê Mewlo û rêza dikanên Hemokê Aliya û Hecî Qado ew xeta sor diyar dikirin. Gelek mirov nêzî wê xeta sor hatibûn kuştin.

Tişta herî xerîb jî ev bû ku saziyên fermî li ku bûya kesên taxa din nikarîbûn biçûnayê. Her eşîrek ji partiyekê bû û kê Şaredarî qezenc bikira, avahiya Şaredariyê radikirin dibirin taxa xwe. Cihekî mayinde yê Şaredariyê tunebû, ango her tim du heb avahiyên Şaredariyê amade bûn ji bo Şaredaran. Avahiya Tenduristiyê, Dibistana Leylî ya Herêmî (YÎBO), mala Qeymeqam li taxa jêrîn bû. Li taxa jorîn jî Dibistana Navîn û Amadehî, Avahiya Zîreatê, ya Daristanê, Şaxa Posteyê hebûn. Li navîna taxan jî; sûk, Avahiya Hikumetê, Qereqol û Konaxên Memûran hebûn. Serkêşê Yaqubiyan Mala Evdelê bû, yê Gançoyiyan jî Hemokê Hecî Hisên bû ku carekê birîndar bibû, lêbelê digotin, nivişt bi milê wî ve bû, ji ber wê jî nehatibû kuştin.

Ne tenê berberî ji bo hevdu dikirin, bandora wan û erka wan li ser gundiyên ku koçî navçeyê kiribûn jî hebû. Wekî navçe li ser wan tapûkirî be, qet nedihiştin kesek an komek din serê xwe rake û bibe rêveberê navçeyê. Nedihiştin eşîra sêyemîn, a Bilêçkiyan jî şaredariyê bi dest bixe. Di dîroka navçeyê de ku bi qasî 90 salî ye, tenê du an sê caran şaredarî ketibû destê mala Axayê berê. Herdu eşîran jî dixwestin ew tenê rêveberê navçeyê bin. Ji ber wê yekê jî di hilbijartinan de diketin pêşbirkê ku dengan ji gundiyan bistînin. Ji xwe koçberên ku di taxa yekî de, tu siûda wan tunebû ku raya xwe bidin partiya taxa din. Ji dema ku bibûn dijminê hevdu, her yekê partiyek Tirkiyê girtibûn û qet dev jê bernedidan. Partiyên mezin û sereke yên Tirkiyeyê jî qet ji kesên derveyî wan nedikirin nûnerê partiyên xwe.

Li navçeyê ji bo ciwanan tişta herî zehmet jî çûna dibistanê bû. Xwendekarên taxa Gançoyan di nava taxa Bilêçkiyan re dizîvirîn û dihatin dibistanê. Di rê de mezinan xwendekar ditirsandin lêbelê li dibistanê tu dijminahi tunebû. Tenê carinan ku du xwendekaran li hevdu dixistin, dijûn dihatin kirin. Me gişan bi hev re top dilîst, di komên çandî de cîh digirt û di heman polê de perwerdehî dikir. Wan salan bi taybetî û piranî mamosteyên me tirk bûn û hinek ji wan jî nîjadperest bûn. Carinan me gişan bi hev re helwest li himber wan mamosteyên tirk ên nîjadperest datanî.

Îcar ciwanên taxa Yaqubiyan û yên taxa Gançoyiyan, her wiha taxa Bilêçkiyan û yên din giş bûbûn yek û digotin “emê bi hev re Newrozê pîroz bikin.” Ji xwe ku serkêşên eşîran û bavê ciwanên hevalê me pê bihesiyana wê nehiştina ev çalakî wisa pêk were. Ez çend caran bibûm şahid ku mezinan, ciwanên ne ji taxa xwe, ji qehweyên xwe diqewirandin. Lê haya wan pir ji vê tevgerê tunebû û me jî ji kesî re nedigot. Tenê me dest bi hevdana tekerên erebayan û gazê kiribû. Cihê her komê yê ku wê agir lê vêxistana kifş bû û kijan kesî wê çi peywîr bikira jî diyar bû.

Êvara şeva 20’ê Adarê, piştî şîvê, tekerên erebeyan ji nava hejikên hewşan derketin û ber bi derveyî bajêr ve gindirîn. Her ciwanek li pey tekerekî bû û di dest hinekan de gaz, di dest hinekan de jî hejik hebûn û di nava tariyê de ber bi serê kolikan ve dimeşiyan. Wê şevê nizanim ku hevalê min çawa bûn, haletî ruhiyeta wan di çi astê de bû, lê ez difiriyam. Çawa em çûne serê çiyê, çawa me teker birin û çawa me agir pêxist, nayê bîra min. Tenê ew kêliya ku agir li serê hemû kolikên wekî; Giharê Dîna, Şêxmihemed, Sîxika, Gavanê, Tahta Qula Rêvî û Girê Şewla di bîra min de ma. Agir vêket, me dest bi tilîlî û diruşmeyan kir. Piştî wê jî, mezinan gule teqandin û bi dengên çekan re jî Şemrexî giş derketibûn derve. Piştî fêmkiribûn ku ne şerê dijminahiyê ye û ev roj roja Newrozê ye, rojeke nû ye ji bo wan, her kes ji kêfa rahiştibû çekên xwe û berê wan ber bi esimanan vekiribûn. Hinekan jî tivingên xwe diceribandin û bi sedan fişek diteqandin. Wekî ku li her derê navçeyê tofanek rabûbe.

Mirovên belangaz ku heta wê rojê ji dijminatiyê pê ve tu tiştek nedîtibûn û çek netaqendibûn jî ji bo vê firsetê bêhemdê xwe rabibûn ser piyan. Navçe dihejiya, wekî destpêka xelatiya ji mirinê bû. Dengê çekan û diruşmeyan bi hevre li çiyayekî diçû çiyayekî din û li nava taxan belav dibû. Wê rojê axa û serokeşîran xwe melisandibûn û mirovên hejar û feqîr dabûn pê ciwanên xwe û li ser dikên xaniyên xwe halan didan û jinan dilîrandin.

Îcar ez rastiya şoreşa di efsaneyê de nizanim, lê Kawayê Hesinkar wê şevê azadî bi me dabû tehmkirin û me wê şevê bi tekeran şoreşek pêk anîbû. Ji xwe di dû wê şevê û domdariya salan de, li herêmê êdî tu kesî bi rehetî nikarîbû bahsa axatiyê bikira. Ciwan her ku diçûn pir dibûn û ji wan re wekî diyardeyekê digotin Telebe. Hêviyek bêhempa ji belangaz û mazlûman re çêbûbû. Gelek kes, kom û gundiyan, êdî pirsgirêkên xwe li ba wan çareser dikirin. Gilî û gazinên xwe ji Telebeyan re digotin, ew hêz ji belangaz û mazlûman re bûbû piştek û xwe pê ve girê didan. Jinên ku heta wê demê nikarîbûn ji ber irf û adetên feodalî dengê xwe bikin jî, di pêvejoya du pîrozkirina Newrozan de, gelek caran êdî giliyên xwe li ba Telebeyan dikirin û xwe bi vê pêvejoyê ve girê didan. Ji xwe ji derveyî du eşîrên mezin, êdî hêzeke din çêbûbû li navçeya Şemrexê û eşîr jî dewlet jî jê ditirsiyan. Aktorên siyaseta kurdan ên aniha jî, bi piranî ji kakilên wê demê, yên bajar û navçeyên kurdan derketine.

REWANA KU JI SILORIYA XWE AGIREKÎ SERHILDÊR DIAFIRÎNE...

Dilawer Zeraq

Kawayê min;

Rewaneke agirîn e.

Ji Prometheusê agirdiz jî wêdetir e; ji siloriya rewana xwe agirekî serhildêr û berxwedêr diafirîne...

Ew, ne hewceyî agirê êtûna Hephaistosî ye.

Ew, ne hewceyî xelata nemiriyê ya Zeusî ye.

Ew, destê xwe di bin darê xwedîdaran de nahêle.

Kawayê min; baweriya xwe bes bi agirê dil û giyanê xwe tîne; bi sotîneriya çirûska rewana xwe agirekî gur û geş diafirîne û ji kakilê jiyana xwe nemirîyeke abadînî ava dike.

Kawayê min; bi çîkên giyên, pêl li agirê serhildanê zêde dike.

Hûn dikarin li her derê, li her aliyê cîhanê rastî wî/ê werin.

Ew, carê hesinkarekî giyanxurt e; gava stemkar ji bo ku wê bihuşta li wan hatî newîdkirin bixemilînin, dest bi stemên xwe dikin û dixwazin bi xwîna mirovan darên xwe av bidin, ew; bi çîkên ku ji sindanê dide, hêzeke ku hesin bi sarî dicû diafirîne û bi sota rewana ku gerdenazayiyê li xwe kiriye sedema jiyanê, diajo ser marê ku di dara zilmê de şîn hatiye û Dehaqê marwar dike boraqê ayendeya gelan...

Û carê jî...

* * *

Ji rojan rojeke Adara salên 1979’an.

Li Farqînê.

Berêvara rojeke ji bihara pêşîn...

Wê hingê lingekî min xwe di zaroktiyê de asê dikir, lingê min î dî jî nekarî biryar bidaya ka berê xwe bide felîtiyê yan na.

Min kursiyek hildabû, ji sînorê qehwexaneya Şaban Hoste derbas kiribû, ez li ber dikana bavê xwe ya terzîtiyê rûniştibûm (hema gaveke nêzî min jî çend zilamên navsere rûdiniştin) û min bi awirên zarokane yên meraqdar ên ku dixwaze nas bike, li kesên ku di ber dikanê re diçûn û dihatin û li dorhêla xwe dinihêrî...

Serê gavekê erebeya polês û leşkeran bi hincirûtiyeke li nava niq û fiqê ketî di ber me re dibihurî û ber bi jor, ber bi çiyayê Elbatê ve diçû.

Û ez wê gavê xweşikî tê nedigihîştim bê ka çima bavê min wek berê heta derengê şevê naxebite û hema dibe êvar dikanê digire û tê malê. Ez li xwe deynim, gelek kêfa min ji vê rewşê re dihat; ji ber ku bavê min hema bi hatina xwe re radyo vedikir û Radyoya Êrîvanê dest bi xeberdanê dikir. Û piştî şîvê jî wî car caran stran digotin bo me.

Lê dîsan jî zûhatina malê ya bavê min ji min re bûbû meraqek.

Rojekê min ji bavê xwe pirsî. Wî gote min: “Kurê’m siqîyonetîm heye. Bi şevan piştî saetekê derketina derve yasax e. Loma ez zû dikanê digirim û têm malê.”

Belê wî wisan gotibû, her çi qas min ji peyva ‘siqîyonetim’ zêde fam nekiribû jî, min wateyeke neyini lê bar kiribû. Lewre min wateya peyva ‘yasax’ dizanibû.

Wek îro tê bîra min...

Wê rojê, wê kêliya ku min berê xwe bi aliyê çiyayê Elbatê ve; bi aliyê çiyayê rût û ji daran xalî ve zivirand, xurî û siloriyên agirekî gur û mezin bi ber çavên min ket.

Min nekarî meraqa xwe bişikênim, min kursiya xwe piçekî bi aliyê dî ve şiqitand û car din lê nihêrî...

Tiştê ku min didît ev bû; li bandeva çiyê, bi qasî deh cihên nêzî hev agirên mezin hatibû vêxistin û bi ronahiya xwe ve, berêvara ku qîma xwe bi şewqên şînecûn a roja ku bi avaçûnê li dû xwe hiştibû dianî, dibiriqand...

Min hema bi dîtina êgir, bi heyirîneke zarokane ya bi tirsê re têkel, di ber xwe de got: ‘Wîîî!!! Çiya dişewite law!..’

Dengê min di nav metelmayîna min de nefetisîbû û çûbû guhê zilamê ku nêzikî min rûdinişt.

Zilam li min zivirî, bi bişirîneke li ser lêvan wiha got ji min re:

‘Kuro law, ma çiyayê rût dişewite?! Ew agirê Newrozê ye, îro Newroz e!’

Yekem car min wê rojê navê Newrozê bihîstibû.

Wê rojê agir û Newroz ji bo min bûn yek tişt û di aşopa min de gihîştin hev.

Û Newroz bû agir, agir jî bû Newroz!

* * *

Û carê jî;

Kawayê min:

Hozanek e; gava best li agirê rewana wî hel dibe, dengê wî di helbestan de gur dibe...

Ciwanjinek e; ji can û bedena xwe çîkên berxwêdêriyê diafirîne û şewqê dide ser giyanên agirîn...

Şoreşgerekî bênav e; bi dilekî mezin jiyanê li xwe geş dike û şopa tifa xwe li ser rûyê hevkariya ku pala xwe dide efsûniya dêrê dihêle û dibêje; ‘Şabaş li te jiyan!’

Kawayê min; bi serîhildanên ji giyanên agirîn gurbûyî derbê li wê zaltiya naletî dixe û naçe cineta bi minet!¹

Kawayê min; bi agirê ku bi çîka rewana xwe geş kiriye, asoya jiyaneke rûmetdar nîşanî gelan, nîşanî mirovan dide û agirê dojehê vediguhezîne bihuşta ku giyanên azad lê şadimanî li hev dikin xelat.

Û Kawayê min; di rewşên ‘siqîyonetîm’ê de jî agir bi çiyayan dixîne û ji siloriya rewana xwe, agirên mezin ên serhildêr diafirîne.

KAWAYÊN MIN HEBÛN...

Fehîm Işik

Dîrokê her dem xwe ji nû ve nivîsandî ye. Ew jî wekî bedena însanan, wekî zimanê pêywendiyan, zindî ye. Kawayên min ên ewil, ji nav vê dîroka zindî, di destpêka sala 1946’an de, li Meydana Çarçirayê, xwe li kurdan nîşan daye.

Di Şerê Duyemîn ê Cîhanê de, Brîtanya û Sovyeta Kevn li ser dagirkirin û parvekirina Îranê li hev dikin. Sovyeta Kevn ji aliyê bakur ve, Brîtanya jî ji aliyê başûr dikevin Îranê. Berêve dixwazin sazûmaneke li gorî berjewendiyên xwe damezirînin.

Kurdên Îranê, piştî Peymana Qesrî Şîrîn, ji sala 1639’an heta wê rojê ji nifşên xwe yên din hatibûn veqetandin. Ew, ji bav û kalan ve bindestên Îranê hov bûn. Tu mafên wan ên jiyanî tunebûn. Bawerî bi rêxistinîbûnê anîbûn. Bawerî bi sazîbûnê anîbûn. Derfeta ku tê de bûn, rê dida wan ku bikaribin ew jî li ser axa bav û bapîrên xwe bi azadî bijîn; bêyî ku bi destê hinekan binêrin, bikaribin xwe bi rê ve bibin.

Komeleyê Jiyaneweyî Kurdistan ji vê derfetê derket holê. Kurdên Îranê bi hev re tevgereke hemdem damezirandin. Ewilîn tevgera hemdem ku dişibiya partiyekê, ava kirin. Vê têrê nekir, piştî demekê xwe gihandin rêxistinên din yên kurdan. Bi Hêvî re rûniştin. Li gel Barzaniyan pêywendiyên xwe xurt kirin. Peymana Sêsînor ji vê nêrîna berfirehbûnê derket. Her çû komele mezin û fireh bû, lê nêrîn ku Komeleyê Jiyaneweyî Kurdistan têrî wan nake, nikarin bi vê saziyê xwe pêşve bibin, biryareke din girtin, di sala 1945’an de Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDK-Î) çêkirin.

Ber bi azadiyê ve dimeşiyan. Her wiha nedixwestin xwînê jî birijînin. Li pêşiyê Pêşewa Qazî Mihemed, demekî kurt piştî damezirandina PDK-Î ber bi Meydana Çarçirayê ve meşiyan. Ala kesk û sor û zer di destê wan de, di 22’ê berfanbara (çileya paşîn) 1946’an de damezirandina Komara Mahabad a Kurd, îlan kirin.

Komar îlankirin ne hêsan bû. Her wiha ew ne tenê bi hêza xwe, ji derfetên heyî jî îstîfade kiribûn û yekemîn komara kurdan damezirandibûn.

Diviya bû ev komar bijî. Tevgera Jiyanewe, Partiya Demokrat û niha jî Komara Kurd... Ev diviyabû, ber bi komareke mezin û ji wê derê jî bi hesteke neteweyî, ber bi dewleteke yekgirtî ve bimeşiya.

Di Rojhilata Navîn de, dewleteke yekgirtî ya kurd, her dem xeyala kurdan bû. Lê ev xeyala kurdan, wê çawa di rojeva rastiyê de cihê xwe bigirta?

Di damezirandina komarê de alekî kişandibûn sitûnê. Lê Newrozeke kurdan jî hebû. Newroz nêzik dibû. Hestên neteweyî di Newrozan de zêdetir xurt dibûn. Her çi qas hest xurt bibin jî, hê çîroka ala kurdan û ya Newrozê, di nav gel de nedihatin zanîn.

Newroza li Meydana Çarçira wê bi girseyeke mezin bihata pîrozkirin. Bi pêşengiya Qaziyê Nemir, bi hestên neteweyî yên Barzaniyê têkoşer, ji çar aliyan ve dest bi kar kirin.

Şoreşa Octoberê, di dilê kurdan de jî ciyê xwe girtibû. Sazûmana nû ya cîhanê wê bi destê karkeran bihata sazkirin. Kedkar diafirandin, divîyabû birêve jî bibin...

Destana Newrozê, her wiha destana vejîna kurdan bû. Ji bo vê roja vejînê, pêşengên Komarê, dest bi kar kirin. Ji çar aliyên welêt bi hezaran însan wê beşdarî roja vejînê bibûna. Hê berî Newrozê di kovaran de, di rojnameyan de û li saziyan destan ji nû ve şirove kirin.

Beriya Komarê, çendîn Kawa hebûn; bi navê Gawe di hin pirtûkên dîrokî de jî van cihê xwe girtibûn. Her Gaweyekî rêveberê herêmê xwe bû, ango keya bûn. Lê Kawayê Mahabadê Hesinkar bû, kedkar bû. Gaweyên ku di dîrokê de alîkariya Ferîdûn dikir, di Mahabadê de bibû Kawayê Hesinkar. Kawa Gurzê xwe çê kir, ber bi qesra Dehaq ve meşiya. Bi wî gurzê pola serê Dehaqê xwînxwar pelçiqand, di bircên qesrê de agirê azadiyê pêxist. Bi hezaran ciwan ref bi ref ji çiyan daketin. Gihîştin Kawayê Hesinkar. Bi hev re ketin nava gel. Jinên herêmê, bi kêf û coşeke mezin kitan, xavik û şalên xwe yên rengîn, yên kesk û sor û zer avêtin ser gurzê Kawa. Ferîdûn û Kawa, milên xwe dan hev, bi ciwanên kurd re, bi keç û xortên vejiyayî ve, di bin ala ku hêza xwe ji gurz; rengên xwe ji kitan, xavik û şalên jinan digirt, ketin nava gel.

Kawayê min ên ewil ew Kawayê Hesinker bû. Di salên 70’yî de, di ciwaniyê xwe de dema me Newroz pîroz dikir, agirên gur li çiya û kolanên welêt pêdixist, wî Kawayê Hesinker pêşengiya me dikir. Me wê demê ew dişiband Barzaniyê pêşengê şoreşa Kurdistana Iraqê. Em ew qas ji dîrokê me dûrxistibûn ku me nedizanî beriya Barzaniyê pêşengê tevgera kurdên Iraqê çi heye, çi kes hene. Dûre em pê hesiyan ku beriya Barzaniyê Bav, li Mahabadê Kawayekî din jî hebûye û ev jî bi destê rejîma xwînxwar hatiye îdamkirin.

Li Mahabadê kurdan bi dehhezaran Newroz pîroz kirin. Gurzê Kawayê Hesinkar ne tenê bi kitan û xavik û şalên jina ve, bi hezaran gulên rengîn ve jî xemilandin. Lê berjewendî, ax berjewendî! Berjewendî guherî; hat dîtin ku wê kurd tevayî Rojhilatê biguherînin, dest ji kurdan kişandin, ew li hemberî xwînxwarên hov tenê hiştin. Sovyet paşve kişiya, leşkerên Îranê bi hêzeke mezin a pastaran êrîşî Mahabadê kir. Zarokê 11 mehî, bi nîrê zilmê di bin lingên xwînxwaran de hat eciqandin.

Pêşewa, neyarên xwe nas dikir. Dizanibû ku ew neyê girtin, ango ew nekeve destê xwînxwaran, wê bi hezaran kurdên Mahabadî bêne qetilkirin. Çendîn çend jenosîd dîtibû, vî gelê qedîm. Dilê Pêşewa Qazî ranekir ku ev gelê fedakar careke din were qetilkirin. Sînga xwe bi hemû ezameta xwe ve li ber neyaran vekir. Ji wan nereviya, ji wan netirsiya. Pasdar ketin nav bajêr. Bê serûber li Pêşewa geriyan. Pêşewa bi ezameta xwe ve derkete pêşberî wan û got, “Zirarê nedin gelê min. Ez li vir im. Ji we natirsim.”

Mahabad hilweşandibûn. Bi sedan însan avêtin zîndanan. Di demeke kurt de, salek piştî Newroza Mahabada Azad, di sala 1947’an de Pêşewa Qazî Mihemed, li Meydana Çarçira, wê meydana ku Komara Mahabad a Kurd lê hatibû îlankirin, bi sêdarê ve daliqandin. Can û cesedê wî ji kurdan dûrxistin. Lê wî carekî gurzê Kawayê Hesinkar hildabû; netirsiya û di peyva dawî de bangî ciwanan kir, got; “Pêşewayê pêşerojê hûn in.”

Destana Mahabadê, destaneke din a ciwanên kurd bû. Ev destana bingeha xwe ji Newroza vejîna kurda digirt; beriya zayînê 632 sal, xwe digihand roja me.

Destana kurdan a azadiyê ne tenê destana Mahabadê bû. Beriya wê jî destanên kurdan hebûn, piştî wê jî kurdan destanan nivîsandin. Yek ji yên ku destana beriya zayînê gihandiye roja me jî Barzaniyê Generalê Mahabadê ye.

Ew hê di zaroktiya xwe de beşdarî serhildanên kurdan bibû. Çavên xwe li çiya, ango di şerê azadiyê de vekiribû. Piştî Mahabadê ew teslîm nebû. Qazî ala kurdan dewrî wî kiribû. Bi tevî birayê xwe yê mezin, bi gelek pêşmergeyên ku bi hev re çûbûn hawara Mahabadê, biryar dabûn ku vegerin.

Dewleta Iraqê biryara efûkirina wan girtibû û soz dabû wan ku kurdên Iraq efû bike û nexe hepsê. Birayê mezin jî ev biryar ecibandibû; diviyabû vegerin. Li ser sînor, li cihê di navbera her sê dewletên dagirker de rawestiyan, bêhna xwe girtin. Leşkerên Iraqê 500 metre li pêş wan bû. Li bendê bûn ku wê Şêx Ahmet û Mele Mistefa vegerin û ewê jî wan bişînin deşta ereban, sirgûniyê... Dilê Mele Mistefa teslîmbûn ranekir. Ji birayê xwe re derdê xwe got; “ez naxwazim teslîm bibim. Tu îzna min bidî ez ê xwe li çiyan bixim û xwe bigihînim Sovyeta warê azadîxwazan.” Birayê mezin pêşî lê negirt. Ji bo xatirxwestinê derket ser zinarekî biçûk û li hember peşmergeyan axivî. Wekî ku bi 40 mîlyon kurd re biaxive, axivî. Ji hestên xwe yên azadiyê misqalî zere nehat xwarê. Peyva dawî de got, “Ez ê teslîm nebim. Heke pêwîst be çiya bi çiya ez ê şer bikim û ez ê xwe bigihînim axa kedkaran.” Tenê nema, cemawerekî mezin ji nav pêşmergeyan derket û gotin, “Em jî bi te re ne.”

Bi rojan li çiyan meşiyan. Geh bi Îraniyan re, geh bi Tirkan re şer kirin. Di rê de ji bo axa azad 60 can gorî kirin. Bi rojan di çapemeniya cîhanê de bûn mijar. Axir ji deriyên axa kedkaran re ketin hûndir. 12 salan li wê derê jiyan. 6 salên pêşiyê ya Mele Mistefa wekî sirgûniyê bû; 6 salên dumahiyê de jî wekî serokdewletekî, wekî generalekî kurdan hate pêşwazîkirin. Di sala 1958’an de, rewşa Iraqê gûherî, rê li ber kurdan jî vebû. Li ser vê yekê careke din vegeriyan axa xwe; 500 kes çûbûn, 750 vegeriyan. Her ew qas kes jî li wan deran man, venegeriyan.

Di vejîna dûyem de şîrîkên wan ên ereb, li ser sozên xwe neman. Zexelî li wan kirin. Kurdên Iraqê di sala 1961’ê de careke din bi çiyan re bûn heval. Ev hevalbendiya wan a çiyan, bandor li bêdengiya bakur jî kir. Li bakur, ji alîkî ve dengê pêşmergeyên Barzaniyê Bav, ji alî din ve jî dengê ciwanên cîhanê; ango ev her du dengên ku yek ji wan hestên xwe ji neteweyetiyê digire, yê din jî bi hestên ciwanên cîhanê gur dibe, hem li gundan, hem jî li bajaran xwe ji nû ve veda.

Bakur, beriya van dengan jî bi hezaran Kawa dîtibû. Şêx Seîdê Kal, Seyîd Rizayê Dêrsimî, Îhsan Nûrî Paşayê Agirî, Doxtor Nûrî Dêrsimî, Elîşêr, Zarîfe û gelek Kawayên jin û mêr...

Dengê bakuriyan di 1938’an de, piştî têkçûna serhildana Dêrsîmê hatibû birîn. Komara xwînxwar bi hezaran însanên qetilkirî li pey xwe hiştibû; her ew qas jî ji axa bav û bapîran dûr ketibûn, ber bi welatên din ve çûbûn. Mixabin, gelek kes jî bi hêsrên xwe yên kurahiya dil, bêdeng radiwestiyan. Dengên ziman na, lê dengên dilan her diçû geş dibû.

Êdî dem dema Kawayên hemdem bû. Ev Kawayê hemdem, carinan bi ronahiya mûman, carinan jî bi hêsrên çavan, Newroz pîroz dikirin. Apê Musayê rehmetî di dema bêdengiya mezin de bi ronahiya mûman agirê Newrozê pêxist. Ev agir di bedena Mazlûm de bû agirekî gûr û bi salan şûn de li zindana Amedê pêket. Agirê bedena Mazlûm jî xwe gihand keça ciwan Zekiyeyê û wê jî li ser bircên Amedê ronahiya xwe da Kurdistanê.

Kurdan li bakur careke din dest bi kar kiribû. Hêdî hêdî deng ji wan derdiket. Êdî Kawayên kurdan bi tiliyên destan nedihatin jimartin. Bi dehan Kawa derketibûn holê. Hinek ji wan dihatin girtin, îşkence didîtin; hinek jî bi destê xwînxwaran dihatin kuştin. Her carê ku zilm li Kawayan dikirin, yek dibû deh, deh dibû sed, sed dibû hezar... Di destpêka vejîna nû ya bakuriyan de, Kawa, yek bi yek dadgeh dikirin. Dûre salonên biçûk Kawayan ranegirt; ew girtin salonên 50-100 kesî. Kawayekî rabû ser piyan û bangî dozgeran kir: “Yên ku îro tên dadgehkirin, bi tiliyê destan tên jimartin. Lê siberojê hûnê salonan nebînin ku me dadgeh bikin. Hûn nehaq in, nehaq in, nehaq in...”

* * *

Belê nehaq bûn. Bingeha xwe ji red û înkarê digirtin. Ji bermayiyên Osmanî ne tenê welatek, her wiha dixwestin nijadeke nû jî biafirînin. Her wiha bi xapandin û lîstikan baş dizanîn. Damezrandina Komarê, bi xapandin û lîstikan pêkanîn. Ji nijada nû pê ve tu nijadek din nas nekirin. Ziman, çand û wêjeya miletên din qedexe kirin... Bi çar aliyan ve êrîş birin ser mafperestan, mirovhezan. Şêx Saîdê Pîran li Amedê, Seyît Riza jî li Xarpêtê daliqandin. Lê nedikarîn pêşî li ber azadîxwazan bigrin.

Her azadîxwazek Kawayek bû. Kawayên me carinan pêlav û nanên pêşmergeyên başûrî bar dikirin dikişandin, carinan jî li dîlanxaneyan govend digirtin, her sê rengên Mahabadê di dîlanên xwe de badidan. Nedigotin biçûk mezin, her karê pêşiyên xwe pêkdianîn; amadekariya siberojê dikirin. Dizanibûn wê roj were û bi mîlyonan Kawa li qadên Kurdistanê Newrozê pîroz bikin.

Bawerî tiştek din e. Bawerî dermanê herî mezin yê Kawabûnê ye. Ne bawerî be, wê çawa Kawayek (jin an mêr) bibe bi milyonan Kawa?

Sal bi sal pêş ketin, her çû agirê Newrozê gur kirin.

Lê parezvanên yek milet, yek ziman û yek al jî ranediwestiyan. Her ku agirê Newrozê gur dibû, her ku Kawayên kurdan zêde dibûn, wan jî hewl didan ku pêşî lê bigrin. Ji bo pêşîlêgirtinê hewceyî bi çi hebe, texsîr nedikirin, pêkdianîn. Bi heman çekê serê sibê yek, êvarê jî yekî din didan kuştin. Derfet lê anîn û sazûmana xwînxwar ji nû ve sazkirin. Her derê welêt kirin zîndan. Bi sedhezaran însan girtin, bi hezaran însan avêtin zindanan.

Zindana Amedê nimûneya herî balkêş bû. Dehaqekî xwînxwar dîtibûn. Wisa bawer dikirin ku wê Dehaq bikaribe pêşî li Kawayan bigre. Di labaratuara Amedê de Dehaqê xwînxwar li ser kar bû. Her rojek Kawayekî kuştin. Her ku Kawa dihatin kuştin, dihatin qetilkirin, Kawayên din derdiketin. Kawa bi kuştinan nediqediyan. Pirî caran jî Kawa bi xwe li ber mirinê vedizeliyan.

Ma li çi ciyê dinyayê Kawayek bêşexsiyet hatiye dîtin? Yên ku şexsiyeta xwe diparastin, bêtirs diajotin ser mirinê. Mazlum, Eşref, Ferhad, Necmettîn, Yilmaz û bi sedan ên wekî wan... Her yekî bêtirs ajote ser mirinê. Her yek bû Kawayê hemdem. Agirê ku van Kawayên me careke din li zindana Amedê pêxistibûn, pêla xwe da derve û agirê Newrozê careke din gur bû. Nîjadperestan her ku dixwestin agir bitemirînin, zilm û îşkenceya li ser gel zêde dikirin. Her ku zilm û îşkence zêde dibû, bi hezaran Kawayên nû derdiketin qadan.

Agirê li zindana Amedê hatibû pêxistin, pêlên xwe dabû çiyayên welêt jî. Ev agirê Newrozê li çar aliyên cîhanê belav dibû. Agir roj bi roj gurtir dibû.

* * *

Kawayên min, niha nayên jimartin. Êdî ne nav bi nav in. Êdî bi hezaran Kawayên bênav hene. Hinek ji wan li kolanên Farqîn û Batmanê hatin kuştin. Hinek ji Kawayên min di bîrên asîtê de hatin helandin. Hinek ji wan jî bêgor û bêkefen, li ciyên veşartî radizên. Hinek ji wan bûne hêstirê dayîkan, ji çavên dayîka tên xwarê û jan didin li kulîlkên ku axên welat hatine çinîn.

Her ku Kawayên min jiyana xwe dan, her ku Zekiyeyên me li ser birca Amedê jiyana xwe kirin goriyên welêt, bi hezaran Kawayên nû derketin û her yek ji wan vegeriyan kevneşopa xwe, ji Ehmedê Xanî û Melayê Cizîrî hêz girtin. Bûn helbest di devê Feqiyê Teyran de. Bûn dûa di xêzên Melayê Batê de.

Ji bo em zora nehaqan bibin, me gelek Kawa û Pîr Sultanan kirin goriyên welêt.

Belê, Kawayên me gelek in êdî. Niha jî me ji nav Ferîdûnan Ferîdûnekî/ê divê. Ferîdûnê/a ku bikaribe hezaran Kawa û Pîr Sultanan bigihîne hev û dû. Ferîdûnê/a ku bikaribe Kawa û Pîr Sultanên me bişîne birca Dehaqan û wan ji textên wan daxin. Bikaribe ciwanên me yên ku li çiyê û zîndanan, bi meşaleyên azadiyê ve daxîne kolanan. Bikaribe ku rê li ber dayîkan veke ku ew jî carekî din bi kitan û xavik û şalên xwe ve gurz û sazên Kawa û Pîr Sultanan bixemilînin.

Belê, me Ferîdûnek divê...

DEQA KAWA

Lal Laleş

Radihêje

Destmala ku Kawa bi xwêdana zereşîn

Li herçar aliyê wê “hezkirin” nivîsîbû

Hêdî hêdî vedike Dehaq

Di cîh de dibe senem

Kawa, riya xwe digire dihere

Cem canxwirê ku li koyekî din

Çiritvîtkan davêje ligel mûsîkiya tajangî

Dehaq de tu daqurtîne

Qedera mirovan a li eniya esmanê ruhxur

Kawayê Hesinkar,

Destmala xwe dîsa dineqişîne

Ka wa ne mir ne mir Ka wA

DI ASINKARÎ:
KAWA Û HEPHAÎSTOS

Murad Canşad

“Merdim maneno cayê ke tede ciwîyeno
Manena awa ucayî, maneno erdê ucayî
Maneno maseyê ucayî ke awe de herekêno
Maneno vilika ucayî ke erdî qilaşnena
Maneno mij û moranê ko û giranê ucayî”

Edîb Cansever

Rast a, merdim maneno erd û welatê xo. Merdim leteyêkê erd û welatê xo yo. Xuyê înan merdimî de esto, ruhê înan... Boya înan merdimî ra yena. serebutê merdimî serebutê erd û welatê merdmî yê. Qederê xo yew, bextê xo yew, derd û kulê xo eynî. Welat dare, merdim pel. Eynî vayî ver de reqesîyenê. Eynî awe ra şimenê. Binê eynî rojî de yê. Pelî rişîyenê, dare newe ra vişkuwîyena.

Tewrat de qismêk esto. Waizê lajê Hz. Dawudî nuşto. Nê qismî nameyê ey girewto. Bi nameyê ey wa name bîyo. Waiz, qiralanê îsraîlîyan ra yo. “Bab”ê verênî de vano: “Ajêk şono, ajêk yeno la dinya timûtim cayê xo de ya. Roj akeweno û şino awan; ancî vazeno bi cayê xo, şono bi rojhelat. Va başûrî ser de şono, gêreno bi vakurî ser. Û timûtim va yeno. Heme çemî herekîyenê bi dengizan la dengizî caran pir nêbenê.”

Ez wazena behsê di asinkaran bikera; înan û welatanê înan, serebutanê înan bida têver. Yewer Yûnanîstan ra Hephaîstos, o bîn welatê kurdan ra Kawa. Sanik û destanê înan estê; her di zî kesê mîtolojîkî yê. Her dîyan zî zagonê merdimîye de ca girewto. Edebîyat, huner, tarîx, sîyaset û xeylê waran de behsê înan beno.

Mi va, her di zî kesê mîtolojîkî yê. La ma xo vîr ra mekerê ke mîtolojî tena û tena sanik û destanan ra îbaret nîyo. Nêmeyê xo afernayîş/aferîyayîş, nêmeyê xo tarîx o. Afernayîş/aferîyayîş de melekî, şeytan, dinya, heyat, candarî, merdimî ûsn. çitur vejîyayê meydan, behsê înan beno. No nêmeyê xo çîyo pêarde (texayulî, xeyalî) yo. Nêmeyê xo yo ke tarîx o, tede hedîseyê serê erdî yê zemanê verênanê verênan estê. Sey cengan, sey zelzeleyan, sey tofanan... La nê hedîseyê tarîxî bi sembolkî îfade benê. Ziwanê xo ziwanê sanikan o. Coka xeylê ca de mîtolojî û tarîx kewtê têmîyan. Ca-ca wina kewtê têmîyan ke hetanî kotî mîtolojî yo hetanî kotî tarîx o, bellî nîyo.

Ma vajîn ke mîtolojîyê Kawayê asinkarî.

Kawayo asinkar çiqas kesêko mîtolojîk o, çiqas kesêko tarîxî yo? Û Dehak? Yê ey hetanî kotî mîtolojî yo, hetanî kotî tarîx o?

Mîtolojîyê Kawayê asinkarî hem zagonê şaranê Rojhelatê Mîyanênî de ca girewto hem zî eseranê nuştekîyan ê tewr kanan de. Ya, hemîne de nameyî eynî nîyê. Ca-ca kêmî yê, ca-ca hîna zaf ê. Sanike zî motamot eynî nîya. Varyant bi varyant a. La temaya xo eynî ya, şîretê xo eynî.

Avesta de yeno vatene ke cinsê merdiman ra tewr verê Maşya û Maşyax aferîyayê. Nînan qet çîyo xirab, gune nêkerdo. Hema ma bivajê ke cinsê mêşna bîyê! Cinî û mêrde, bi nê emelê xo cennet de ciwîyayê. La tornê nînan Yîma (Yama) guneyê pîlî keno. Candarêk kişeno, goştê ey weno. Naye ser cenet ra yeno qewernayene, dinya de ca beno. Ahura Mazda (Homaya rindîye) ey xeberdar kena ke felaketê pîlî benê, wa tedarekê xo bivîno. Yîma xo rê banêk virazeno, dorme berza-berz bi dêsan wa gêno, çi ke lazim o, kirişneno bi zere. Hewt sey serran ra zîyadêr beno hukimdarê cayê xo. La Az-î Dehaka ke hîrê fekê xo, hîrê sereyê xo û şeş çimê xo estê, hukmê xo yê zulm û zorî ronano, hezar serrî hukimdarîye keno. Az-î Dehaka Ehrîmanî (Homayê xirabîye) duştê melekanê Ahura Mazdayî de afernayo, melek o. Hezar serran ra dima Thraetaone ey kişeno, textê ey rijneno, şarî zulm ra xelisneno.

Na sanike Şahname de zî esta. Şahname serê seserra 11. de temam bîyo. Çîyo ke Şahname de yeno vatene wina yo:

Cemşîd sulala Pîşdadîyan ra yo, hukimdarê Îranî yo. Îdareyê xo ke zeîf keweno, Mardas beno hukimdar. Mardas kesêko adil o, rehmanî yo. Lajêkê ey esto ke timûtim goş dano Şeytanî ser, nameyê ey Dehhak o. Dehhak vatena Şeytanî keno, pîyê xo kişeno, o bi xo beno hukimdar. Dehhaka dest bi zulm û zorî keno. Şeytan keweno bi tonê (dun, reankarnasyon) werdpewjan, lew nano serê her di hermeyanê ey ra. Cayê ke lewî nayê pira, di marî uca ra vejîyenê. Şeytan nafa zî keweno bi tonê hekîman, vano “mezgê xortan bide maran.” Her roje mezgê di xortan danê maran. Roje yena, zerrîya werdpewjan dest nêdana, dest bi hîle kenê; xortan ra yewerî serbest verdanê, herinda ey de mezgê verekan benê. Xortê ke serbest mendê sereyê xo vîndî kenê, remenê şonê koyan de ca benê. Nînan ra qewmê kurdan yeno meydan.

Nameyê xo Gave (Kawa), asinkarêk beno. Heştês lajê xo benê. Seba ke mezgê înan bidê maranê Dehhakî hewtês lajî kişîyayê, tena yew lajê xo mendo. Dore yena lajê peyênî. Gave şono bi qesra Dehhakî, feryad û fîxan keno, hal-hewalê xo ci rê qisey keno. Vano, “Na kerdena şima heq nîya, ez edalet wazena!” Qesre ra beno teber, şarî dormeyê xo de kom keno; dano vernî, pêro pîya şonê bi leweyê Ferîdunî. Seke Pîr Sultan Ebdalî vato “Şaha gidelim!”

Ferîdun tornê Cemşîdî yo. Koyan de mîyanê şiwaneyan de pîl bîyo. Gave rayberîye keno, şar sere wedareno, textê Dehhakî yê hezar serre rijnenê, zulm û zor ra xelisîyenê; Ferîdun beno hukimdar.

Bellî yo ke “Az-î Dehaka”yê Avesta Şahname de bîyo “Dehhaka”. “Thraetaone” bîyo “Ferîdun”. La Avesta de behsê kawayê asinkarî nêbeno. Beno ke tede estbîyo, badê tehrîf bîyo. Avesta saxlem nêmenda, rew ra texrîb bîya. Verê, Îskenderê Zilqarneynî nême ra nême, dima zî ereban texrîb kerda.

Şerefnameyo ke mîreyê Bidlîsî Şerefxanî 1597 de temam kerdo, na sanika kane tede bi kilmîye behs bena. Şerefxan vano, çîyo ke rîayet beno wina yo:

Sulala Bîşdadîyan (Pîşdadîyan) ra hukimdaro pîl Cemşîdî dima keso pancin ke beno hukmdarê Îran û Turanî Dehhak o. Serê her di hermeyanê ey de birînî (dirbetî) vejîyenê. Di çîyê sey maran peyda benê. Şeytan keweno bi tonê hekîman vano, “mezgê xortan bisawe pira, birînê to benê weş.” Her rojan di xortan kişenê, mezgê înan sawenê pira. Kesê ke nê karî kenê, roje yena ke êdî zerrîya înan dest nêdana. Dest bi hîle kenê. Xortan ra yewerî serbest verdanê, mezgê verekan danê mezgê xortê bînî ver. Xortê ke serbest mendê remenê şonê koyan; nînan ra qewmê kurdan yeno meydan.

Ya, sanike eynî ya. La seke Şerefxan bi kilmîye “kurdî çitur peyda bîyê?” ser o vindeto, sanike tede kuta-kit çin a. Tena behsê Cemşîd û Dehakî beno. Kawayê asinkar tede çin o, Ferîdun çin o, rijîyayîşê textê Dehhakî çin o. Şerefname eseranê bînan ra xeylê-xeylê badê nusîyayo; ancîna zî ser o nêvindeto. Çîyo ke Şerefxanî neql kerdo; sanike yê îranijan a.

Nê eseranê nuştekîyan ra teber na sanike mîyanê kurdan de varyant bi varyant qisey bena. Nê serranê peyênan de varyantêk peyda bîyo ke xeylê-xeylê “polîtîze” û “rojane” yo. Qehremanê sanike Kawa û Dehak ê. Kawa kurd o, asinkar o. Dehak împaratorê asurîyan o. Tarîx bellî yo, ca bellî yo! Roja xo zî bellî ya.

Dehak împaratorê asurîyan o, qesra ey Nînowa de ya. Dehak zulimkarê zulimkaran o. Serê hermeyanê ey de di marî vejîyayê, mezgê xortanê kurdan dano înan û heywananê xo. Domanê (tutê) Kawayî pêro berdê kiştê, tena yew lajê ey mendo. Kawa êdî nê zulmî qebul nêkeno. Vano, “Ez do nê zulmkarî bikşa.” Vargozê xo yê asinkarîye gêno, keweno bi rayîr. Senî ke asinkar o, verbendikê ey, verê, kere (jenge) ra bîyo zerdek. Xo erd ro kaş keno, nimitkî keweno bi qesra Dehakî; verbendikê ey beno vaşê tezeyî yê wisarî ro, beno kesk. Kawa vargozê xo sereyê Dehakî de dano piro, gonîya ey pijiqîyena pira; verbendik beno sur. Kesk û sur û zerd... Kawa adir wekeno ke kila xo asmên ra bena berz, her ca ra asena. No yeno a mana ke mi zulimkar kişto, ma xelisîyayê. Kawa verbendikê xo yê kesk û sur zerdî sey alaye keno pira, kile ver de tîk keno. Roje 21ê adare 612! A roje seba kurdan bîya roja newa (newîye), bîya Roşanê Newrozî. A roje ra nat o ke kurdî 21ê adare sey roja serewedartiş û xelisîyayîşî bimbarek kenê, her ca de adir wekenê.

Na sanika ke wina sey hedîseyêkê tarîxî qisey bena, asurî (suryanî) aye rê îtîraz kenê. Vanê, ney, rast nîya. Vanê, Dehak împaratorê asurîyan nîyo, “kes”êko îranij o. Neheq nîyê. Kurdo ke na sanike ser bi zerweşîye biewnîyo asurîyan ra, esto!

Vanê fileyêk gîraneyê cihudêk de girewto. Vato, êro şima îşkence bi Hz. Îsayî kerd, haa! Cihudî vato, çîyo ke ti vanî, êdî vîyarto şîyo, çend hezar serrî kewtê mabên. File îqna nêbeno. Vato, wa bo, ez hîna newe pêhesîyaya!

Na sanike qey wina “polîtîze” û “rojane” bîya?

Xeylê wext ameyêne vatene ke dewleta ke kurdan tewr verê ronaya, Konfederasyonê Medan o. Êl û eşîrê kurdan ê verênî sey konfederasyonî ameyê pêser, dewleta xo ronaya. Û tarîx ra tesbît bi ke medan Îsayî ra ver 612 de Împaratorîya Asurîyan rijnaya. Naye ser, na sanike bîya hedîseyêko tarîxî ke mabeynê kurd û asurîyan de vîyarta.

Ma nika agêrîn asinkarê bînî ser, behsê sanika Hephaîstosî bikerîn.

Hephaîstos mîtolojîyê yunanan de homayê adirî yo. Pîyê ey Zeus, maya ey zî Hera ya. Zeus homayê homayan o. Rojêk sereyê xo ra yew kêna, Atîna vejeno. Xanima ey Hera na kerdena ey ra zaf cigirîyena, a zî tena bi sereyê xo lajekêk, Hephaîstosî ana dinya.

Çi heyf ke Hephaîstos zaf bêrûçik bîyo. Rî û rûçik pira çin bîyo. Yew linga xo kilmek bîya, leng bîyo. Homayê bînî timûtim kayê xo bi ey kenê. Koyê Olîmpusî de şerpezeyê mîyanê homayan bîyo. Maya ey Hera nê hal û hewalê ey ra şermayena. New serrî ey kişta çemî de nimnena. Maya ey rojêk hêrs bena, linga ey a kilme de gêna, pencera ro xil kena bi dengizê Ege. Thetîse (homa ya) binê awe ey mîyanê gonî û gonîşêrî de vînena, ci rê dayîkîye kena, dima binê erdî de dana destê asinkaran ver.

Hephaîstos beno asinkarêko hêca û yeman. Karo ke desteberê ey ra meyero çin o. Her çî virazeno. Qesr û qonaxanê homayan rê çi karê asinkarîye lazim bo, o keno. Hem zî bi çi meharet û hunermendîye! Seba may û pîyê xo odaya rakewtişî virazeno, tîran virazeno, tirsan virazeno, vaşturîyan virazeno. Zeus ey ra wazeno ke yew cinî bivirazo. Hephaîstos keweno ver, xanima xo Aphrodîte ey rê keno model, şekl û şemalê aye de, nûr û cemalê aye de awe û herre ra cinîyêka delale virazeo. Nameyê na cinîka delale Pandora ya.

Hephaîstoso bextsîya terefê xanima xo ra zî bextsîyayê bextsîyayan bîyo. Xanima ey Aphrodîte (Afrodîte) zaf rindek û delal a, homaya sînayîş û rindekîye ya. Hephaîstos û Aphrodîte qet pênêmanenê. Aphrodîte timûtim dostikan kena. Dostikê aye zaf ê! Ares, Adonîs, Ankhîsas, Hermes... Coka homayê bînî timûtim tinaz û papizê xo bi feqîrê mi Hephaîstosî kenê! (Na tema sanikanê kirmancan/zazayan de zî esta. Tayê sanikanê kirmancan de asinkarêko lengo bêrûçik esto, xanima ey zî bi eksê ey delala delalan a.)

Rast a, merdim maneno cayê ke tede ciwîyeno.

Rojhelato Mîyanên welatêko heybetin o. Koyê xo heybetin, deştê xo heybetin, çalê xo heybetin, çemê xo heybetin... Ceng û pêrodayîşê xo destankî, eşq û sînayîşê xo destankî. Mekanê cenganê pîlan o, mekanê eşqanê pîlan o. Sey dayîkan zerrzîz o, sey kafirsendan zerrpêt o. Zulmê xo pîl, xoverodayîşê xo pîl. Hetêkê xo Nemrud o, hetêkê xo Hz. Îbrahîm. Hetêkê xo Fîrewn o, hetêkê xo Hz. Mûsa. Hetêkê xo Dehak o, hetêkê xo Kawayê asinkar...

Merdimîye na cografya ser o peyda bîya. Tîya de bezre eşto pîzeyê erdî, tîya de dare karita, tîya de heywanî kedî kerdê. Kulturê xo yê des hezarî serran heme dinya ra vila bîyo. Rîyê erdî bi nê kulturî awan bîyo, bi nê kulturî şên o.

Her hîrê dînê semawîyê ke ewro çarqirneyê dinya ro vila bîyê, eserê na cografya yê. Ruhê na cografya tede esto. Rojhelato Mîyanên qiblegeyê merdimîye yo.

Na cografya ser o împaratorîyê pîlî awan bîyê. Ma Misirî bîyarê xo vîr. Pîramîdî sey koyan asmên ro benê berz. Hîna zî merdim duştê ezamet û eseranê înan de fekakerde mameno. Împaratorê asurîyan xo rê şan û şeref vîneno ke înan sereyî dayê piro, sey koyan sereyî eştê pêser. Împaratorîya persan hetêkê xo şono reseno bi Çîn, hetêkê xo şono reseno bi Yunanîstan, hetêkê xo Misir de. Ereban şimşêrê tujî girewtê xo dest, weniştê bi estoranê kihêlan, mîyanê seserre de Çîn ra hetanî Spanya girerwto.

Linga her kesî kewta bi na cografya. La na linge linga xeyrî nîya. Na linge a linga ke her çî binê xo de pelixnena. Linga gonîweran a, linga çimsuran a, linga kefirsendan a. Romî, tirkî, xaçperestî, moxolî...

Na cografya ser o dej û jan xidar beno, dirbeta xo xorîn û xorîn bena. Zerrîya ke pê dax mebo çin a.

Ma Kawayê asinkarî bîyarê çimanê xo ver.

Zulimkarî roje bi roje yenê, hewtês lajan benê kişenê. Hem zî bi çi şekl kiştiş! Mezgê ci vejenê danê maran ver! Ya, ez nêvana ke na sanike rast a û eynen wina bîyo. La zulmo ke ameyo kerdene bi no hawa sembolîze bîyo. Kawayê asinkar hewtês rey merdo. Derdê tewr xidarî ra merdo, derdê cîgere ra... Mergê heştêsin nêzdî yo. O êdî mergê mergan o.

Xoverdayîş ra teber sewbîna çare pê esto?

Çin o!

Kawa mecbur o ke sere bidaro we. Mecbur o ke bikewo qesra zulimkaran û sere bipelixno. Kawa mecbur o ke bibo rayberê şar û komela xo. Xoverdayîşêkê destankî ra teber sewbîna çare çin o. Ma ney rê “qeder” bivajê, “mecburîyet” bivajê, “nuşteyê çareyî” bivajê... Nameyê xo çi beno bibo, ferqê xo çin o. Hal-hewalê Rojhelatê Mîyanênî şexsîyeto sey Kawayê asinkarî afernayo.

Ma welatê Hephaîstosî bîyarê çimê xo ver.

Îsayî ra ver hezar serranê 7-6. de tayê kesî noverê dengizê Ege ra şîyê bover, uca de dewî awan kerdê. Dest bi cite kerdo, heywanî weye kerdê. No kulturê dewan, çimeyê xo Rojhelato Mîyanên o. La Yunanîstan hendayê Rojhelatê Mîyanênî seba cite destdaye nîyo. Erdo ke cite tede bîyera kerdene tay o. Erazîyê xo zêde ra zêde koyanê qijan û newalanê tengan ra yeno meydan. Erdê xo kerre (qerac) yo. Kerreyê xo çîl-sipî yê, sey yê Rojhelatê Mîyanênî rengê herre de nîyo.

Dorme bi dengizan wa girewte yo. Linga kesî zêde nêkewena bi ci. Çîyo ke talan bibo tede kêmî yo! Reyêk-di rey terefê vakurî ra qewmê barbarî ameyê. Ê zî rew ra asîmîle bîyê, bîyê leteyêkê nê kulturî. Mêrikî sey moxolan nêbîyê!

Yunanîstan de împaratorîyê girsî awan nêbîyê. Dewletê gire-girî tede çin ê. Qijek-qijek bajarî estê, her bajar bi sereyê xo dewletêk a. Her kes mîyanê sînoranê bajarê xo de yo. Hema ma bivajê sey eşîranê ma! Eşîrê ma dewan de ca bîyê, ê bajaran de ca bîyê.

Yunanîstan de bajar dewlete ra hîna zîyadêr û muhîm o. Şar bi ruhê bajarijîye yewbînî gêno. Nê dewletanê qijekan ca-ca xo mîyan de pêro dayo, ceng kerdo. La cengê xo caran sey cengê medan û asuran, persan û misrijan nîyo. Ca-ca dewletan xo mîyan de pêkerdo, pîya hereket kerdo. La Yunanîstan sey împaratorîyanê Rojhelatê Mîyanênî împaratorîyêk nêvejîyaya. Şîyê gêrayê împaratorê Makedonya ver ro ke bêro heme dewletanê Yunanîstanî bikero yew!

Coka Hephaîstos zî mendo welatê xo.

Derdê Hephaîstosî çi yo, zerrîya xo pê çî dejena?

Rî û rûçik pira çin o, xanima xo ya delala delalan timûtim dostikan kena, homayê bînî timûtim bi ey tinaz û papizê xo kenê...

Hephaîstos bi nderd û kulî se keno?

Hîrê rayîrî ey rê estê:

Yew; remeno şono, ê welatî terk keno.

Di; derd û qehrê Aphrodîte (xanima xo) ra kişeno.

Hîrê; damara camêrdîye (!) yena ci, Aphrodîte kişeno; qewlê medyaya tirkan ra “töre cinayeti” yeno meydan!

LEHENGÊ BÊNAV

Receb Dildar

Delalê:

Niha, gava ez vê nameyê dinivîsim jî, ji xwe fedî dikim. Lê ku rojek biqewime û ez li bajarê xwe vegerim, ez ê bi çi rûyî derkevim pêşberî te. Lê ku rojek biqewime û em dîsa li kêleka hevdu rûnin, ez ê bi çi rûyî ji te re bibêjim “ji te hez dikim.” Û gava em wek du evîndaran li pêşberî hevdu rûnin, ez ê bi kîjan rûyî li te mêze bikim. Ez ê bi kîjan dengî bangî te bikim. Ka tu bibêje Delalê, ez ê bi kîjan dengî bangî te bikim. Piştî ku ez bi vî dengî, ji bo êrîş û kuştinê qêriyam, ez ê bi kîjan dengî bangî te bikim. Piştî ku min bi vî dengî sirûdên êrîşkar xwendin, ez ê bi kîjan dengî gotinên evînê di guhên de te bilorînim. Piştî hêlan û navtêdanên hov û dirinde, ez ê bi kîjan dengî, hevokên gulbarîn bi dû hevdu bixim û dilê te nerm bikim. Li vê derê her serê sibê sirûdên kuştin û tunekirinê di nav lat û zinaran de, di nav van gir û çiyayan de olan didin Delala min.

Gava em gihîştin vê derê, dawiya biharê bû. Girên derdorên me, bi daristanên kesk hatibûn xemilandin. Her ku tîrêjên rojê lê didan, pelên daran bêhejmar çirûskên kesk li rojê vedigerandin û dinya, derdor hemû bi çirûskên kesk ronî dibûn. Wextê şefeqê, çawa ku roj hilbihata, darisranê bi wan çrîskên birqok silav dida jiyanê û hemû jîndaran dest bi rojeke nû dikirin. Daristan tijî teyr û tilûr bûn. Serê sibê bi hilatina rojê re, deng bi hev dixistin. Ku têkilî min nebûna, min dikaribû bi saetan li dengên wan çûkan guhdarî bikira û wê bihişta ku min di nav mejûyê xwe de ava dikir xera nekira.

Rojek jî hevalekî min bi dûrbînê kerîyekî pezkovî nîşanî min da. Karxezal bi dû makên xwe ketibûn, ew û xweza çiqas li hev dihatin. Li hember hemû xerabiyên însanan jî, xwezayê xwe nû dikir û jiyan di xwe de dihewand.

Û min herî zêde ji wextê ku roj diçû ava hez dikir. Piştî roj biçûya ava ez tenê dimam û bi hêsanî li te difikirîm. Ji çi ye nizanim, tedît, tu carinan bi meşeke rewan dimeşiyayî û porê te li ser milên te hol dibûn, hema pêşîn ew dîmen tên ber çavên min. Dibe ku ji bêrîyê ye, lewra gava ez li bendî te radiwestiyam û çavên min li rê bûn, tu bi wê meşa xwe diketî ber çavên min. Erê Delalê ji hesreta te, min rûyê te li ser dar û deviyan neqiş dikirin. Lê ev jî ji min re pirr dîtin. Dixwazin evîn û hezkirinê ji nav mejiyên me derxin, mejûyên me têxin nav destên xwe û bi sirûdên êrîşkar û dirinde tijî bikin.

Hîn hefteya me neqediyabû, rojek serê sibê hemû esker civandin û gotin, biçin wê daristana ku jiyan dianî bîra me bişewitînin. Wijdana min qebûl nekir ku ez wan çivîkan bêwar bihêlim delalê, ne tenê teyr û tilûr, bi hezaran jîndar li wê daristanê dihewiyan. Min bîdona benzînê avêt erdê û got; “ez nikarim daristanê bişewitînim.” Min got; “Wijdana min qebûl nake ez daran bişewitînim û ewqas jîndarên di nav de bikujim.” Çawa kişiyane ser min nizanim. Min ew roj derbên potinan dîtin. Min bi dehan potinên reş ên ku bi hev re dadiweşiyan ser sînga min û dîsa bilind dibûn dîtin. Min di hundirê wan potinên reş û kincên kesk de, ruhên pirr bêçare û ew qas jî dirinde dîtin. Min di çavên wan de çirûskên goştxwurên serê çiyan, ên xwînrij dîtin. Min di rûyên wan de livên keftarên ser berateyan dîtin û dengên wan ên ku dişibiyan xirînên hovên devbixwîn ji kerrikên guhên min dernakevin.

Ma ev dar, ev daristan, ev xweza jî ne yên me ne Delalê? Çima dixwazin wan daristanên ku ji jiyanê re bûne hêlîn bişewitînin? Çima dixwazin van daristanên ku dişibin baxçê cenetê bişewitînin? Çima dixwazin wan teyr û tilûran bê hêlîn bihêlin? Ez nizanim ka tu bibêje Delalê, çima?

Ji wê rojê ve ye, bi vî halê min ê birîndar û perîşan, ez avêtime vê hucreya biçûk. Vaye du hefteyên min li vir qediyan. Bi nanê tisî dixwazin min terbiye bikin. Carna tên çend kulman dadiweşînin ser defa sînga min û dibêjin; “Ku tu baqil bûyî bibêje, em ê te bişînin koxuşê.” Ku baqilbûn şewitandina daristanan be, ez bi kêmaqiliya xwe razî me Delalê.

Di şûna wê daristana kesk û jîndar de niha erdekî ripîreş xuya dike. Ez carna li ber pencereya caxkirî lê temaşe dikim û gava di şûna jiyanê de mirinê dibînim, hêsrên min bêhemdî bi ser hinarkên min de tên xwarê. Bi girînê çare peyda bibûya ez ê bîstûçar saet bigiriyama. Lê dizanim, bi girîna min wê ew daristan dîsa kesk nebe. Bi girîna min wê ew çûk bi tîrêjên rojê re dîsa neşaqin. Bi girîna min wê keriyên xezal û pezkoviyan dîsa çindikan nedin xwe û di taldeyên dar û zinaran de bi dû hev nekevin. Wê karxezal li dû dayikên xwe nebarin. Bi şewata daristanê bimaya dîsa baş bû. Niha ji bo êrîş û kuştinê amedekariyên mezin dikin, dixwazin tiştên hîn bûne li ser însanan biceribînin.

Di rojên ez nû hatibûm de, xortekî ji vî gundî kuştibûn. Xortekî hema bibê qasî min bû. Qereqola me hinek ji gund berjor e, li gund çi biqewimiya me didît. Ji ber ku em serdestî gund in, her tiştên ku li gund diqewimîn li ber çavên me ne. Heyfa min pirr li wî xortî hatibû. Lewra ew jî yekî wek min bû. Dest û lingên wî, ser û sîçên wî, heman wek yên min bûn. Dibe ku ez ew bama û ew jî ez bama. Ew jî însanekî wek min bû, çavên wî guhên wî hebûn. Û helbet dilekî wî jî hebû, çawa ku ji te hez dikim niha wî jî ji yeke wek te hez dikir. Çawa ku bi hesreta te me, dibe ku ew jî bi hesreta yara xwe bû. Û teqez wek ku hemû hezkirî dikin, niha bi yara xwe re hevdîtinên bi qaçaxî jî dikirin. Lê niha ew tune. Di şûna wî de hinek ax, çend kevirên li dor axê û kêla li ber serê wî hene.

Kî dizane dayika wî ew çiqas bi delalî xwedî kiribû, bi çi hesret û hêviyan mezin kiribû û kî dizane ku ew dayik niha di nav kîşan jan û keseran de digevize. Nalînên wê ji kîjan hucreyên dilê wê yên kûrr birê dikevin û xwe li ser zimanê wê didin der. Ez lê difikirim ku ez bihatama kuştin wê dayika min çi bikira. Ew ê rûyê xwe bi pencerûkan çawa bianiya xwarê. Ew ê şîna xwe çend meh û salan bidomanda.

Dizanî delalê, di biçûkatiya min de, serê sibê em çawa ji xewê hişyar bibûna, em direviyan eywanê. Li wê derê selikeke diya min hebû, her tim deverû bû. Me selik bilind dikir ku nan û qeymaxê me li wir bûya me hildida û em direviyan baxçe. Ku nan û qeymax tunebûya, em digiriyan û bi ser diya xwe ve diçûn. Diya min her sibe qeymax li me parve dikir, ji bo her kesî dida ser parçeyekî nan û dixist bin selikê. Hemû dayik dişibin hevdu ne wisa Delalê? Dibe ku dayika wî xwurîniyeke ji ya min çêtir dida kurrê xwe. Dibe ku her serê sibê ji wî re hungiv û rûnê nivîşk amade dikirin.

Ma qey dilê dayikan tenê heye Delalê? Ma tenê kezeba dayikan dişewite? Kî dizane çi ba û bahoz di deryaya dilê bavê wî de radibin? Kî dizane keştiyên quncikên dilê bavê wî bi ber kîjan pêlên har ketine? Ma ew bav nebû ku bîst sal ew zarok mezin kiribû? Ma ew bav nebû ku her roj, her cara ku çav li kurrê xwe diket, ken bi ser rûyê wî diketin? Lê niha ew zarok tune ye. Di şûna kenê rûyê wî de xemgîniyeke reş xwe li ser wechê bavê wî pêçaye. Ma kezeba wî bavî wê çawa neşewite? Her çiqas li ber civatê negirî jî, gava tenê bimîne ma wê çawa neke qûrîn û bi ser halê xwe de hewar neke?

Gava biçûk bûm, bavê min, ez her tim didam kolîka xwe. Em ji gund heta nav rezan wisa diçûn. Bawer im niha bavê wî jî ew daye ser kolîka xwe û jê re stran gotine. Bavek ku zarokê xwe dabe kolîka xwe, dê çawa wê hezkirinê ji bîr bike? Gava gule li lawê wî bikevin, wê çawa tîrên har di kezeba wî de neçikin?

Gelo kesê kuştî ez bûma wê bavê min çi bikira, wê kîjan xwelî li serê xwe bikira. Dibe ku ji kerban derî bi ser xwe de bigirta û qet ji hundir derneketa. Dibe ku ji bo ji bîr bike bi çol û çiyan biketa û careke din venegeriya malê. Ma însan bi tenê wisan in, hemû jîndar jî hema wisa tevdigerin. Hela biçin û çêlikeke qazê ji ber bigrin wê çawa êrîşî we bike. Hema li kîjan heywanî difikirî bifikire. Tu kes ji bo zarokên xwe tiştek wiha qebûl nake. Erê Delalê li vî gundî xortek hat kuştin û dibe ku bi destê hevalekî me yên li vir hatibe kuştin. Qêrîn û hewarên malbata kuştî heta destê sibê ji kerrikên guhên me dernakevin.

Îro eskerekî hemşeriyê min hat û bi dizî ji min re got: “Em ê du roj paşê derkevin operasyonê. Li gorî ku min bihîst, ew ê te jî bi me re bînin... Ku tu jî çekê hildî û wek me tevbigerî, ew ê te efû bikin. Lê tu bibêjî ez nikarim çekan hildim û însanan bikujim, ew ê guleyekî bera serê te bidin, te bi ser malbata te de bişînin. Paşê jî ew ê bibêjin di pevçûnê de şehîd ket, serê miletê me sax be.”

Ji ber ku naxwazim bibim şirîkê hovîtiya wan, ji ber ku naxwazim destê xwe bi xwîna însanan bikim, ji ber ku naxwazim janê bera dilê dê û bavan bidim, niha jî lê difikirin ku min jî tune bikin. Heta ku ev dil û mejî bi min re be, heta ku ev wijdan di nav sînga min de be, ez ê çawa li însanan îşkence bikim, ez ê çawa wan bikujim, ka tu bibêje Delalê?

Ma ez ê çawa çekan hildim û derkevim nêçîra însanan? Wê lingên min çawa bi dû însanekî ku lingên wî jî wek yên min in bikevin? Wê destên min çawa ji bo kuştina yekî din çekan hildin? Wê tiliya min çawa ji bo xwîna yekî birijîne biçe ser dîkê tifingê? Çawa Delalê çawa? Dikim nakim wijdana min qebûl nake.

Ma ava li ser vê dinyayê têra me hemûyan nake? Ma nanê li ser vê dinyayê têra xwarina me hemûyan nake? Ma ev ax, ev ezman têra me hemûyan nakin? Ma di dawiyê de em ê hemû nemirin? Çima hinek dixwazin hinekên din beriya wextê mirina wan bikujin? Ev çek, ev sîleh, hemû alavên kuştinê çima bi hinekan şîrîn bûne? Çima kuştinê şûna hezkirinê girtiye? Çima dijminatiyê şûna biratiyê girtiye?

Delala min wijdana min qebûl nake ku ez çekan hildim û însanan bikujim. Ku ji ber vê sebebê cenazê min ji te re şandin, ji bo evîna me ya çend salan qevdeke gulên sor deyne ser tabûta min. Gul evîn û jiyan e. Bila berî cenazeyê min çavên însanan li wan gulan bikevin. Bila evîn û jiyan li ser cenazeyê min zîl bide.

Delalê; Niha dîsa tarî ket erdê û heta sibê bi tenê ez ê li te bifikirim. Lewra evîn û jiyana min tu yî.

GOTÛBÊJA LI BER
PERÊ BEHRA WANÊ

Yaqob Tilermenî

Mazûvanê min dîroknas û dîroknûsê navdar ê ji herêma Hekkariyê bû. Dostaniya me berî bi sê salan sebaret bi lidarxistina gotûbêjek li ser dîroka Kurdistanê, li bajarê Mêrsînê dest pê kiribû. Min mazûvaniyeke baş jê re kiribû -wî gelek pesnê min dabû- û li otogarê, wî bi heterî xwestibû ku rojekê ez jî li bajarê wî bibim mêvan –bi vî hawî dê camêriya min li min vegeranda–.

Belê! A niha ez bi wî dostê xwe re me û rista min û wî li bajarê Hekkariyê cih guhertiye; vê carê ew mazûvanê min e, ez mêvanê wî me. Sebaret bi gotûbêjeke min a der barê çîrok û çîroknûsiya kurdî de ligel wî me û em destpêka dostaniya xwe bi têkildariyeke cudatir zeximtir dikin. Mazûvanê min ji hêla camêriyê ve di ser re biriye –ez hey pesnê wî didim– û jê tika dikim ku havînekê bibe mêvanê min ji bo ku em gwînên xwe li perê deryaya spî di bin roja havînê de bisojînin –bi vî hawî ez ê di camêriyê de gavekê wî pêşdetir biçim–.

Keçek û xortek ku ji endamên rêveberiya çalakiyan weke du destbirak bi me re digerin, lê ji min bêtir guh didin dostê min. Her çiqasî ez xwe bixwe dibêjim tu hesûdiyeke min tune ye jî, zîvêr dibim ku çima ev ciwan bêtir bi min eleqedar nabin. Ji ber hindê carinan ji bo ku ez bi tenê ligel wan bimînim, rêyên dijwar didim ber wan ku dostê min ê hebekî kal nikaribe bi me re were. Dîsa jî dostê min dev ji min bernade û tew weke xortekî çardeh salî dide pêşiya me. Min jê xwest ku ew behsa hin xerabeyên herêmê bike, lê ew min yek bi yek li wan xerabeyan digerîne. Her çiqasî ez di rêwîtiyên xwe de bêtir bala xwe didim şûnwarên kevnare jî, vê carê bûme fena arkeologekî bengîn û şûnşopên xwe li gelek cihan dihêlim.

Vê sibehê dema ku em ji mala mazûvanên min ber bi qada çalakiyan ve diçûn, em bûn govanên bûyereke balkêş: Du zilamên qerase bi şid bi nava marekî girtibûn û ber bi derveyî avahiyan ve diçûn. Digel vê rewşa wan, dostê min, ew dan sekinandin û bi wî hawî di navbera xwe de, li ser piyan şoreke germ kirin. Ji ber ku ez ji maran pir ditirsiyam, min hebekî xwe li taliyê hiştibû. Hew nemabû ku dostê min biçe serê marî mist bide. Dilkutka min zêdetir bûbû, ne ji fediyan bûya min ê bikira hawar û ez ê ji wê derê bi dûr biketima. Lê tew dostê dostan destê xwe ber bi min ve kiribû û ez ji bo danasîna bi nêçîrvanên marî re vexwendibûm nêzîkî wan. Hema min ji dûranî destên xwe ji wan re li ba kiribû. Ji wê maweyê gotinên di bala min de mabûn, gotinên xweşiyê bûn; qet der barê nebaşî ango kuştina marî de tu tişt nehatibû gotin. Li çûyînê dostê min gotibû, ‘Li gorî baweriyên herêma me, marê ku di malekê de bi cih bibit, ew mar bi çu hawî nayête kuştin. Çinku ew weke dostekî bêzerar tête pejirandin.’

Aha, ev çi bawerî bû! Min bi xeydeke sergirtî gazinên xwe kiribû.

“Hingê tu min û mar di tayekê de dibînî?”

Dostê min bi haqehaqeke ku min jê hêvî nedikir keniyabû.

“Ma ew jî nola me ne ruhberek e! Ma mafê wî yê jiyanê çunîne!..”

Min hebekî dilê xwe girtibû. Mazûvanê min weke haya wî ji rewşa min tune be, di ber dilê min dabû.

“Ger tu guhdar bikî, ez ê ji te re behsa qewamekê bikim. Jixwe tu çîroknûs î, teqez dê bi kêrî te bêt.”

Bêhna min hinekî fireh bûbû.

“Ez tika dikim, dê gelekî kêfxweş bibim.”

Jixwe ew ji zû de amade bû. Yekser behsa qewama xwe kiribû.

“Li derdora taxa Kanîkewkê bi navê Bera Maran cihek heye. Li gora xeberoşkê ji du marên li wê derê dijîn, yek jê dixwazit pezkoviyekî daqurtîne û dema pezkovî didaqurtîne qiloçên wî di qirikê de dimîne. Hevalê marî yê bêçare ji bo ku naqoza hawarê lê bidit, diçe Taxa Binqesrê koşka kargeriyê, didit pêşiya peywirdarên koşkê û hevalê xwe dide rizgarkirin.”

“Yanî tu dibêjî, di vê xeberoşkê de dostaniya mar û mirovan heye?”

“Rast e, eynî weke te kerem kiriye. Lê çîroka ku ez dixwazim vebêjim -berovajî xeberoşka min ji te re behs kir- pêwendiyeke dîtir vedibêjit.”

Ez bi agahdariyên dostê xwe ji xeyalekê derbasî nava xeyaleke dîtir dibûm. Ji nişkê ve seqayeke ji perdeya mijê li derdora min rapêçabû. Bi tenê dengê vegotineke ji zemanekî nediyar ketibû guhên min. Û bi tenê min dizanîbû ew deng ê dostê min e. Dev ji peyv û devoka herêma xwe berdabû û bi zimanekî yekgirtî ez vexwendibûm nava efsaneyekê.

Li geliyê Erzîkê, li derketina gundê Goranis bermahiyên keleheke li ser kendêl avabûyî, bi navê Keleha Marandiz, kelehek heye.

Li gora çîrokê mîrekî gelek çeleng û mêrxas ê kelehê, bi navê Mîrşengo heye. Tew xweşikbûna jina wî li hemû herêmê belavbûyî ye.

Rojekê Mîrşengo ji ber hejarbûna tiliyeke xwe, bang rûspiyê kelehê kiriye. Ji serî heta binî hal û meseleya xwe jê re vegotiye. Rûspî maweyeke kurt ji mîr xwestiye ku bi remilavêj re bişêwire û sedema hejarbûna tiliya wî hîn bibe. Mîr sê roj wext daye rûspî.

Piştî roja sêyemîn rûspî ligel remilavêj hatine dîwana mîr.

Li ser erêkirina rûspî, remilavêj bêyî dilê xwe û bi guman sedema hejarbûna tiliya mîr wiha rave kiriye.

“Mîrê min, berî bi wextekê tu ligel siwariyên xwe li derdora keleha Hekkariyê derketiyî nêçîrê. Karxezalek bûye sedem ku tu heta çilbîran bidî dû wê. Ji nişkê ve karxezal ji ber çavên te winda bûye. Tu ji bo xwevesihandinê li serê kendalekî rûniştiyî. Bi temaşekirina geliyê bêdawî re tu xayis ketî. Di wê maweyê de digel ku marek bi heyranî li çavên te nihêriye jî, ji ber balkêşiya gelî, haya te ji wî marî çênebûye.”

Mîrşengo weke ji xeyalekê hişyar bûbe, gotinên remilavêj erê kiriye.

“Eynî weke te got qewimî; lê meseleya marî nayê bîra min. Dîsa jî haya min ji maran heye ku bi çi awayî evîndarî ciwanên çeleng û çavbedew dibin. Qey ez jî mirovekî wisa me!”

Remilavêj û mirovên li bal mîr, li ser gotina dawî ya mîr bişirîne û Remilavêj li dû axaftina mîr bi metirsiyekê ji cihê mayî berdewam kiriye.

“Rast e, ji ber ku mar di qelîştekekê re li çavên te nihêriye û hema di wê kêlîkê de evîndarî te bûye. Bi hatina destbirakê xwe re tu ji nava malxulyanên xwe hişyar bûyî. Ew perdeya efsûnî ya ku bergeha çavên te nixumandiye, kiriye ku tu fena behlûlekî evîndar, sews û gêj bibî,”

Li ser gotina “sews û gêj û behlûlekî evîndar” Rûspî xwestiye ku dest werde xeberdana Remilavêj, lê Mîrşengo bi îşaretekê rê nedaye tevgera Rûspî.

“Rêhevalên te tu wate nedane vê rewşa te. Jixwe tu kesî cesaret nekiriye ku sedema aramî û sistiya te bipirse jî,”

Rûspî bi awirên watedar li Remilavêj nihêriye ku meseleyê bi kurtebirî vebêje; lê, remilavêjê ku di qalkirina çîrokan de ev xuy û xusletên wî dihatin zanîn, qet guh nedaye awirên Rûspî. Û bi berxweşkirinê çîrok li çîrokê siwar kiriye. Mîrşengoyê ku weke mirovekî bêhnteng dihat zanîn jî, ketiye bin bandora vê çîrokbêjiyê û qet lome ji vebêjê çîrokê nekiriye. Zana û şarezayên li mîrgehê ku dizanîbûn bandora çîrokan çiqasî zêde ye jî, bi kêfxweşî guhdariya wî kirine.

Digel ku rojek bi vegotina Remilavêj qediyaye jî, ew nehatiye ser sebeba hejarbûna tiliya mîr. Mîrşengo her carê ferman daye xidamên xwe ku xwarin û qehwe û pêxwarinan bînin. Mirovên li dîwanê ji xwarin û vexwarinan kêfxweş ji Yezdanê xwe lava kirine ku her û her di nava seqayeke wiha de bimînin. Her navber bûye sedem ku çîrokek ji çîroka dinê bizê. Di dawiya rojê de Mîrşengo mêvanên xwe şandine razangehên wan û ji bo roja dîtir qewl dane hev.

Rûspî û Remilavêj li heman razangehê mane. Rûspiyê ku heta wê rojê tu carî bêhurmetî li mîrê xwe nekiribû, ji Remilavêj pirsîbû ku çawa karibûye wiha mîr efsûnî bike.

“Ew karê min e ku ez dizanim ez ê li hemberî kîjan mirovî bi çi terhî tevbigerim. A çê em ji xwe re razên, sibê rojeke dirêj li benda me ye.”

Rûspî ku kesê herî nêzikî mîr bû, dîsa xwe negirtiye û sedema aramiya mîr pirsiye.

“Hingê ez ê ji te re bi kurtebirî bibêjim...”

“Ger weke kurtebiriya îroj be, ji kerema xwe re bihêle rojeke dîtir.”

“Netirse, ez nakevim nava çîrokan. Jixwe dizanim ku sebra te li guhdarîkirina çîrokan nayê. Lê dikarim bibêjim ku li ser rûyê cîhanê tu mirov tuneye ku li hemberî xweşbêjiyeke wêjeyî ji xwe neçe. Dixwazî bila ev mîr be, dixwazî kizîr. Mesele ne di min de ye; gotinên min ên rewanbêjî dibin sedem ku Mîrşengoyê bêhnteng weke pelûlê nerm bibe.”

“Sipas ezbenî. Hingê ji te re xeweke bênavber dixwazim.”

“De şev baş Rûspiyê hêja.”

Mîrşengo bi siharê re dîtiye ku tiliya wî hebekî dinê hejar bûye. Tirs û sawekê ew girtiye û bi lezûbez xidamekî xwe şandiye cem Rûspî. Rûspî û Remildar jî bi heman lezgîniyê li dîwana mîr amade bûne. Heta ku Mîrşengo hatiye dîwanê jî, tu mirovan cesaret nekiriye ji cihê xwe bileqin.

Bi hatina Mîrşengo re hemû mirov rabûne ser piyan û li bendeyî rûniştina wî mane. Mîrşengo, Rûspî li kêleka xwe ya rastê û Remilavêj li kêleka xwe ya çepê dane rûniştin. Û li ser fermana wî jî hemû şareza li cihên xwe rûniştine. Çend xidam bi fîncanên ferfûrî yên qehweyê li ber mirovan amade bûne. Piştî ku mîr firek ji qurta pêşîn a qehweyê vexwariye, yên mayî jî yek bi yek dest bi vexwarina qehweya xwe kirine. Mirovên li dîwanê bi hêviya rojeke weke ya berê xweziyên xwe bi qurta qehweyê re daqurtandine. Hema mîr yekser ji Remilavêj re gotiye; “Bêyî ku tu min di nava seqayeke çîrokî de bigerînî, hema zûzûka sedema hejarbûna tiliya min bibêje. Te di remila xwe de çi dîtiye?”

Rûspî jî bi awiran heman daxwaz ji Remilavêj kiriye.

“Hingê ez ê bi kurt u kurmancî ji te re bibêjim ku sedema hejarbûna tiliya mîrê min, ew mirova, bedewa ser bedewan, keybanûya geliyê Erzîkê û ferîşteha gundê Goranisê, dayika me hemû canliberên vê herêmê, xanimcana te Gulejîn bixwe ye.”

Heyteholek dikeve nava mirovan. Pistepist dibin guregur, şingînî ji ber dengan li hundirê dîwanê derdikevin û ji nişka ve mîr fena birûskekê vedide. Fîncaneke ferfûrî ji destê camêrekî dikeve û li erdê qîtik qîtikî dibe. Bi qîra Mîrşengo re hemû guhên li wê derê kurtekerr dibin.

“Huş be û bes biaxive! Çima jina min bûye sedema pirsgirêkeke wiha?”

Remilavêjê ku ji ber tesîra gotinên xwe kêfxweş e, awirên xwe li ser mirovan yek bi yek digerîne û qurta dawiyê li qehweya xwe dixe. Bi qurtê re kêfxweşiya serkeftina xwe jî diherikîne madê xwe. Ew kêlîk ji bo her kesî dibe demeke dûdirêj ku nayê bawerkirin dawiya wê were. Asoxî Remilavêj devê xwe li xêrê vedike.

“Ger tu guhdar î, ez ê jî ji te re bibêjim ku hevsera bedew a mîrê min marek e ku ketiye kirasê jinekê. Ew mar, her şev, wê tiliyê dimije û tilî xistiye wî halî.”

Çavên li hundir giş dizîvirin ser tiliya ziravik. Dîsa pistepist bilind dibin, vediguherin gureguran, şingînî bi dîwarên dîwanê dikeve, mîr dibe birûsk û vedide, guh kerr dibin.

“Ger wiha be, eşkere bike ku jina min bavmarek e!”

Vedigere ser mirovên li dîwanê. Bi gefwarî diaxive.

“Bila ev rastî ji devê we kesî dernekeve. Ji ber hindê bila kes gava xwe neavêje paşiya şêmûga dergehê. Hûn ê hemû îşev li vê derê razên. Belê Remilavêj! Îcar çareserî...”

Remilavêj bi bilêvkirina navê xwe û daxwaza çareseriyê ji bo mîr têra xwe dibuxude û yekser rêya çareseriyê ji Mîrşengo re dibêje.

“Mîrêmîran, tu îşev kebabeke şor bi dêya me Gulejînê bide xwarin, hemû şerbik, kûz û kûpên avê ji nava malê bide rakirin û wê bişopîne.”

Mîrşengo ji dîwanê dipengize û Rûspî dide dû wî. Li der ve fermanê dide Rûspî ku gotinek ji şêwra wan dernekeve derveyî dîwanê û li benda wî bimînin.

Mîrşengo daxwaza Remilavêj pêk tîne. Şev nîvêşevê dibîne ku Gulejînê ji bo vexwarina avê çawa ji nava nivînan radibe, der û dorê seh dike. Bi nedîtina avê re kirasê mirovan ji xwe datîne, vediguhere marekî û di pencereya qesrê re dixuşe çemê Erzîkê.

Marejin piştî vexwarina avê, di kendalê bilind re radipelike kelehê û dîsa kirasê mirovan li xwe dike û dikeve paxila mîr. Bi vî awayî Mîrşengo ji gotinên Remilavêj bawer dike.

Çawa zeraqa rojê lêdikeve, Mîrşengo biryara xwe dide ku -her çiqas jina wî gelekî bedew be jî- dê nema karibe bi marekê re jiyana xwe bidomîne.

Mîrşengo weke roja berî vê rojê dîsa li dîwana xwe bi civata xwe re dicive. Piştî vexwarina qehweyê ji Remilavêj dixwaze ku çareseriya vê pirsgirêkê jî pêşniyar bike. Remilavêj ku ji berê de amade bûye, yekser dest bi gotina xwe dike.

“Ger mîrêmîran bi vî awayî dewam bike, wê bi mijandina mar a tiliyê hejar bikeve û Xwedê neke wê can û giyanê xwe jî ji dest bide.”

Mîrşengo bi bihîstina gotina mirinê hêrs dibe û dixwaze ku Remilavêj li ser çareseriyê biaxive.

“Ka tu dev ji hûrgiliyan berde, were ser çareseriyê.”

“Çareserî, belê divê mîrê min tevdîra xwe wergire. Bila Gulejîn xanim ji dewsa xidamekê nan li tenûrê bixe. Dema ku li ber tenûra vêketî rawestiya, li pişt bisekine û wê biavêje nava êgir.”

Her çiqas Mîrşengo bi şewitandina hevsera xwe qayil nebû jî, ji bo xwe ji mirinê rizgar bike pêşniyaza Remilavêj pejirand.

“Lê... Lê divê di dema avêtina nava êgir de mîrê min nehêle deng ji wê derkeve û hawarê bigerîne.”

Mîrşengo şeveke dinê li ber xwe dide ku di paxila Gulejînê de razê. Ji bo ku roja dîtir lêxistina nanê tenûrê pê bide qebûlkirin, di serê xwe de dolabekê digerîne.

“Ganguloka min, gula min a jînê. Te zanibûya ku dilê min çiqasî diçe nanê tenûrê.”

Gulejînê ji nava nivînan dipengize ku biçe ji hezkirê xwe re nanê tenûrê bîne, lê Mîrşengo bi destê wê digire.

“Na cana min, ez dixwazim nanê germ ji wan destên te yî hevrîşim çêbibe. Ne niha, hema serê sibehê te tenûrek nan ji me re lêxista!”

Gulejîna ku bi awirên hevserê xwe evîndar bû û tu carî nikarîbû ji bin bandora wan çavan derketa, ji bo daxwaza mêrê xwe, dibêje, “Temam, ez ê di berbangê de ji mîrê xwe re tenûreke nan lêbixim.”

Jin û mêr, weke tevir û bêr, bi hev re dixebitin û ji piyala şevê qurtên hezê noşî hevdu dikin ta ku di xew re diçin.

Mîrşengo beriya Gulejînê ji xewê radibe û xwe li derdora tenûrê vedişêre. Bi hatina Gulejînê re xefika xwe vedide ku dê çawa wê bê hawar bavêje nava agirî.

Gulejîn, bi kêf û stran darikên xwe diavêje tenûrê û êgir pê dixe. Tenûr disincire, har dibe, alav di devê wê re li valahiyê dikeve. Mîrşengo bi serê pêçiyan xwe digihîne paşt wê. Ji nişka ve lingên wê bilind dike û berê serê wê dide nava êgir. Qîrînek bi Gulejînê dikeve ku li hemû geliyê Erzîkê deng vedide. Deng digihîje heta qulên maran jî.

Hemû marên li çiya, daristan, gelî û newalan ji bo hawarê ber bi keleha Marandizan ve dixuşin. Derdora kelehê radipêçin û bi hemû mirovên Goranisê vedidin. Piştî ku dibînin mirovek jî sax namîne, kelehê hildiweşînin.

* * *

“Belê xwişkên ezîz, birayên delal! Sebaret bi vegotineke der barê çîroka kurdî de ez bi şanazî ligel we me. Di werzeke wiha de ku li serê çiyayê Artosê berf mîna kevanekî li zinaran rapêçiyaye, pêlên Behra Wanê ji Girava Axtamarayê bayên evîna lehengê bavmisilman û lehenga bavfileh radigihîne me, di nava hênikayiya paytexta Tûşba de gotûbêjeke li ser çîroknûsiya kurdî dê kêm bimîne. Ji lewre hemû seqaya li vî bajarî bixwe çîrokî ye. Û çîroknûsên herî gewre mirovên di nava vê seqayê de ne. Bêyî gotinê dirêj bikim, bêyî ku serê we biêşînim, dixwazim çîrokek ji nava kakilê vî bajarî bi we re parve bikim.

Navê çîroka min “Marandiz” e. Bi destûra we...

“Mazûvanê min dîroknas û dîroknûsekî navdar ê ji herêma Hekkariyê bû. Dostaniya me berî bi sê salan sebaret bi lidarxistina gotûbêjek li ser dîroka Kurdistanê, li bajarê Mêrsînê dest pê kiribû. Min mazûvaniyeke baş jê re kiribû -wî gelekî pesnê min dabû- û li otogarê, wî bi heterî xwestibû ku rojekê ez jî li bajarê wî bibim mêvan -bi vî hawî dê camêriya min li min vegeranda-.

“Belê! A niha ez li nik wî dostê xwe me û rista min û wî li bajarê Hekkariyê cih guhertiye; vê carê ew mazûvanê min e, ez mêvanê wî me. Sebaret bi gotûbêjeke min a der barê çîrok û çîroknûsiya kurdî de ligel wî me û em destpêka dostaniya xwe bi têkildariyeke cudatir zeximtir dikin. Mazûvanê min ji hêla camêriyê ve di ser re biriye –ez hey pesnê wî didim– û jê tika dikim ku havînekê bibe mêvanê min ji bo ku em gwînê xwe li perê deryaya spî di bin roja havînê de bisojînin –bi vî hawî ez ê di camêriyê de gavekê di pêşiya wî kevim–.

* * *

“Rawestin. Hûn li vê derê derqanûnî tevdigerin. Kurdistan çito peyv e, ev der welatê bi navê Tirkiye ye û welat qet nayê parçekirin.”

“Em li vê derê çîrokên vî welatî dixwînin. Kes ji me tu tiştî parçe nake.”

“Hevalno, hûn di serî de ev ê zimandirêj bibin.”

“Binihêrin, esil hûn li dijî zagonên xwe tevdigerin. Em li vê derê li ser navê şaredariya bajarê xwe rojên wêjeyê bi rê ve dibin. Hûn nikarin jêpirsînê ji vî hevalî bikin. Ew nivîskar e. Çîroka xwe ya bi kurdî ji çîrokhezan re dixwîne.”

“Hingê em ê wî bibin navenda me, bîskekê bikin mêvan. Ger lêgerînek der barê wî de tune be, em ê bixwe wî bînin vir.”

“Jixwe tu sûcdariyek der barê wî de tune, hûn çalakiyên me asteng dikin.”

“Hingê bila nasnameya xwe nîşan bide.”

“Min tu sûc nekiriye. Nav û bernavê min Kawa Hesinkar e. Hûn dikarin bi bêtêla xwe lêkolînê bikin.”

“Memûr beg, weke wî jî got, biçin lêkolîna xwe bikin. Ger qisûrek hebe piştî bernameyê werin û divêtiyên xwe bi cih bînin.”

“Îcar ev çito nav e? Qey em jî dijminê te Dehaq in?”

* * *

“Dostên hêja, li min negirin. Her çiqasî em ji bo zimanê xwe bi henûnî û kubarî tevdigerin, ew bêtir li dijî me derdikevin. Weke min berê di çîroka xwe de bi we re parve kir, li vî welatî, heta maran jî neheqî qebûl nekiriye û serî hildaye. Digel tevgera maran a hilweşandina keleha Marandizê jî, gelek xeberoşk li ser maran hene ku dema qencî bi wan hatiye kirin, bi qenciyê bersiv dane mirovên hemberî xwe. Ez ê ji we re behsa kurteçîrokekê bikim û dawî li gotûbêja me ya li ber perê behra Wanê bînim:

“Tê gotin ku jinekê, hêkên marekî ji hêlîna wê derxistine. Marê ku bi vê rewşê dihise, ji bo tolhilanînê jahra xwe bera nav beroşa şîrê meyandî dide. Wê çaxa ku jinik ji kirina xwe poşman dibe û hêkan datîne hêlîna marî, mar jî xwe li nava beroşê digerîne û wê dirijîne.

“Mar be jî, ger qencî pê were kirin, ew ê jî qenciyê li mirov vegerîne. Lê bi dehan sal in li vî welatî, mirovên serdest qenciya mirovên bindest li wan venegerandine. Çawa ku berî bi duhezar û heftsed sal berê serdestek bi navê Dehaq rabû û mejiyên xort û keçên vî welatî bi marên ser milê xwe da xwarin. Rojekê Kawayekî serhildêr ji vê nalebariyê re got ‘êdî bes e’ û serê wî da pelçiqandin, bi vî hawî jî em ê bi vegotineke hunerî bi wan serdestan bidin famkirin ku dê ev neheqiyên wan nema karibin li ser vê axê berdewm bikin... Mirov dikare di vî warî de gelek şoran bike, lê ez naxwazim serê we di nava qewamên dîrokî de gêj bikim. Sipas ji bo sebra we... Bi xatirê we!..”

KAWAYÊ SEDSALA BÎSTÛYEKÊ

Zeynelabidîn Zinar

Kawayê Sedsala Bîstûyekê, zimanê kurdî ye. Ev Kawa bi hovîtiya Dehaqê Sedsala Bîstî hatibû perçiqandin. Vê perçiqandin û şewitandinê, di 1925’an de destpêkiribû. Çendî ku berî vê tarîxê jî zimanê kurdî hatibû perçiqandin, lêbelê xezeba wê hovîtiyê, piştî damezirandina Saziya Zimanê Tirk (Turk Dil Kurumu) a di 1926’an de, çendbare bûye û qirkirin, wêrankirin, kambaxkirin û talankirina zimanê kurdî bêserûber hatiye domandin.

Ev Dehaqê Sedsala Bîstî ku wekî Kemalîzm hatiye binavkirin, li dijî Kawayê heman sedsalê rabûye pêdarê. Ew pêdar bi hewayeke wisa tirsnak û xedar bûye ku tebayek di şûfê wê de li tu devera dinyayê nehatiye dîtin. Ji ber ku wî Dehaqî dijminatiya zanîn, zanist, ferheng û toreya kevnare ya neteweyeke mîna neteweya kurd ku di kûrahiya dîrokê de digihîje 12 hezar salên Berî Zayînê.

Vî Kawayê Sedsala Bîstî, di nava pençikên Dehaqê heman sedsalê de, çu derfet û havil ji bo xwe nedîtiye. Ji ber ku rewşa heman sedsalê ya siyasî, xwe dabû hêla wî Dehaqê hov, wekî ava çemê Dîcle û Feratê xwîna sor a gelê kurd hatiye rijandin.

Lêbelê Kawayê Sedsala Bîstî çendî ku nasnameya xwe ya ji famîla Hindo-ewropî û nijada xwe ya ARÎtiyê derdixist pêş û berxwedana xwe ji bo mirovahiyê diyar dikir jî, tirs û tavila ji ber sazûmana Yekîtiya Sovyetan, hişê mirovahiyê lê wendakiribû, loma jî bi hemû desîse û tevdîrên dijmirovatî, dek û dolabên hovane yên digel hêz û livbaziya serbazane, qad li Kawayê Sedsala Bîstî kiribû serbirxane û tov li mirovatiyê kiribû qatî.

Wê serpêhatiyê, wekî mesela lehengê çîroka kurdî, ku tê gotin; “çû zeman, hat zeman, serê Mîrze Mihemed hê ji nû ve ket nava xaxên giran” rûdabû. Ha wisa Kawayê Sedsala Bîstî çendî ku bi derbên Dehaqê Sedsala Bîstî ji dest û mil, pê û çav, guh û bêvil, hêz û livbaziya xwe ketibû jî, ji bîr û baweriya xwe neketibû û her tim vîna serkeftinê dida pêş, semax û hedana yezdane dikir û bi umîda ku wê rojek bi ser ve bê ku tava wê rojê dê dinyayê germeron bike û qeşema heştê salan biherifîne, axa qeşemgirtî nerm bike û ava qeşemgirtî bihelîne û tîndariya xwe zêdetir bike, pê re jî wê tovê jiyanê di binê axê de kat bide û zîl bavêje, bejna wan wê dirêj bibe û her texlîtek wê seriyekî ji tov û bizran dagirtî gervede, her gervedanek jî wê bibe Kawayek; ew kawa jî tev dê li govenda ziman û çanda kurdî geredor bibin, wê di şûna wan nivîs û belgeyên kevnare yên ku ji aliyê Dehaqê Sedsala Bîstî ve hatibûn şewitandin û tunekirin, avadanî çêbikin; binivîsin, pirtûk çap bikin, rojname biweşînin, kovar derxînin, dêzên lodan ji helbest û pexşanê ava bikin û wê arşîvên dewletên biyanî ji xwe bêne dagirtin.

Piştî sala 1992’yan, xasma jî piştî sala 2000’î, Kawayên kezebşewitî, yên dilperitî û cegersotî dest avêtin xameya rengîn, keştiyên bayê ava kirin, xwe bera ser zeryaya mezin dan, li deşt û mexer û çiya û zozanên bindestan geriyan, pê re Xwedayê dilovan jî bextê wan ji bayê vajî averê kir. Her wiha trêna zanyariyê bi rê xistin, balafira ferhengtiyê bi firrê werkirin, top û debabeyên zanistiyê hinartin hemû deverên dinyaya rindik û xweşik, piştre ref bi ref berhemên çanda qedexekirî pêşkêşî kesên xwedî wijdan kirin.

Helbet Kawayê Sedsala Bîstî bi wê belengaziyê, bi wê şerpezetî û jirêketîtiya xwe, dema gavên xwe avêtin sedsala 21’ê, pê re navê xwe jî, meşa xwe jî, dek û dolabên xwe jî, li gor nûjentiya gêtiya vê sedsalê dane honandin. Piştre îcar navê xwe wek Kawayê Sedsala Bîstûyekê, dan eşkerekirin.

Lêbelê niha ra û tevdîra dinyayê hatiye guhertin, dîsa roj û şev wek xwe mane û gazina kesî ji wan çênabe jî, lê gazina herî mezin ji wijdana dinyayê çêdibe ku çima sedsala 20’î wek ewrên meha adar û nîsanê bi reşebatî û tofanê, dane jiyandin. Çima Amed û Dêrsim û Geliyê Zîlan; Çima Mehabad û Palo û Helebçeya xweşxan, çima ew qas xort û keçên ciwan dane ber patosa hovîtiyê û tovê jiyanê dane şewitandin?

Jiyan her berdewam e, çi bi zehmetî be û çi bi rihetî be... Her wiha xirabiya ku hatiye kirin nayê jibîrkirin, qenciya ku hatiye kirin ew jî nayê jibîrkirin. Sê xirabkarên mezin ên li vê dinyayê hêj sezayên xwe dîtin. Yek ji wan Bumedyen, yê duyem Riza Pehlewî û yê sêyem Sedamê xwînxwar... Helbet Dehaqê Sedsala Bîstî jî, wê roja xwe ya nexweş bibîne. Her çi qas ku bêhna Kawayê Sedsala Bîstûyekê pir teng be jî bêhna Yezdanê dilovan pir fireh e.

Gêtiya medenî bêhndirêjiyê nahebîne, ji ber ku dubendî di navê de nemaye. Ev Gêtî niha li xwe varqiliye û bi guneh û gunehkariya xwe hisiyaye, kumê xwe daniye ber çoka xwe û ji xwe dipirse, xwe bi xwe dibêje: “Ew çi bû ku min di serê sedsala 20’î de anî serê zimanê kurdî? Ew rûreşî û hovîtiya ku min bi Dehaqê Sedsala Bîstî, li zimanê kurdî da kirin; tore û zanistiya kurdî da herifandin, ew axa pîroz ku Xwedayê mezin di Qur’anê de behsa delaliya wê kiriye bi xwînê da sorkirin, navê hemû şûnwarên wan dane guherandin û navên biyanî li wan dane misogerkirin, di ser de jî min ew qas mirovên bêguneh dane şeniqandin, bi hezaren malbat dane wêrankirin, bi deh hezaran zarokên piçûk ji hogiriya dê û bavan bêpar da hiştin, bi sedhezaran pirtûkên pîroz dane şewitandin, gunehên li ser gunehan dane kirin hê jî Dehaqê Sedsala Bîstî dixwaze ku xwe di sedsala bîstûyekê de jî bi min rewa bide pejirandin!”

Kawayê Sedsala Bîstûyekê êdî dest bi jiyaneke nûjen kiriye; bi dehan kanalên televîzyonan yên ku li ser satelîtên nav tebeqeyên asîmanî, di kûrahiya erdê de bi werbêj û seradên arîvantiyê ferhenga xwe ya nijadî werbêj dike, peyv û bêjeyên xwe yên ku belawela bûne, ango hatine taromarkirin derdixe qadê û bi ava zêr dinivîse. Hem jî li Lewhilmehfûzê, li taqê asîmanê jor, bi xameya Şêx Evdirehmanê Axtepî, bi badeya Melayê Cizîrî, bi tirûdên Feqiyê Teyran, bi nijadvaniya Ehmedê Xanî, bi zincîra Mewlana Xalid Nexşebendî, bi taca Selaheddînê Eyûbû-Kurdî, bi tizbiya Mele Seîdê Kurdî, bi alaya Şêx Seîdê Pîranî, bi rihê Seyîd Rizayê Pîrê merdanî, bi serhildana Qazî û Berzan, her weha bi xwîdana nivşên salên 1960î, bi cirîd û colana siwariyên nijadî û bi kul û kovana jinebiyên hemwelatî, her vîn û daxwaz berdewam in.

Kawayê Sedsala Bîstûyekê, îro xwe rakêşaye nav qada navneteweyî û xwe xistiye radeya 12-13’an a rêza zimanên dewlemend ên cîhana medenî.

Her wekî serpêhatiya xwediyê vê nivîsê ku di 1981’ê de qeymeqamê bajarê Êlihê Hayrulah Yildizê bejinkurt jê re gotibû: “Eşşekçe Konuşma!” Wî jî yek nekir didu û heta niha bi alikariya Kawayê Sedsala Bîstî, bi tiroş û bizava Kawayê Sedsala Bîstûyekê, jimara pirtûkên xwe yên bi zimanê kurdî gihandiye 88’an.

Şabaş ji Xwedayê mezin re, bereket li Kawayê min be, sihet û quwet li xameya rengî be, vîn û daxwaz li bawermend û xebatkarên çandî be ku îro ev zimanê dewlemend, ev çand û toreya hezar salan, bi hêz û bi riya xwe ya nijadî, xwe gihandiye radeyeke wisa bala ku nema kes dikare wê ji devera ku gihayê daxîne jêrê. Lewra her tim diranokên çerxa felekê berepêş diherin û dê her û her wisa jî berdewam bikin...

Kawayê serbilind û bi navûdeng ku devera şênî û şadiya daxwazvanan e, her wiha serbilindiya zindî û ganiyan e, şûna devçêra cur bi cur a sewalên çar pê û yên firendeyan e, têrkiroxê zimanê mirov û mirovatiyê ye, bi rengdarî xwe li navruwa Rojhilata Navîn cîwar kiriye. Serekî xwe bi aliyê başûrê rojavayê welatê xwe ve dirêj kiriye û serê din jî bi aliyê bakûrê rojhilatê welêt ve... Ji sertaca xwe ya zêrîn gelek şax, mil û terrîşk berdane ber bi aliyan ve, li navsera xwe ya bilindciyan gelek ferheng û destanên dewlemend afirandine. Li hin deveran arşîvên piçûk û li hin hindaman arşîvên mezin pingar vedane ku wî ew kirine şênîka dilê vîndaran, şadiya dilên bengiyan û şabaşa perestinvanan.

Li jêra xwe sê warên pîroz jî veraxistine holê û ew bi navê Qada Ariyan bi nav û nîşan vejandine. Wek kîlera jiyanê jî ew bi dayîneke zêdetir ji bo mejiyê ganiyan miştemal û serqûç kirine.

Kawayê Sedsala Bîstûyekê xwe li wê herêma welêt kiriye bîbika çavên xameya Ehmedê Xanî. Ne tenê ji bo wî, xwe ji hemû nivîskar û hunermendan re kiriye taca şerefê, serfiraziya namûsê, textê keywantiyê, bext û rext û xweşiya jiyanê.

Kawayê serbilind pozê xwe yê bilind jî gihandiye radeya Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û silava xwe gehandiye Elî Herîrî.

Hin caran Kawayê serbilind xwe di nava ewrên spî re dibihurîne, digihîne nêzî asîmanê qal ê gûnzîvîn û radikişîne ber bi Lewhilmehfûzê ve.

“Kawayê Min” ê serbilind ev e, zozana şeref û rûmetê ye, bi serê xwe bac û gencîneyeke bêqedar e û ji nava cergên xwe li hawîrdoran sih û sê leheng berdane qadê, ji her milekê ve sih û sê eflatûn, sî û sê zeriyên rindik ên serbixêlî pêşkêş kirine. Ji bo her lehengekî jî sî û sê xane afirandine, di her xaneyekê de sî û sê arşîv saz kirine, di her arşîvekê de sî û sê ref qewartine û di her refekê de jî sî û sê ferheng bi cih kirine. Kawayê min li ber her arşîvekê, sî û sê rewşenbîr rawestandine, li ber her mêzeyekê sî û sê kûp murekeb danîne û li ber her kûpekê jî sih û sê defterên belgzêrîn vekirine. Piştî wê yekê destûra nivîsandinê jî daye...

Kawayê serbilind ava jiyanê li qoziyan gerandiye, wek gola Wanê pingar dane. Li hawirdorê her yekê ji wan birkan, sî û sê baxçe hene û di nava her baxçeyekî de jî sî û sê xwendegeh vekirine; li dora wan gelek darên fêkiyan yên pirtexlît hêşinandine; ji her darekê sî û sê gulî dakêşandine û bi her guliyekî ve jî sî û sê şaxên zêrîn bi rengê kesk û sor û zer daliqandine. Ji ber hindê Kawayê min îro serbilind e, ne tenê serbilindî, ew bi tav û text e jî, bi çek û rext e jî, bi hêz û bext e jî.

Lê îcar gava ku kesek li wê tentêl û niklê dinêre ku wisan cure bi cure fêkiyên zanînê xwe pê ve ragirtine, di nava wan de jî teyr û tirûdên rengareng digel bi texlîtên deng û awazinên tembûrdengî ku dixwînin û jiyana hestiyên rizî ku dadipalînin jiyanê, bêyî ku nahez agah ji xwe bimînin, lêvên xwe gez dikin û li Kawayê min şaqizmayî dimînin û dibêjin: Hahooo, ev ji kurê hat!

Hatina Kawayê min wisa deng û xulxuleyên şêrîn afirandine ku heta hestiyên rizî yên miriyan, yên Kawayê Hesinker û Rostemê Zal, yên Gêyo û Goderz, her wiha Esfendiyar û Qiralê Medî Viştasp jî, ji nû ve vedijenînin û wan radikin ser lingan, bi vexwedin wan tînin di nava xwe de dixin dîlana geşta azadî û zanistiyê.

Kawayê serbilind di demsalên havînan de xwe li zozanê zanistiyê dike wekî zavayekî bi kolos û bi nexş û nimûşên Manî yên ku ji Mêrdînê biribûn Çînê û xwe dixemilîne. Wisa rindik bi xeml û xêz dibe ku Manî lê şaş û şaqiz dimîne.

Kawayê serbilind ê Sedsala Bîstûyekê, wê hovîtiya Dehaqê Sedsala Bîstî, bi mirovan dide jibîrkirin. Ji ber ku di xwe de her celebên zanistiyê û rengên pirdengiyê diafirîne. Çi deverên deşt û çiya bûne, çi jî yên şûv û beyar bûne, xwe ji Baxçê Îrema Botanê zêdetir gulavdûnî kiriye û bihnxweşiya xwe bi bayê Sebayê re gihandiye Belqîza Silêmanê evîndar. Her wiha nav û dengê xwe jî li çar nikarê dinyayê fûrandiye. Ha wisa Kawayê serbilind li quntaran û di nava zinarên xwe de, li mêrg û li ber kaniyan, li guhar û mesîlan, li bajar û gundan, li civat û caxiyan, deste bi deste gil û giya li êkdû dialifîne û radixîne ser rûyê xwe yê pîroz ku çu hempa û hevber jê re ne li dinê, ne jî li bihişta tije perî têne dîtin.

Kawayê min, tu bi xêr hatî dema min, ez bi te serbilind im, ji ber ku çar qad im, sê parzemîn im, tev di binê ferwara te de me. Welatên wisa ên pir celeb hene ku mirov di naskirin û jimartina wan de pir zehmetî dikişîne. Kes nikare wan bi reqemên matematîkê bijmêre, yan jî bi hêsanî wan nas bike. Tev bi hev re dibêjin: Ehlen we sehlen, merheba, tu bi xêr hatî Kawayê Serdsala Bîstûyekê...

Kürtçeden Türkçeye Çeviriler

MART YİRMİ BİR ÇİÇEKLERİ

Cîhan Roj

Kawa tam iki gündür üzgün gözlerini bir an bile ayırmaksızın durmadan bir gence bakıyordu. Hissediyordu, bir süre sonra Dehaq onu alıp götürecek ve öldürecekti. Kawa yalnızca; Dehaq’ın ferman çıkardığı, inandığı üzere ancak âşıkların yarasını iyileştireceğini ve bu yüzden fermanda yarası için seçilecek olanların âşık olmaları gerektiğini, biliyordu.

O genci götürdükten sonra sıra bu gence gelecekti. Kawa birkaç kez kızını bu gençle koklaşırken görmüştü; bu yüzden dayanamıyor ve kendini bu genci düşünmekten alamıyordu. Yerinde duramıyordu. Yaşamında ilk kez korkuyu bu kadar yakın hissediyordu. O gencin ve kızının öldürülüşü geliyordu gözlerinin önüne. Evden çıkıp böğürür gibi bağırmaya başladı. Sesini dağ taş duydu.

İşine başladı. Öfkeyle demire vurdu; küçük ama etkisi ve hükmü büyük bir bıçak yapmaya başladı. Terler boşanıyordu üstünden. Ateşin sıcaklığına rağmen soğuk terler. Öfkeyle soluyordu. Kızını düşündükçe soğuk terler boşanıyordu.

Bir yol arıyordu; kendisi küçük hükmü büyük bir bıçak... Kızını götürdüklerinde, bıçağı ona verecek, kızı yaptığı plan gereği, önemli değil, bir canım var o da Dehaq’a feda olsun, ama önce omzundaki yılanları öpmek istiyorum, diyecek ve bunu yapmasına izin verildiği takdirde bıçağı Dehaq’ın kalbine saplayıp onu öldürecekti. Kawa böyle düşünüp hayal kurduğu için pişman oldu; yok, şimdiye kadar hiç kimse Dehaq’ın huzuruna çıkarılmamış ve hiç kimse onu görmemişti. “Böyle olmaz, başka bir yol bulmam gerek,” dedi kendi kendine, ama yine de bıçağı yapmaya devam etti.

Yaptığı işi bırakıp evin yolunu tuttu. İçindeki korku ve heyecanın dışa vurmasını istemiyordu, çünkü herkes onu bir dağ kadar sessiz ve bir o kadar da heybetli Demirci Kawa olarak tanıyordu. Kendini çaresiz hissediyor; bir fırtına, bir tufan kopsun istiyordu.

Yemyeşil tarlalara baktı. Baharın yemyeşil buğday başakları bir süre için de olsa onu rahatlattı. Koyu mavi bir renkle ışıldıyordu yemyeşil başaklar. Uzun ve derin bir düşünceye daldı. Kendine geldiğinde, gün etkisini yitirmişti.

Ev halkından hiç kimse cesaret edip de ona bir şey söyleyemiyordu; onu bu halde gören ev halkı, fısıltıyla birbirlerine, “Uyuyan devi uyandırmayın, uyanırsa fırtınalar koparır” diyordu. Kawa gece geç saatlere kadar olduğu yerde oturdu. Rüzgâr çıktı, yağmur yağdı, ardından bir dolu tufanı... Kawa doruklara çıktı. Göğsüne vuran rüzgâr, her bir dolu tanesiyle birlik, gövdesindeki yangını biraz olsun dindiriyordu. Bu durum ona güç veriyordu. Bütün tanrıların ona yardım ettiğini düşünüyordu. Doruklardan haykırdı. Haykırışı dağlarda ovalarda yankılandı.

Herkes evinin kapısı önünde bekleşiyor ve bu heybetli sesle ilgili yorumlar yapıyordu. Bazıları, “kim bu yiğit, bu ülkede Dehaq gibi bir zalimin var olduğunu bilmiyor mu? Dehaq onu eline geçirirse paramparça eder,” diyor, bir diğeri de, “Dehaq erkekleri geceleri yakalayacak yiğit değil, o bütün kötülüklerini gün yüzünde, aydınlıkta yapar,” diyordu.

Acayip bir his oluştu Kawa’nın içinde. Eve dönerken şimşekler çakıyordu. Bir kayanın önünde uyuşup kıvrılmış bir yılan gördü. Yılanı eline aldı. Dehaq’ın omzunda çıkan yılanlara olan öfkesiyle yılanı bir taşın üzerine bırakıp kafasını ezmek geldi içinden. Düşüncesinden vazgeçti. Yağmur yağıyordu, bir pınar gibi kayaların üzerinden akıyordu, Kawa eğilip akan yağmur suyundan kana kana içti. Yılanı hâlâ elinde tutuyordu. Susuzluğu artmıştı. Taşların, kayaların üzerinde biriken dolu tanelerini avuçlayıp ağzına attı. Buğday tarlalarından geçerken, yemyeşil başakları koparıp yedi. Vücudunun yaydığı ısı elinde bulunan yılanı kendine getirdi. Kawa tedbir olsun diye yılanı boynundan tuttu. Bir ormana girmişti. Karanlıkta orman daha bir ürkünç ve korkutucu oluyordu. O an kendini bir dev gibi hissetti.

Evlere yaklaştı. Birçok kişi, ellerinde meşaleler, ona doğru geliyordu. Kawa,

– Hey millet, böyle nereye gidiyorsunuz? diye seslendi onlara. Sesler birbirine karışıp Kawa’nın sorusuna cevap oldular.

– Dağın doruğundan bir ses yankılandı.

– Sesin sahibinin kim olduğunu merak ettik.

– Bu ses yardımımıza koşar diye...

İçlerinden biri:

– Ben sesin kime ait olduğunu biliyorum. Bu Kawa’nın sesi. Demirci Kawa. Yükselt sesini yiğidim, yükselt ki sesinle dağları delesin, yükselt ki Kır At dağların yüreğinden çıkıp gelsin ve Kır Ata binip bizleri Dehaq’tan kurtarasın. Dağların aslanı, her gün demir dövüp kıvılcımlar yayıyorsun, bugün de genç kızlarımızın, erkeklerimizin kötü kaderlerinden kurtulması için kıvılcımlar saç. Söyle, emret, bu gece köprüler yapalım senin için, sana alan oluşturalım ve sırtımızda yürü Dehaq’ın sarayının kapısına kadar.

Kawa elindeki yılanı onlara göstererek, sesini geceye uladı:

– Yarın. Yarın her biriniz yılan avına çıkacaksınız. Binlerce, on binlerce yılan toplayacağız... Dinleyin, söylediklerimi unutmayın. Meşalelerin ışığı birbirimizi görmeye yetmez. Yüzünüzün rengini seçemiyorum, korku mu öfken mi hâkim onlara... Yüreğinizde sesim için bir yer açın. Binlerce yılan toplayıp saklayacağız. Karanlık bir gecede yılanları torbalara koyup sarayın önünde onları serbest bırakacağız. Dört bir etrafa hendekler kazıp ateşler yakacağız, böylece bütün yılanlar saraya doğru yönelecek. Dehaq’ın korkusu yılanlardan. Omzundaki yılanlardan korktuğu için genç kızların, erkeklerin beynini yediriyor onlara. Belki bu şekilde onu korkutabiliriz.

Heyecan dolu, endişeye ve coşku seline kapılmış sesler birbirine karıştı. Herkes Kawa’nın dediğini yaptı.

– Son sözüm budur, gördüğünüz gibi ilk yılan elimde, onu sabaha kadar odamda tutacağım.

Orada bulunanlar evlerine dağıldı. Kawa kafasındaki birkaç hayali düşünceyle orada kaldı. Rüzgâr durmuştu. Dolu da yağmıyordu. Soğuk hava içine işledi. Aklına nereden düşmüştü bu fikir bilemiyordu, kendinden utandı, gecenin karanlığında kendini bir ağaç gibi hükümsüz hissetti.

Kawa dediği gibi yılanı odasına götürdü. Eşi ona yemek getirdi. Korkuyla yılana baktı. Eşine kaygılarından bahsetti. Eşi imdat çağırırcasına konuştu:

– Arşîn kızımıza sıra gelirse, ruhum, yüreğim bu acıya dayanamaz, bu acıyı yaşamamak için şimdiden Tanrıya beni bir kuş, ağaç yapması için yalvaracağım. Söyle ey sevgili Kawa, bu durumdan nasıl haberdar oldun?

– Kızımızın âşığında sıra... Dehaq’ın âşıkların beynini istediğini bilmiyor musun?

– Biliyorum. Dehaq’ın bu duruma nasıl düştüğünü biliyorum.

– Söyle bana sevgili Arîn, nasıl? Şimdiye kadar kimseler böyle bir şeyden bahsetmemişti bana.

– Taş sırrını saklamayı beceremez, o Dehaq da olsa sırrını sonsuza kadar saklayamaz, kim sırrını ölüme kadar saklayabilmiş ki?

– Söyle Arîn’im, bana Dehaq’ın derdinin nedenini söyle.

– Dağın ardında bir mağara var. Otuz yaşında bir kadın orada yaşamakta. Kimsenin onun varlığından haberi yok. Tanrıça kadar güzel bir kadın. Benim dışımda kimsenin bu durumdan haberi yok. Ona söz vermiştim ama bu sözü bozmak zorundayım. Zamanın birinde Dehaq bir gencin sevgilisine âşık olmuş. Zor kullanarak kızı eşi yapmış. Genç ne yapmışsa Dehaq’la baş edememiş. Dehaq çok uğraşmış ama kızın kendisini sevmesini sağlayamamış. Bir gün genci getirip kızın gözleri önünde öldürmüş. Kanını avuçlayarak içmiş. Genç kız o an, kendisinin ve o gencin birer yılan olup Dehaq’ın gövdesinden fışkırması için, Tanrıya yakarmış. Tanrılar kızın duasını kabul etmiş. Genç kız ve erkek birer yılan olup Dehaq’ın gövdesinden fışkırmışlar. Ve o günden beridir, yılanlar başlarını omuzlarından uzattıkça Dehaq onlara insan beynini yedirmekte. Ve o günden bugüne Dehaq âşıkları sevmemekte.

– Kadın bütün bunları nereden biliyor?

– Bir keresinde o kadını da öldürmek için götürüyorlar. Bıçağı kadının boynuna dayadıkları anda Dehaq duvardaki delikten kadını görüyor. Kadının güzelliği karşısında kendinden geçen Dehaq, cellatlarına seslenerek onu öldürmelerine engel oluyor. Kadını odasına götürüyor. Omzundaki yılanları sakladığı için kadın yılanların varlığından haberdar değil. Ölüm korkusuyla da olsa Dehaq’ı sevmeye çalışmış ama başaramamış. Kadın, Dehaq karla kaplı bir dağ gibi soğuk, gece karanlığındaki bir orman kadar da korkutucu, diyordu. Sonunda Dehaq kadına içini açıyor. Kadın gün geçtikçe daha fazla korkmaya başlamış ve bir gece kaçıp Dehaq’ın elinden kurtulmuş.

– Kadın Dehaq’ın korkusunun nedenini söylemedi mi?

– Yok. Onun odasında olduğunu söylüyordu. Hiç kimse omzundaki yılanları görmemiş şimdiye kadar. Kadın, bana kalırsa yılanlar omuzlarında değil, yüreğinde, ciğerlerinde, diyor.

– Dehaq’ın korkusunun kaynağını öğrenemeyecek miyiz?

– Beyin yemeye alışmış. Bir gün bile yemese, kendi etini yemeye başlayacak.

– Dehaq bir dağ kadar ağırdır.

– Doğrudur. Ona engel olmak zordur.

– Bugün böğürdüğüm zaman, sesim dağlarda yankılandı.

– Senin dağlara gidip haykıracağını biliyordum.

Kawa eşine planından bahsetti. Eşi planı sevdi. Kawa sabahın ilk ışıklarıyla uyandı. Arşîn ona bir tas süt sundu. Kawa kızına baktı. Sütü içti. Kawa eşi, kızı ve yörenin insanlarıyla yılan avına çıktı.

Günler ve aylar birbirini kovalıyordu. İnsanlar yakaladıkları yılanları taştan evlerde saklıyorlardı. Adamları Dehaq’a,

– Yönetimin altındaki insanlar seni o kadar seviyorlar ki, senin derdin ve yaran nedeniyle yılanlara düşman olmuşlar, bütün yılanları yakalayıp bir günde hepsini yakmayı planlıyorlar, diyorlardı.

Mart ayının ilk günleriydi. Zaman gelip çatmıştı. Gecenin karanlığında bütün yılanlar torbalara konulup Dehaq’ın sarayının etrafında serbest bırakıldı ve meşalelerle yılanları kovalamaya başladılar. Yılanlar saraya doğru yöneldi.

Gökyüzü gürledi. Şimşekler çaktı. Düşen her dolu tanesi insanların canını acıtıyordu. İnsanlar yaralı yürekleriyle evlerine döndüler. Kawa gökyüzüne baktı. Bağırdı, çağırdı, haykırdı, hayır, yararı yoktu. Kendi kendine söylendi: “Herhalde bugün Tanrılar için kötü bir gün, onlar da kararsız... Tanrılar neden sevgi ve aşk konusunda kararsız kalır, neyi bekliyorlar, neden bize bunu reva görüp üstümüze dolu yağdırdılar, anlamıyorum...” Halden düşmüş ve çaresiz bir şekilde, evine döndü. Bütün yılanlar uyuşmuştu.

Kawa demir dövmek için ateşi harlıyordu. Yaşlı bir erkek yanına yaklaştı. Kawa hoş sohbet biri değildi. O gün içinden sohbet etmek geldi. Yaşlı adamdan ona bir yol bulmasını bekliyordu. Yaşlı adam gençliğinden hatırladığı bir anısından bahsetti ona:

– O zamanlar gençtim. Bir gün kendime bir kız istemek için bir köye gittim. Kızı gördüm. Çok güzeldi. Akşama doğru pınarın başına gitti. Uzun zaman geçtiği halde geri dönmedi. Tek başıma kalmıştım. Yola koyuldum ve pınarın başına gittim. Üçü de içleri ezilircesine ağlıyorlardı. Ne oldu, kimin başına ne geldi, diye sordum. Kızın annesi, ağlamaklı bir sesle, kızımızı istemeye geldin, kızımızla evleneceksin, bir gün çocuklarınız olacak, çocuklar büyüyecek ve artık bir misafir gibi geleceksiniz evimize. Çocuklar pınarın başında oynayacak. Çocuklar yokuşun başındaki çiçeği görecek. Ellerini uzatıp çiçeği koparmak isterken, kayıp pınar başındaki kuyuya düşecekler. Şaşkınlıktan kalakalmıştım. Tek derdiniz bu çiçek mi, diye sordum. Kızın babası, evet öyle, dedi. Elimi çiçeğe uzatıp kopardım ve allahaısmarladık isteyip eve geri döndüm.

Kawa bir yol bulmuş gibi sessiz kaldı. Birkaç kez derin nefes aldıktan sonra,

– Yolun açık olsun, fazlasıyla büyük bir iş koydun önüme, dedi yaşlı adama. Yaşlı adam gitti. Kawa günler ve geceler boyunca küçük bıçaklar yaptı. 21 Mart günü yüzlerce bıçak dağıttı insanlara. Akşam karanlığı bastıktan sonra bütün insanlar ellerinde meşale Dehaq’ın sarayına doğru yürüyüşe geçtiler. Dağlara doğru yöneldiler. Kawa durmadan bağırıp haykırıyordu. Her yer meşalelerle kaplanmıştı. O gece Dehaq onların ona beyin getirmesini bekliyordu.

21 Mart günü Kawa herkesi dağlara doğru yönlendirdi. Gidip mağarada saklanan kadını çıkartıp bahar çiçekleriyle süslediler.

O AKŞAM BİR DEVRİM YAPTIK

Çiya Mazî

1977 yılının bir akşamıydı ve o akşam Şemrex’te (Mazıdağı) bir devrim gerçekleşmişti. Büyük ağabeyler ortancalara birtakım şeyler söylemişti, onlar da gruplar oluşturmuş ve bizlere anlatıyorlardı. Lise birinci sınıftaydık. Okulun ilk öğrencileri olduğumuz için o gruplarda yer alan gençlerin çoğu bizim sınıftaydı.

Birkaç grup okulun çevresinde, duvar diplerinde toplanmış fısıldaşıyorlardı. Henüz hiçbir gruptan çağrı almamıştım, birkaç arkadaşımla bizleri de çağırmalarını umarak okul bahçesinde turluyorduk. Bir süre sonra, duvar dibindeki bir gruptan çağrı aldığımda sevinçten uçacak gibi oldum, hiç durmadan, heyecanlı ve koşar adımlarla yanlarına gittim. İçlerine karıştığımda, orada büyük bir abi vardı ve hararetli bir tartışma sürüyordu.

Daha önceleri de birtakım grupların Şemrex’te (Mazıdağı) böyle tartışmalar yaptığına tanık olmuş ve kenarda durup dinlemiştim. Bu sefer, çok farklı ve ilginç, o ana kadar duymadığım şeyler söyleniyordu. “Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkı” ve “Newroz” gibi. Daha önceleri tanık olduğum böylesi toplantı ve tartışmalarda çoğunlukla Stalin, Lenin ve Mao isimlerini duyuyorduk ve tartışmalar da sosyalizm ve Marksizm üzerine idi. Bazen tartışmalar çok hararetleniyordu ve ben birbirlerine girişecekler sanıyordum; saatlerce bağırıp çağrışıyorlardı ve tartışmaların sonu gelmiyordu. Onlardan etkilenmememiz mümkün değildi. Bizim kuşak da sosyalizm ve felsefe okumalarına başlamıştı.

Bu tartışmalar beni çok sevindiriyordu. Çünkü köyden şehre taşınalı beş-altı yıl olmuştu ve o zamana kadar babamın, amcamın, akrabalarımın ve köy imamının sözleri ve öğütleri dışında hiçbir söz duymamış ve hiçbir tartışmaya tanık olmamıştım. Okul dışındaki yaşamda sadece feodal öğütler ve dinsel telkinler vardı: amca ve dayılara nasıl saygı gösterilmeli, feodal gelenek ve görenekler nasıl uygulanmalı ve Müslümanlığın kuralları nasıl uygulanmalı. Akrabalardan olan büyüklerimiz, bütün bunlarla ilgili her gün telkinlerde bulunup ezberletiyorlardı. Taziyelerde, toplantı ve sohbetlerde yapılan bütün tartışmalar yalnızca Müslümanlık ve feodal örf ve âdetler üzerine idi. Son yıllarda artık bunların dışındaki konularda da tartışmalar yapılıyor ve şehrin gençleri bu tartışmaları özenle yürütüyor ve zaman zaman evlerde de toplantılar düzenliyorlardı. Cami hocaları, tepkilerini “Dinimiz elden gidiyor”, aile büyükleri de feodal bir görüşle, “Saygı sevgi kalmamış. Bu çoluk çocuk Kürtleri özgürlüğüne nasıl kavuşturabilir ki!” sözleriyle dile getiriyorladı. Fakat gençler bütün baskılara karşı baş kaldırıyor, gruplar oluşturuyor ve mahalle mahalle, köy köy geziyorlardı.

Okulun önünde kümeleşen gruplardan birinden bir arkadaş beni yanlarına çağırdığında gitmiştim; o an çocukluktan gençliğe ilk adımı atmış gibi hissetmiştim, “artık ben de bir işe yarıyordum.”

İlk tartışmalar sona ermişti, grubun büyüğü, “artık konumuza dönebiliriz” dedi ve Newroz’dan bahsetmeye başladı: “Newroz yeni gündür. Çok zaman önceleri, bu topraklarda egemenliğini sürdüren Dehaq adında bir kral varmış. Kafasında çıkan çıbanları iyileştirmek için, her gün iki genci öldürüyor ve beyinlerini ilaç niyetine sürüyormuş. Demirci Kawa’nın çocuklarını da öldürmüştü. Bunun üzerine Demirci Kawa Mart’ın yirmi birinde, zalim Dehaq’ı öldürerek halkının gençlerini ölümden kurtarmış ve halkını özgürlüğüne kavuşturmuş.”

Herkes dikkatle ve gururlanarak onu dinliyordu. Ben de ilk kez bu şekilde ve bu duygular içerisinde ‘özgürlük’ kelimesiyle tanışıyordum. Bu kelimenin o büyük anlamını daha yeni anlıyordum. O zamana kadar ‘özgürlük’ün, başıboşluk, düzensizlik anlamına geldiğini sanıyordum. Fakat özgürlük sözcüğünün bu kadar rahatlatıcı ve iç açıcı etkisi olduğunu bilmiyordum. Evet... Tam da böyleydi, bu sözcüklerle büyüyor, feodal kurallar ve dinsel içerikli ezberlerden başka şeylere de yakınlık duyuyordum ve yeni düşünceler şekilleniyordu beynimde. Konuşan büyüğümüz daha sözünü tamamlamadan, kendimce anlamlar üretiyordum. “İnsan ruhunun rahat olduğu zamanda özgürdür. Yeni şeylerle karşılaştığı ve kendince yeni yeni düşünceler ürettiği zaman özgürdür. Öyleyse bizler Kürd’üz, rahatsızız ve Kürt olarak özgür olmamız gerekir,” diyordum kendi kendime.

Büyüğümüz, “Demirci Kawa’nın isyan ettiği günden beridir Kürtler her Newroz akşamı dağlarda ateşler yakıyor. Fakat bugüne kadar ilçemizde ateş yakılmadı. Bugün ülkemizin dört bir yerinde ateşler yakılmakta. Biz de bu akşam şu tepelerde ateşler yakmalıyız,” diyordu.

İlçenin dört bir etrafı dağlarla çevriliydi ve Şemrex’te (Mazıdağı) ilk kez böyle bir eylem gerçekleşecekti. İlçenin gençleri, bütün mahallelerden eyleme katılım sağlayacaklardı. Her grup bir tepede ateş yakacaktı, grup sorumluları ise havaya silah sıkacaklardı. En ilginç olanı şuydu; ruhumda ve beynimde yaşadığım değişim ve dönüşümlerin ötesinde, ilçe gençleri arasında çok belirgin değişimler gerçekleşmekteydi.

İlçenin en büyük üç aşiretinden ikisi kanlıydılar; her iki taraftan da onlarca insan öldürülmüştü. Birbirleriyle kanlı olan aşiretlerin oturduğu mahalleleri, ‘Yukarı Mahalle’ ve ‘Aşağı Mahalle’ biçiminde adlandırıyorduk. Yukarı Mahalle’de, Yaqubî’ler, Aşağı Mahalle’de ise Gançoyî’ler oturuyordu. Onların arasında bulunan mahallede ise Bilêçkî aşiretine mensup insanlar oturmaktaydı. Yaqubî’lerin oturduğu mahallede ve şehrin merkezinde, başka yerlerden göçmüş olan ağalar oturuyordu. Eski ağalardan olan bir aile de vardı aralarında. Fakat aralarındaki kan kavgasından dolayı, bu ağaların aşiret reisleri üzerinde hiçbir etkisi kalmamıştı. Yaqubî, Gançoyî ve Bilêçkî adları, atalarından kalma adlar olarak kullanılıyordu. Bir kız ya da birkaç dönüm arazi yüzünden başlayan ve yaklaşık elli yıldır süren bir kan davası vardı aralarında. Sürdürdükleri kan davası bazen dayanılmaz bir hal alıyor ve ilçedeki herkesi kötü etkiliyordu. Bazen, aralarında çatışma çıktığında, Yaqubî’ler oturdukları mahallenin arka tarafındaki tepelere çıkıp taciz atışı yaparak insanların evden çıkmasını engelliyorlardı. Bu zamanlarda çarşı esnafı kepenklerini indirip, dükkânın içinde saklanıyor ya da kuytu köşelere siniyorlardı.

İlginç olan başka bir şey de, çarşının ortasında bir sınır hattının varlığı idi. Aşağı Mahalle’de oturanlar Yukarı Mahalle, Yukarı Mahalle’de oturanlar Aşağı Mahalle tarafına geçemiyorlardı. Yukarı Mahalle’de oturan ve ömrü boyunca Aşağı Mahalle’yi görmemiş bazı insanlar vardı. Bununla beraber Mardin’e giden iki yol vardı ve herkes kendi yolundan şehre gidiyordu. Bu sınır, kırmızı hat işlevi görüyordu. Şexmûsê Mewlo, Hemokê Aliya ve Hecî Qado adındaki esnafların dükkânları kırmızı hattın sınırını belirliyordu. Birçok insan bu kırmızı hattın yakınında öldürülmüştü.

İlginç olan başka bir şey de şuydu; karşı taraflarda oturanlar diğer tarafta olan resmî dairelere gidemiyorlardı. Her aşiret ayrı bir parti taraftarıydı ve hangi parti belediye seçimlerini kazandıysa belediye binasını kendi bölgesine taşıyordu. Belediye binasının kalıcı bir yeri yoktu ya da her zaman kullanıma hazır iki belediye binası vardı. Sağlık ocağı, yatılı bölge okulu ve Kaymakam konağı Aşağı Mahalle’deydi. Lise, ortaokul, Tarım, Ziraat ve Orman Müdürlüğü, Postane ise Yukarı Mahalle’deydi. Mahallelerin ortasında ise; Çarşı, Hükümet Konağı, Karakol ve Memur Lojmanları bulunuyordu. Yaqubî’lerin ileri gelen ailesi Mala Evdelê, Gançoyî’lerin lideri ise Hemokê Hecî Huseyîn idi. Söylendiğine göre, Hemokê Hecî Huseyîn bir kez saldırıya uğradığı halde kolundaki muska onu korumuş ve saldırıdan yaralı olarak kurtulmuştu.

Bu aşiretler birbirine kan gütmekle kalmamış, ilçeye göç etmiş köylüler üzerinde de bir baskı ve iktidar mekanizması oluşturmuşlardı. Sanki ilçe onların tapulu malıymış gibi, kimsenin bir hareket oluşturup ilçe yönetimini ele geçirmesine izin vermiyorlardı. Üçüncü aşiret olan Bilêçkî’lerin bile belediye seçimlerini kazanmasına engel oluyorlardı. Doksan yıllık ilçe tarihinde, ilçenin eski ağaları belediye başkanlığını sadece iki ya da üç kez kazanmışlardı. Her iki aşiret de sadece kendileri ilçeyi yönetsin istiyordu. Bu nedenle, köylülerden oy alabilmek için seçimlerde amansız bir yarış ve mücadeleye giriyorlardı. Aşiretlerin olduğu mahallelerde oturan köylülerin diğer mahallenin adayına oy vermek gibi bir seçim hakkı ve lüksü de olamazdı. Aralarındaki kan davasının başlamasıyla her biri başka bir Türkiye partisinin sıkı taraftarı olmuştu. Türkiye’nin büyük ve ileri gelen partileri de o aşiretler dışında kimseden ve başka aileden aday göstermiyorlardı.

Daha güç olanı ise, gençlerin okula gitmesiydi. Gançoyî’lerin oturduğu mahallede oturan öğrenciler, Bilêçkî’lerin oturduğu mahalleyi dolanarak okula geliyorlardı. Yolda bazen büyükler öğrencileri korkutuyordu, fakat kan davası okulda sürdürülmüyordu. Yalnızca, bazen iki öğrenci kavgaya tutuştuklarında kan davalılığını anımsatan küfürler havada uçuşuyordu. Bizler, hep beraber futbol oynuyor, kültürel çalışma yapan gruplarda yer alıyor ve aynı sınıfta öğrenim görüyorduk. O zamanlarda, öğretmenlerimizin çoğu Türk’tü, içlerinden bazıları ırkçı eğilimler taşıyordu. Bazen hep beraber, ırkçı eğilimler taşıyan ve bunu gösteren öğretmenlere karşı tavır alıyorduk.

Şimdiyse, Yaqubî’lerin, Gançoyî’lerin ve Bilêçkî’lerin gençleri birlik olmuş, “hep birlikte Newroz’u kutlayacağız” diyorlardı. Aşiret sorumlu ve ileri gelenleri ve gençlerin babaları böyle bir şeyden haberdar olsalardı buna izin vermezlerdi. Bir kaç kez büyüklerin kendi mahallesinden olmayan gençleri kahvelerinden kovduklarına tanık olmuştum. Ama bu eylemden haberdar değillerdi ve biz de kimseye bundan bahsetmiyorduk. Ha bire araba tekerleği ve benzin, gazyağı biriktirmeye çalışıyorduk. Her grubun ateş yakacağı yer, bölge ve kimin ne yapacağı belliydi.

Mart ayının 20’sinin akşam yemeğinden sonra, araba tekerlekleri bahçelerdeki çalı çırpı yığınlarının altından çıkarılıp şehir dışına doğru yuvarlanmaya başlanmıştı. Bazı gençler tekerlek yuvarlıyor, bazıları ellerinde gaz ve benzin, bazıları ise tutuşturmak için çalı çırpı tutuyorlardı. Arkadaşlarımın ne düşündüğünü, nasıl bir ruh hali içinde olduklarını bilmiyorum ama ben çok heyecanlıydım ve sevinçten uçuyordum. Dağa nasıl tırmandık, tekerlekleri nasıl oraya kadar çıkarabildik, ateşleri nasıl yaktık, anımsamıyorum. Yalnızca, Giharê Dîna, Şêxmihemed, Sîxika, Gavanê, Tahta Qula Rêvî ve Girê Şewla tepelerinde ateşlerin yakıldığı anı anımsıyorum; ateşlerin yakılmasıyla birlikte zılgıt çekip slogan atmaya başladık. Sonra büyüklerimizin silah patlatmasıyla bütün Şemrex’liler (Mazıdağlılar) evlerinden dışarı çıktılar. Silahların kan davasından dolayı değil de o günün Newroz olması dolayısıyla patlatıldığını anlayınca, herkes silahını gökyüzüne doğrultup var gücüyle tetiğe basmıştı. Bazıları fırsattan istifade tüfeklerini deniyor ve yüzlerce kurşunu boşluğa doğru gönderiyordu. İlçe bir tufan gününü yaşıyordu sanki.

O güne kadar kan davası dışında silah patlatıldığına tanık olmayan kendi halinde birtakım insanlar, durumu fırsat bilerek istemsizce ayaklanmışlardı. İlçe yıkılıyordu, o günkü sevinç, ölümden kurtuluş anı sevinci büyüklüğündeydi. Silah ve slogan sesleri bir dağdan ötekine yankılanıyor ve mahallelere doğru yayılıyordu. O gün, ağalar ve aşiret reisleri bir köşeye sinmiş, fakir ve kendi halinde insanlar gençlerinin ardı sıra evlerin damlarından naralar atıyordu; kadınlar zılgıtlarla eşlik ediyorlardı.

Efsanedeki gerçeği bilmiyorum, ama Demirci Kawa o gece bizlere özgürlüğü tattırmıştı; o gece tekerleklerle bir devrim yapmıştık. O geceden sonra, bölgede hiç kimse rahat bir şekilde ağalık kurumundan bahsedemedi. Gün geçtikçe katılım sağlayan gençlerin sayısı artıyordu; halk sanki bu durumu taçlandırırmışçasına onlara ‘Telebe’ adını takmıştı. Mazlum ve ezilenlere eşsiz bir umut kaynağı olmuştu. O günden sonra birçok kişi, grup ve köylüler sorunlarını onlara danışarak çözüyordu. Yakınma ve sorunlarını Telebe’lere iletiyorlardı. Bu güç, mazlum ve ezilenler için bel bağlayacakları güç haline gelmişti. O zamana kadar feodal geleneklerden dolayı seslerini çıkaramayan kadınlar, Newroz kutlamalarından sonra, çoğu kez şikâyet ve yakınmalarını Telebe’lere iletiyor ve süreçle ilintileniyorlardı. Her iki aşiretin dışında, Şemrex ilçesinde başka bir güç daha vardı artık; aşiretler de devlet de bu güçten çekiniyordu. Sanırım bugünkü Kürt siyasetinin aktif aktörlerinin çoğunluğu da, o zamanın ilçe ve şehir gençlerinden oluşmaktadır.

KENDİ KIVILCIMLARINDAN İSYANKÂR BİR ATEŞ YARATAN RUH...

Dilawer Zeraq

Benim Kawam

Ateşten bir ruhtur.

Ateş hırsızı Prometheus’tan da öte; kendi ruhunun kıvılcımlarından isyankâr ve direnişçi bir ateş yaratmakta...

Onun Hephaistos’un ateşine ihtiyacı yok.

Onun Zeus’un ölümsüzlük ödülüne de ihtiyacı yok.

O iktidar sahiplerine minnet etmez.

Benim Kawam: Sadece ruhunun ve yüreğinin ateşine inanır; kendi ruhunun kıvılcımlarının yakıcılığıyla büyük ve gür bir ateş yaratıp kendi yaşamının t(öz)ünden ebedi bir ölümsüzlük yaratır.

Benim Kawam; ruhunun kıvılcımlarıyla, direniş ve isyan yalımlarını yükseltir.

Onunla her yerde, dünyanın her yerinde karşılaşabilirsiniz.

Bazen ruhu güçlü bir demircidir o; zalimler, onlara vaat edilmiş cenneti süslemek için zulümlerine başlayıp iktidarlarını insan kanıyla beslemek istediğinde, o; örsten çıkan kıvılcımlarla, demirden bir güç yaratıp, özgürlüğü kendine yaşam nedeni yapmış ruhun yakıcılığıyla, zulmün iktidar ağacında yeşermiş yılanın üzerine yürüyüp yılan bedenli Dehaq’ı halkların geleceğine kurban eder...

Ve bazen de...

* * *

1979 yılının Mart ayından bir gün.

Farqîn’de (Silvan’da)

Bir ilkbahar gününün akşamüstü saatleri...

O zamanlar henüz bir ayağım çocuklukta kalmakta direniyor, öbür ayağım da yeniyetmeliğe adım atıp atmamakta kararsızdı.

Elime bir tabure almış, Şaban Hoste’nin kahvesinin sınırını geçmiş, babamın terzi dükkânının önünde oturmuş (birkaç adım ötemde de birkaç orta yaşlı adam oturmakta) ve tanımaya çalışan çocuk bakışlarımla, dükkânın önünden geçen, oraya buraya koşuşturanlara ve çevreme bakınmaktayım...

Her birkaç dakikada bir, polis ve asker arabaları telaşlı bir hızla önümüzden geçiyor ve yukarı tarafa, Elbat dağlarına doğru gidiyorlardı.

Ve o zamanlarda babamın eskisi gibi gecenin geç saatlerine kadar çalışmayıp, akşam karanlığının çökmesiyle birlikte dükkânı kapatıp eve gelmesine bir anlam veremiyordum. Ne inkâr edeyim, bu durum beni sevindiriyordu; çünkü babam eve gelir gelmez radyoyu açıyor ve Erivan Radyosunun sesi odaya yayılıyordu. Ve babam bazen akşam yemeğinden sonra bize stranlar (Kürtçe Şarkılar) söylüyordu.

Fakat buna rağmen babamın akşam eve erken dönmesi beni meraklandırmıştı.

Bir gün babama sordum. Bana, “Oğlum, sıkıyönetim var. Gece belli bir saatten sonra sokağa çıkma yasağı var. Bu yüzden dükkânı erken kapatıp eve geliyorum.”

Babam böyle söylemişti. ‘Sıkıyönetim’ kelimesini pek anlamamakla beraber, kendimce ona olumsuz bir anlam yüklemiştim; çünkü ‘yasak’ kelimesinin anlamını biliyordum.

Bugün gibi anımsıyorum...

O gün, yönümü bir ağacın bile olmadığı tamamen büyük ve sarp kayalıklardan meydana gelmiş, Elbat dağına doğru çevirdiğim anda, büyük bir ateşin gür alevleriyle göz göze geldim.

Merakımı yenemedim, ateşi daha iyi görebilmek için altımdaki tabureyi biraz daha öteye kaydırdım ve bir kez daha baktım...

Gördüğüm şundan ibaretti: dağın doruğunda, on kadar yerde birbirine yakın gür ve büyük ateşler yakılmıştı ve yaydıkları ışıkla batan güneşin cılız ve grileşmiş kızıllığıyla yetinen akşamüstünü aydınlatıyordu...

Ateşi görür görmez, korku bulaşmış çocuksu bir şaşkınlıkla, biraz da yüksek sesle kendi kendime “Aaa! Dağ yanıyor!..” dedim.

Sesim şaşkınlığımın içinde boğulmamış ve yakınımda oturan orta yaşlı adamın kulağına kadar gitmişti.

Adam bana dönüp, sevince bulanmış bir gülümsemeyle:

“Oğlum tek bir ağaç bile bulunmayan dağ yanar mı?! O yanan Newroz ateşidir, bugün Newroz!”

İlk kez o gün Newroz kelimesini duymuştum.

O gün ateş ve Newroz benim için tek şeye dönüştü ve hayal dünyamda birleştiler.

Ve Newroz ateş oldu, ateş de Newroz!

* * *

Ve bazen de;

Benim Kawam:

Bir ozandır; ruhunun ateşini yakan esin yükseldiğinde, sesi şiirlerde gürleşir...

Bir genç kadındır; bedeniyle yaratır direniş kıvılcımlarını ve aydınlık saçar halkının ruhuna.

Bir isimsiz devrimcidir; büyük yüreğiyle güzelleştirip yaşamı tükürür yüzüne celladın ve ‘teşekkürler hayat!’ diye haykırır.

Benim Kawam; ateşten ruhlarla gürleşmiş isyanıyla o lanetli iktidara darbe indirir ve naçe cineta bi minet!²

Benim Kawam; ruhunun kıvılcımından yaktığı ateşiyle halklara onurlu bir yaşamı işaret eder ve cehennem ateşini özgür ruhların mutluluğu birbirlerine armağan ettiği cennete çevirir.

Ve benim Kawam; ‘sıkıyönetim’ durumlarında bile, dağlarda ateşler yakar ve kendi ruhunun kıvılcımlarından büyük isyan ateşleri yaratır.

BENİM KAWALARIM VARDI...

Fehim Işık

Tarih sürekli kendini yeniden yazmıştır. O da insan vücudu gibi, iletişimde kullanılan dil gibi, canlıdır. Benim ilk Kawam, bu canlı tarihin içinden, 1946 yılı başlarında, Çarçira Meydanında, Kürtlere görünmüştür.

İkinci Dünya Savaşı’nda, Britanya ve Sovyetler Birliği İran’ı işgal konusunda antlaşmaya varıyorlar. Sovyetler Birliği kuzeyden, Britanya da güneyden İran topraklarına giriyor. Amaçları İran’da kendi çıkarlarına uygun bir sistem oluşturmaktı.

İran Kürtleri, Kasr-ı Şirin Antlaşması’ndan sonra, 1639 yılından o güne kadar, öteki nesillerinden koparılmıştı. Onlar atadan babadan İran’ın sömürgesiydiler. Hiçbir yaşam hakları yoktu. Örgütlenmenin, kurumsallaşmanın iyi bir yol olduğuna inanmışlardı. Atalarından kalma toprakları üzerinde özgürce yaşamak için yeterli olanağa sahip olduklarına inanıyorlardı; başkasına ihtiyaç duymadan, kendi kendilerini yönetebileceklerine dair inançları sonsuzdu.

Komeleyê Jiyaneweyî Kurdistan (Kürdistan Yaşam Derneği) bu olanaklarla kuruldu. İran Kürtleri hep beraber çağdaş bir hareket oluşturdular. Önceleri bir parti örgütlenmesine benzer bir hareketti bu. Bu yeterli olmadı, bir süre sonra diğer Kürt örgütleriyle ilişkiye geçtiler. Hêvî ile, Barzanî hareketiyle güçlü ilişkiler kurdular. Peymana Sêsînor (Üç Sınır Antlaşması) bu geniş ufuklu bakış açısından doğdu. Genişleyip büyüdükçe Komeleyê Jiyaneweyî Kurdistan’ın ihtiyaçlara yeterli cevap olamadığını, sadece bu kurumla ilerleyemeyeceklerini gördüler, başka bir karar alıp 1945 yılında PDK-Î’yı (Partiya Demokrat a Kurdistana Îran’ı-İran Kürdistan Demokrat Partisi) kurdular.

Özgürlüğe doğru yürüyorlardı. Kan dökmek de istemiyorlardı. PDK-Î’yi kurduktan sonra Pêşewa Qazî Mihemed (Önder Qazî Mihemed) önderliğinde Çarçira Meydanı’na doğru yürüyorlardı. Ellerinde sarı, kırmızı, yeşil renkli bayraklarıyla 1946 yılının Ocak ayının 22’sinde Mahabad Kürt Cumhuriyeti’ni ilan ettiler.

Cumhuriyet ilan etmek kolay bir iş değildi. Çünkü onlar sadece kendi güçleriyle değil, var olan olanaklardan da yararlanıp ilk Kürt Cumhuriyeti’ni kurmuşlardı.

Bu Cumhuriyet yaşamalıydı. Yaşam Hareketi, Demokrat Parti ve şimdi de Kürt Cumhuriyeti... Bu ilerleme, büyük bir Cumhuriyete ve sonrasında da ulusal bir ruhla birleşik bir devlete doğru sürmeliydi.

Ortadoğu’ da birleşik bir Kürt Cumhuriyeti her zaman Kürtlerin bir hayaliydi. Ama bu hayal nasıl gerçekleşecekti? Bilinmemekteydi.

Cumhuriyetin kuruluşuyla göndere bir bayrak çekmişlerdi. Ve Kürtlerin bir Newroz’u da vardı. Newroz yaklaşıyordu. Ulusal duygular Newrozlarda daha bir güçleniyordu. Duygular güçlense bile, Kürtlerin bayrak ve Newroz öyküsü halk arasında yeterince bilinmiyordu.

Newroz Çarçira Meydanı’nda kitlesel biçimde kutlanacaktı. Ölümsüz Qazî’nin öncülüğünde, Barzanî’nin ulusal duyguyu yücelten mücadelesiyle, dört elle işe sarılmışlardı.

Ekim Devrimi Kürtlerin yüreğinde yer etmişti. Yeni Dünya sistemi işçilerin elleriyle kurulacaktı. İşçiler yaratıyordu, yönetmeleri de gerekiyordu...

Newroz Destanı aynı zamanda Kürtlerin diriliş destanıydı da. Cumhuriyetin öncüleri bu diriliş günü için yeterli beceriye sahiptiler. Yurdun dört bir tarafından binlerce kişi bu diriliş günü kutlamasına katılacaktı. Newroz gününün yaklaşmasıyla dergi, gazete ve kurumlarda destan üzerine yeni yorumlar yapılmaya başlanmıştı bile.

Cumhuriyetten önce kaç Kawa vardı bilinmiyordu; bunlardan birkaçı Gawe adıyla birkaç tarih kitabında yer almıştı. Her Gawe kendi bölgesinin yöneticisiydi, yani muhtarıydı. Fakat Mahabad’ın Kawası demirciydi, emekçiydi. Tarihte Ferîdun’un yardımcılığını yapan Gawe’ler Mahabad’da Demirci Kawa olmuşlardı. Kawa çelikten gürzünü yaptı ve Dehaq’ın sarayına doğru yürüdü. Çelik gürzüyle sömürgen Dehaq’ın kafasını parçaladı ve sarayın burçlarında özgürlük ateşini yaktı. Binlerce genç kafileler halinde dağlardan inmeye başladı. Demirci Kawa ile birlik oldular. Birlikte halkın arasına karıştılar. Bölge kadınları, büyük bir sevinç ve coşkuyla Kawa’nın gürzünü sarı, kırmızı, yeşil renkli tülbent, leçek ve şallarıyla süslediler. Kawa ile Ferîdun sırt sırta verip yeniden dirilmiş Kürt gençleriyle, gücünü gürzden renklerini leçek, şal ve tülbentlerden alan bayrağıyla halkın arasına karıştı.

Benim ilk Kawam Demirci Kawa idi. 70’li yıllarda, gençlik çağlarında Newroz’u kutlarken, cadde, sokak ve dağlarda güçlü ve gür ateşler yakarken Demirci Kawa öncülüğümüzü yapıyordu. O zamanlar onu Irak Kürdistanı devrim öncüsü Barzanî’ye benzetiyorduk. Tarihimize o kadar uzak düşmüş ve yabancılaştırılmıştık ki, Irak’taki Barzanî hareketinden önce olan hiçbir şeyden haberdar değildik. Sonraları Bav Barzanî’den (Büyük Barzanî) önce Mahabad’da başka bir Kawa’nın daha var olduğunu ve kan içici rejim tarafından asıldığını öğrendik.

Mahabad’da binlerce Kürt Newroz’u kutladı. Demirci Kawa’nın gürzü yalnız leçek, şal ve tülbentlerle değil, binlerce renk gülle süslendi. Fakat çıkarlar, ah şu çıkarlar! Çıkarlar değişti; Kürtlerin bütün Ortadoğu’yu değiştireceği anlaşılınca, Sovyetler Kürtlere verdiği desteği geri çekip onları kan içicilerle baş başa bıraktılar. Sovyetler geri çekildi ve İran büyük bir pastar gücüyle Mahabad’a saldırdı. 11 aylık yeni doğmuş çocuk, kan içicilerin zulmüyle ezildi. Pêşewa (Öncü –Qazî Mihemed’in diğer adı. E. Guevara’daki “Che” gibi), düşmanlarını iyi tanıyordu. Ele geçirilemezse ya da kan içicilere teslim olmazsa, binlerce Mahabadlı Kürdün katledileceğini biliyordu. Bu kadim halk kaç kez jenoside maruz kalmıştı. Pêşewa Qazî’nin yüreği bu fedakâr halkın bir kez daha katledilmesine elvermedi. Bütün mağrurluğu ve azametiyle göğsünü düşmanlarına doğru gerdi. Onlardan korkup kaçmadı. Pastarlar şehre girdi. Her yerde Pêşewa’yı aradılar. Pêşewa, bütün azametiyle karşılarına çıkıp onlara, “Halkıma zarar vermeyin. Ben buradayım. Sizden korkmuyorum” dedi.

Mahabad’ı yakıp yıkmışlardı. Binlerce insanı zindana tıkmışlardı. Kısa bir süre içerisinde, Özgür Mahabad’da yapılan Newroz kutlamasından bir yıl sonra, 1947 yılında Pêşewa Qazî Mihemed, Çarçira Meydanı’nda, Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin ilan edildiği meydanda, idam edildi. Cesedi Kürtlerden saklandı. Fakat o bir kez Demirci Kawa’nın gürzünü eline almıştı; korkmadı ve son sözüyle gençlere seslenerek, “Geleceğin Pêşewa’sı sizlersiniz” dedi.

Mahabad destanı, Kürt gençlerinin başka bir destanıydı. Bu destan Kürtlerin diriliş destanı Newroz’a dayanmaktaydı; MÖ 632 yılından günümüze ulaşan dirilişe...

Kürtlerin özgürlük destanı yalnızca Mahabad’la sınırlı değildi. Ondan önce de Kürtlerin yaşanmış destanları vardı ve sonra da Kürtler destanlar yazmaya devam etti. Milattan önceki destanı günümüze ulaştıranlardan biri de Mahabad Generali Barzanî idi.

O daha çocukluğunda Kürt isyanlarına katılmıştı. Gözlerini dağlarda, yani özgürlük savaşında açmıştı. Mahabad’dan sonra teslim olmadı. Qazî Kürt bayrağını ona devretmişti. Büyük kardeşi ve binlerce pêşmergeyle birlikte Mahabad’a yardıma gitmiş ve dönüş kararı almışlardı. Irak devleti onlar için af kararı vermişti. Irak devleti, Irak Kürtlerini affedeceğine ve onları hapse tıkmayacağına dair söz vermişti. Büyük kardeş bu kararı beğenmişti; dönmeleri gerekiyordu. Üç işgalci devletin sınırlarının birleştiği noktada durup mola verdiler. Irak askerleri karşılarında, 500 metre uzaktaydı. Onları Arap çöllerine sürgüne göndermek için Şêx Ahmet ve Mele Mistefa’nın dönmesini bekliyorlardı... Mele Mistefa teslim olmayı kendine yediremedi. Yüreğini kardeşine açarak, “Teslim olmak istemiyorum. İzin verirsen önce dağlara gideceğim oradan da özgürlük âşıklarının vatanı Sovyetlere doğru yol alacağım” dedi. Büyük kardeş ona engel olmadı. Vedalaşmak için küçük bir kayanın üstüne çıkarak pêşmergeleriyle konuştu. Milyonlarca Kürde konuşur gibi konuştu onlarla. Özgürlük isteğinden zerre kadar vazgeçmedi. Son sözlerinde, “Teslim olmayacağım. Gerekirse dağlarda savaşarak emekçilerin toprağına ulaşacağım” dedi. Yalnız değildi, pêşmergelerden oluşan büyük bir kitle, “Biz de varız” dedi.

Günlerce dağlarda yürüdüler. Bazen İran, bazen de Türk askerleriyle çarpıştılar. Yolda, özgür topraklara ulaşmak uğruna 60 can verdiler. Günlerce dünya basınına konu oldular. Sonunda emekçilerin kapısından içeri girdiler. 12 yıl orada yaşadılar. Mele Mistefa’nın ilk 6 yılı sürgün yaşamı gibiydi; ikinci 6 yılında bir devlet başkanı, bir Kürt generali gibi misafir edildi. 1958 yılında Irak’ta şartlar değişti ve Kürtlere hareket alanı açıldı. Bunun üzerine topraklarına geri döndüler; 500 kişiyle gidip 750 kişiyle dönmüşlerdi. Bir o kadar pêşmerge de orada kalıp dönmedi.

İkinci diriliş hareketinde Arap ortakları sözünde durmadı. Onlara ihanet etti. Irak Kürtleri 1961 yılında bir kez daha dağlarla arkadaş oldu. Onların bu dağ arkadaşlığı Kuzeyin sessizliğini bozdu. Kuzeyde, bir taraftan Barzanî Bav’ın sesi öte taraftan da dünya gençlerinin sesi; başka bir deyişle, biri ulusal duygulara dayanan ses diğeri dünya gençlerinin duygularıyla yükselen ses, köylerde, şehirlerde bir kez daha yankılandı.

Kuzey, bu seslerden önce binlerce Kawa görmüştü. Şêx Seîdê Kal (Şeyh Said), Seyîd Rizayê Dêrsimî (Dersimli Seyid Rıza), Îhsan Nûrî Paşayê Agirî (Ağrılı İhsan Nuri Paşa), Doxtor Nûrî Dêrsimî (Dersimli Doktor Nuri), Alîşêr (Alişer), Zerîfe (Zarife) ve daha bir çok kadın ve erkek Kawa...

1938 Dersim İsyanından sonra Kuzeylilerin sesi kesilmişti. Cumhuriyet binlerce katledilmiş insanı bırakmıştı ardında; bir o kadar da ata yurtlarından koparılıp başka diyarlara doğru sürülmüştü. Ne yazık ki, bir çoğu gözyaşlarını yüreklerinin derinliğine akıtıp duruyorlardı. Gün geçtikçe yüreklerden kopan sesler gürleşip güçleniyordu.

Artık çağdaş Kawalar’ın zamanı gelmişti. Çağdaş Kawalar, bazen mum ışığıyla, bazen gözyaşlarıyla Newroz’u kutluyorlardı. Apê Musa (Musa Amca), büyük sessizlik zamanında mum aydınlığıyla Newroz ateşini yaktı. Bu ateş Mazlum’un bedeninde gürleşerek yıllar sonra Diyarbakır zindanında yandı. Mazlum’un bedeninde gürleşen ateş Zekiye’nin genç bedeninde tutuştu ve Diyarbakır burçlarında Kürdistan’ı aydınlattı.

Kürtler bir kez daha Kuzeyde çalışmalar yürütmeye başladılar. Gün geçtikçe sesleri daha bir yükseliyordu. Artık Kürtlerin Kawalar’ı parmakla sayılmıyordu. Onlarca Kawa vardı artık. Bazıları zindanlarda işkencelerde direniyor; bazıları da zalimler tarafından öldürülüyordu. Kawalar’a uygulanan zulüm arttıkça, birler on, onlar yüz, yüzler binlere dönüşüyordu... Kuzeylilerin dirilişinin ilk zamanlarında Kawalar’ı birer birer yargılıyorlardı. Sonraları Kawalar küçük salonlara sığmadı; onları 50-100 kişilik salonlarda yargılamaya başladılar. Kawalar’dan biri ayağa kalkıp savcılara, “Bugün yargılananlar bir elin parmakları kadar olabilir. Ama gelecekte bizi yargılayacak salon bulamayacaksınız. Sizler haksızsınız, haksızsınız, haksızsınız...” dedi.

* * *

Evet haksızdılar. Sırtlarını ret ve inkâra dayamışlardı. Osmanlı’dan kalanlarla sadece bir vatan değil, yeni bir ırk da yaratmak istiyorlardı. Oyun ve hile yapmasını da iyi beceriyorlardı. Oyun ve hilelerle kurdular Cumhuriyeti. Yeni ırkın dışında hiçbir ırk tanımadılar. Dilleri, kültürleri, edebiyatları yasakladılar... Dört bir yandan insan sever ve hak arayıcılara saldırdılar. Şeyh Said’i Diyarbakır’da, Seyit Rıza’yı Elazığ’da astılar. Ama özgürlük isteyenlerin önünü alamadılar.

Özgürlük isteyen herkes birer Kawa idi. Kawalar’ımız bazen Güneyli pêşmergelerin ayakkabılarını, ekmeklerini taşıyor, bazen düğünlerde halaylar çekiyor ve Mahabad’ın üç rengini yükseltiyordu. Küçük büyük demeden, her işi sırtlayıp; yarınlara hazırlık yapıyorlardı. O gün geldiğinde milyonlarca Kawa’nın Kürdistan’da alanları doldurup Newroz’u kutlayacağını biliyorlardı.

İnanç başka bir şey. İnanç Kawa olmanın en büyük ilacıdır. İnanç olmazsa, bir Kawa milyonlarca Kawa’ya nasıl dönüşebilir?

Yıllar geçtikçe Newroz ateşini daha bir gür yaktılar.

Fakat tek dil-tek millet-tek bayrak savunucuları durmak bilmiyorlardı. Newroz ateşi gürleştikçe, Kawalar çoğaldıkça, önünü almak için çabalıyorlardı. Bunun için ne gerekiyorsa, esirgemiyor, uyguluyorlardı. Aynı silahla sabah bir kişiyi akşam başka bir kişiyi öldürüyorlardı. Punduna getirip zulüm aygıtını yeniden kurdular. Yurdun her tarafını zindana dönüştürdüler. Binlerce insanı gözaltına alıp, binlercesini de zindanlara attılar.

Diyarbakır zindanı en ilginç örneklerden biriydi. Bu Dehaq’ın Kawalar’ın önünü alabileceğine inanmışlardı. Diyarbakır laboratuvarında kan emici Dehaq iş başındaydı. Her gün bir Kawa öldürdüler. Öldürdükleri her Kawa’ya karşılık başka Kawalar doğdu. Kawalar öldürmekle bitmiyordu. Çoğunlukla Kawalar kendileri ölüme yatıyordu.

Dünyanın neresinde kişiliksiz Kawalar görülmüş? Kişiliklerini koruyanlar korkusuzca ölüme yürüyorlardı. Mazlum, Eşref, Ferhad, Necmettin, Yılmaz ve onlar gibi yüzlercesi... Her biri korkusuzca yürüdüler ölümün üstüne. Her biri çağdaş Kawa oldu. Kawalar’ımızın Diyarbakır zindanında yaktığı Newroz ateşi, dışarıya da sıçradı ve bir kez daha gürleşti. Zalimler ateşi söndürmek amacıyla zulüm ve işkencelerini arttırdılar. Zulüm ve işkenceler arttıkça binlerce Kawa alanları dolduruyordu.

Diyarbakır zindanında yakılan ateş dağlara da sıçramıştı. Newroz ateşi dünyanın dört bir etrafında yakılıyor, gün geçtikçe gürleşiyordu.

* * *

Artık Kawalarım sayılamayacak kadar çok. Artık isimleri de yok. Artık binlerce Kawam var. Bazıları Silvan ve Batman caddelerinde öldürüldüler. Bazıları asit kuyularında eritildiler. Bazıları bilinmeyen yerlerde mezarsız ve kefensiz yatmakta. Bazıları annelerin gözyaşı olup akmakta ve yurdun toprağında filizlenen çiçekleri acıtmakta.

Kawalarım öldükçe, Zekiyelerimiz canlarını Diyarbakır surlarında vatan uğruna feda ettikçe, binlerce Kawa doğdu ve her biri Ehmedê Xanî ve Melayê Cizîrî’den güç alarak kendi öz ve kaynağına döndü. Feqiyê Teyran’ın dilinde birer şiir oldular. Melayê Batê’nin beyitlerinde birer dua olup çıktılar.

Haksızları yenebilmek için birçok Kawa ve Pir Sultan’ı vatana kurban verdik.

Evet, artık çok Kawamız var. Şimdi de Ferîdunlar’ın içinden bir Ferîdun’a ihtiyacımız var. Binlerce Kawa ve Pir Sultan’ı bir araya getirecek olan Ferîdun’a. Kawa ve Pir Sultanlar’ımızı Dehaq’ın surlarına gönderip onları tahttan indirecek olan Ferîdun’a. Dağlarda ve zindanlardaki gençlerimizi özgürlük meşaleleriyle alanlara toplayacak olan Ferîdun’a. Tülbent, leçek ve şallarıyla Kawa’nın gürzünü ve Pir Sultan’ın sazını süsleyecek olan annelerin önünü açabilecek olan Ferîdun’a.

Evet, bize Ferîdun gerek...

KAWA’NIN DÖVMESİ

Lal Laleş

Alıp usulca açıyor Dehaq

Kawa’nın

Sarıyeşil teriyle dört bir yanına “sevgi” yazdığı

Mendilini

Ve olduğu yerde dönüşüyor taşa

Yola düşüyor Kawa gidiyor

Yanına öte dağdaki ruh içicinin

Zıplıyor acının musikisi eşliğinde

Sen yutadur Dehaq

Yazgısını insanların, ruh içen göğün alnındaki

Yeniden işliyor Demirci

Kawa mendilini

Ö lüm süz Ka wa Ka wA ölümsüz

İKİ DEMİRCİ:
KAWA İLE HEPHAİSTOS³

Murad Canşad

“Yaşadığı yere benzer insan,
Yaşadığı yerin suyu ve toprağına
Balığına benzer, suda gezen
Çiçeğine benzer yeri yaran
Dağlarının ve tepelerinin sis ve dumanına benzer”

Edip Cansever

Doğrudur kişi ülkesine ve toprağına benzer. Ülkesinin ve toprağının bir parçasıdır. Huyunu ve ruhunu taşır onların... Kokusu siner kişiye, onların. Kişinin anıları, ülkesinin ve toprağının anılarıdır. Dertleri ve hüzünleri aynıdır, bahtları ve kaderleri de aynı. Yaprağıdır kişi, vatan ağacının. Aynı suyun kenarında raks ederler. Aynı sudan içerler. Aynı güneşin altındadırlar. Yaprakları dökülür, yeniden tomurcuklanması için ağacın.

Hz. Davud’un oğlu Vaiz tarafından yazılmış bir bölüm vardır, Tevrat’ta. Bu bölüm onun adını almış ve aynı zamanda, onun adıyla isimlendirilmiş. Vaiz İsrail krallarındandır. Birinci “Bab”da, şöyle söyler: “Bir nesil gider, bir nesil gelir ancak dünya hep yerindedir. Güneş doğar ve batar; kendi yerini ister ve yine doğuya gider, yeniden doğmak için. Rüzgâr güneyden esip kuzeye döner. Ve her zaman rüzgâr esmeye devam eder. Bütün nehirler denize doğru akar, ancak denizler hiçbir zaman dolmaz.”

İki demirciden bahsetmek istiyorum. Onları, ülkelerini ve başlarından geçenleri. Biri Yunanistan’dan Hephaistos, diğeri Kürtlerin ülkesinden Kawa. Bunlar ile ilgili hikâye ve destanlar vardır ve her ikisi de mitolojik kişiliklerdir. Her ikisi de insanlık tarihinde yer almışlardır. Edebiyat, sanat, tarih, siyaset ve diğer alanlarda onlardan söz edilir.

Dediğim gibi her ikisi de mitolojik kişiliklerdir. Ancak şunu unutmayalım ki mitoloji yalnız hikâye ve destanlardan ibaret değildir. Aslında yaratımın-yaradılışın ve tarihin bizzat kendi adıdır. Yaratım ve yaradılışta bahsedilen melek, şeytan, dünya, hayat, canlılar, insan vb. nasıl ortaya çıktılar? Aslında bu bir yanıyla, söz konusu (hayali ve hayal edilen) toplamın yarısıdır. Tarih olan diğer yarısı ise savaş, deprem ve büyük tufanlar gibi dünya üzerinde medyana gelmiş çok eski olaylardır... Ancak bu tarihi olaylar sembolik olarak ifade edilir. Dilleri masal dilidir. Bu nedenledir ki, çoğu yerde mitoloji ile tarih birbirine karışmıştır. Bazen o kadar çok karışmıştır ki, neyin nereye kadar mitoloji, ne kadar tarih olduğu beli değildir.

Demirci Kawa mitolojisini ele alalım: Gerçekte Demirci Kawa ne kadar mitolojik, ne kadar tarihi bir kişiliktir? Yine Dehaq? Onun ne kadarı mitoloji ne kadarı tarihtir? Demirci Kawa’nın mitolojisi hem Ortadoğu halkları söylencelerinde, hem de en eski yazılı eserlerinde yer almıştır. Kullanılan isimler bazen aynı, bazen kısmen eksik, bazen de fazladır. Hikâye de tıpatıp aynı değil, farklı versiyonlar biçimindedir. Ancak içerik ve verilmek istenen öğüt aynıdır.

Avesta’da, insan cinsi ile ilgili, önce Maşya ve Maşyax’ın yaratıldığı yazılır. Onlar hiçbir kötülük yapmamış ve günah işlememişlerdir. Kısaca koyun cinsi gibi olduklarını söyleyebiliriz. Kadın ve erkek olarak, bu amelleriyle cennette yaşıyorlar. Ancak torunları Yima (Yama) bir canlıyı öldürüp etini yiyerek büyük bir günah işler. Bunun üzerine cennetten kovulup dünyaya yerleşir. Ahura Mazda (Güzellik tanrıçası), ona büyük felaketlerin olacağı ve bu konuda hazırlıklı olması gerektiğini haber verir. Yima kendisine bir ev yapar. Gerekli tüm erzak ve ihtiyaçları depolayarak evin çevresini çok yüksek duvarlarla kapatır. Yedi yüzyıldan fazla kendi yerinde hüküm sürer. Fakat üç ağzı, üç başı ve altı gözü olan Az-i, zulüm ve zora dayalı hükmünü icra eder ve bin yıl hüküm sürer. Az-i, Ehriman Dehaq’ı (kötülük tanrısı) Ahura Mazda’nın döşünden yaratılmış bir melektir. Binlerce yıldan sonra Thraetaone tarafından öldürülüp tahtı yıkılır ve halk zulümden kurtarılır.

Bu hikâye Şahnamede de yer alır. Şahname 11. yüzyılın başlarında tamamlanmıştır.

Şahname’de söylenenler şöyledir:

Cemşid padişahlar sülalesinden olup, İran hükümdarıdır. Hükümranlığı zayıflayınca, Mardas hükümdar olur. Mardas adil ve rahmani bir kişidir. Ancak Dehaq adında bir oğlu vardır ki, her zaman şeytanı dinler ve yine şeytana uyarak babasını öldürüp kendisi hükümdar olur. Dehaq hükümranlığında zulüm ve zora başvurur. Şeytan aşçılarından birinin kılığına girerek iki omzundan öper. Öpülen yerlerden iki yılan başı çıkar. Yine şeytan doktor kılığına girerek “Yılanlara gençlerin beyinlerini yedir” der. Bunun üzerine her gün iki gencin beyni yılanlara yedirilir. Gün gelir aşçıların vicdanı tahammül etmez ve hileye başvururlar. Gençlerden birini serbest bırakarak, onun beyni yerine kuzu beynini yılana verirler. Bu serbest bırakılıp dağlara kaçarak, yerleşen gençlerden Kürt kavmi meydana gelir.

Gave (Kawa) adında bir demirci ve bu demircinin on sekiz oğlu vardır. Bunlardan on yedisi beyinleri Dehaq’ın yılanlarına yedirilsin diye öldürülür. Kawa’nın bir tek oğlu kalmıştır. Sonuncusuna sıra geldiğinde, Kawa Dehaq’ın sarayına giderek, feryat ve figan ile derdini anlatır. “Bu yaptığın haksızlıktır, adaletsizliktir, ben adalet istiyorum” der. Saraydan dışarı atılan Kawa, halkı etrafına toplayarak Ferîdun’un yanına gider. Pir Sultan’ın “şaha gidelim” dediği gibi.

Ferîdun Cemşid’in torunudur. Dağlarda çobanların arasında büyümüştür. Kawa önderliğinde halk ayaklanır. Ayaklanma sonunda Dehaq’ın bin yıllık tahtı yıkılır ve halk zulümden kurtulur. Ferîdun hükümdar olur.

Burada görülen “Avesta’nın Az-i Dehaq’ı, Şahname’de Dehaq’a”, Tharetaone, Ferîdun’a dönüşüyor. Ancak Avesta’da, Demirci Kawa’dan bahsedilmiyor. Olabilir ki orada da vardı, sonradan tahrif oldu. Çünkü Avesta’nın orijinalliği, İskender-i Zilkarneyn (iki boynuzlu İskender) döneminde yarı yarıya, sonra da Araplar tarafından tamamen bozuldu.

Bitlis Emiri Şerefxan tarafından yazılan Şerefname, 1597’de tamamlanmıştır. Bu anlatı orada kısa bir şekilde geçer. Şerefxan, rivayet olunan şey şudur, der:

Bişdadiyan (Pişdadiyan) sülalesinden, büyük hükümdar Cemşid’ten sonra beşinci sıradan İran ve Turan’ın büyük hükümdarı Dehaq’tır. Dehaq’ın iki omzunda iki yara çıkar. Yılana benzeyen iki yaratık çıkar. Şeytan hekim kılığına girerek “günde iki gencin beyni bu yılanlara yedirilirse, yaralar iyileşir” der. Bunun üzerine her gün iki genç öldürülerek beyinleri yılanlara verilir. Bir gün gelir ki bu öldürme işini yapanların vicdanları tahammül etmez ve hile yapmaya başlarlar. Her gün iki gençten birini serbest bırakarak kuzu beynini yedirirler. Serbest bırakılan gençler dağlara kaçarlar. Bu dağlara kaçanlardan Kürt kavmi meydana gelir.

Hikâye aynıdır. Ancak Şerefxan, “Kürtlerin nasıl meydana geldiği” üzerine kısaca durur. Hikâyede ayrıntılar yoktur. Yalnız Cemşid ve Dehaq’tan bahsedilir. Demirci Kawa yoktur, Ferîdun yoktur, Dehaq tahtının yıkılışı yoktur. Şerefname diğer eserlerden çok çok sonra yazılmasına rağmen yine de üstünde durmamıştır. Şerefhan’ın naklettiği hikâye İranlılarındır.

Bu yazılı eserler dışında, Kürtler içerisinde bu hikâye farklı versiyonlarda anlatılır. Bu son yıllarda Kürtler arasında bir versiyon vardır ki fazlasıyla “politik” ve “güncel”dir. Hikâyenin kahramanları Kawa ve Dehaq’tır. Kawa demirci Kürt’tür. Dehaq Asur imparatorudur. Tarih bellidir, yer bellidir, günü bellidir.

Dehaq Asurluların imparatorudur, sarayı Ninowa’dadır. Dehaq zalimlerin zalimidir. Omuzlarında iki yılan çıkmıştır, bu yılanlarına Kürt gençlerinin beynini yedirmektedir. Kawa’nın da, biri hariç bütün çocukları öldürülmüştür. Kawa artık bu zulmü kabul etmiyor ve “Ben bu zalimi öldüreceğim” diyor. Demirci balyozunu alıp yola koyuluyor. Demirci olduğu için önlüğü pastan sararmış. Yerlerde sürünerek ve saklanarak Dehaq’ın sarayına giriyor. Sürünürken otlara sürünen önlüğü yeşilleniyor. Kawa balyozuyla Dehaq’ın kafasına vururken önlüğüne kan sıçrıyor. Sarı, kırmızı, yeşil... Kawa öyle bir ateş yakıyor ki alevleri gökyüzüne çıkıyor ve her yerden görülüyor. Bu da zalimi öldürdük, kurtulduk anlamına geliyor. Kawa kırmızı, sarı, yeşil önlüğünü kaldırıp ateşin yanında duruyor. 612 yılının 21 Mart günü! O gün Kürtler için yeni gün (Newroz), bayram günü oluyor. O günden beridir ki 21 Mart, direniş ve özgürlük günü olarak kutlanıyor. Her yerde ateşler yakılıyor.

Tarihi bir olay gibi anlatılan bu hikâyeye Asurlar (Süryani) itiraz ediyorlar. Bunun doğru olmadığını ve Dehaq’ın da Asur kralı olmadığını, İran imparatoru olduğunu söylüyorlar. Haksız da değiller. Bu hikâyeyi böyle bilip Süryanilere içtenlikle bakan bir Kürt olur mu?

Derler ki, bir Hıristiyan bir Yahudi’nin yakasına yapışarak, demek siz bugün Hz. İsa’ya işkence yaptınız haa! Yahudi, senin söylediğin şey bugün değil geçmişte oldu, kaç bin yıl geçti aradan. Hıristiyan ikna olmaz ve “olsun, ben bugün duydum” der.

Bu hikâye neden böyle “politize” ve günceleşmiş.

Eskiden beri, Kürtlerin ilk kurduğu devletin Med Konfederasyonu olduğu, Kürt aşiret ve topluluklarının önceleri konfederasyon biçiminde bir araya gelerek devletlerini oluşturdukları söylenir. Ve tarihi olarak tespit edildi ki Medler İsa’dan önce 612’de Asur İmparatorluğunu yıktılar. Bu nedenle bu hikâyenin Kürtlerle Asuriler arasında bir tarihi olay olarak geçtiği kabul edilir.

Şimdi diğer demirci, Hephaistos’un hikâyesinden bahsedelim:

Hephaistos Yunan mitolojisinde ateş tanrısıdır. Babası Zeus ve annesi Hera’dır. Zeus tanrılar tanrısıdır. Bir gün kafasında yumru halinde büyüttüğü kızı Athena’yı çıkarır. Eşi Hera bu olaydan dolayı ona kızar ve kendi başına bir oğlan, Hephaistos’u dünyaya getirir.

Ne yazık ki Hephaistos çok çirkindir. Bakılacak surat yoktur, topaltır. Diğer tanrılar hep onunla alay eder. Olimpos Dağın’da tanrıların eğlencesi olur. Annesi Hera onun bu halinden utanıp onu dokuz yıl nehrin kenarında saklar. Bir gün ona kızan annesi, kısa bacağından tutup pencereden, Ege Denizi’ne atar. Tehetise (tanrı) onu suyun altında kan revan içinde görür, ona annelik yaparak yeraltında demircilerin yanına çırak olarak verir.

Hephaistos maharetli ve ünlü bir demirci olur. Elinden gelmeyen bir iş yoktur. Her türlü işi yapabilecek maharettedir. Tanrıların sarayları için gerekli bütün demir işlerini o yapar. Hem de bütün ustalık ve hünerlerini kullanarak. Anne ve babası için yatak odası, ok, yay ve tarım âletleri yapar. Zeus ondan bir kadın yapmasını ister. Hephaistos hanımı Afrodit’i karşısına alarak onun şemalinde, su ve topraktan güzel bir kadın yapar. Bu kadının adı Pandora’dır.

Bahtsız Hephaistos, hanımından yana da bahtsızların bahtsızıdır. Hanımı Afrodit çok güzel ve alımlıdır. Güzellik tanrıçasıdır. Hephaistos ve Afrodit hiç beraber olmazlar. Afrodit sürekli dost tutar. Dostları çoktur. Ares, Adonis, Ankhisas, Hermes gibi. Bu nedenle diğer tanrılar her zaman Hephaistos ile alay ederler (bu tema Kırmancların da hikâyelerinde vardır. Bazı Kırmanc hikâyelerinde çirkin ve topal demirci ile onun tam tersi güzeller güzeli bir eşi vardır).

Doğrudur, insan yaşadığı yere benzer.

Ortadoğu heybetli bir coğrafyadır. Dağları, ovaları, vadileri, akarsuları heybetli. Kavgaları ve direnişleri destansı, aşkları ve sevgileri destansıdır. Büyük aşkların ve büyük direnişlerin mekânıdır. Ana yüreği gibi duygulu ve sıcak, zalimler kadar kor yüreklidir. Zulmü ile büyük, direnişleri ile büyüktür. Bir yanıyla Nemrut, bir yanıyla Hz. İbrahim’dir. Bir yanıyla da Firavun, bir yanıyla Hz. Musa’dır. Bir yanıyla Dehaq, bir yanıyla Demirci Kawa’dır...

İnsanlık bu coğrafya üzerinde büyüdü. Toprağın karnına tohum burada atıldı, ağaç burada dikildi ve hayvanlar burada evcilleştirildi. On binlerce yıllık kültürü dünyaya dağıldı. Yeryüzü bu kültür ile şekillendi ve şenlendi.

Bugün dünyanın dört bir yanına kök salan her üç semavi din, bu coğrafyanın eserleridir. İçinde bu coğrafyanın ruhu vardır. Ortadoğu insanlığın kıblesidir.

Bu coğrafyada büyük imparatorluklar kuruldu. Mısır’a bakalım: Göğe doğru dağlar gibi yükselen piramitler. Bugün bile insan bunların azameti ve sırrı karşısında hayretler içerisindedir. Asur imparatorları bunlar için savaşmayı şan ve şeref sayıp dağ gibi kelleler yığmışlardır. Pers İmparatorluğu, bir yanıyla Çin’e, bir yanıyla Yunanistan’a, bir yanıyla da Mısır’a dayanmıştır. Ellerinde keskin kılıçlarıyla, küheylan atları üzerinde Araplar, Çin’den İspanya’ya kadar olan alanı fethetmişlerdir.

Herkesin ayağı bu coğrafyaya basmıştır. Ancak bu hayırlı bir şey değildir. Her şeyi ezip geçen bir ayak basıştır. Zalimlerin, gözü karaların ve kan içicilerin ayak basışıdır. Moğollar, Hıristiyanlar, Türkler ve Romalılar...

Bu coğrafyada acı ve keder ağır, yaralar derin olur. Bununla dağlanmayan yürek kalmaz.

Demirci Kawa’yı hatırlayalım:

Zalimler her gün, her gün gelir, on yedi oğlunu götürüp öldürürler. Hem de nasıl bir ölüm! Beyinlerini çıkarıp yılanlara yedirerek. Tabii ben bu hikâyenin tamamen bu şekilde ve doğru olduğunu söylemiyorum. Ancak yapılan zulüm bu şekilde sembolize edilmiş. Demirci Kawa on yedi kez ölmüş. En ağır acıdan ölmüş, evlat acısından... On sekizinci ölüm yakındır. O da ölümlerin ölümüdür.

Direnişin dışında başka bir çare var mıdır?

Yoktur!

Kawa başkaldırmaya mecburdur. Zalimlerin saraylarına girip baş ezmeye mecburdur. Halkının lideri, önderi olmaya mecburdur. Destansı bir direnişten başka yol yoktur. Buna alınyazısı mı, kader mi, mecburiyet mi diyeceğiz... Adı ne olursa olsun fark etmez. Ortadoğu gerçekliği Demirci Kawa gibi bir şahsiyeti yaratmıştır.

Hephaistos’un ülkesini göz önüne getirelim.

İsa’dan 6-7 bin yıl önce birileri Ege’nin bu kıyısından karşı kıyıya geçip köyler kurmuşlar. Hayvan besleyip çiftçiliğe başlamışlar. Bu köy kültürünün kaynağı Ortadoğu’dur. Ancak Yunanistan Ortadoğu kadar tarıma elverişli bir yer değildir. Tarım yapılabilecek arazi azdır. Coğrafi olarak daha çok küçük dağlar ve derin vadilerden meydana gelir. Toprağı daha çok taşlık bozkırdır. Taşları çil beyazdır. Ortadoğu taşları gibi toprak renginde değildir.

Etrafı denizlerle çevrili olduğu için fazla talana uğramamıştır. Bir-iki kez kuzeyden barbar kavimler uğramış. Onlar da çabuk asimile olup bu kültürün bir parçası olmuşlar. Adamlar Moğollar gibi değillermiş.

Yunanistan’da büyük imparatorluklar kurulmuştur. İçinde büyük devletler yoktur. Küçük küçük şehirler vardır ve her biri kendi başına birer devlettir. Herkes kendi devletinin sınırları içerisindedir. Bizim aşiretlerimiz gibi düşünebiliriz. Bizim aşiretlerimiz köylerde, onlarınkiler şehirlere yerleşmişler.

Yunanistan’da şehir devletten daha önemlidir. Halk hemşehrilik ruhuyla birbirini tutar. Bu küçük devletler zaman zaman kendi aralarında savaşmışlar. Ancak bu savaşlar Medler ile Asurlar, ya da Persler ile Mısırlılar arasındaki gibi olmamıştır. Zaman zaman devletler kendi aralarında anlaşıp imparatorluklar kurmuşlar. Ancak Yunanistan’da Ortadoğu imparatorlukları gibi bir imparatorluk ortaya çıkmamıştır. Yunanistan’daki bütün devletçikleri bir araya toplaması için gidip Makedonya imparatoruna yalvarmışlar.

Bunun için Hephaistos da ülkesine benziyor.

Hephaistos’un derdi nedir ve neye üzülüyor?

Kendisi çirkin olduğu için güzeller güzeli eşi sürekli dostlarıyla ilişkidedir. Diğer tanrılar sürekli onunla dalga geçip alay etmektedir.

Bu durumda Hephaistos ne yapabilir?

Hephaistos’un üç seçeneği vardır.

Bir; kaçıp ülkeyi terk etmek.

İki; Afrodit’in (eşinin) ihanetine dayanamayıp kendini öldürmek.

Üç; Erkeklik damarının kabarması ile Afrodit’i öldürmek; Türk medyasının dediği gibi “töre cinayeti” işlemek.

İSİMSİZ KAHRAMAN

Receb Dildar

Ey sevgili:

Şu an, bu mektubu yazarken kendimden utanıyorum. Bir gün gelir de şehrime geri dönersem, bilmem ki hangi yüzle çıkarım karşına. Olur da bir gün yine yan yana oturma şansımız olursa, hangi yüzle sana “seni seviyorum” diyebilirim. Ve yine iki âşık gibi karşı karşıya oturduğumuzda, hangi yüzle sana bakabilirim. Adını nasıl ağzıma alabilirim. Sen söyle ey sevgili, sana hangi şekilde, hangi sözlerle hitap edebilirim. Bu ses ile saldırı ve ölüm için o kadar bağırıp çağırdıktan sonra, hangi sesle sana seslenebilirim. Bu sesle saldırgan marşlar okuduktan sonra, hangi sesle aşk sözlerini fısıldayabilirim kulaklarına. Bu kadar vahşi ve yırıtcı nara ve meydan okumalardan sonra, hangi gül kokulu sözleri ardı ardına sıralayıp seni ikna edebilirim. Sevgilim, buralarda her sabah ölüm ve yok ediş sözleriyle yazılmış marşlar okunmakta, kayalara kazılmakta, dağlarda tepelerde yankılanmakta.

Buraya geldiğimizde baharın son günleriydi. Etrafımızdaki tepeler ormanlıktı. Her gün doğuşunda, ağaç yaprakları sayısız yeşil ışık hüzmesini yeniden güneşe doğru çeviriyor ve dünya, dört bir etraf, bütünüyle yeşil parıltılarla aydınlanıyordu. Şafak vakti, gün doğumuyla birlikte, orman o parlak ışık hüzmeleriyle günü selamlıyor ve bütün canlılar yeni güne başlıyordu. Orman çeşit çeşit kuşlarla doluydu. Sabahın gelişiyle birlikte, seslerini birbirlerine uluyorlardı. Dokunmasalar, saatlerce kuş seslerini dinleyebilir ve beynimde oluşturduğum o tarihi kimsenin bozmasına izin vermezdim.

Bir gün, bir arkadaşım bir yaban keçisi sürüsünü bana gösterdi. Ceylanlar annelerinin ardı sıra koşuyorlardı; doğaya ne de çok yakışıyorlardı. İnsanların bütün kötü uygulamalarına rağmen doğa kendini hep yeniden oluşturuyor ve yaşamı içeriyordu.

Ben en çok gün batımını seviyordum. Gün battıktan sonra, yalnız kalıyordum ve böylelikle seni daha iyi düşünebiliyordum. Nedendir bilmem, hep önce o görüntü, hani senin o bütün uzuvlarının uyum içinde hareket ettiği yürüyüşünle saçlarını omuz başlarında rüzgâra verişin, geliyor gözlerimin önüne. Sanırım özlemim buna neden olmakta, çünkü seni beklerken ve gözlerim yollarda kalmışken, sen o yürüyüşünle geliyordun gözlerimin önüne. Sevgilim, sana olan özlemimden dolayı yüzünü ağaçların dallarına işliyordum. Fakat bunu da çok gördüler bana. Aşkı, sevgiyi beynimizden çıkarıp atmak, beynimizi avuçlarına almak ve saldırgan ve vahşi marşlarla doldurmak istiyorlar.

Buraya gelişimizin bir haftası dolmadan, bir sabah bütün askerleri toplayıp, onlara, gidip bize yaşamı hatırlatan o ormanı yakmalarını söylediler. Sevgilim, o kuşların yuvasız kalmalarına vicdanım elvermedi, yalnız kuşlar değil, binlerce canlı türü o ormanda yaşıyordu. Benzin bidonunu yere atıp, onlara “ben orman yakamam” dedim. “Vicdanım ağaçları yakıp bu kadar canlıyı evsiz yuvasız bırakmaya elvermiyor” dedim. Üstüme nasıl çullanmışlar hatırlamıyorum. O gün potin darbesinin nasıl bir şey olduğunu öğrendim. Onlarca siyah potinin göğsüme inip kalkmasını gördüm. O siyah potinlerin ve yeşil giysilerin içinde saklanmış çaresiz ve zavallı ruhlar gördüm. Onların gözlerinde dağlarda yaşayan et yiyicilerin vahşi ve kan emici bakışlarını gördüm. Yüzlerinde leş yiyen sırtlanları gördüm, ağzı kana bulanmış yırtıcıların vahşi hırıltıları halen kulaklarımda.

Sevgilim, o ağaçlar, o ormanlar, bu doğa bizim değil mi? Yaşama yuva olmuş bu ormanları neden yakmak isterler? Bir cennet bahçesini andıran bu ormanları neden yakmak isterler? Neden o kuşları, börtü böceği yuvasız bırakmak isterler? Ben bilmiyorum sevgilim, sen söyle, neden?

O günden beridir, bu perişan ve yaralı halimle küçücük bir hücredeyim. İki haftadır buradayım. Beni kuru ekmeğe talim ettirerek terbiye etmek istiyorlar. Bazen gelip göğsüme birkaç yumruk indirip, “Aklın başına gelmişse söyle, seni koğuşa gönderelim” diyorlar. Sevgilim, akıllı olmanın ölçüsü orman yakmak ise, yarım akıllı olduğumu kabul ediyorum.

Şimdi o yemyeşil ve canlı ormanın yerinde kapkara bir arazi var. Bazen pencere parmaklıkları arasından orayı seyrettiğimde, ölümün yaşamın yerini aldığını görüyor ve gözyaşlarıma engel olamıyorum. Ağlamak çare olsaydı, yirmi dört saat ağlardım. Fakat ormanın gözyaşlarımla yeniden yeşermeyeceğini biliyorum. Ağlamalarımla kuşlar yeniden gün doğumuyla cıvıldaşmayacaklar. Ağlamalarımla ceylan ve dağ keçisi sürüleri yine hoplayıp zıplayarak ağaç ve kaya kuytuluklarında birbirlerini kovalamayacaklar. Ceylan yavruları annelerinin ardından bağrışmayacaklar. Orman yakmakla kalsalardı iyi derdim. Şimdi, yeni saldırı ve öldürmeler için birtakım hazırlıklar yapıyorlar, yeni öğrendikleri şeyleri insanlarda denemek istiyorlar.

Buraya geldiğimin ilk günlerinde bu köyden bir genç öldürülmüştü. Ben yaşlarda bir gençti. Bulunduğumuz karakol, köyün biraz yukarısındaydı ve köyde olup biteni rahatlıkla görebiliyorduk. Bulunduğumuz yer konum olarak köye hâkim olduğu için köyde olup bitenler gözlerimizin önünde cereyan ediyor gibidir. Yüreğim o genç için yanmıştı. Bana benziyordu. Elleri ve ayakları, giyim kuşamı, her yönüyle bana benziyordu. Ben oymuşum o da benmişim gibi. O da benim gibi bir insandı, gözleri ve kulakları vardı. Bir yüreği de vardı mutlaka, benim seni sevdiğim gibi, o da birini sevmiştir. Sana hasret olduğum gibi o da sevdiğinin hasretini çekmiştir. Ve kesin olan şu ki, bütün sevgililerin gizli görüşme yaptıkları gibi o da gizli gizli görüşmüştür sevdiğiyle. Fakat şimdi o yok. Onun yerine, biraz toprak, mezarını çevreleyen birkaç taş parçası ve mezar taşı var.

Kim bilir annesi onu nasıl el bebek gül bebek, ne tür umut ve gelecek kaygısıyla büyütmüştür ve kim bilir şu an annesi ne tür acılar çekmekte. Kim bilir, acıyla dolu inleyişleri yüreğinin hangi köşesini yakmakta ve ağıtlarında dile gelmekte. Düşünüyorum da ben öldürülseydim, annem ne yapar, nasıl dayanırdı. Acıyla dövünüp durur, yüzünü gözünü tırnaklarıyla paramparça ederdi. Aylarca yasımı tutardı.

Sevgilim, biliyor musun, çocukluğumda, sabahları uyanır uyanmaz avluya koşardık. Orada annemin bir sepeti vardı, her zaman yüzüstü dururdu. Sepeti kaldırır altına bakardık, ekmek ve kaymağımız oradaysa kapıp bahçeye koşardık. Ekmek ve kaymak olmadığında, ağlar ve anneme sitem ederdik. Annem her sabah kaymağı bizlere bölüştürür, herkes için bir parça ekmeğin üzerine sürer ve ekmeği sepetin altına koyardı. Sevgilim, bütün anneler az çok birbirine benziyor değil mi? Belki de annesi benim annemden daha iyi bir kahvaltı hazırlıyordu oğluna. Belki de, her sabah bal ve tereyağı hazırlıyordu oğlu için.

Sevgilim, yalnızca annelerin mi yüreği var? Yalnızca annelerin mi yüreği yanar? Kim bilir babasının deniz kadar geniş yüreğinde ne fırtınalar kopuyordur? Kim bilir babasının yüreğinin bir köşesine vurmuş gemiler hangi azgın dalgalarla boğuşmuştur. O baba değil miydi ki yirmi yıl boyunca oğluna bakmış, büyütmüştü. O baba değil miydi ki oğluna her baktığında gurur dolu bir gülümseme beliriyordu yüzünde. Fakat o oğul şimdi yok. Şimdiyse üzüntü dolu bakışlar yerleşmiştir babasının gülümseyişinin yerine. Babasının yüreği nasıl yanmasın? Toplumun önünde ağlamasa bile, yalnız kaldığında nasıl hüngür hüngür ağlamaz ve haline yanmaz!

Çocukluğumda babam her zaman beni omuzlarına oturturdu. Köyden bağların olduğu alana kadar o şekilde giderdik. Eminim ki onun babası da onu omuzlarına oturtmuş ve ona şarkılar söylemiştir. Oğlunu omuzlarına oturtmuş bir baba sevgiyi nasıl unutabilir? Kurşunlar oğlunun bedeninde delikler açarken, azgın oklar babasının yüreğine saplanmaz mı?

Öldürülen ben olsaydım, babam ne yapardı, evlat acısını yüreğinde nasıl taşırdı? Belki de üzüntüden eve kapanır ve dışarı adım atmazdı. Belki de unutmak için dağlara düşer ve bir daha da eve geri dönmezdi. Yalnızca insanlar mı, bütün canlılar aynı şekilde davranır. İsterseniz gidip bir kaz yavrusunu annesinin yanından almaya kalkışın, bakın bakalım nasıl saldırıyor! Hangi hayvan olursa olsun, hiçbiri yavrusuna zarar gelmesini istemez. İşte böyle sevgilim, bu köyde bir genç öldürüldü ve buradan bir arkadaşımız tarafından öldürülmüş de olabilir. Öldürülen gencin ailesinin gökleri delen acı dolu feryatları halen kulaklarımızda.

Bugün asker bir hemşehrim gelip bana gizlice, “İki gün sonra operasyona çıkacağımızı” söyledi. Ve sözlerini şöyle sürdürdü: “Duyduğum kadarıyla seni de bizimle beraber getirecekler... Fakat eline silah alır da bizim gibi davranırsan, seni affedecekler. Yok ben elime silah almam ve insanları öldüremem dersen, başına bir kurşun sıkıp seni ailene teslim edecekler. Sonra da çatışmada şehit oldu, milletimizin başı sağ olsun diyecekler.”

Vahşetlerine ortak olmak istemediğim için, insan kanının elime bulaşmasını istemediğim için, anne ve babaların yüreğine ateş düşürmek istemediğim için, beni yok etmek istiyorlar. Bende bu yürek ve bu beyin olduğu sürece, bu vicdan göğüs kafesimde kendini hissettirdiği sürece, insanlara nasıl işkence yapar, onları nasıl öldürebilirim? Sen söyle ey sevgili!

Nasıl olur da elime silah alıp insan avına çıkarım? Nasıl olur da bu ayaklar benim gibi ayakları olan insanların izlerini sürer? Bu eller nasıl olur da bir başkasını öldürmek için silah tutar. Parmaklarım nasıl olur da başka bir insanın kanını akıtmak için tetiğe basar? Nasıl sevgili, nasıl? Vicdanım bir türlü kabullenemiyor.

Dünyada hepimize yetecek kadar su yok mu? Dünyada hepimize yetecek kadar ekmek ve yiyecek yok mu? Dünyada hepimize yetecek kadar toprak yok mu? Gökyüzü bize yetmiyor mu? Hepimiz önünde sonunda ölmeyecek miyiz? Neden bazıları bazılarını ecelleri gelmeden öldürmek istiyor? Bu silah, bu öldürme âletleri, neden bazı kimseler için çok tatlı? Neden ölüm sevginin yerini almış? Neden kardeşliğin yerini düşmanlık almış?

Sevgilim, vicdanım elime silah alıp insanları öldürmeme el vermiyor. Bu nedenle ölümü sana yolladıklarında, birkaç yıldır süregelen aşkımızın anısına, bir demet kırmızı gül bırak tabutumun üstüne. Gül aşkı ve yaşamı temsil eder. Cenaze törenimden önce insanlar gülleri görsün isterim. Aşk ve yaşam cenazemde yeşersin isterim.

Sevgili; yine karanlık çöktü, ben yine sabaha kadar seni düşüneceğim. Çünkü sensin aşkım ve yaşamım.

VAN GÖLÜ KIYISINDA SÖYLEŞİ

Yaqob Tilermenî

Ev sahibim, Hakkâri bölgesinden ünlü bir tarihçi ve tarih yazımcısı idi. Dostluğumuz üç yıl önce Kürdistan Tarihi üzerine düzenlenen bir söyleşi dolayısıyla, Mersin’de başlamıştı. Onu iyi ağırlamıştım –bana övgüler dizmişti– ve otogarda ısrarla bir gün benim de onun şehrinde konuk olmamı istemişti –böylece ona göstermiş olduğum misafirperverliğin karşılığını sunacaktı–.

Evet! Şu an Hakkâri şehrinde dostumla beraberim ve rollerimiz değişmiş durumda; bu kez o ev sahibi, ben konuğum. Öykü üzerine ve Kürtçe öykü yazarlığı dolayısıyla yaptığım söyleşide onunla beraberim ve dostluğumuzun başlangıcını farklı bir ilişki üzerinden güçlendiriyoruz. Ev sahibim oldukça misafirperver –ben de durmadan övgüler diziyorum– ve ondan yazın Akdeniz kıyısında mevsimin kızgın güneşi altında tenlerimizi bronzlaştırmak için misafirim olmasını rica ediyorum –böylece onu misafirperverlikte bir adım sollayacağım–.

Etkinlik aktivistlerinden bir kız ile bir erkek bize arkadaşlık ediyor, ancak ilgileri benden çok dostumun üstünde. Her ne kadar kendi kendimi kıskanç olmadığıma dair ikna etmeye çalışsam da, o gençlerin daha çok benimle ilgilenmemeleri canımı sıkıyor. Onlarla yalnız kalabilmek ve biraz yaşlıca dostumun bizimle gelmesini engellemek amacıyla onları zorlu yollara doğru sürüklüyorum. Buna rağmen dostum beni yalnız bırakmıyor, üstelik on dört yaşındaki bir genç gibi önümüz sıra yürüyor. Ondan bana bölgenin tarihi harabelerinden bahsetmesini istiyorum, ancak o beni tek tek harabelerde gezdiriyor. Her ne kadar gezmelerimde ilgimi daha çok eski harabeler üzerine odaklasam da, tutkun bir arkeolog misali bu yerlerde iz bırakmaya çalışıyorum.

Bu sabah, ev sahibimin evinden aktivitenin yapılacağı alana doğru yürürken, ilginç bir olaya tanık olduk; iri cüsseli iki adam, bir yılanı sıkıca gövdesinden tutmuş, konutların dışına doğru gidiyorlardı. Buna rağmen, dostum onları durdurdu ve onlarla ayaküstü koyu bir sohbete girişti. Yılanlardan çok korktuğumdan biraz geride durmuştum. Dostumun gidip de yılanın başını bir okşamadığı kalmıştı. Kalp atışlarım sıklaşmıştı, utanmasam bağırıp oradan uzaklaşacaktım. Ancak dostların dostu bana el ederek beni yılan avcılarıyla tanıştırmak amacıyla yanlarına çağırmıştı. Ben de uzaktan öylesine onlara el etmiştim. O andan aklımda kalanlar güzel üzerine sözlerdi; hiçbir şekilde yılanla ilgili kötü ve onu öldürmeye dair sözler söylenmemişti. Giderken dostum, ‘Bölgemizdeki bir inanışa göre bir eve yerleşen yılan, asla öldürülmez. Çünkü o zararsız bir dost gibi kabul edilir’ demişti.

Haydaa, bu nasıl bir inanıştı! Üstü örtülü bir küskünlükle yakınmıştım.

“O zaman, sen beni yılanla bir mi tutuyorsun?”

Dostum ondan beklemediğim bir kahkaha atmıştı.

“O da bizim gibi bir canlı değil mi! Onun da yaşama hakkı yok mu!..”

Biraz gücenmiştim. Ev sahibim durumumdan bihabermiş gibi, beni avutmuştu.

“Eğer dinlersen sana bir söylenceden bahsedeceğim. Nasılsa öykücüsün, mutlaka sana yararı olur.”

Az da olsa rahatlamıştım.

“Rica ederim, bu beni çok sevindirecek.”

Zaten o çoktan hazırdı. Söylencesine başlamıştı bile.

“Keklikpınar Mahallesi’nin yakınında Yılanlar Kayası adında bir yer var. Söylenceye göre orada barınan iki yılandan birinin dağ tekesini yutmak isterken boynuzları boğazına takılır. Yılanın çaresiz kalan arkadaşı imdat çanını çalmak için Aşağı Biçer Mahallesi’ndeki yönetim köşküne gider, köşk görevlilerinin önüne düşerek arkadaşını kurtarır.”

“Yani, bu söylencede yılanlarla insanların dayanışmasından söz edildiğini mi söylüyorsun?”

“Doğru, tam da senin söylediğin gibi. Ama anlatmak istediğim hikâyede –anlattığım söylencenin tersine– bambaşka bir ilişki söz konusu.”

Dostumun anlatımlarıyla bir hayalden diğerine geçiyordum. Aniden etrafımı bir sis perdesi sarmıştı. Yalnızca bilinmeyen bir zamandan kalma bir anlatının sesi kulaklarımı doldurmuştu. Ve ben yalnızca bu sesin dostuma ait olduğunu biliyordum. Yöresel ağızla konuşmaktan vazgeçmiş ve akıcı bir dille beni bir efsanenin içine doğru çekmişti.

Erzik vadisinde, Goranis köyünün çıkışında yamaçta kurulmuş Yılanlar Kalesi adında bir kalenin kalıntıları var.

Hikâyeye göre, kalede Mirşengo adında yiğit ve yakışıklı bir Bey varmış. Karısının güzelliğiyse dillere destan...

Günlerden bir gün, Mirşengo Bey bir parmağının zayıflamasından yakınarak kalenin Aksakallısını çağırmış. Başına gelenleri bir bir anlatmış. Aksakallı da, Falcı’ya danışmak ve parmağının zayıflama nedenini öğrenmek için Bey’den kısa bir zaman istemiş. Bey Aksakallı’ya üç günlük süre tanımış.

Üçüncü günün sonunda Aksakallı Falcı’yla birlikte Bey’in huzuruna çıkmışlar.

Falcı, Aksakallı’nın onaylamasıyla, korkarak ve şüpheyle Bey’in parmağının zayıflama nedenini açıklamış.

“Beyim, bir vakit önce süvarilerinle avlanmak için Hakkari Kalesi taraflarına gitmişsin. Bir ceylanı avlamak sebebiyle Kırkkuyular yöresine kadar onun ardına vermişsin. Ceylan birden gözden kaybolmuş. Bir süre dinlenmek için bir kayanın yamacına oturmuşsun. Uçsuz bucaksız vadiyi seyreylerken kendinden geçmişsin. Vadinin güzelliği karşısında o an gözlerinin içine hayranca bakan dişi yılanı fark edememişsin.”

Mirşengo bir rüyadan uyanmışçasına, Falcı’nın sözlerini onaylamış.

“Tam da dediğin gibi gerçekleşti; ama yılanı anımsayamıyorum. Yine de yılanların güzel gözlü filinta delikanlılara nasıl âşık olduklarını biliyorum. Sanırım ben de öyle biriyim!”

Falcı ve Bey’in yanındaki insanlar, onun son sözleri üzerine gülümsemişler ve Falcı, Bey’in söylediklerinden sonra, cesaretle kaldığı yerden sürdürmüş konuşmasını.

“Doğrudur Beyim, yılan bir yarıktan gözlerinize bakmış ve o an size vurulmuş. Dostunun gelişiyle beraber gördüğün düşten uyanmışsın. Gözlerinin görüş alanını örten o efsunlu perde, seni divane bir âşık gibi serseme dönüştürmüş.”

Aksakallı, “Seni divane bir âşık gibi serseme dönüştürmüş” sözleri üzerine, Falcı’nın konuşmasına müdahale etmek istemiş, fakat Mirşengo bir el işaretiyle ona engel olmuş.

“Yol arkadaşların içine düştüğün duruma bir anlam verememişler. Zaten hiçbiri de senin sakin ve uyuşuk olma nedenini sormaya cesaret edememiş.”

Aksakallı olayı kısaca anlatması için anlamlı bakışlarla Falcı’ya bakmış; ancak, öykü anlatma huyu bilinen Falcı, Aksakallı’nın bakışlarını görmezden gelmiş. Ve ballandıra ballandıra öyküyü öyküye ulamış. Asabiliğiyle bilinen Mirşengo da, bu öykülemenin etkisinde kalmış ve öykü anlatıcısına hiçbir yakınmada bulunmamış. Öykülerin insanlar üzerindeki etkisini iyi bilen beyliğin âlim ve bilginleri, Falcı’yı bayıla bayıla dinlemişler.

Her ne kadar Falcı’nın anlatımlarıyla bir günün sonuna gelinmişse de, Falcı bir türlü Bey’in parmağının zayıflama nedenine gelememiş. Bu arada Mirşengo da hizmetlilerine sürekli yemek, kahve ve çerez getirmelerini emretmiş. Bey’in meclisinde yiyip içmekten memnun olan insanlar da bu atmosferin sürmesi için tanrılarına yakarmışlar. Her verilen ara başka bir hikâyenin başlamasına neden olmuş. Günün sonunda Mirşengo konuklarını yatacakları odalara göndermiş ve ertesi gün meclisi yine kurmak için sözleşmişler.

Aksakallı ve Falcı aynı odayı paylaşmışlar. O güne kadar Beyine saygıda kusur etmemiş olan Aksakallı, Falcı’dan Bey’i nasıl bu şekilde büyülediğini anlatmasını istemiş.

“O benim işim. Kime karşı nasıl davranacağımı iyi bilirim. İyisi mi uyuyalım artık, yarın bizi uzun bir gün bekliyor.”

Bey’e en yakın kişi olan Aksakallı, dayanamamış ve Bey’in huzurlu olmasının nedenini sormuş.

“O zaman sana kısaca anlatayım...”

“Bugünkü gibi kısa olacaksa, lütfen başka bir güne bırak.”

“Korkma, sana hikâye anlatacak değilim. Hikâye dinleyecek kadar sabrının olmadığını da biliyorum. Fakat, kalıbımı basarım ki, yeryüzünde edebi anlatımın güzelliği karşısında kendinden geçemeyecek hiç kimse yoktur. İster bey olsun isterse vezir. Bu durum benden kaynaklanmıyor; retoriğim ve anlatım biçimim, asabi Mirşengo’nun pamuk gibi yumuşamasına neden oluyor.”

“Teşekkürler efendim. O zaman sana deliksiz bir uyku diliyorum.”

“Sana da iyi geceler, muhterem Aksakallı.”

Mirşengo, şafakla birlikte parmağının biraz daha zayıfladığını görmüş. Yüreğini bir korku sarmış ve bir hizmetkârını alelacele Aksakallı’ya göndermiş. Aksakallı’yla Falcı aynı aceleyle Bey’in huzuruna çıkmışlar. Mirşengo meclis divanına teşrif edinceye kadar hiç kimse cesaret edip de oturduğu yerden kımıldayamamış.

Mirşengo’nun gelişiyle herkes ayağa kalkmış ve onun oturmasını beklemişler. Mirşengo, Aksakallı’yı sağ tarafına, Falcı’yı da sol tarafına oturtmuş. Ve verdiği emir üzere bütün üstatlar ve bilginler yerlerine oturmuşlar. Birkaç hizmetli ellerinde porselen kahve fincanları önlerinde bitmişler. Bey kahveden ilk yudumu aldıktan sonra, diğerleri de kahvelerini içmeye başlamışlar. Bey lafı dolaştırmaksızın Falcı’ya,

“Beni hikâyelerinin atmosferinde gezdirmeden parmağımın zayıflama nedenini hemen anlat. Parmağımın güçsüzleşme nedenini olduğu gibi söyle. Falında benim için ne gördün?” demiş.

Aksakallı da Falcı’ya bakışlarıyla aynı istekte bulunmuş.

“O zaman ben de kestirmeden size diyeceğim ki, Beyimin parmağının zayıflama nedeni; o insan, o güzeller güzeli, Erzik Vadisi’nin prensesi ve Goranis köyünün feriştahı, bölgemizdeki tüm yaratılmışların anası, sevgili hanımınız Gülejin’in ta kendisidir.”

İnsanlar arasında büyük bir fırtına kopuyor. Fısıltılar gürlemeye dönüşüyor, seslerden yankılanan şıngırtılar tüm meclisi kaplıyor ve birden Bey bir şimşek gibi çakıyor. Bir yiğidin elinden düşen porselen fincan paramparça oluyor. Mirşengo’nun gürlemesiyle oradaki tüm kulaklar sonsuza kadar sağır kesiliyor.

“Susun, konuşmayın! Karım neden böyle bir sorunun sebebi olarak görülüyor?”

Sözlerinin yaptığı etkiden hoşnut olan Falcı, bakışlarını herkesin üstünde tek tek dolaştırdıktan sonra, kahveden aldığı son yudumla beraber başarısının sevincini de boğazından aşağı akıtıyor. Bu kısacık an oradaki herkes için geri dönülmesi imkânsız upuzun bir zamana dönüşüyor.

“Şayet dinlerseniz diyeceğim odur ki; Beyimin o güzel karısı kadın kılığına bürünmüş bir yılandır. O yılan her gece o parmağı emerek Beyimin parmağını o hale sokmuştur.”

Bütün gözler incelmiş parmağa doğru dönüyor. Bir kez daha fısıltılar ağızdan ağıza dolaşarak gürlemeye dönüşüyor ve meclis duvarına çarparak geri dönüyor, Bey şimşek olup çakıyor, kulakları sağır ediyor.

“Öyleyse, bana karımın bir yılandan olma olduğunu kanıtla!”

Mecliste bulunanlara dönerek tehditler savurur.

“Bu gerçek burada kalacak. Bu nedenle hiç kimse eşikten dışarı adım atmasın. Hepiniz bu gece burada uyuyacaksınız. Evet, bay Falcı! Çözümün...”

Bey’in adını anması ve ondan çözüm istemesi üzerine epeyce gururlanan Falcı, Mirşengo’ya hemencecik çözüm yolunu gösteriyor.

“Şahinşahım, siz bu gece Gülejin anamıza bir tuzlu kebap yedirin, sarayın içindeki tüm testi, çanak çömleği ortadan kaldırın ve onu izleyin.”

Mirşengo meclisten koşarcasına ayrılıyor, Aksakallı da ardından koşuyor. Dışarıda Aksakallı’ya konuştuklarının hiçbirisinin odadan dışarı sızmaması ve onun dönmesini beklemeleri konusunda emirler yağdırıyor.

Mirşengo, Falcı’nın dediklerini bir bir yerine getiriyor. Geceyarısı bir vakitte, Gülejin’in yatağından çıkıp köşe bucak su aradığına, su bulamayınca da insan kılığından çıkıp bir yılana dönüştüğüne ve sarayın penceresinden usulca kayıp Erzik çayına karıştığına tanık oluyor.

Yılan kadın, su içtikten sonra büyükçe bir kayayı tırmanıp kaleye çıkıyor, tekrar insan kılığına bürünüyor ve Bey’in koynuna giriyor. Böylece Mirşengo, Falcı’nın söylediklerine inanıyor.

Gündoğumuyla birlikte, Mirşengo –kadını ne kadar güzel de olsa– bir yılanla yaşamını sürdüremeyeceğine karar veriyor.

Mirşengo bir gün önceki gibi meclisini topluyor. Kahveler içildikten sonra Falcı’dan bu sorunun çözümü için önerisini sunmasını istiyor. Falcı da önceden hazırlamış olduğu çözümü sunmak için sözlerine başlıyor:

“Eğer şahinşahım bu şekilde devam eder de yılanın parmağını emmesine izin verirse, parmağın zayıflaması bir yana, canından da olacaktır.”

Ölüm sözü üzerine öfkelenen Mirşengo, Falcı’dan çözüm yolu göstermesini emrediyor.

“Sen ayrıntıları bir kenara bırak da çözümün ne, onu söyle.”

“Çözüm mü, tabii ki Beyimin önlemini alması gerekiyor. Öncelikle Gülejin hanımımız bir hizmetkârın yerine tandırda ekmek pişirmeli. Harlanan tandırın önünde durduğundaysa Beyimiz onu arkadan ateşin içine itmeli.”

Gönlü eşinin yanmasından yana olmayan Mirşengo, kendini ölümden azade etmek için Falcı’nın önerisini kabul ediyor.

“Aa... ama Beyim onu ateşin içine ittiğinde hiçbir şekilde sesinin soluğunun çıkmasına izin vermemeli ve imdat istemini boğmalı.”

Mirşengo, Gülejin’in bir gece daha koynunda geçirmesine katlanıyor. Ertesi gün ona tandırda ekmek pişirtmeyi kabul ettirmek için kafasında çeşitli hileler düşünüyor.

“Gelinciğim, yaşam çiçeğim. Bir bilseydin ki canım nasıl tandır ekmeği çekmekte.”

Gülejin sevdiğine tandır ekmeği getirmek için yataktan fırlarken Mirşengo elinden tutuyor.

“Cananım, ben senin ipeksi ellerinden çıkan sıcak ekmeklerden istiyorum. Şimdi değil de, sabah erkenden bir tandır ekmeği pişirseydin!”

Eşinin bakışlarının âşığı olan ve ne yapsa da o gözlerin etkisinden kurtulamayan Gülejin, kocasının isteği üzerine, “Olur, yarın sabah şafakla birlik Beyime tandır ekmeği pişireceğim” der.

Karı koca –kazma kürek– sevişerek gecenin kadehinden hazzın yudumlarını birbirlerine sunarak uykuya dalarlar.

Mirşengo, Gülejin’den evvel uyanıp tandıra yakın bir yerde saklanır. Gülejin’in gelişiyle birlik karısının yardım ve imdat istemesine zaman ve olanak vermeyecek olan tuzağını kurar.

Gülejin, güle oynaya ve şarkılar eşliğinde tandırı ateşliyor. Tandır ısınıyor, kızışıyor, ağzından çıkan alevler boşluğu yalıyor. Mirşengo ayak parmakları ucunda ona arkadan yaklaşıyor. Aniden ayaklarından tutarak onu baş aşağı ateşin içine itiveriyor. Gülejin öyle bir çığlık atıyor ki, ses Erzik Vadisi’nin tamamında yankılanıyor. Sesi ta yılanların sığınaklarına dek ulaşıyor.

Dağlarda, ormanlarda, vadi ve koyaklarda bulunan bütün yılanlar Yılanlar Kalesi’ne doğru ağılıyorlar. Kalenin etrafını sararak Goranis’teki bütün insanları sokuyorlar. Bir tek insanın bile sağ kalmadığını görünce, kaleyi yerle bir ediyorlar.

* * *

“Evet sevgili hanımlar, sevgili beyler! Kürtçe öykü söyleşisi münasebetiyle sizlerle bir arada olmaktan mutluluk duyuyorum. Karın Artos Dağı’nın doruklarını bir yay gibi kapladığı, Van Gölü dalgalarının Akdamar Adası’ndan Ermeni kızla Müslüman erkeğin aşkının rüzgârlarını bize kadar getirdiği, Başkent Tuşba’nın bu serinliğindeki bir mevsimde Kürtçe öykü üzerine yapılan bir söyleşi eksik kalır. Çünkü bu kentin oluşturduğu atmosfer öyküseldir. Ve en büyük öykücü insanlar da bu atmosferin içinde yaşayanlardır. Sözü fazla uzatmadan, başınızı ağrıtmadan sizinle bu kentin bağrından yaratılmış bir öyküyü paylaşmak istiyorum.”

Öykümün adı “Marandız”, yani Yılanlar Kalesi’dir. Yüksek müsaadelerinizle...

“Ev sahibim, Hakkâri bölgesinden ünlü bir tarihçi ve tarih yazımcısı idi. Dostluğumuz üç yıl önce Kürdistan Tarihi üzerine düzenlenen bir söyleşi dolayısıyla, Mersin’de başlamıştı. Onu iyi ağırlamıştım –bana övgüler dizmişti– ve otogarda ısrarla bir gün benim de onun şehrinde konuk olmamı istemişti –böylece ona göstermiş olduğum misafirperverliğin karşılığını sunacaktı–.

“Evet! Şu an Hakkâri şehrinde dostumla beraberim ve rollerimiz değişmiş durumda; bu kez o ev sahibim, ben konuğuyum. Öykü üzerine ve Kürtçe öykü yazarlığı dolayısıyla yaptığım söyleşide onunla beraberim ve dostluğumuzun başlangıcını farklı bir ilişki üzerinden güçlendiriyoruz. Ev sahibim oldukça misafirperver –ben de durmadan övgüler diziyorum– ve ondan yazın Akdeniz kıyısında mevsimin kızgın güneşi altında tenlerimizi bronzlaştırmak için misafirim olmasını rica ediyorum –böylece onu misafirperverlikte bir adım sollayacağım–.

“...”

* * *

“Durun. Burada kanun dışı işler yapıyorsunuz. Kürdistan da ne demek oluyor? Ne demek, burası Türkiye, vatan bir bütündür parçalanamaz.”

“Biz de zaten burada bu vatana ait öyküler okuyoruz. Bizden kimsenin bir şey parçaladığı yok.”

“Arkadaşlar, siz önce bu dili bir karış olanı götürün.”

“Bakın, asıl siz kanun dışı davranıyorsunuz. Biz burada, şehrimizin belediyesi adına düzenlenen edebiyat günlerini yürütmekteyiz. Sizin bu arkadaşı sorgulamaya yetkiniz yok. O bir yazar. Kürçe yazdığı öykülerini öyküsever okurları için okuyor.”

“Öyleyse onu merkeze kadar götüreceğiz, bir süre misafirimiz olacak. Hakkında bir arama veya tutuklama emri yoksa onu buraya kendimiz geri getiririz.”

“Zaten hakkında hiçbir suçlama yok, etkinliklerimize engel oluyorsunuz.”

“Öyleyse kimliğini göstersin.”

“Hiçbir suç işlemedim. Adım soyadım, Demirci Kawa’dır. Telsizinizle gereken yerlere ulaşıp gereken soruşturmayı yapabilirsiniz.”

“Memur bey, arkadaşın dediği gibi, gidin soruşturmanızı yapın. Varsa bir sorun programdan sonra gelin ve gerekenleri yapın.”

“Bu ne iş? Biz de düşmanın Dehaq mı oluyoruz?”

* * *

“Sevgili dostlar, affınıza sığınıyorum. Bizler dilimizi korumak için ne kadar kibar ve samimi davranırsak davranalım, onlar daha fazla karşı çıkıyorlar. Daha önce sizlerle paylaştığım öykümde de ifade ettiğim gibi, bu ülkede yılanlar da haksızlığı kabullenmemiş ve isyan etmişler. Yılanlar Kalesi’ni yerle bir eden yılan hareketinin öyküsüne karşılık, yılanları anlatan, onların iyiliklere iyilikle verdiği karşılığı anlatan, birçok öykü var. Şimdi size çok kısa bir öyküden bahsedip, Van Gölü kıyısında yaptığımız bu söyleşiyi sonlandıracağım.

“Söylenegeldiği üzere, zamanın birinde bir kadın yılanın yumurtalarını deliğinden çıkarıp alıyor. Bunu fark eden yılan, öcünü almak için mayalanmış süt tenceresine zehrini akıtıyor. Kadın yaptığından pişman olup, yılanın yumurtalarını tekrar yerine bıraktığında, yılan da kazana dolanıp kazandaki sütün dökülmesini sağlıyor.

“Yılan dahi olsa, kendisine iyilik yapıldığında bu iyiliğin altında kalmaz. Ama onlarca yıldır bu ülkede, egemenler ezilenlerin iyiliklerine karşılık vermemişlerdir. İki bin yedi yüz yıl önce Dehaq adında bir egemen iktidarı eline alıp bu ülkenin gençlerinin beynini omzundaki yılanlara yedirdiği gibi. Bir gün isyancı Kawa bu kötü gidişe ‘dur’ deyip Dehaq’ın kafasını parçaladı. Böylece bizler de sanatsal bir söylemle, bu egemenlere haksızlıklarını bu topraklarda daha fazla sürdüremeyeceklerini anlatalım... Bu konu hakkında bir çok şey söylenebilir, fakat kafanızı tarihi olaylarla şişirmek istemiyorum. Beni sabırla dinlediğiniz için teşekkürler... Hoşça kalın!”

YİRMİ BİRİNCİ YÜZYILIN KAWASI

Zeynelabidîn Zinar

Yirmi birinci yüzyılın Kawası Kürt dilidir. Bu Kawa, yirminci yüzyılın vahşi Dehaq’ı tarafından ezilmişti. Bu ezilme ve baskı altına alınma 1925 yılında başlamıştı. Her ne kadar bu tarihten önce de Kürtçe baskı altına alınmış olsa da, bu vahşetin etkisi 1926 yılında Türk Dil Kurumu’nun kurulmasından sonra katlanmış ve Kürtçeye uygulanan bu katliam, yok etme, talan etme bu tarihten sonra da süregelmiştir.

Adı Kemalizm olan yirminci yüzyılın Dehaq’ı, aynı yüzyılın Kawası ile eşzamanlı olarak şahlanmıştı. Bu şahlanış çok korkutucu ve gaddar idi ve onun kılığında hiçbir yaratık dünyada yoktur. Bu Dehaq, bilimin, bilginin, birikimin ve geçmişi MÖ 12. yüzyıla kadar uzanan Kürtlerin geleneksel ve tarihsel kültürüne de düşmanca düşünce ve uygulamalarla yaklaşmıştır.

Yirminci yüzyılın bu Kawası, aynı zamanın Dehaq’ının pençeleri arasında, hiçbir hareket alanı bulamadı kendine. Yirminci yüzyılın siyaseti vahşi Dehaq’ın tarafındaydı ve Kürtlerin kanını Dicle ve Fırat’a akıtıyorlardı.

Fakat her ne kadar yirminci yüzyılın Kawası Ari ve Hindo-Avrupai kimliğini öne çıkardıysa ve direnişini insanlığa duyurduysa da, Sovyetler Birliği’nin yaydığı korku ve etkiyle, insanlık aklını yitirdi, bütün insanlık dışı hile ve tedbirler uygulandı, vahşi oyun ve dolaplar oynandı, var olan bütün güç ortaya konularak bütün alanlar yirminci yüzyılın Kawası’nın başını uçurma ve ortadan kaldırma yeri haline getirildi.

Bu serüven, Kürtçe öyküdeki kahramanın yaşadıkları gibi, “Gel zaman git zaman, kurtulmadı Mîrza Mihemed’in başı beladan,” gerçekleşmişti. Böylece, her ne kadar yirminci yüzyılın Kawası, yirminci yüzyılın Dehaq’ının indirdiği darbelerle elini, kolunu, gözlerini, burun ve kulaklarını kaybetmiş ve güçten düşmüş ise de, inancını kaybetmemişti, her an başarı iradesini ortaya koyuyor, sabırla bir gün kendine gelip ayağa kalkma, sıcaklığına tekrar kavuşup güneşiyle dünyayı aydınlatma ve seksen yıllık donu yine donmuş suda ve toprakta eritmeyi istiyor, yaşam tohumlarını yeniden toprağa serpmeyi bekliyor, her tohumun bir Kawa yaratmasını umuyor; bu Kawalar’ın Kürt kültürüyle beslenip büyümesini istiyor ve Dehaq tarafından yakılan ve yok edilen o tarihsel yazı ve belgelerin yerine, yenilerini yazmalarını, kitaplar yayımlamalarını, gazeteler, dergiler çıkarmalarını ve böylelikle yeniden oluşturulmuş olan belgelerin devletlerin arşivlerini doldurmalarını umut ediyor.

1992 yılından, özellikle de 2000 yılından sonra, bağrı yanık Kawalar, kalem tutup, yelkenlilere binip uçsuz bucaksız denizlere doğru yol aldılar; dağlarda, ovalarda, tepelerde gezdiler ve Allah da onlara gereken kolaylığı gösterdi. Böylece bilim trenini hareket ettirip, sözlük uçağını uçurup, bilgi toplarını tanklarını güzel dünyamızın her yerine ulaştırdılar; sonra gruplar ve kafileler halinde yasak kültürün ürünlerini vicdan sahibi insanların vicdanına sundular.

Yirminci yüzyılın Kawaları bu sefillik, bu perişanlık ve baskılanmışlık içerisinde yirmi birinci yüzyıla ayak bastıklarında, adlarını, hile ve desiselerini ve yürüyüşlerini yirmi birinci yüzyılın modernlik ölçülerine göre kurguladılar. Sonra da adlarını yirmi birinci yüzyılın Kawaları diye duyurdular.

Günümüzde dünya değişmiş durumda, her ne kadar gün ve gece aynı kalmış olsa ve kimse bu durumdan yakınmıyor olsa da, yirminci yüzyıl mart ve nisan aylarında dünya onlara büyük felaketler yaşattığı için, en büyük yakınma dünyanın vicdanına karşı gerçekleşmektedir. Neden Amed, Dêrsim ve Zilan Deresi, neden Mahabad ve Palu ve Halepçe’de bu kadar genç ölüm makinesinin dişlileri arasına atıldı?

Yaşam tüm kolaylık ve güçlüklerine rağmen devam etmekte... Ama yapılan kötülükler de iyilikler de unutulmaz. Dünyanın üç kötüsü ettiklerinin cezasını çektiler, bunlar; Bumedyen, Rıza
Pehlevi ve kan emici Saddam idi... Yirminci yüzyılın Dehaq’ı da güzel günler görmeyecektir. Her ne kadar yirmi birinci yüzyılın Kawası’nın içi dar olsa da, merhametli Allah’ın gönlü geniştir.

Uygar dünya fazla sabrı kaldırmaz, çünkü çelişkiler kalmamış durumda. Bu dünya yaptıklarının farkına varmış, işledikleri günahları kabul etmiş, külahını önüne koyup düşünmekte ve içinden: “Bu ne felaketlerdi yirminci yüzyılda Kürtçeye yaşattım? Yirminci yüzyılın Dehaq’ı aracılığıyla Kürtçeye yaşattığım bu utanç ve vahşet, edebiyat ve bilgi birikimini yok etti, ulu Tanrı’nın kutsal kitabında bahsettiği toprağını kana buladım, yaşadıkları yerlerin isimlerini değiştirdim ve yerlerine yabancı isimleri dayattım, üstüne üstlük bu kadar günahsız insanın asılmasına izin verdim, binlerce evin-ailenin yıkılmasına neden oldum, on binlerce çocuğun anne baba şefkat ve sevgisinden yoksun kalmasına neden oldum, yüz binlerce kitabın yakılmasına neden oldum, günah üstüne günah işledim ve yirminci yüzyılın Dehaq’ı halen de kendini bana meşru imiş gibi dayatmakta” demekte.

Yirmi birinci yüzyılın Kawası artık modern bir yaşama başlamış; onlarca uydu kanalından yayınlar yapılmakta, yeraltında kalmış ve talan edilmiş olan cevherlerini çıkarıp, derleyip, mahrum kaldığı birikimini yeniden oluşturup yaldızlı harflerle yeniden yazmakta ve bu hummalı çalışma; göklerdeki Lewhilmehfûzê’nin desteği, Şêx Evdirehmanê Axtepî’nin kalemi, Melayê Cizîrî’nin badesiyle, Feqiyê Teyran’ın kuşlarıyla, Ehmedê Xanî’nin ulusçuluğuyla, Mewlana Xalid Nexşebendî’nin zinciriyle, Selahattin-i Eyyubi Kurdî’nin tacıyla, Mele Seîdê Kurdî’nin tezbihiyle, Şêx Seîdê Pîranî’nin bayrağıyla, Seyîd Riza Pîrê Merdan’ın sakalıyla, Qazî ve Berzan’ın isyanıyla ve 1960 yılları neslinin emeği ve döktüğü terle, halk süvarilerinin ciritleriyle, dul kadınların dert ve hüzünleriyle ve büyük bir istek ve iradeyle sürmektedir.

Günümüzde yirmi birinci yüzyılın Kawası uluslararası alanda söz sahibi olmuş ve uygar dünyanın on iki on üç varsıl dilinden biri olup çıkmıştır.

Bu yazının sahibinin yaşadığı bir olayda olduğu gibi; 1981 yılında Batman ilçesinin kısa boylu kaymakamı ona “Eşekçe konuşma” demişti; o da yirmi birinci yüzyılın Kawası’nın bir dediğini iki etmedi ve günümüze kadar, Kawa’nın da desteği ve yardımıyla, Kürtçe kitaplarının sayısını 88’e çıkardı.

Büyük Allahıma şükürler olsun, bereketi Kawam’ın üstünde olsun, bin yıllara yayılan bir kültüre sahip olan, kendi özgücüyle ulaştığı ve kimsenin onu oradan kolay indiremeyeceği seviyeye ulaşmış olan bu zengin dilin kaleminden mürekkebi ve rengi eksik etmesin, kültür çalışanlarını iradeli ve istekli yapsın. Çünkü feleğin çarkı her zaman ileriye doğru döner ve bu durum her zaman da böyle devam edecektir...

İsteklilerinin sevinci ve mutluluğu, canlıların onuru, hayvanların ve kuşların ağızlarının otlağı, insanlığın alıcı dili olan başı dik ve anlı şanlı Kawa, bütün renkleriyle Ortadoğu’nun ortasına yerleşmiştir. Bir ucunu ülkesinin güneybatısına bir ucunu da kuzeydoğusuna uzatmıştır... Altından tacının kollarını dört bir tarafa uzatmış, birçok destan ve zengin kültür birikimi, bazı yerlerde küçük arşivler, bazı dönemler ise büyük arşivler oluşturmuştur ve bu durum onu sevenlerinin yüreğinde büyütmüş, âşıkların kalbine yerleştirmiş ve insanlar onunla gurur duymuştur.

Aşağı bölgelerinde üç kutsal alan ortaya çıkarmış ve Qada Ariyan (Arilerin Bölgesi) adıyla yeniden yaşam vermiştir. Yaşamın kaynağı olması dileğiyle de, canlıların beyni için daha büyük şeyler bahşetmiş ve tıka basa doldurmuştur.

Yirmi birinci yüzyılın Kawası o bölgede Ehmedê Xanî’nin kaleminin gözbebeği haline gelmiştir. Yalnızca onun mu, bütün sanatçı ve yazarlar için onur tacı, büyük şeref nedeni, yıldızların oturduğu taht ve yaşama sevinci haline gelmiştir.

Onurlu Kawa, gururla Melayê Cizîrî ve Feqiyê Teyran’ın seviyesine ulaşmıştır ve Elî Herîrî’ye selam yollamıştır.

Onurlu Kawa bazen, bulutların arasından geçerek gümüş renkli göklere ulaşıp Lewhilmehfûz’un katına göz diker hale gelmiştir.

Budur benim Onurlu Kawam, şeref ve onurun yaylası, kendi başına paha biçilmez bir hazine, kendi içinden alana otuz üç kahraman indirmiştir, her bir koldan otuz üç eflatun, otuz üç güzel ve genç kız sunmuştur. Her bir kahraman için de, otuz üç hane yapmış, her hanede otuz üç arşiv oluşturmuş, her arşivde otuz üç raf oymuş ve her rafa da otuz üç sözlük yerleştirmiştir. Kawam, her bir arşivin önüne otuz üç aydın yerleştirmiş ve her küpün önüne de deri kaplı otuz üç defter koymuştur. Sonra da yazım iznini vermiştir.

Onurlu Kawa, yaşam suyunu her bir köşeye serpmiş ve Van Gölü gibi de biriktirmiştir. Çevresinde havuzlar yapmış, havuzların etrafında otuz üç bahçe oluşturmuş ve her bahçeye de otuz üç okul yapmıştır; okulların etrafına her türden meyve ağacı dikmiş; her ağaçtan otuz üç dal meydana getirmiş; ve her dala otuz üç yeşil kırmızı sarı bölümler yerleştirmiştir. Bu yüzden Kawam bugün onurlu ve başı diktir. Yalnız bu kadarla kalsa, o taht sahibi, güç ve kudret sahibi ve şans ve sevgi sahibidir de.

Ona bakanlar, her türden meyveyi dallarında gördüklerinde, her türden kuşun türlü seslerle ötüşünü duyduğunda, çürümüş kemiklerden yaratılmış yaşamı gördüğünde, istemsiz bir şekilde dudak ısırıp, “Şuna bak, bu da nerden çıktı” demektedirler.

Kawam’ın gelişinin yarattığı ses ve seda ile, ölülerin çürümüş kemikleri can bulmuş, Demirci Kawa, Rûstemê Zal, Gêyo ve Goderz, Esfendiyar ve Medî Viştasp Kralı yeniden dirilmiş ve hep birlikte özgürlük halayına tutuşmuşlardır.

Onurlu Kawa, yaz mevsiminde, Mardin’den Çin’e götürülen Mani’nin süs ve bezeni ile bezenmiş bir güvey gibi bilgi ve bilimin yaylasına çıkmaktadır. Öyle güzel ve yakışıklıdır ki, Mani bile şaşırmaktadır.

Yirmi birinci yüzyılın onurlu Kawası, her türden bilgiyi ve her türden rengi kendi içinde oluşturduğu için yirminci yüzyılın Dehaq’ını unutturmakta. Nerede olursa olsun, ister çöllerde, dağlarda, çorak arazilerde, Botan Cennet Bahçeleri’nden beslenip güzel kokusunu Saba rüzgârıyla âşık Silêman’ın Belqîz’ine ulaştırmakta. Böylece adını sanını dünyanın dört bir etrafına yaymıştır. Derim ki, onurlu Kawa, dağ eteklerinde, kayaların içinde, otlak ve pınarlarda, geçit ve vadilerde, köylerde ve şehirlerde, meclis ve topluluklarda, güller ve çiçeklerden demetler oluşturup, ne dünyada ne de perilerle dolu cennette eşi ve benzeri olmayan kutsal yüzüne sürmektedir.

Dönemime hoş geldin Kawam. Seninle gurur duyuyorum. Çünkü dört alanım var üç kıtam; hepsi emrine amadeler. İçerisinde çeşitlilik barındıran o kadar çok ülke var ki, onları saymak ve tanımak gerçekten çok güç. Kimse onları sayılarla sayamaz ya da kolaylıkla tanıyamaz. Hepsi bir ağızdan, “Ehlen ve sehlen, merhaba, hoş geldin yirmi birinci yüzyılın Kawası” demektedir.

Benim Kawam

Önsöz

Binlerce yıl önce yaşanmış ya da halk indinde öyle yaşanması gerektiği kabul görmüş birer sözlü tarih hafızasıdır destanlar. Kürtler de sözlü geleneğin zorunlu ve zorlu mazisini nesilden nesile aktararak bugüne geldi. Kawa Destanı Kürtlerde bu sözlü geleneğin önemli kültür miraslarından birini oluşturur.

Destanlardaki mitolojik olgular, gerçekle hayalin karıştığı noktalar bilinen bir durumdur. Fakat Demirci Kawa’yı diğer destanlardan farklı kılan önemli bir özellik vardır; bu destan hâlâ kavgası süren, yaşanmakta olan ve sonu merak edilen bir destandır.

Konu Demirci Kawa ve mücadelesi olunca bugüne taşıdığı anlamdan koparmak da imkânsızlaşıyor. Tam da kitabın yayınlandığı bu tarihlerde, Kürtlere dayatılan “başsız” bırakmak mantığıyla Dehaq’ın Kürt gençlerin “beyni”ne musallat olması arasındaki benzerlik bu destanın henüz bitmediğinin bir işareti gibi.

Benim Kawam kitabını, özgürlük ve özgürlüğe çağrı ihtiyacıyla Kawa’yı günümüze taşımak ve “eski bir söylence” olmaktan çıkarıp hem folklorik hem de güncel motiflerle kurgulayabilmek amacıyla hazırladık. Yazarlarımızın, şair ve öykücülerimizin anlatımlarından Kawa’nın bir mitolojik figür ya da masal kahramanı olmaktan öte Kürtlerin yaşamıyla bütünleştiğini görüyoruz.

Ya yasaklanan dilin dirilişinde, ya dağların zirvesinde yakılan ateşte, ya da sevgilinin sözünde beliriyor Kawa; bir siyasetçinin gözü olup halkı gözlüyor; bir müzisyenin ezgisi olup umut veriyor; bir işçinin alın teri olup demir cevherine karışıyor.

Kawa hâlâ her Newroz’da ateşin başında demir döven, yaktığı meşaleyle halkı özgürlüğe çağıran rolünü sürdürüyor. Ateşin sıcaklığında demir döven artık bir Kawa değil binlerce Kawa...

On dört yazı ve bir şiirin yer aldığı kitap Kürtçeden Türkçeye Dilawer Zeraq, Türkçeden Kürtçeye Davut Özalp’in çevirisiyle iki dilli hazırlandı. Böylece okur kitabı kendi anadilinde okuma özgürlüğünü tadacak. Özgürce yaşanacak yarınların umuduyla...

Bülent Ulus

BİR SİYASET ANLATISI⁴

Ahmet Tulgar

Demirci Kawa efsanesi 2200 yıl sonra hâlâ tavında dövülen demir gibi ışıyor, karanlıkta kıvılcımlar saçıyor. Ve iki özelliğiyle birçok başka efsane içinden sıyrılıyor, dikkatleri çekiyor. Biri ‘ortaklaştırıcılığı’ diğeri ise tarih içinde kazandığı ‘özgün işlevi’. Şimdi burada Kawa’nın hikâyesinin ayrıntılarına girmeyeceğim. ‘Benim Kawam’ı anlatacağım. Ama işte tam da bu nedenle Kawa’nın hikâyesinin bu iki dikkat çekici yönünden söz etmem gerekiyor önce.

Kadim efsanelere biraz yakından ve karşılaştırmalı biçimde baktığımızda motiflerinin, ‘leitmotiv’lerinin ve ikincil, yan motiflerinin benzeş ve hatta aynı olduğu görülür. Efsaneler birbirlerinden bu motifler ‘sistemi’ içinden yapılan seçim ve seçilen motifsel öğelerin birbirine eklemlenişiyle ayrışır. Ortak, genel bir dil sisteminden yeni bir ‘sentaks (söz dizimi)’ ve ‘semantik (anlam bilimi)’ doğrultusunda cümleler üretmeye benzer bu süreç. Ama efsaneler öğelerine ayrıştırıldığında ortaya çıkan şudur ki, birbirinden çok uzak coğrafya ve kültürlerde aynı efsane motifleriyle farklı hikâyeler üretilmiş, anlatılmış, yayılmıştır. Demirci Kawa efsanesi bu açıdan ortaklaştırıcı...

Çağlar boyunca insanın dünyayı kendisine anlatırken kullandığı motiflerin, imgelerin en ‘popüler’lerinin bir çoğuna bu efsanede rastlarız. ‘Soy efsane’dir bu haliyle ‘Demirci Kawa’. ‘Dövülen demir’, ‘ağır işçilik’, ‘zalim hükümdar’, ‘kurban edilen oğul’, ‘meşale, ateş’, ‘iki kardeş arasındaki farklılık ve düşmanlık’, ‘kıskançlık’, ‘gençlik iksirini arayış’, ‘gizli eğitim’, ‘hükümdarın karşısındaki sıradan kahraman’... Bu öğeler efsaneler çağında dünya coğrafyasını dolaşmış, dolaşıyor gibidir ve ‘Demirci Kawa’ ile Mezopotamya fonunda yeni bir dizge oluşturur. Motif zenginliği Demirci Kawa’nın tarihsel açıdan ortaklaştırıcılığını sağlar.

Demir döven Orhan...

2200 yıl sonra ‘Demirci Kawa’nın aktüalitesini ise, Newroz’u da aktüalize eden Kürt özgürlük ve demokrasi hareketi sağlıyor ve işte bu aktüalite de ‘Demirci Kawa’yı kadim efsaneler içinden alıp bugünün siyasi söylemlerine eklemliyor. Bu yeni bir özgünlük tabii 2200 yıllık bir tarihten bahsedildiğinde.

Ben işte burada arayacağım ‘Benim Kawam’ı. Efsane ile gerçekliğin buluştuğu, yaklaştığı yerde ve elbette ‘Demirci Kawa’nın motiflerine de bakarak.

Bu iki kriter son 25 yılda binlerce insanın hayatını kaybettiği bir savaştan söz ederken tarifimin adaletsiz olmaması için gerekli sanırım.

Demir dövmek sabır ister, kararlılık ister. Bunları onda gördüm ben. ‘Benim Kawam’da.

Mütevazı bir kahramanlığı da saptadım onda. O öyle yaşadı. Tevazu ile, kahramanca.

Çileci ve bilgeydi. Çilesini çekip gün ışığına çıktığında sakalını kesmedi.

Adanmıştı. Halkına, Halklara.

Modern bir emekçiydi. 20’nci yüzyılın sonlarına kadar sosyalist ikonografinin temel figürlerinden birini oluşturmuş; o kol gücüyle zincirleri koparan ve bir şekilde ‘Demirci Kawa’ tasavvuruna da denk düşen emekçi resimlerindeki gibi biri değildi. Ufak tefekti. Moderndi onun gücü. Aklın ve vicdanın gücüydü.

Ölürken, bizi terk ederken o haziran akşamı, efsaneye karışıyordu. Bir başka anlatısına Kürt halkının. Mem û Zîn’e. Ve bir başka anlatı oluyordu: Orhan Doğan.

22 Temmuz 2007 seçimleri öncesiydi. Hukuki nedenlerle ‘Bin Umut Adayları’ndan biri olamamıştı. Ne gam! Dedim ya: Tevazu ve adanmışlık onun hasletlerindendi. Şöyle sesleniyordu halka o haziran akşamı: “Bizi 13 yıl önce Meclis kapısından ensemizden tutarak tutsak alanlar, Kürt halkına olan bağlılığımızı ve sevgimizi de tutsak alacaklarını sandılar. Ancak yanıldılar, hem de çok yanıldılar. 22 Temmuz seçimlerine girmemizi de engellediler. Olsun, engellesinler. Biz zaten makam mevki peşinde değiliz. Biz 22 Temmuz’da parlamentoya onlarca Orhan Doğan, Leyla Zana, Hatip Dicle ve Selim Sadak gönderiyoruz. Biz bugüne kadar halkımızın emrinde olduk. Sizlere hizmet etmeye devam edeceğiz.”

O akşam, o aynı akşam, Orhan Doğan şunu da söylüyordu kalp krizi geçirerek kendisini halkının kollarına bıraktığında yarım kalan konuşmasında: “Değerli dostlar, ben bugüne kadar size barış ortamını sağlayamadığım için özür dilerim. Arkadaşlarım adına özür dilerim.”

Sonra işte kendisini halkına bıraktı, efsaneye karıştı.

Doğubeyazıt’ta ‘Ehmedê Xanî Kültür Sanat Festivali’nin kapanışında yapıyordu bu konuşmayı Orhan Doğan. Mem û Zîn’in anlatıcısı, kayıtçısı, yazarı Ehmedê Xanî’nin adına düzenlenen bir festivalin kapanışında. Halkı da onu bu efsanevi âşıkların yanına gömdü. Mezarı efsane ile gerçekliğin Mezopotamya topraklarından hercümerç olduğu yerde.

O efsanesi ve gerçekliğiyle benim için Kürt halkının mücadelesinin insanlık tarihindeki ortaklıklarını ve özgünlüklerini ortaya koyuyor.

‘Benim Kawam’ı ben onun üzerinden anlatabileceğimi düşünüyorum. Anlatıyorum. Dostumuz Orhan. Yine de erken kaybettik onu.

O ÖNLÜĞÜN DÖRT PARÇASI...⁵

Halil İncesu

O gerçek bir kahramandır.

Çünkü sıradan bir insandır. Kahraman olma heveslisi değildir ve işinde gücündedir. Korkuları, kaygıları, acıları, çaresizlikleri vardır... Haksızlığa, zulme karşı çıkmanın cesaretle, kahramanlıkla bir ilgisi yoktur, o bir refleks halidir. Ve Kawa da tam tamına böyledir ya da böyle olduğu için kahramandır.

* * *

Kawa dendiğinde benim aklıma gelen şey, kimden duyup, nerden okuduğumu bilmediğim bir mitolojik hikâyedir:

Demirci Kawa, Dehaq zulmünü bertaraf ettikten sonra gün gelir her fani gibi ölür. Ölümünden sonra halk onun demirci önlüğünü kutsal bir emanet gibi korur, saklar. Üzerine altın, mücevher gibi değerli taşlar işlerler... Gün gelir Kawa’nın demirci önlüğünde bir çeyrek altın bile takacak yer kalmaz. Dönem, İslam ordularının büyük akınlarının Ortadoğu’da, Mezopotamya’da kendini hissettirmeye başladığı dönemdir. Ve maalesef Kawa’nın değerli taşlarla süslü önlüğü işgalcilerin eline geçmiştir. Ele geçirenler önlüğü paylaşamazlar ve aralarında büyük kavgalar çıkar. Kavgaların sonunda dört Arap kabilesi, önlüğü dört parçaya bölerek paylaşır. Ve Kürt yurdu o günden sonra tekrar karanlık bir döneme girer. Kürtler, direnişin sembolü olan demirci önlüğünü koruyamadıkları için lanetlenir, dört parçaya bölünürler. Bu durumdan kurtulmaları ancak önlüğün dört parçasını bulup bir araya getirmeleriyle mümkün olacaktır...

Masallar, hikâyeler ne kadar gerçektir bilinmez ama bugün Kürt yurdunun masaldaki gibi dört parçaya bölünmüş olduğu herkesin bildiği bir gerçektir.

Newroz ve Kawa bana hep bu hazin mitolojik hikâyeyle kendini hatırlatır...

BENİM KAWAM’IN TARİHÇESİ⁶

Kawa Nemir

Anılar tarafsız değildir.

Akif Kurtuluş

Sahihliğinden asla emin olamadığım, ancak ucuz takvimlerin sınırlı hacimdeki sayfalarına konu olan ve içime sinmeyen tarih bilgisine boğmadan, binlerce yıllık bir efsanenin, Demirci Kawa’nın, ‘bugün’ ile kesiştiği ya da ‘bugün’ün, söz konusu efsaneyi binlerce yıllık geçmişinden çekip ‘şimdi’ye bağladığı noktadan konuşmak istiyorum. Konulara kendi diliyle yaklaşmak, eğip bükmeden söylemek, tüm hayatı boyunca Kawa olmaya çalışmış bir adama en çok yakışandır.

‘Kawa’yı yeniden kurgulamak.’ Tam yerinde bir tanımlama. 1989 yılı gibi yaşıma göre erken bir tarihte tesadüfen elime geçen Kawa Efsanesi’yle ilgili küçük bir kitabı bir çırpıda okur okumaz kendi Kawam’ı yeniden kurgulamaya başladım ve Kürdistan’dan Türkiye’nin İstanbul’una beni dipsiz bir iç sıkıntısıyla sürükleyen hayatım tümden değişti. Kayısı ağaçlarının gövdesinde gizli ve Hrant olmayan birinin kolay kolay duyamayacağı duduk ve meyin nefesi, gövdesinin merkezi Gamasî’ye yatak olan, Kök Tengri’den daha ulu Gilîdax veya Masîs, bir çocuğun gözünde tüm dünyayı kaplarcasına genişleyen, sonsuzlaşan ova, boynu bükük salkımsöğütler, gözleri yaşlı dul söğütler, biçimli kalemler misali gökyüzünü yazan kavaklar, inatçı karaağaçlar, baharların ve yazların tozlu derin yeşili, sonbaharların diz boyu çamuru, kışların Sibirya soğuğu, Faulkner ve Yaşar Kemal’in evreniyle boy ölçüşebilecek koca bir evren, Hayastan ile Kürdistan’ın kesiştiği o verimli yurt, bunların tümünün ardımda kalmasıyla, deyim tam yerinde, ‘düştüm’. Ama çok geçmeden, zor da olsa, ayağa kalkmayı ‘tercih ettim’. Korkunç bir bilinç yitimine rağmen yaşadıklarını sananların berbat bir gürültüyle, ama özünde kişiliksizlikle, korkuyla, özsaygıdan yoksunca şekillendirdiği bir hayatın tam orta yerinde, haksız, hukuksuz, akılsız, edebiyatsız ve iddiasız bir cemaatin çocuğu olarak, nasıl işlediğini çarçabuk kavradığım bir başka evrene fırlatıldım. Beni şiir yazmaya, edebiyatın türlü türlü alanlarında yaratmaya motive eden de buna bir dur deme iddiam oldu.

İki yüz elli yıldır Ehmedê Xanî’yi anlamaya yaklaşmayı hiç denememiş, sınırlar boyunca dur durak bilmeyen bir göçle oradan oraya savrulmuş efrattan bir fert olarak nasıl yaşamalıydım? Soyu tükenen kaplanlar vardır hani, tükenirler, ama anılarının katilleri dehşete düşüren gözleri, William Blake’in kaplanının gözleri gibi ormanlarda aniden çakar. İşte ama mensup olduklarımın başına en kötüsü geliyordu: Kültürel soyları, onlar bedenen ayaktayken dörtnala tükenmekteydi.

Nasıl yaşamalı?

Nasıl yaşamalıydım? Öfkeyle, iddialı, kendimi sarsarak kendimi ve dışımda olanı değiştirerek. Çok çalışmalıydım ve ölümsüz olmalıydım. Gözümün yaşına bakmadan, hep şiddete ve şiddeti üreten her şeye karşı olmuş olsam da, ilk kurşunu kendime sıkmalıydım. Yoksa serinliğin şarkılarını birdenbire söylemeye nasıl başlayabilirlerdi pembe ve beyaz sarmaşık çiçekleri? En çok da onları özlüyordum, bir de baharla kapkara saçlarını savuran güzel bir esmer kadına benzeyen salkımsöğütleri. Onlar benim yurdumdu, onları yazmam gerekiyordu artık.

Birileri cahil cesaretiyle bir yerleriyle buna gülseler de, bu dediğim, adımın, imzamın ve çabamın şekillenmesinin kaplanı ve arka planıdır. Şimdi bu yazdıklarımı en çok sevgili Mehmed Uzun’un okumasını isterdim.

O zorlu ama bir o kadar da büyülü günlerden bu yana geçen yirmi yıllık zaman dilimine nelerin tarafımdan sığdırıldığını, sınırlı da olsa, artık bir kesim iyi biliyor. Artık şu da iyi biliniyor ki kuşağım geçmişle, Kürt’ün sözlü ve yazılı birikimiyle hesaplaşa hesaplaşa, bundan aldığı güçle şimdiyi bin bir emekle kura kura, öyle yarım ağızla değil, son derece keskin bir kopuşla ve son derece büyük iddiaları çağrıştıran adlarla bu toplumun geleneğine ve geleceğine müdahil olanların safına katıldı. Sanırım Rewşen kuşağından Kürt şair ve yazar arkadaşlarımın çoğunun buna benzer bir Kawa olma serüveni var.

Kawam kawgaya hazırdır artık

Bu uzun serüvenden sonra, bir de benim artık hakikaten Kawa olduğumu anlamama neden olan bir anım var anlatmadan geçemeyeceğim. Yıl 2004 idi, Diyarbakır Kültür ve Sanat Festivali’nde, Büyükşehir Belediyesi Tiyatro Salonu’nda, yüzlerce kişinin huzurunda, hâlâ anlatadurduğum dertlerimden bir derdimi dallandırıp budaklandırarak konuştuğum bir etkinlik sonrasıydı. O zamanlar şimdiki gibi miydi? Hayır. Benim Amed’i hâlâ tutkuyla sevdiğim zamanlardı. Tutkuyla sevdiğim kadındı benim “Zaman ve mekân burası. Zaman ve mekân, Amîd” dememe sebep. Bir uzak bakışın bir kadını ıslattığı esrarlı bir zamandı. İçimde havlayan köpekleri öldürmüştüm en sonunda ve ömrümün en uzun kışına, Aşk’a teslim olmuştum. Bu esrarlı hava içinde konuşmuştum ‘kale’ye hitaben. Sahneden iner inmez hızla bana doğru gelen iki kişi gördüm. İkinci kişiyi şimdi görsem asla hatırlamam, ama önden gelip zınk diye önümde duran otuzlarındaki kumral ve nefret ettiğim mavi gözlere sahip adamı hayatım boyunca unutmayacağım. Gözlerime kilitlenip nefretle bana Mardin ağzıyla Kürtçe, “Heval, tu welatiyê kîjan welatî yî?”⁷ diye sordu. Ben, hayatımda sanırım hiçbir canlının gözlerinin böyle içine içine bakmamıştım, adamın ses tonunun bana verdiği şaşkınlıktan dolayı, “Ev çi ye lawo? Tu kî yî?”⁸ demiş bulundum. Meğer sivil polislermiş, yüzlerce izleyici arasında oturmuş, büyük bir ciddiyetle, utanmadan sıkılmadan, kameraya çektikleri yetmiyormuş gibi, bir de harıl harıl not tutmuşlar konuşmalarımı. Hemen Türkçeye geçerek, yok benim adım neden Kawa Nemir imiş, kimliğimde hangi ad yazıyormuş, ne diye yok Newroz imiş, yok Demirci Kawa imiş, Dehaq imiş, Ferîdun imiş, Purmaye imiş... diye soru üstüne soru sordu ve “kimliğini ver” dedi bana mavi göz. Bilirsiniz, işgalcinin müstemlekesi diye bellediği bir yerde işgalcinin gözlerinin içine bakamazsın, bu çok zordur, onların gözlerinin içine bakamaman için devasa bir zulüm çarkını tüm anlara yayarak döndürürler, ama ben hâlâ adamın nefret ettiğim mavi gözlerinin içine içine bakarken, belediyenin zabıta güçleri toplanıp geldiler. Adamın niyeti Türkçülük oynamak ya, hani kurdun sürüye dalıp bir Kürdü kapması gibi bir şey yapmak istediği. Biraz durdum, adım, dedim, Newroz söylencesinden kalmadır, benim adım bu, kimlikse alın sizin olsun, onu bana siz zorla verdiniz, dedim ve çıkarıp verdim. Mal bulmuş Mağribi gibi atladılar. Zabıtalar beni aralarına alıp çıkardılar oradan, beni onlara vermediler, ardından gidip kimliği, nasıl yaptılarsa, onlardan aldılar.

Benim Kawam’ın artık büyüdüğünü, ka(w)gaya hazır olduğunu o gün o salonda çok iyi gördüm ve en azından Selpakfiroş’u yazmakla ‘büyük kapatılma’yı nasıl yıkmış olduğumu gördüm ve sonra hızla her şey göverdi, göğe erdi, Mazlum Doğan gibi dünyaya sert bir bakışla bakan oğlum Siyabend Arî’nin uzaklardaki babası oldum, onun dünyaya gelmesi 2200 yıllık varlığımın yeryüzündeki devamının garantisi oldu.

Noktayı büyük bir samimiyetle koyarak diyorum ki, ne diye gereksiz yere alçakgönüllülüğün gövde gösterisine soyunayım ki! Hayatımı yolanların gözlerinin içine içine baka baka, ruh işgalcilerine çektiğim büyük reddimle Kürtçeye kazandırdığım bu kadar kitaptan ve Aşk’ıma nasip olan dünyanın en güzel meyvesinden sonra Kawa Nemir olarak er ya da geç, ama sanırım erken, ama mutlu olarak öleceğimden son derece eminim. Çünkü ben gerçeğe rağmen hikâyeye inandım her zaman, benim okuduğum Kawa’nın hikâyesinin beni alıp getirdiği yeri de hiç yadırgamadan edebimle yaşamaya çalıştım. Bu kadar edepsiz bir dünyada, nevrozu Newroz’a çevirerek, 2200 yıllık söylencenin sönmeyen ateşine taparak...

‘MAÇEK BIDE MIN YAR...’⁹

Mehmet Atlı
 (Müzisyen) 

Müziğin, Kürtlerin toplumsal yaşamındaki istisnai rolü üzerinde durulduğu olur. Ancak bu konu hâlâ ciddi akademik çalışmaları beklemekte. Derinlikli araştırmalar yapıldıkça görülecektir ki özellikle 12 Eylül darbesi sonrasında yetişen kuşakların ana dille, gelenekle kurdukları en canlı bağlar müzik üzerinden olmuştur.

Benim Newroz ile tanışmam da böyle oldu.

Yasaklı dilin yasaklı kelimesi

Çocukken 70’lerin politize ortamında üretilip yayılmış kasetlerde duydum bu kelimeyi ilk; garip tınısıyla merakımı uyandırdı. Sonra büyüklerimizin dünyasında politik anlamından azade olarak da bir karşılığı olduğunu öğrendiğimde büsbütün ilgimi çekti. Bu kasetlerin darbeyle birlikte yakılıp yok edilmesi de merakımı kamçıladı. Yasaklı bir dilin en yasaklı kelimelerinden biri olarak Newroz dağarcığıma girmişti.

80’lerin sonuna doğru, bir süredir süregelen silahlı mücadele, mahallelerimizde yankı bulmuş, Halepçe katliamıyla birlikte şehirde (Diyarbakır) hava değişmişti. Alanlarda lastikler yakılıp büyük halaylar kurulur olmuştu. Bu alanlardan evimize en yakın olanına, Körhat denen talihsiz mahalleye giderdim. Hem içinde hem dışında, ne içinde ne dışında kalabildiğim bu hareketlilik benim gibi yüzlerce çocuğu sardığında, kimliğimizin, kişiliğimizin, içinde (ya da kıyısında) şekilleneceği bir isyanın, bu kadar büyüyeceğini öngöremezdim tabii. Ateşin etrafında, bir oyun duygusuyla, toz ve gaz bulutundan oluşan bir tuhaf atmosferin içinde büyüyen bir uğultu hatırlıyorum. İçinde Kawa, Dehaq, çekiç... sayısız imgeyle yoğunlaşan bir uğultu...

Özgür Halk, Deng, Medya Güneşi gibi dergiler biz darbe sonrası nesiller için yepyeni şeyler söylüyordu ve bu dergilerde Kawa illüstrasyonları “Stalin dönemi”nden bir görsellik anlayışıyla resmedilirdi: Kaslı, güçlü, alevler içinde yükselen ve enerjisi çekicinden fışkıracakmış gibi görünen, biraz işçi-çiftçi babamıza benzeyen biriydi bu Kawa. Bütün bu atmosfer, çok da memnun olmadığımız çocukluğumuzu, şu yoksul sokakları değiştirecek bir müjde gibi geliyordu bize.

Newroz bir bahanedir!

Lise yıllarımda Cizre’de, Kulp’ta, Lice ve Nusaybin’de olup bitenler bir dehşet hissi içinde fısıltıyla, okul koridorlarında, bahçede konuşulup duruyordu. Diyarbakır Lisesi (Teksas diye anılırdı) 1990’da belki de 12 Eylül’den sonraki ilk lise eylemi ile sarsıldı. Newroz’u kutlamaya kalktık. Polis şiddetiyle tanıştığımız o yıl benim gibi pek çok arkadaş için çocukluğun bittiği yıldı. Eylem, ertesi yıl Newroz’da da tekrar edince hemen karşımızdaki Eğitim Fakültesi’ndeki abla ve abilerden etkilendiğimiz düşünülerek okulumuz kapatıldı!

Yine o yıllarda, ileride benim de bir üyesi olacağım Koma Dengê Azadî, Türkiye’deki ilk Kürtçe pop albümlerinden birini çıkarmıştı: Hêvî (Diğerini çıkarma onuru da Koma Amed’e ait: Kûlîlka Azadî). Albümün ilk şarkısı alev çıtırtıları içinde yükselen, gergin ama ümit verici bir partisyonla açılıyordu ve şarkının nakaratı “Newroz Tê”¹⁰ diyordu. Gerçekten heyecan vericiydi: “Çend û çend zivistan çûn gîhiştin biharê/ û çend û çend berbang çirand şevên tarî.”¹¹

Derken üniversite yılları ile birlikte profesyonel bir müzisyen olduğumda, Ağrı’dan Hollanda’ya pek çok Newroz’da müzisyen olarak bulundum ve gördüm ki Newroz bir bahanedir, aslolan somut insanların somut sorunları idi. Bu noktada mitlerin, efsanelerin toplumsal işlevi belirir ki bu konu Kürtler açısından hâlâ yapısalcı vs. türden akademik okumaları beklemektedir. Ancak yaşadıkları trajik modern tarih ne yazık ki bu halkı hızla ve biraz da sağlıksız bir şekilde politize etmiş durumda olduğundan, bu ve benzeri akademik çalışmalar hâlâ gündeme gelememekte.

‘Siyaset turizmi’nin ilgisi...

2000’li yıllarla beraber belediyeler kitlesel Newroz kutlamalarına girişmişken devletin de bir anda kafasına bir şey düşmüş de hafızası yerine gelmiş gibi “Nevruz bizimdir” kampanyaları pek çok kişi gibi benim açımdan da işin büyüsünü biraz kaçırmış olsa da, bizimki w ile yazıldığından hâlâ özeldi. Sanki travmamız, müziğimiz gibi Newroz da bize özel olsun ister gibiyiz... Yoksa kim bir günü bahar bayramı olarak kutlamak istemez ki?

Öte yandan mesele, giderek yeni boyutlar kazanmış gibi de görünüyor: Diyarbakır’daki kitlesel, görkemli Newroz kutlamaları özellikle Avrupa’da doğup Diyarbakır’la ilgili bir efsaneyle büyümüş yeni nesiller açısından bir tür turistik ilgiye konu olmuş gibi görünmekte ki bence bu da sağlıklı bir gelişme. “Siyaset Turizmi” diye bir kategori varsa tam da ona örnek olacak bir biçimde, insanlar gelip bu coşkuyu bir şekilde yaşamak, fotoğraflamak ve karelerde görünmek ister gibiler. Bunları normalleşme alametleri olarak görmek gerekir, diye düşünüyorum.

Yine de benim için Newroz hâlâ en saf ve içten ifadesini Aram’da bulur: “Maçek bide min yâr/ Cejna te piroz e...”¹²

BENİM KAWAM

ANLAYAN... ANLATAN... PAYLAŞAN¹³

Sennur Sezer

Günlerden pazardı. Kawa yattığı yatakta önce sağa döndü, sonra sola ve birden fırladı. “Aman tanrım, Kejê nerde benim gömleğim, çorabım?..” Sesine yanıt gelmedi. Kawa yalnız bırakılmanın, giyeceklerini kendi başına giymek zorunda olmanın öfkesiyle kalktı. Özellikle gürültü ederek ayaklarını yere vura vura yürümeye, sözümona giyeceklerini aramaya koyuldu.

Kejê hamur teştini önüne çekmiş, ekmek tahtasında yufka açıyor, büyük kızına yufka yetiştirmeye çabalıyordu. Kız yufkaları kızgın saca diziyor, pişen yufkaları altüst ediyor, pişeni sofra bezinin üstüne alıyordu. Ana kızın bütün çabası çocuklar uyanmadan ekmeği pişirmekti. Yoksa sıcak ekmeği gören çağalar bir anda yağma ederlerdi olanca emeklerini. Nasılsa hamurun sonunu bazlama yapacaklardı. Hazır biraz taze yağ varken...

Tam o sıra duydu Kejê kocasının sesini, duymazdan geldi. İşi vardı işte, elinin hamuruyla onun huysuzluğunu çekmek gelmedi içinden. Anlaşılan gene saraya gidecekti. Giyecekleri beğenmeyecek, bağırıp çağıracak... Zaten doğru dürüst bir şeyi de yok, onarım işi çıkacak şimdi başına yok çarık çitilecek, gömlek yamanacak... Ne bitmez tükenmez işmiş şu saray demirciliği. Bir övünülecek yanı adı. Keşke herkes gibi çarşıda bir işliği olaydı da, ayda bir olsun evinde karısı çocuklarıyla bir sokum ekmek çökelek yiyeydi...

Kawa giyindi, yeni çarıklarını çıkardı heybesinden. Ana kız yufka pişiriyorlardı anlaşılan, oğlanlar uyanmadan taze ekmekleri gözden uzağa kaldıracaklar kuşluk öğününü de hazırlayacaklardı. “Hay bu yoksulluğun... Elin oğlanları el üstü tutulur, bizimkiler dilediklerince sıcak ekmek...” Birden soluğu kesilir gibi oldu. “Elin oğlanlarından” kaçı gelecekti bugün acaba kralın yarasına melhem olsun diye kurban edilmeye... Kurban törenini kendi kendine yönetmekten bıkmış usanmıştı. Her kurban edilecek ergende sanki kendi oğullarının yüzlerini görüyor, elleri titriyor, içi kan ağlıyordu. Bugün ne olursa olun bir delikanlıyı gizleyecekti, yerine bir keçi öldürüp kanlı beynini uzatırdı hekime. Anlaşılmazsa mesele yok. Anlaşılırsa... amann ölümden öte köy mü vardı...

* * *

İşte benim Kawam bu. Yoksul bir Kürt demirci. Çoluk çocuğuna doyuncaya ekmek yetiştirmeye geliri yetmez biri. Saray görevlisi olsa ne fayda. Çelişkileri daha iyi görüyor, içinde açıklayamadığı bir öfke büyüyor olsa olsa. Bir süre egemenleri kutsal görüyor, her emre boyun eğiyor, ama neyse ki uzun sürmüyor bu baş eğiş.

Benim Kawam’ın önemli yanı olup biteni anlamaya çalışması, bildiğini anlatması, anladığını paylaşması. İnsanları bir araya toplamayı başarması. Kalabalıktan biri işte... Gönülsüzce çağrıldığı sofralara çöken, hatır gönül bilir biri. Saygı duyulur, çalışkan... Bir halk önderi. Yoksa kalabalıklar düşer miydi peşine.

Siz en iyisi aynaya dikkatle bakın, Kawa’nın ocağından sıçrayan kıvılcımlardan biri oynaşıp duruyor belki de sizin gözlerinizde.

SOL ELİN HATIRASI

Vecdi Erbay

Geçmiş zaman baharıydı,

ki bir ömür bırakmayacaktır peşimi...

Geçmiş zaman baharıydı, ki bir ömür bırakmayacaktır peşimi. Hatırlıyorum: rüzgârın küçük esintisi baharın tazeliğini, coşkusunu, kokusunu duymaya mecbur ediyordu insanı. Gökyüzüne, o devasa boşluğa asılı gibi duran cılız ve beyaz birkaç bulut yağmur yüklü değildi. Güneş, çocukların çizdiği resimlerdeki kadar güleç ve sevimliydi sadece. Buğday başaklarının arasında uzayıp giden toprak yolda yürüyorduk. Ben: Tedirgin Geveze ve o: Saygılı Suskunluk. Ben sigara içip konuşuyordum; o, susup dinliyordu.

Nasıl bilmem, ama nemli ve yumuşak toprak katı gerçeklikten, hesaplardan, sorumluluklardan, korkulardan uzak tutmaya çalışıyordu insanı. Faili meçhul cinayetler başka memlekette gerçekleşiyordu, kan uğultusuyla başka dağlar inliyordu, başka bir gezegende geceler korkuyla bekleniyordu sanki. Nemli ve yumuşaktı toprak ve üstünde yürüyen ayakların sahiplerine bunu anlatmaya çalışıyordu. Ama öyle değildi işte. Tedirgin geveze ile saygılı suskunluğun buğday başaklarının üstünden baktıkları mor, kıraç, heybetli dağlar bunun böyle olmadığını anlatıyordu. Yakılmış köyleri hatırlatıyordu dağlar, tecavüz edilmiş kadınları, sokak ortasında vurulanları, koynuna aldığı arkadaşlarını anlatıyordu.

İki dilde konuşuyorduk. Biri devletindi, sonradan öğrenmiştik. Diğeri annemizin, ki içine doğmuştuk. Uzun zaman önceydi, ama hatırlıyorum işte: iki dil de yetmiyordu endişeyi ve umudu, sevgiyi ve nefreti, gitmeyi ve kalmayı anlatmaya. Bir tarafta Yalan vardı, bir tarafta Gerçek. “Sus,” diyordu Yalan ve teslim olmuş korunaklı bir hayat bahşediyordu. Hapishaneyi işaret ediyordu Gerçek ve dağların yolunu gösteriyordu.

İki dilde kekeme kalmak nasıl can yakar, öğreniyordum. Ne gitmeyi ne kalmayı anlatamıyordum. Saygılı Suskunluk dinliyordu ve büyüyordu, görüyordum.

“Okulda faşist öğretmen istemiyoruz!”

“Okulda faşist öğretmen istemiyoruz!” demişti. Geçmiş zaman, ama iyi hatırlıyorum. Ayakta duruyordu ve ben, “bu çocuğun boyu ne zaman uzadı bu kadar” diye düşünüp şaşkınlıkla bakıyordum ona. Ergenliğin çatallaştırdığı sesi gürdü, söyledikleri net ve taviz vermekten uzaktı. Yine de büyümek için acele eden liseli bir çocuğun sesiydi sınıfta yankılanan. Belki, sırf bu yüzden sevimliydi benim için.

Herkes vardı sınıfta: okul müdürü, ‘faşist öğretmen’, muhbir veliler, boykot eylemine katılmış öğrenciler... Dışarıda askerler bekleşiyordu ellerinde uzun namlulu silahlarıyla. Bir uzlaşı aranıyordu boykotu gerçekleştiren öğrencilerle okul idaresi arasında. Öğrencilerle birlikte veliler de tehdit ediliyordu, askerlerin müdahale için dışarıda beklediği hatırlatılarak. O zaman bağırmıştı, “Okulda faşist öğretmen istemiyoruz” diyerek. Faşist öğretmen orada, bir köşede öğrencilerin kendisinden özür dilemesini bekliyordu. Zafer bekliyordu. “Kürt olduğumuz için bizi aşağılayan öğretmenden özür dilemeyiz,” demişti. Başında duran devlet değildim, “Sus,” demedim. Başına bir şey gelir endişesiyle, “biraz sakin ol,” demiştim daha sonra.

O haklıydı ve devlet dışarıda bekliyordu.

Boykot bitti, ama özür dilemedi öğrenciler.

Olaydan sonra ‘faşist öğretmen’ tayin istedi, gitti. O, biraz daha büyüdü ölüm haberleri içinde. Ben, büyümenin bir gizli tarihi olduğunu ve en olmadık zamanda kendini ifşa ettiğini öğreniyordum, sanki sadece ona bakarak.

Sahi, nasıldı tarih bilgisi?

Sahi, nasıldı tarih bilgisi? Ölçülüp biçilmiş, kurgulanmış, ezberletilmiş işgalci tarihi sormuyorum; dimağımızın kurtarılmış bölgesinde hayat bulan ve geçmişi bir şiir kadar açıklayabilen tarih bilgisinden söz ediyorum. Çünkü doğduğu yerde masaldı tarih, efsaneydi, gün içinde kendini gösteren destan ve yasak olan her şeydi. Kawayê Hesinkar’ı biliyordu, Çağdaş Kawa’yı da... Şivan Perwer’den “Kîne Em” şarkısını dinlemiş, Zekiye Alkan’ın Diyarbakır burçlarında yakıldığını duymuş, bombalanmış bir gazetenin sansürlü sayfalarına kahramanlık öyküleri yazmış, evi basılmış, kardeşlerine işkence yapılmış ve her gün her gün her gün arkadaşlarının ölüm haberlerini almıştı. Tarih bu güncel bilgilerle öğreniliyor, daha geriye giderek, Elazığ’da Seyid Rıza’yla, Diyarbakır’da Şeyh Said’le idam mangasının önünde duruyor, İhsan Nuri ile Ağrı’nın doruklarına uzanıyordu. Mem û Zîn’i, Sîyabend ile Xecê’yî, Derwêşê Evdî ile Edulê’yi de dinlemişti.

Coğrafya, tarih, kültür, dil... her şeyi vardı, ama her Kürt gibi, onun da bir yurdu yoktu.

Bütün bunları biliyordu. Bildikleri, ona tarih yazmanın ya da tarihin öznesi olmanın ağır, ama mümkün olduğunu gösteriyordu. İnsanın, kimi zaman buna mecbur olduğunu da...

Her şey çok ağırdı,

insanın doğduğu yere gömülmesi de...

Her şey çok ağırdı, insanın doğduğu yere gömülmesi de...

Kimliği gizleyen bir maskeyle dolaşmak ağırdı

dili yok sayan bir maskeyle

yalana inanan bir maskeyle

dağı görmeyen bir maskeyle

ninniyi unutan bir maskeyle

ağacın adını inkâr eden

suyun adını yanlış bilen

marşlara sırt dönen

kendine yabancı

hayata sağır

aşka lal

bir maskeyle yaşamak

ağırdı.

Öyleydi, mevsim bahardı ve ağırdı her şey. Bellekten ve benlikten vücut bulmuş söz ağırdı ve bir hükmü vardı cümle hayat üstünde.

Kendi dilinde bağdaş kurmayan

Harami mülküne eşkıya olmayan

Zamanın yüzüne ayna tutmayan

Sözün ve ömrün hükmü yok.

Öyleydi, mevsim bahardı ve ağırdı her şey. Yürek kekeme, gök mağrur ve gecesine kurşun sıkılmamış tek rüya yoktu.

Ağırdı zulmün ve korkunun hegemonyası

insanın bilincini kışkırtan iktidarın karantinası

inceliğini yitirmiş feodal çadırların sessizliği

kıblesini şaşırmış duygunun kimsesizliği

ağırdı.

Ağırdı her şey ve rüyalar firar ediyordu dehşetin kuşattığı gecelerden.

Yürüyorduk ve acılarla mağrur bir gökyüzü vardı üstümüzde

Yürüyorduk ve acılarla mağrur bir gökyüzü vardı üstümüzde. Dilimdeki paslı bukağıyı çözer umuduyla sigaraya sığınmış konuşuyordum. Arada ona bakıyordum. Boyu ne zaman benimkine ulaştı diye düşünürken, bir yandan da sustalı bıçak gibi susan gözlerindeki gizi keşfetmeye çalışıyordum. O gözlerde yanan ormanları, o ormanlar içindeki börtü böceği görüyordum. O gözlerde bombalanmış dağları, o dağlarda bulutlarla örtünen cesetleri görüyordum. O gözlerde kuşatılmış evleri, o evlerde serihildanlara teyellenen ömürleri görüyordum.

Yürüyorduk ve acılarla mağrur bir gökyüzü vardı üstümüzde. Ayaklarımızın altındaki toprak nemli ve yumuşaktı. Nasıl bilmem, ne gitmeyi ne de kalmayı anlatmaya izin vermiyordu toprak. Buğday başaklarındaki taze süt kokusunu getiriyordu rüzgâr ve yaşamanın nasıl bir maharet istediğini anlatıyordu. Tanımadığım bir bahar kuşu havalanıyordu yanından geçtiğimiz çalılıktan. Çok uzaktan, bütün ovada yankılanan seslerini duyuyorduk oyun oynayan çocukların. Çocukların ölümü de oyuna çeviren inatlarını sevdiğimi düşünüyordum. O inatta iktidara ve endişeye itiraz görüyordum. O itiraza dayadım sarsak gövdemi ve ergenliği aşmaya çalışan omzuna koydum sol elimi. “Yine konuşalım,” dedim ve sustum.

Elim orada, omzunda kaldı. Kalsın.

Elim orada, omzunda kaldı. Kalsın. Ben değildim, kimse değildi “git” diyen. Belki avludaki çam ağacı, “git, dağları yurt edin kendine” demiştir. Gitti. Gittiği yerde zulme direnen binlerce Kawa vardı, onlara arkadaş oldu. Sesi arkadaşlarının sesiyle buluştu. Uykusunu onların uykusunun yanına koydu. Düşlerini onların düşlerine ekledi. Hayatı bir rivayet gibi yaşamaya itiraz etti ve gidip öznesi oldu mücadele tarihinin.

Kardeşimdi. Saçları okşanmış, okula gönderilmiş, yolları gözlenmişti.

Kardeşimdi, büyüyünce arkadaşım, gidince yoldaşım oldu.

Kardeşimdi. Bir sabah kimseye haber vermeden çıkıp gittiğinde Ali’ydi adı.

Kim bilir hangi adlarla dolaştığı dağlarda, Zülfikâr yerine Kawa’nın çekicini kuşandı.

Sonra tıraş olmayı unuttu babam.

Çocuklarını kollayan kanatlarının çaresizliğine bakarken gülmeyi unuttu annem.

Keder ile övünç arasında kalan kardeşlerim, yolunu gözlüyor hâlâ oyun arkadaşlarının.

Ergenliği aşmaya çalışan omuzda kalan sol elim bir hatıraya sahip çıkmaktan başka bir işe yaramadı. Yaramasın.

Elim orada, omzunda kaldı. Kalsın.

Wergerên ji Tirkî bo Kurdî

VEGOTINEKE SIYASETÊ¹⁴

Ahmet Tulgar

Efsaneya Kawayê Hesinkar, 2200 sal şûn de hê jî wekî hesinê di semaxê de tê kutan rohnî dide û di tariyê diçirûse. Û bi du taybetiyên xwe, ji nav gelek efsaneyên din derdikeve pêş û balê dikişîne. Aliyekî wê yê ‘pevparkirîner’ (ortaklaştırıcı) heye, aliyek din jî ‘rista wê ya xweser’. Niha ez ê li vir nekevime nava kiteyên Efsaneya Kawa. Ez ê ‘Kawayê Xwe’ vebêjim. Lêbelê a tam ji ber vê yekê pêşî divê ku ez behsa van her du aliyên balkêş yên çîroka Kawa bikim.

Dema ku em piçek ji nêz ve û bi awayekî hevberhevkirî li efsaneyên qedîm dinêrin, em dibînin ku ‘leîtmotîv’ û motîfên wan yên duyem, an jî pêreyî hemceleb in, heta wekî hev in. Efsane bi hêmanên motîfî yên ji nav vê ‘sîstem’a motîfan tên bijartin û li hev du tên zêdekirin ji hev du cihê dibin. Ev pêvajo dişibe wê rewşê ku ji sîstemeke zimanî ya giştî li gor ‘sentaks (hêmanên hevokê)’ û semantîkeke (watenasî) nû hevokan diafirîne. Lê efsane dema ku li gor hêmanên xwe ji hev tên veqetandin tişta ku derdikeve holê ev e; li cografya û çandên ku gelekî dûrî hev in, bi motîfên efsaneyên yên hemceleb çîrokên cihê hatine afirandin, vegotin û ev çîrok belav bûne. Efsaneya Kawayê Hesinkar bi vî aliyê xwe ve hevparkirîner e.

Em dibînin ku di seranseriya sadsalan de, dema ku mirovan dinya ji bo xwe vegotiye, motîf û îmgeyên herî ‘populer’ di van efsaneyan de bi kar aniye. Bi vê rewşa xwe ve ‘Kawayê Hesinkar’ ‘efsaneya nijadî/ezbetî’ ye. ‘Hesinê tê kutan’, ‘Karê giran’, ‘Hikumdarê zalim’, ‘Lawê tê qurbankirin’, ‘Meşale, agir’, ‘Cihêtiya di navbera du birayan de û dijminatî’, ‘Çavnebarî’, ‘Lêgerîna îksîra ciwaniyê’, ‘Perwerdehiya bi dizî ve’, ‘Lehengê ji rêzê yê li pêşberî hikumdar’... Ev hêman, di serdema efsaneyan de li cografyaya dinyayê gerîyane, wekî ku hê digere û fona ‘Kawayê Hesinkar’ û Mezopotamyayê de pergaleke nû pêk tîne. Dewlemendiya motîfan di hêla dîrokî de hevparkirînerkirina Kawayê Hesinkar derdixe holê.

Orhanê Hesinkar

Piştî 2200 sal şûn de, tevgera azadî û demokrasiyê ya Kurdan ku Newrozê jî aktuelîze dike, aktûelîteya Kawayê Hesinkar pêk tîne. A ev aktûalîte jî Kawayê Hesinkar ji nav efsaneyên qedîm derdixîne û tîne li gotarên siyasî yên roja me zêde dike. Dema ku ji 2200 sal behs bê kirin, helbet ev rewşeke xweser a nû ye.

A ez ê li vir, li ‘Kawayê Xwe’ bigerim. Li cihê ku efsane û rastî digihîjin hev û nêzikî hev dibin. Helbet, ez ê li motîfên ‘Kawayê Hesinkar’ jî binêrim.

Ev her du krîter, dema ez behsa şerekî ku di nava 25 salên dawîn de bi hezaran kesan jiyana xwe tê de ji dest daye bikim, ji bo ku terîfa min bêedalet nebe, pêwîst in bawer im.

Kutana hesin sebrê dixwaze, bibiryarbûnê dixwaze. Min ev bi wî re dîtin. Bi ‘Kawayê Xwe’ re.

Min lehengiyeke mutevazî jî li bal wî tespît kir. Ew wisa jiya. Bi tevazû û bi lehengî. Çîlekêş û zana bû. Dema ku çîleya xwe kişand û derkete derve rûyê xwe kur nekir.

Xwe gorî kiribû, ji bo gelê xwe, ji bo gelan.

Kedkarekî modern bû. Ne kesekî ji wan kesên di wêneyên kedkaran de bû ku heta dawiya sedsala 20’an, yek ji fîgurên bingehîn ê îkonografiya sosyalîst bû û bi awayekî jî li tesewira ‘Kawayê Hesinkar’ jî dihat. Yekî hûr û zeîf bû. Hêza wî modern bû. Hêza aqil û wijdanê bû.

Dema mir, dema ku em terk dikirin, ew ê êvara pûşperê, tevlî efsaneyê dibû. Tevlî vegotineke din a gelê kurd, Mem û Zînê dibû. Û dibû vegotineke dîtir: Orhan Doğan.

Beriya hilbijartinên 22’yê Tîrmeha 2007’an bû. Ji ber sedemên hiqûqî nekarî bû bibe yek ji ‘Berendamên Hezar û Yek Heviyê’. Çi xem e. Ne min got: Tevazû û xwegorîkirin ji xisletên wî bûn. Di wê êvara pûşperê de, wî wiha bangî gel dikir: “Yên ku 13 sal berî niha li ber deriyê Meclîsê bi patika me girtin, digotin qey wê girêdan û hezkirina me ya ji bo gelê kurd jî êsîr (dîl) bigirin. Lê xwe xapandin, hem jî pir xwe xapandin. Nehiştin em beşdarî hilbijartinên 22’yê Tîrmehê jî bibin. Bila be, bila nehêlin. Ji xwe em ne li pey meqam û mevqiyan in. Em di 22’yê Tîrmehê de bi dehan Orhan Doğan, Leyla Zana, Hatîp Dîcle û Selîm Sadakan dişînin parlamentoyê. Hetanî îro em di bin emrê gelê xwe de bûn. Em ê xizmeta xwe ya ji bo we berdewam bikin.”

Wê êvarê, wê heman êvarê, Orhan Doğan di axaftina xwe ya nîvcomayî de, ev yek jî digotin dema ku krîza dil derbas kir û xwe berda hembêza gelê xwe de: “Dostên hêja, ji ber ku min hetanî îro ji bo we aştî pêk neaniye, ez ji we lêborîna xwe dixwazim. Li ser navê hevalên xwe ez lêborînê dixwazim.”

Tê zanîn, piştre xwe berda hembêza gelê xwe, tevlî efsaneyê bû.

Li Bazîdê, di çarçoveya ‘Festîvala Çand û Hunerê ya Ehmedê Xanî’ de ev axaftin dikir Orhan Doğan. Di dawiya mîhrîcaneke ku li ser navê nivîskar, vebêj û tamorgerê Mem û Zînê, Ehmedê Xanî dihate lidarxistin de. Gelê wî jî ew, li bal van evîndarên efsanevî sparte axê. Gora wî, li erdê Mezopotamyayê ye ku li wir efsane û rastî hercumerç dibin.

Ji bo min, ew digel efsane û rastiya xwe hevparî û xweseriyên têkoşîna gelê kurd a di dîroka mirovahiyê de radixe holê.

Ez dibêjim, ez ê bikaribim ‘Kawayê Xwe’ di ser wî re vebêjim. Ez vedibêjim. Dostê me Orhan. Dîsa jî em ew zû ji dest da.

ÇAR PARÇEYÊN WÎ PÊŞMALKÎ...¹⁵

Halîl Încesu

Ew lehengekî rasteqîn e.

Ji ber ku mirovekî ji rêzê ye. Ne li du lehengiyê ye û li kar û barê xwe dinêre. Tirs, metirsî, êş û neçariyên wî hene...

Pêwendiya dijderketina li hemberî neheqî û zilmê bi wêrekî û lehengiyê re tune, ew rewşeke refleksî ye. Û Kawa bêkêmasî kesekî wiha ye an jî ji ber ku wiha ye bûye leheng.

* * *

Dema ku Kawa tê gotin, tişta tê bîra min çîrokek mîtolojîk e ku ez nizanim bê ka min ji kê bihîstiye an jî ji ku xwendî ye:

Kawayê Hesinkar piştî ku zilma Dehaq li holê radike, roj tê wekî hemû faniyan ew jî dimire. Piştî mirina wî, gel pêşmalkê wî yê hesinkariyê wekî emanetekî pîroz diparêze û vedişêre. Bi kevirên hêja yên wekî mucehweran û zêran dinexşîne... Roj tê li ser pêşmalkê hesinkariyê yê Kawa ji bo mirov zêrekî çaryek pê ve bike cih namîne. Dem ew dem e ku li Rojhilata Navîn û Mezapotamyayê pejna êrîşên artêşên Îslamê tê. Û mixabin pêşmalkê hêja yê Kawa ku bi kevirên xişr û xemlê neqişandiye dikeve destê dagirkeran.

Yên ku pêşmalkê desteser dikin, bi hev du re parve nakin û di navbera wan de şerekî mezin dertê. Di dawiya şer de, çar qebîleyên Ereb, pêşmalkê dikin çar parçe û di nav xwe de parvedikin. Û warê Kurdan piştî ew ê rojê careke din dikeve serdemeke tarî. Ji ber ku nekarîne pêşmalkê hesinkariyê yê ku bûye sembola berxwedanê biparêzin Kurd tên neletkirin û dibin çar parçe. Xilasiya ji rewşê, tenê wê bi peydakirin û anîna cem hev a çar parçeyên pêşmalkê mimkun be...

Çîrok û meselok çi qas rast in nayê zanîn lê îro ji hêla her kesî ve tê zanîn ku welatê Kurdan wekî di çîrokê de derbas dibe, bûye çar perçe.

Newroz û Kawa tim bi vê çîroka mîtolojîk a xembar xwe dixin bîra min...

KURTEDÎROKA KAWAYÊ MİN¹⁶

Kawa Nemir

Bîranîn ne bêalî ne.

Akif Kurtuluş

Bêyî ku ez di nava zanyariya dîrokê de bifetisînim, ya ku bi tenê dibe mijara salnameyên erzan ên qewareya wan berteng, ku ez çu caran nikarim ji berratiya wê bawer bibim û dilê min lê rûnanê, min dil heye ku ez li ser xala ku efsaneyeke bi hezaran salî, Kawayê Hesinkar, bi ‘îro’ re li ser hev dibirrin an jî xala ku ‘îro’ efsaneya mijara behsê ji nava rabirdûya wê ya bi hezaran salî de dikişîne derdixe û bi ‘îro’yê ve girêdide biaxivim. Ez ku mirovek im, yê ku bi temenê xwe pê ve hewil daye ku bibe Kawa, tiştê ku di ser her tiştî re bi min dikeve ew e ku ez bi zimanê xweserî wan nêzîkiyê di mijaran bidim û wan qet nedim paş û pêş.

Ji nû ve hûnandina ‘Kawa’. Terîfkirineke ji sedî sed guncaw. Çawa ku min pirtûkeke biçûk a der barê Efsaneya Kawa de bi dest xwe re xwend, ku di sala 1989’an de, di saleke li gorî temenê min wisa berwext de, text-bext ketibû destê min, min dest pê kir Kawayê xwe ji nû ve hûnand û jiyana min a ku bi canzeriyeke bêbinî ve ez ji Kurdistanê girtim kişandim Stenbola Tirkiyeyê, ji binî ve hate guhestin. Henaseya dûdûk û meyê ya di qurmê darên mişmişan de veşartî û yekî ku Hrant nebe, ew ê zû bi zû nikaribe bibihîze, Girîdax an jî Masîsa ku ji Kök Tengriyê berztir e û naverasta gewdeyê wê lana Gamasî ye, deşta ku mîna ku hemû cîhanê vegire di qula çavê zarokekî de fireh û bê dawî dibû, bîşengên stûxwar, darebiyên bî yên pîr î çav bi hêsir, qelemeyên ku mîna qelemên bi bejn û bala xwe ya xweşik ve esman hildidane binê qeftê, biziyên serhişk, hêşînê biharan û havînan ê kûr î di nava toz û tirabêlkê de, herriya payîzan a ku dihate çongan, sermaya zivistanan a Sîbîrê, gerdûneke gewre ya ku dikare bi gerdûna Faulkner û Yaşar Kemal re sêrî bikişîne, ew welatê berdar ê ku Hayastan û Kurdistan li ser hev dibirrin, piştî ku ev giş li pey min man, gotina rast ev e, ‘ez ketim’. Lê pirr tê ve neçû, bi zehmetî bûya jî, ‘min çêtir girt’ ku ez rabim ser piyan. Wekî zarokê cimaeteke bêheq, bêhiqûq, bêhiş, bêwêje û serberjêr î rast li nava jiyaneke bi destên kesên digel jidestdana hişmendiyê ya tirsnak wer dizanibûn ku dijiyan, bi hêwirzeyeke berbad, lê di kakilê xwe de bi bêşexsiyetiyê, tirsê, bi bêpariya ji xwegiramiyê dirûvgirtî, wan ez virvirandim gerdûneke din a ku ez bi bayê bezê tê gihiştim bê ka çawa dişuxulî. Tiştê ku ez han dam ku ez helbestan binivîsim û di warên cihêreng ên wêjeyê de biafirînim jî, ev îdiaya min bû, ku min xwest bibêjime wan, ca bisekinin.

Divê mirov çawa bijî?

Wekî kesekî ji binemaleke ku bi koçeke bê westan û rawestan li berûberê tixûban ji wir de ji wê de derbiderî dereke din bûye û ev du sed û pêncî sal e ku hîç neceribandiye ku ranêzîkî têgihiştina Ehmedê Xanî bibe, gelo min diviya çawa bijiyama? Te dî pilingên kok li wan qeliyayî hene, kok li wan diqele, lê awirên bîranîna wan ên ku dikin ku qesas sawê bigirin, mîna awirên pilingê William Blake ji nişkê ve çîk û çirûsk ji wan diçin di nava daristanan de. Lê va ye nepaktirîn tişt dihate serê kesên ku ez ji cîlê wan bûm: Hê ew bi gewdeyî li ser piyan, cîlê wan ê çandî bi çargavî berî dabû kokqelanê.

Gelo min diviya çawa bijiyama? Bi xezeb, bi serberjorî, min xwe bidehibanda û xwe û tiştê li derî xwe biguheranda. Min diviya bixebitiyama û bibûma nemir. Tevî ku ez timî li dijî tundûtûjiyê û her tiştê ku tundûtûjî hildiberand bûbûm jî, bêyî ku li xwe bihatama rehmê, min diviya guleya pêşîn berî xwe bida. Nexwe wê kulîlkên dargerînkan ên şîrikî û spî çawa bikaribûyana dest pê bikirana ku ji nişkê ve stranên hênikiyê bibêjin? Min herî pirr jî bêriya wan dikir, yek jî bêriya bîşengên ku dişibiyan jineke bedew î esmer a ku bi biharê re porê xwe yê reşqetran dide ber bê. Ew welatê min bûn, êdî min diviya ew binivîsandana.

Her çi qasî hinek rabin bi wêrekiya xwe ya ji nezaniyê ve tiraneyê xwe bi vê yekê bikin jî, ev tiştê ku ez dibêjim, pilingê û paşxaneya dirûvgirtina navê min, îmzeya min û kêferata min e. Niha min dixwest ku ji her kesî zêdetir Mehmed Uzunê delal ev tiştên min nivîsandî bixwendana.

Her çend berteng be jî, bi maweya bîst salên ji wan rojan û vir ve derbas bûyî, yên dijwar lê bi wî qasî jî efsûnbar, bê ka min bi xwe çi di wê demê hilanîn, êdî beşek ji civakê baş pê dizane. Êdî ev yek jî baş tê zanîn ku nifşê min bi rabirdûyê, bi kelepora kurdan a devkî û nivîskî re hesab girt, bi hêz û şiyana ku wî ji wê yekê wergirt, bi kêferateke bêhevta niha ava kir û wisa ne bi nîvzarî, lê bi veqetaneke heta ku tu bibêjî bes tûj û bi navên ku heta ku tu bibêjî bes îdiayên mezin tînin bîra mirov, beşdarî nava refên wan kesan bû, yên ku dest di kelepor û dahatûya vê civakê wer dan. Bawer im ê pirraniya hevalên min ên helbestkar û nivîskarên kurd ên ji nifşê Rewşenê jî, serpêhatiyeke wan a Kawabûnê ya ku dimîne vê heye.

Kawayê min êdî amadeyî qewxeyê ye

Piştî vê serpêhatiya demdirêj, yek jî bîranîneke min heye, ya ku ez behs nekim, wê çênebe, ya bû sedema ku ez tê bigihîjim wekî ez êdî berra jî bûme Kawa. Sala 2004’an bû, di Mihrîcana Çand û Hunerê ya Amedê de, li Hêwana Şanoyê ya Şarevaniya Bajarê Mezin, piştî çalakiyekê bû, ya ku ez li hafa bi sedan kesan pê ketibûm, min bi şax û şovên fireh qala derdekî xwe dikir, yek ji derdên xwe yên ku ez hê jî her û her gilî dikim. Ma qey wê hingê mîna niha bû? Na. Wê hingê min hê jî bi bengîtî hez dikir ji Amedê. Sersebeba ku hişt wekî ez bibêjim, “Zeman û mekan ev der. Zeman û mekan, Amîd.”, ew jin bû, ya ku min bi bengîtî jê hez dikir. Demeke razdar bû, ku awirekî dûr jinek şil dikir. Axirî min kûçikên ku di hundirê min de direyan kuştibûn û ez radestî dirêjtirîn zivistana temenê xwe, radestî Evînê bûbûm. Ez bi vî hawayê razdar peyivîbûm arasteyî ‘keleh’ê. Ez çawa ku ji ser dikê de peya bûm, min hew dît du kes ber bi min ve tên. Ku niha bibînim, ez ê yê duduyan çu carî nas nekim, lê ez ê wî zilamê kej ê ku sî salî tiştek bû, çavine şîn li ser bûn, ên ku bîzê min lê naçe, yê ku dabû pêşiyê û hat got zing û li ber min sekinî, heta ku li dinyayê xweş bim, ez ê ji bîr nekim. Awirên xwe kuta awirên min, bi devoka Kurdî ya Mêrdînê, bi nefret hilda ji min pirsî, “Heval, tu welatiyê kîjan welatî yî?” Bawer im min di temenê xwe gişî de awirên xwe wiha nekutabûn nava çavên tu zindiyekî, bi matmayîna ku tona dengê zilêm da min, ji devê min pekiya, min got, “Ev çi ye lawo? Tu kî yî?” Tu nebê polîsên sivîl in, di nava bi sedan bîneran de rûniştibûne, bi derbestiyeke mezin, bêyî ku şerm û fedî bikin, gotara min kişandine kamerayê, bi vê jî nehatine ser, bê sekin nîşe girtine ji xwe re. Zilam bi dest xwe re derbasî Tirkî bû, pirs li pey pirsê pirsî, wekî nizanim navê min çima Kawa Nemir e, di nasnameya min de kîjan nav hatiye nivîsandin, nizanim ji çi re Newroz, nizanim ji çi re Kawayê Hesinkar, Ferîdûn û Purmaye... û “nasnameya xwe bide” gote min vî çavê şîn. Hûn pê dizanin, li ciyekî ku yê dagirker ji xwe re wekî mêtingeha xwe dizane, tu nikarî li nava çavên yê dagirker binihêrî, ev yek zehf zehmet e, ji bo ku tu nikaribî li nava çavên wan binihêrî, ew çerxeke zilmê ya hûtasa belavî hemû kêliyan dikin û digerînin, lê hê jî ku min awirên xwe kutabûn nava çavên mêrik ên şîn, hêzên şarevaniyê yê zebite civiyan û hatin. Tu nebê mebesta mêrik ew e ku lîstika Tirko bilîze, te dî tiştekî mîna ku gur dade nava kêrî, birr bike û Kurdekî ji xwe re zeft bike, ya mêrikî ew bû. Ez piçekî sekinîm, min gotê, navê min ji efsaneya Newrozê maye, navê min ev e, heke nasname be, bigirin bila ji we re be, we ew bi darê zorê da min û min nasname derxist dayê. Mîna Filehê ku çav bi penêrê terr bikeve, wisa li wan hat. Zebiteyan ez di nava hev re kirim û ji wir derxistim, wan ez nedame wan, di pey re çûn, ka çawa kirin ez nizanim êdî, nasname ji wan standin.

Min wê rojê, li wê hêwanê, gelekî baş dît ku Kawayê min êdî mezin bûye, amadeyî qe(w)xeyê ye û min dît ku qenebe bi nivîsandina Selpakfiroşê ve min ‘dadana mezin’ çawa rûxandiye û paşê her tişt bi bayê lezê hêşîn hat, gihişte perên esmanan, ez bûm bavê kurê xwe, Siyabend Arî yê dûredest ê ku mîna Mazlûm Doxan bi awirine tund li cîhanê dinihêre û hatina wî ya bo cîhanê bû desteberiya berdewamiya hebûna min a li ser rûyê cîhanê ya 2200 salî.

Ez bi jidiliyeke mezin dawiyê li rê û zêyê tînim û dibêjim, qey ji ber çi ez bêçune rahêlim xwenîşandana nefsbiçûkiyê. Awirên xwe dikutim nava yên ku jiyana min rûçikandine, piştî ku bi reda xwe ya mezin a ku min li dagirkerên giyanan kiriye, min ew qas pirtûk kirine malê Kurdî û piştî bedewtirîn fêkiyê cîhanê yê ku bi para Evîna min ket, ez heta ku hûn bibêjin bes pê bawer im ku ez ê wekî Kawa Nemir, zû an jî dereng, lê ji min we ye bi berwextî, lê bi bextewarî bimirim. Ji ber ku li rûyê rastiyê min baweriya xwe her dem bi çîrokê anî, bêyî ku hîç lomeyan li ciyê ku çîroka Kawayê min xwendî ez girtim anîmê bikim jî, min hewil da ku ez bi edeba xwe bijîm. Li cîhaneke ev çend bê edeb, bi veguherandina nevrozê bo Newrozê, bi peristina bo agirê efsaneya 2200 salî yê ku venamire...

‘MAÇEK BIDE MIN YAR...’¹⁷

Mehmet Atli
(Muzîsyen)

Li ser rola îstisnaî ya muzîkê ya di jiyana civakî ya kurdan de carinan tê sikinîn. Lêbelê ev mijar hê li benda xebatên cidî yên akademîk e. Dema ku xebatên bi hûrbînî bêne kirin, wê bê dîtin ku bi taybetî jî nifşên piştî 12 Îlonê, têkiliyên herî xurt ên bi zimanê dayikê û kevnoşopiyê re, di ser muzîkê re danîne.

Hevnasîna min a bi Newrozê re jî wiha çêbû.

Peyva qedexe ya zimanê qedexe

Di zaroktiya xwe de, min ji kasetên ku di hawira polîtîk a salên 70’yî de hatibûn çêkirin ev peyv bihîst cara pêşîn; bi tiniya xwe ya ecêb bandor li min kir. Piştre dema ku ez hîn bûm ji derveyî wateya xwe ya polîtîk a di jiyana mezinên me de, wateyeke din di xwe de dihewîne êdî bi temamî bala min kişand. Ev kaset bi derbeyê re hatin şewitandin û tunekirin. Ev yek jî bû sedem ku min bêhtir meraq kir. Wek, yek ji peyvên herî qedexe yên zimanekî qedexe Newroz êdî ketibû hiş û bala min.

Têkoşîna çekdarî ku ji salên dawîn ên 80’yî ve berdewam dikir, li taxa me jî dengvedabû, bi qetlîama Helepçeyê re êdî li bajêr (Amed) hewa guherîbû. Êdî li qadan lastîk dihatin şewitandin û govendên mezin dihatin girtin. Ji van qadan ez diçûm a herî zêde nêzikî mala me ku li taxekê bêşans a bi navê Körhat bû. Vê liv û hereketa ku ne min karî di nav de cih bigirim ne jî li derve bimînim, dema bi sedan zarokên wekî min girte nava xwe, helbet min tehmîn nedikir ev serhildana ku dê kesayetiya me, nasnameya me, di nav de (an jî li rex) dirûv bigirta wiha mezin bibe. Li dor agir, bi hesta lîstikekê, dengekî ku di nav atmosfereke wiha ecêb a ji ewrên toz û gazê de mezin dibû tê bîra min. Dengekî ku her diçû bilind dibû û tê de Kawa, Dehaq, çakûç... û bêhesab hemanên din hebûn...

Kovarên wekî Ozgur Halk, Deng, Medya Guneşî ji bo me nifşên piştî derbeyê tiştinên nipûnû digotin û di van kovaran de, îllustrasyonên Kawa bi feraseteke dîtbarî ya “serdema Stalîn” dihate resimkirin: Mil û zendên xurt ku di nav alava agir de bilind dibû û mirov digot qey wê enerjiya wî ji çakûçên wî bipişkive, hinek dişibiya bavên me yên cotkar-karker ev Kawa. Ev atmosfer hemû, ji me re wekî mizgîniyeke ku wê zarokatiya me ya ku em zêde jî jê ne razî bûn û kuçeyên me yên xizan biguheranda dihat ji me re.

Newroz hincetek e!

Di salên min ên lîseyê de, tiştên ku li Cizîr, Kulp û Nisêbînî diqewimîn di nav hîseke dehşetwarî de, li korîdorên dibistanê, li bexçe bi pistepist dihatin axaftin. Lîseya Diyarbekirê (Wekî Teksas dihat binavkirin) di sala 1990’î de, belkî jî bi çalakiya yekem a piştî 12’ê Îlonê hejiya. Me hewl da ku em Newrozê pîroz bikin. Wê salê ku bi şîdeta polîsan re hevnasiya me çêbû, wekî min ji bo gelek hevalan dawî li salên zarokatiyê hat. Dema ku salek paşê di Newrozê de cardin dîsa çalakiya me dubare bû, bi hinceta ku em di bin bandora xwişk û birayên xwe yên li Fakulteya Perwerdehiyê ya li hember de dimînin, dibistana me hate girtin!

Dîsa di heman salan de, Koma Dengê Azadî ku di demên pêş de ez ê jî bibûma endamekî wê, li Tirkiyeyê yekem albûma kurdî ya pop derxistibû: Hêvî (Rûmeta derxistina ya dîtir jî aîdî Koma Amed e: Kûlîlka Azadî). Strana yekem a albûmê, di nav dengê alava şewatê de, bi partîsyoneke hişk lê hêvîdar dest pê dikir û dîsgotina stranê digot; “Newroz Tê”. Bi rastî jî mirov bi heyecanê dixist: “Çend û çend zivistan çûn gîhiştin biharê/ û çend û çend berbang çirand şevên tarî”

Bi vî hawî, bi salên zanîngehê re dema ku ez bûm muzîsyenekî profesyonel, ji Agirî bigire heta Holandayê ez wekî muzîsyen beşdarî gelek Newrozan bûm û min dît ku Newroz hincetek e; tişta esasî, pirsgirêkên berbiçav ên mirovan in. Di vir de fonksiyona mît û efsaneyan a civakî derdikeve pêşberî me ku hê ji hêla kurdan ve bi awayekî binyadî (yapısal) û hwd. li benda xwendinên akademîk in. Lêbelê dîroka modern a trajîk ku kurd tê de dijîn, bi lezûbez û hinek jî ne rast, ev gel polîtîze kiriye. Ji ber vê yekê jî li ser vê mijarê û mijarên din ên bi vî rengî hê xebatên akademîk nikarin bikevin rojevê.

Eleqeya ‘turîzma siyasetê’...

Bi salên 2000’î re, ku şaredariyan dest bi pîrozbahiyên Newrozê yên girseyî kirin, wekî ku kevirek li serê dewletê ketibe û hişê wê hatibe cih, kampanyayên “Nevruz bizimdir (Nevruz a me ye)” dimeşine. Her çiqas wekî gelek kesan, ji bo min jî efsûna vî karî hinek xira bibe, ji ber ku ya me bi “w”yê tê nivîsandin, hê jî taybet e.

Wek ku travmaya me ew e, bîna muzîka xwe em dibêjin bila Newroz jî aîdî me tenê be... Nexwe kî wê naxwaze rojekî wekî cejna biharê pîroz bike?

Tiştekî dîtir, wisa dixuye ku hin aliyên nû jî li mijarê zêde bûne: Pîrozbahiyên Newrozê yên girseyî û mezin ên li Amedê, mirov dibêje qey bi taybetî jî ji bo nifşên nû yên li Ewropayê ku bi efsaneyên têkildarî Amedê mezin bûne, wekî mijareke turîstîk balê dikişîne ku bi min ev jî pêşketineke baştir e. Eger kategoriyeke wekî “Turîzma siyasetê” hebe ev rewş tam jî ji bo wê dibe nimûne, mirov bi awayekî dixwazin werin vê coşê bijîn, wêneyan bikişînin û di dîmenan de bi cih bigirin. Ez dibêjim, divê mirov vê rewşê wekî elametên normalbûnê bibîne.

Dîsa jî ji bo min Newroz hê bi awayê herî saf û jidil îfadeya xwe li bal Aram dibîne: “Maçek bide min yâr/ Cejna te pîroz e...”

KAWAYÊ MIN

KESÊ FÊM DIKE... VEDIBÊJE... PARVE DIKE...¹⁸

Sennur Sezer

Ji rojan yekşem bû. Kawa di nav nivînên xwe de raza bû. Pêşî ber bi aliyê rastê, paşê ber bi aliyê çepê zivirî û ji nişka ve veciniqî. “Xwedêyo, Kejê îşligê min li ku ye, goreya min...” Lê dengê wî bêbersiv ma. Kawa tenê hatibû hiştin û neçar bû ku bi tena serê xwe kincên xwe ber bike. Bi vê hersê rabû. Bi taybetî jî bi zanatî piyên xwe bi gurmegurm li erdê xist û meşiya. Qaşo dest pê kir li kincên xwe geriya.

Kejê teşta hevîr kişandibû ber xwe, li ser textê nan hevîr vedikir hewl dida ku ji keça xwe ya mezin re bigihîne. Keçikê hevîrê ku tenik tenik hatibû vekirin diavêt ser sêla sor, nanê li ser sêlê diqeliband, yên ku dipijiyan diavête ser potê nan. Dayik û keça wê heta ku ji dest wan dihat hewl didan ku berî zarok hişyar bibin nan bipêjin û ji holê rakin. Nexwe zaroka wê wekî gurên birçî berê xwe bidana nan, yexme bikirana û keda dayik û keça wê jî wê badilhewa biçûya. Çawa hebe wê di dawiyê de hinek hevîr bikirana nanê şilek. Hemin hinek rûnê nû heye...

A wê hingê Kejê dengê zilamê xwe bihîst, lê xwe ji keriyê danî. Wayê karê wê hebû, dilê wê nexwest bi hevîrê destê xwe ve cira wî bikişîne. Dixuya ku wê dîsa biçûya qesrê. Wê kinc neecibanda û bi ser de biqîriya... Jixwe tişteke wî yê wisa baş jî tune bû, wê karê pînekirinê derketa, wê çarix paqij bikira, îşlig pîne bikira... Ew hesinkariya qesrê çi kar e ku hîç dawî lê nayê. Tenê aliyê wê yê xweş, navê wê ye. Wekî her kesî li sûkê kargehek wî hebûya, mehê carek bûya jî li mala xwe, bi jin û zarokên xwe re pariyek nan bixwara...

Kawa kincên xwe ber kir, çarixên xwe yên nû ji tûrikê xwe derxist. Diyar bû ku dayik û keça xwe nan dipehtin, hê ku kurik hişyar nebûne wê nanên nû li dûrî çavan veşartana û taştê jî amade bikirana. “Wey li vê feqîriyê... Lawên xelkê bi xwarinên xweş tên mezin kirin yên me bi têra xwe nanê germ...” Ji nişka ve wekî ku bêhn jê çikiya. Ji bo ku ji birîna qral re bibin derman “ji lawên xelkê” wê îro çend kes bikirana qurban gelo? Birêvebirina mêrasîma qurbanê ew canzerî kiribû. Di rûyê her xortê ku wê bikirina qurban de wekî ku rûyê lawên xwe bibîne, destên wî diricifîn, agir bi kezeba wî diket. Îro çi dibe bila bibe, wê xortek veşarta, ji şûna wî wê bizinek bikuşta û mejiyê wê yê bixwîn dirêjî hekîm bikira. Eger pêdernexistana wê baş bûya. Lê ku pêderxistana... emannn ma ji mirinê wêdetir çi heye...

* * *

A Kawayê min ev e. Hesinkarekî kurd ê xizan. Kesekî ku destheqa wî bi têra heqê xwarina zar û zêçên wî nake. Wezîfedarê qesrê be bi kêrî çi tê. Nakokiyan baştir dibîne û hebe nebe herseke nikare wateyekê bidê di hundirê wî de mezin dibe. Demekê serdestan pîroz dibîne, ji bo hemû fermanan serê xwe ditewîne lê baş e ku ev rewşa serîtewandinê zêde dirêj najo.

Aliyê muhîm yê Kawayê min ew e ku hewl dide tiştên dibe fêm bike, tişta ku dizane vebêje, a fêm bike jî par ve bike. Serkeftina wî ya civandina mirovan. Kesekî ji qelebalixê...

Kesekî ku gava tê vexwendin bêyî dilê xwe rûdinê ser sifreyan, qedr û qîmetê dizane. Kesekî ku ji bo wî rêz û hurmet tê nîşandan, kesekî xebatkar... Rêberekî gel... Nexwe ma komên xelkê didan du wî?

Ya herî baş hûn bi baldarî li awêneyan binêrin, yek ji çirûskên ku ji ocaxa Kawa pekiyaye belkî jî di nava çavê we de dibiriqe.

XATIRATA DESTÊ ÇEPÊ

Vecdî Erbay

Bihara dema borî bû,

ku wê heta hetayê dev ji min bernede...

Bihara dema borî bû, ku wê heta hetayê dev ji min bernede... Tê bîra min: Dikir ku mirov ji neçarî bayê hênik ê nûbûna biharê, çoşa wê û bêhna wê bibihîse. Çend ewrên biçûk ên li asîmanan ku li wê valahiya bê dawî asê mabûn, ne ewrên baranê bûn! Roj, bi qasî ya ku di wêneyekî ji hêla zarokek biçûk ve hatibe xêzkirin, şêrîn û rûken bû. Riyeke zirav di navbera ûşiyên genim de dirêj dibû. Em tê de dimeşiyan. Ez: Metirsiyek geveze û ew: Bêdengiyek hurmetdar. Min cixare dikişand û diaxivîm; wî bi bêdengî li min guhdarî dikir.

Çawa nizanim, lê axa bi nêm û nerm, hewl dida ku mirov ji wê rastiya tahl, hesab, berpirsiyarî û metirsiyan dûr bigire. Wekî ku, cînayetên faîlên wan meçhûl li welatekî din pêk dihatin, bi xuşexuşa xwînê çiyayên ditîr dinaliyan, li gerestêrkeke din bi tirs li benda şevê dihat mayîn. Ax bi nêm û nerm bû û hewl dida ku vê yekê ji xwediyê piyên ku li ser dimeşiyan re bibêje. Lê ne wisa bû ha. Çiyayên şîn û bi heybet ku gevezeyê metirsok û bêdengiya hurmetdar li ser ûşiyên genim re lê dinêrin, digotin ev ne wisa ye. Çiyan, gundên şewitî dianîn bîra xwe, jinên rastî tecawizê hatibûn, kesên di nav kuçeyan de hatibûn kuştin û hevalên xwe yên ku hildida hembêza xwe vedigotin.

Em bi du zimanan diaxivîn. Yek yê dewletê bû, em piştre hîn bibûn. Yê din ê dayika me, ku em di nav de hatibûn dinê. Berî niha demeke dirêj bû, lê min ji bîr nekiriye; ji bo ku metirsî û hêviyê, hezkirin û nefretê, mayîn û çûyînê bînim zimên her du zimanan jî têrê nedikir. Li aliyekî Derew hemû li aliyê din Rastî. Derewê digot “Hişbe” û jiyaneke bi ewle diyarî dikir. Rastiyê hepisxane destnîşan dikir û riya çiyan.

Di her du zimanan de kekeme mayîn çawa mirov diêşîne, ez hîn dibûm. Min nedikarî ez çûyînê, ne jî mayînê bînim zimên. Bêdengiya hurmetdar guhdarî dikir û mezin dibû, min didît.

“Em di dibistanê de mamosteyê faşîst naxwazin!”

Gotibû, “Em di dibistanê de mamosteyê faşîst naxwazin!” Dema borî, lê baş tê bîra min. Li ser piyan bû, ez difikirîm, min digot, “bejna wî zarokî kengê ev qas dirêj bû” û bi awayekî ecêbmayî min lê dinêrî. Dengê wî yê ku ji xamatiyê qelişî bû, gur bû, gotinên wî zelal û ji tawîzdanê dûr bû. Dîsa jî ew dengê di dibistanê de olan dida, dengê zarokekî lîseyî bû ku ji bo mezin bibe ecele dikir. Belkî, tenê ji ber vê yekê bû bi min xweş dihat.

Herkes li sinifê (polê) bû: midûrê dibistanê, ‘mamosteyê faşîst’, malbatên muxbîr û xwendekarên ku beşdarî çalakiya boybotê bibûn...

Li derve leşker disekinin, di dest wan de çekên lûledirêj. Dixwestin di navbera rêveberiya dibistanê û xwendekarên ku çalakî pêk dianîn de çereseriyekê peyda bikin. Digel xwendekaran malbatên wan jî dihatin tehdîtkirin, û bibîrdixistin ku leşker ji bo ku mudaxale bikin li derve amade ne. Wê demê kiribû qêrîn, “Em di dibistanê de mamosteyê faşîst naxwazin!” Mamosteyê faşîst li wir, li quncikekî sekinîbû, li bendê bû ku xwendekar lêborîna xwe jê bixwazin. Li benda serkeftinê bû. Digot, “Em nikarin ji mamosteyê ku ji ber kurdbûna me, me biçûk dixîne lêborîna xwe bixwazin.” Dewleta ku li ser serê wî sekinî bû ne ez bûm, min negot “Hişbe”. Dûre, bi tirsa dibe ku tiştek were serê wî min jê re gotibû “piçek sakîn be”.

Ew mafdar bû û dewlet li derve disekinî.

Boykot bi dawî bû, lê xwendekaran lêborîna xwe nexwestin.

Piştî bûyerê ‘mamosteyê faşîst’ tayîna xwe xwest, çû. Ew, piçek din jî mezin bû di nav nûçeyên mirinê de. Min li wî dinêrî û wek ku ez hîn dibûm dîrokek veşarî ya mezinbûnê heye û di demeke ku mirov qet hêvî nake de xwe îfşa (eşkere) dike.

Bera, zanîna dîrokê tiştek çawa bû?

Bera, zanîna dîrokê tiştek çawa bû? Ez behsa wê dîroka dagirker a ku hatiye pîvandin, sazkirin û ezberkirin nakim; ez behsa wê zanîna dîroka dikim ku di hêrêma azad a mejiyê me de ji xwe re cih dîtiye û dikare rabirduyê bi qasî helbestekê rave bike. Ji ber ku, di cihê ku lê çêbûye de çîrokek bû dîrok, efsaneyek bû, destaneke ku di nava rojê de xwe nîşan dide û hemû tiştên qedexe bû. Bi Kawayê Hesinkar dizanî, Kawayê Hemdem jî... Ji Şiwan Perwer “Kîne Em” guhdarî kiribû. Pê dizanî ku Zekiye Alkanê li ser bircên Amedê agir bi bedena xwe xistî ye. Wî ji bo rûpelên bi sansûr ên rojnameyeke ku hatibû bombekirin nivîs nivîsîbûn, polîsan bi ser mala wî de girtibûn, li birayên/xwişkên wî îşkence hatibû kirin û herrojhorrojherroj xebera mirina hevalên xwe stendibû. Bi van agahiyên rojane fêrî dîrokê dibû, hê paş de diçû, li Ezezîzê digel Seyîd Riza, li Diyarbekirê digel Şêx Seîd li ber mangeya îdamê disekinî, digel Îhsan Nûrî xwe dirêjî bilindahiyên Agirî dikir. Li Mem û Zînê, Siyabend û Xeçê, Derwêşê Evdî û Edulê guhdarî kiribû.

Cografya, dîrok, çand, ziman... her tiştê wî hebû, lê wekî kurdan welatekî wî jî tunebû.

Bi van hemû tiştan dizanî. Tiştên ku wî dizanîn, nîşanî wî didan ku nivîsandina dîrokê, an jî wekî kirde beşdarbûna dîrokê dijwar e lê mimkun e. Her wisa wî bi vê jî dizanî ku carinan mirov neçarî vê yekê dibin...

Her tişt pir giran bû, definkirina mirov

a li cihê ku mirov lê dihat dinê jî...

Her tişt pir giran bû, definkirina mirov a li cihê ku mirov lê dihat dinê jî...

Gera bi maskeyê ku nasnameya mirov vedişart giran bû

maskeyê ku ziman tune dihesibîne

maskeyê ku bi derewan bawer dike

maskeyê ku çiyê nabîne

maskeyê ku lorîkan ji bîr dike

ê ku navê darê înkar dike

ê ku navê avê xelet dizane

ê ku li sirûdan rû badide

ê ku li xwe biyan

li jiyanê ker

li evînê lal

jiyana bi maskeyekî

giran bû.

Wisa bû, demsal bihar bû û her tişt giran. Gotina ku ji bîr û ezitiyê pêk dihat giran bû û hukmekî wê hebû li ser hemû jiyanê.

Ê ku bi zimanê xwe re ne li hev be

Ê ku li milkê heramiyan ne eşqiya be

Ê ku li rûyê zemên ne awêne be

Hukmê gotinê û temen tune ye

Wisa bû, demsal bihar bû û her tişt giran. Dil peltek, ezman mexrûr û tekane xewneke ku guleyan şevên wê neqelaştibe tunebû.

Zilm û tirsa hegemonyayê giran bû

karantînaya desthilatdariyê ya ku di nav hişê mirov dida

bêdengiya konên feodal a ku nazikbûna xwe winda kiriye

bêkesiya hestên ku qiblegeha xwe şaş kiriye

giran bû.

Giran bû her tişt û xewnan ji şevên ku ji hela dehşetê ve hatibûn dorpêçkirin firar dikirin.

Em dimeşiyan û ezmanekî bi êşan

mexrûr hebû li ser serê me.

Em dimeşiyan û ezmanekî bi êşan mexrûr hebû li ser serê me. Bi hêviya ku wê zincîra jengirtî ya li ser zimanê min bişkîne min xwe spartibû cixareyê û dipeyivîm. Di navberê de carinan min li wî dinêrî. Ez difikirîm ka gelo bejna wî kengê gihiştiye ya min, li aliyekî jî min hewl dida sira di çavên wî de ku wekî kêreke sûstalı disekinî keşif bikim. Min daristanên ku di wan çavan de dişewitîn, ajal û kêzikên ku di wan daristanan de dişewitîn didîtin. Min, di wan çavan de çiyayên ku hatibûne bombebarankirin, di wan çiyan de cesetên ku bi ewran hatibûne nuxumandin didîtin. Min di wan çavan de malên ku hatibûne dorpêçkirin, di wan malan de temenên ku ji bo serhildanan xwe amade dikirin didît.

Em dimeşiyan û ezmanekî bi êşan mexrûr hebû li ser sere me. Axa di bin piyên me de bi nêm û nerm bû. Çawa nizanim, ne ji bo ku behsa çûyînê bikim, ne jî behsa mayînê axê destûr nedida. Bayê bêhna şîrê nû yê di ûşên genim de dianî û nîşan dida bê ka jiyanê hostayetiyeke çawa dixwest. Çivîkek biharê ya ku min ew nas nedikir ji dirîkên ku em li ber re derbas dibûn bi hewayê diket. Pir ji dûr ve, me dengê wan ê ku li hemû deştê olan dida, dengê wan zarokên ku dilistin dibihîst. Ez difikirîm ku min ji rika zarokan a ku mirin veguhestibû lîstikekê jî hez dikir. Min di wê rik û înadê de îtîrazeke li dijî desthilatdarî û metirsiyê didît. Min pala xwe da wê îtîrazê û destê xwe danî ser milên wî yên ku hewl didan xamatiyê li du xwe bihêlin. Min got, “Dîsa jî em biaxivin” û ez hiş bûm.

Destê min li wir, li ser milê wî ma.

Bila bimîne.

Destê min li wir, li ser milê wî ma. Bila bimîne. Ne ez bûm, ne kesek bû yê ku digot “here”. Belkî dara çamê ya li hewşê gotiye, “here, wan çiyan ji xwe re bike war”. Çû. Li cihê ku ew çûyî bi hezaran Kawa hebûn ku li hember zilmê li ber xwe didan, ji wan re bû heval. Dengê wî gihişte dengê hevalên wî. Xewa xwe danî cem xewa hevalên xwe. Xeyalên xwe tevlî xeyalên wan kir. Ji bo ku heyatê wekî rîvayetekê nejî îtîraz kir û çû bû kirdeyeke dîroka têkoşînê.

Birayê min bû. Porê wî şeh kiribûn, şandibûn dibistanê, çav li riya wî mabûn.

Birayê min bû, dema gihişt, bû hevalê min; dema çû bû rêhevalê min.

Birayê min bû. Dema ku di sibehekê de bêyî xeberê bide kesekî derket çû, Elî bû navê wî.

Kê çi zane bi kîjan navan geriya li wan çiyan, ji dewsa Zulfîkar çakûçê Kawa hilda destê xwe.

Piştre rûkurkirin ji bîr kir bavê min,

Dema li baskên xwe yên ku pê zarokên xwe diparast dinêrî dayika min, ken ji bîr kir.

Xwişk û birayên min ku di navbera keder û şanaziyê de mane, hê jî çav li riya hevalê xwe yê lîstikê ne.

Destê min ê ku li ser milên wî yên hewl didan xamatiyê li du xwe bihêlin mabûn, ji bilî xwedîlêderketina xatiratekê bi kêrî tiştekî nehatin. Bila kêr neyên.

Destê min li wir, li ser milê wî ma. Bila bimîne.

Dipnotlar

1- “Naçim cineta bi minet” gotineke pêşiyên kurda ye. (Ji helbesta Cegerxwîn a bi navê “Hey Felek”) Di wateya, bi minet be ez naçim cinetê jî...

2- Naçim cineta bi minet: Bir Kürt atasözü (Cegerxwîn’in Hey Felek adlı şiirinden) ‘Minnet edilmiş cennete bile gitmem,’ anlamında.

3- Kirmanckî’den çeviren: Xoser Welat.

4- Tîroj dergisi, sayı 43, benim KAWAM dosyasından alınmıştır.

5- Tîroj dergisi, sayı 43, benim Kawam dosyasından alınmıştır.

6- Tîroj dergisi, sayı 43, benim Kawam dosyasından alınmıştır.

7- Arkadaş, sen hangi ülkenin vatandaşısın?

8- Bu da ne oğlum? Sen kimsin?

9- Bir öpücük ver yarim (Tîroj dergisi, sayı 43, benim KAWAM dosyasından alınmıştır).

10- Newroz geliyor.

11- Bu kaçıncı kıştır geride bıraktılar, bahara ulaştılar/ ve bu kaçıncı şafaktır gecenin karanlığını yırtan...

12- Bir öpücük ver yarim/Bayramın kutlu olsun.

13- Tîroj dergisi, sayı 43, benim Kawam dosyasından alınmıştır.

14- Ji Dosyaya Kawayê Min a di hejmara 43yan a Kovara Tîrojê hatiye girtin.

15- Ji Dosyaya Kawayê Min a di hejmara 43yan a Kovara Tîrojê hatiye girtin.

16- Ji Dosyaya Kawayê Min a di hejmara 43yan a Kovara Tîrojê hatiye girtin.

17- Ji Dosyaya Kawayê Min a di hejmara 43yan a Kovara Tîrojê hatiye girtin.

18- Ji Dosyaya Kawayê Min a di hejmara 43yan a Kovara Tîrojê hatiye girtin.