KELİLE VE DİMNE

Beydaba

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

evrensel çocuk kitaplığı 11

Kelile ve Dimne

Beydaba

Resimleyen: Kıymet Pur

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Birinci Basım: 1979 (May Yayınları)

evrensel çocuk kitaplığında birinci basım

Ekim 2003

ÖNSÖZ

Kelile ve Dimne doğu edebiyatının temel direklerinden biridir.

Yazıldığı bin üçyüz yıldan beri klasik değerinden hiçbir şey yitirmemiştir.

Hemen hemen, bütün Doğu ve Batı dillerine çevrilmiştir. Ünlü Fransız Fable yazarı Lafontaine, beğenilen ve ün yapan Fable’lerini Kelile ve Dimne’den almıştır. Elimizdeki hikâyelere göre Dimne düzenciliğin, yalan ve iftiranın, Kelile ise açık sözlülüğün ve doğruluğun bir sembolüdür ve iki çakal adıdır. Dimne bu yüzden Şetrebe adlı bir öküzün ölümüne sebeb olmuş, sonunda o da hayvanlar kralı aslan tarafından, korkunç bir şekilde öldürülmüştür.

Sunduğumuz eser adını İbni Mukaffa’nın Arapçaya çevirdiği Kelile ve Dimne adlı kitaptan almıştır.

Kelile ve Dimne köken itibariyle Hint-Avrupa hikâyeler grubuna dahildir. Çerçeveli hikâyeler namı ile ün kazanmıştır. Çağına göre bir bilgelik, sosyoloji ve siyaset kitabıdır. Bundan bin üçyüz yıl önce İran’da hüküm süren İran Sasanileri zamanında saray doktoru Berzeveyl (Berzeviye) Hindistan’a gönderilmiş ve bu ünlü hikâyeler kitabını Sanskritçeden Farsçaya çevirmiştir. Kitabın asıl yazarı Beydaba’dır. Beydaba, Brahmanların bir başbuğu ve çağının ünlü bir bilgesiydi. Eser, Debşelem adlı Hint hükümdarı zamanında yazılmış ve ona sunulmuştur. O çağlarda Batıda ve Doğuda diktatör hükümdarlara karşı dert anlatmak zor olduğundan bu eserde sembolik olarak hayvanlar konuşturulmuştur. Eser, yönetimi elinde bulunduranları uyarmak amacı ile basılmıştır. Siyasal, felsefi, eğitimsel bir nitelik taşır. Nitekim Debşelem gibi zalim bir hükümdar olan Hint hükümdarını Beydaba bu eğitici eseri ile uyarmış ve onu doğru yola yöneltmiştir.

Enver GÖKÇE

HAYVANLAR KONUŞUYOR

FİL İLE ÇALIKUŞU¹

Çalıkuşunun biri, bir yere yuva yapmış. Burada yumurtlamış ve yavru çıkarmış.

Bu yuva bir filin üzerindeymiş. Fil su içmek için hep bu yoldan geçermiş. Günlerden bir gün fil yine su içmeye giderken, çalıkuşunun yuvasına basmış çiğnemiş; yumurtaları kırıp ezmiş ve yavrularını öldürmüş. Yuvasına dönen çalıkuşu bu ürkünç yıkımı gözleriyle görünce, işin fil tarafından yapıldığını anlamış. Durmamış, ağlaya sızlaya doğru fili bulmuş. Ona:

“Ulu Fil, bu yerlere hükûmdarlık eden sensin.. Ben de sayende şu çalıdibine sığınmış yaşıyordum. Neden yuvamı çiğnedin? Daha gözleri açılmadık yavrularımı ne diye öldürdün? Bunu, beni küçük gördüğünden mi, beni hor tutmandan mı yaptın yoksa?” demiş.

Fil şu cevabı vermiş:

“Evet çok iyi anlamışsın, bunu bilmeyecek ne var? Sen haddini bil bakayım. Sen kim oluyorsun hem? Hadi çık git buradan...”

Çalıkuşu mahzun mahzun filden ayrılmış. Kendi gibi küçümencik kuşlara dert yanmış, olanı biteni anlatmış. Kuşlar:

“Ama, demişler, bizler bir lokmacık kuşlarız. Elimizden ne gelir? Koca File ne yapabiliriz?”

Çalıkuşu bu kez saksağanla kargaya gitmiş:

“Nolur benimle birlikte gelin, şu filin gözlerini bir oyuverin, ondan sonrası kolay,” demiş.

Kargayla saksağan gidip filin gözlerini oymuşlar arkadan çalıkuşu dereye gitmiş. Derenin içi kurbağa doluymuş. Kurbağalar:

“Anlattın; durumu iyi öğrendik, ama bizler görüyorsun miniminnacık yaratıklarız. Koca bir file gücümüz yetmez ki...” demişler.

Çalıkuşu:

“Yapacağınız şeyler çok önemsiz, ama benim için çok değerli. Filin bulunduğu yere yakın bir uçurum var. Onun gözleri kör olduğu için göremiyor artık. Bu ırmak oralardan da geçiyor... Siz vıraklamaya başlayınca fil burada su var sanıp gelecektir. Gözü görmediği için de uçuruma düşüp ölecektir...” demiş.

Gerçekten, susuzluktan yanan fil, kurbağaların sesinin geldiği yere doğru gitmiş. Uçuruma yuvarlanarak ölmüş. Çalıkuşu, filin üzerinde kanat çırparak şöyle demiş:

“Ey ululuğuna güvenen fil! Beni hor gördün, beni küçük gördün. Zayıfları aşağılama diye, ünlü bir söz vardır. Sen kocamansın, ben miniminnacık. Ama sende beyin yok. Benim ise kafam var ve işliyor. Bak sonuç ne oldu?”

ASLAN İLE ÖKÜZ

Eski çağlarda Destavent bölgesinde yaşlı bir adamla üç çocuğu yaşarmış. Adam çok varlıklıymış. Oğulları büyüyünce, adamcağızın varını yoğunu çalışmadan yemeğe başlamışlar. Yaşlı baba bu işe çok üzülmüş. Birgün oğullarına toplu olarak şu öğütte bulunmuş:

“Oğullarım gittiğiniz yol doğru değildir. Benim görevim, olanı biteni olduğu gibi söylemek ve sizleri uyarmaktır. Ama siz yine bildiğinizi yapın. İnsan dünyada üç şeyin ardından koşar: Geçim, mevki elde etmek, öbür dünyayı kazanmak. Bunları elde etmek için üç şey gereklidir: Parayı doğru yoldan kazanmak, kazanılan parayı doğru yolda harcamak, bir sonuç alıncaya dek çalışmak ve öbür dünyayı kazanmak.”

Yaşlı babanın bu sözleri çocuklarının üzerinde olumlu bir etki yapmış, öğütleri yerinde bulmuşlar.

Çocuklardan en büyüğü, Meyyun adlı bir yere gitmiş. Bir arabaya binmiş, arabasını iki öküz çekiyormuş. Öküzlerden birinin adı Şetrebe, ötekinin ise Bendebe imiş. Şetrebe yolda çamura batmış, ne kadar uğraşmışlarsa da hayvancağızı kurtaramamışlar. Sahibi, arkadaşlarının birini orada bırakmış. Ve Ona:

“Şetrebe’ye gözkulak ol, çamuru kuruduktan sonra kurtulur hayvan. O zaman sen arkamızdan gelirsin...” demiş.

Oysa arkadaşı o ıssız bucaksız yerde canı sıkıldığından hayvanı yüzüstü bırakıp arkadan yetişmiş, yalandan:

“Öküz öldü...” demiş ve eklemiş: “Ecel geldi mi ona hiçbir şekilde karşı konamaz. Ne yapsan boştur. Çağında adamın biri korkulu hayvanların dolaştığı bir yerden geçiyormuş. Karşısına azgın bir kurt çıkmış. Kurtulmak için sağa sola bakar ve çareler düşünürken bir köy görmüş. Hemen koşmuş, karşısına bir dere çıkmış. Derenin üstünde köprü yok, çaresizlik içinde kendini sulara atmış. Yüzme de bilmiyormuş. Birkaç köylü durumu görüp onu boğulmaktan kurtarmışlar.

Adam bakmış, dere kıyısında bir ev... Hemen canını oraya atmış. “Aman biraz soluklanayım,” demiş. Oysa girdiği evde hırsızlar bir tüccarın malını paylaşmak için toplanmışlar. Hattâ tüccarı öldürmek için bahaneler arıyorlarmış. Bu kez kendisinin hayvan değil, insan tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu anlayarak canını dışarıya zor atmış. Sokakta dinlenmek için bir duvara dayanmış. Derken yaslandığı duvar birden çökmüş, adam da duvarın altında ezilerek ölmüş.”

Gelelim Şetrebe adlı öküze:

Kendini yavaş yavaş battığı çamurdan kurtaracak bir çimene doğru gitmiş. Orda beslenip semirmiş. Hatta keyfinden böğürmeye başlamış. O kadar güçlü böğürüyormuş ki, o bölgede bir aslan varmış. Ormanların kralıymış. Yırtıcı hayvanlar arkadaşıymış. O güne dek ne bir öküz görmüş, ne de böğürtüsünü işitmiş. Öküz böğürdükçe aslan korkar ve sinermiş. Hiçbir yere korkusundan çıkamaz olmuş. Yakınları olan yırtıcılar onun yiyeceğini getirirlermiş. Bu yırtıcılar arasında Kelile ve Dimne adlı iki de çakal varmış. Bunlar aralarında konuşmaya başlamışlar.

Dimne: “Kardeşim Kelile, bizim aslana n’oldu böyle? Yerinden bile kıpırdıyamıyor.”

Kelile: “Bana bak Dimne, aslan ne de olsa bizim başbuğumuzdur. Bize, onun işine karışmak düşmez. Biz onun kapısında köleleriz. Geçimimiz bu yüzdendir. Onun buyruklarını yerine getirmek görevimizdir. İşte bu kadar... Aklını başına topla ve dilini tut. Bir kimsenin üstüne görev olmayan işlere karışması, dülgerle marangozun hikâyesine benzer. Bak dinle dostum:

Bir Dülger ağacın birine çıkmış, hem keser hem de kestiği yere bir kama sokarmış. Bir maymun da bunu hem seyreder hem de pek hoşlanırmış. Dülger ağaçtan inmiş. Bu kez maymun çıkmış. Arkasını kamanın bulunduğu yere dayamış. Kuyruğunu açık olan yarığın içinde sallamağa başlamış. Maymun farkında olmadan kamayı yerinden çıkarınca ağacın yarığı kuyruğunu kapmış, canı çok yanmış, sızlanmış. Dülger maymunu bu durumda görünce öfkelenmiş, başlamış maymunu dövmeye. Ne yapsın maymuncuk! Bir yandan sıkışan kuyruğunun acısı, bir yandan da dayanılmaz kötek...”

Dimne: “Söylediğin şeyler güzel ve doğru. Hükümdarın yanında olan bir kimse mutlaka hükümdara karnını doyurmak için yanaşmaz ve yanaşmamalıdır. Aza kanaat edenler düşkünlerdir. Yüksek ruhlu, erdemli kişiler, lâyık oldukları mertebelere ulaşmak isterler. Köpek bir kemik parçasına razı olur; ama bir aslan tavşanı bırakır, deve yavrusuna saldırır. Bir kemik parçası önüne atılınca, köpek sevincinden kuyruğunu sallar. Bir fil önüne yem konulsa ille sevilmek okşanmak ister. Ancak bundan sonra yemeğini yer. Varlıklı bir adam başkalarına yardım elini uzatırsa adı daima yaşar. Yoksulluk içinde kendini ve başkalarını durmadan sıkıntıya düşüren insan mezardaki bir ölüden farksızdır. Yalnız karnını doyurmayı düşünen bir insanın, bir hayvandan hiç farkı yoktur.”

Kelile: “Herkes kendine göre bir mevki seçer. Durumumuzu küçümseme, ona razı olmalıyız.”

Dimne şöyle cevap verdi: “Senin mevki dediğin şey insanların himmetine bağlıdır. İnsan yaşam içinde daima doğru olan bir yolda savaşmalı ve gözü daima yükseklerde olmalıdır. İnsan kendi himmeti ve çabasıyla yükselir. Himmet ve çaba olmadan yükselme olmaz. Bir kimse yükselse bile çabuk düşer. Yükselmek zor, düşmekse çok kolaydır. Ağır bir taşı sırta yüklemek zor, onu bir yere atmak ya da indirmekse o derece kolaydır. Öyleyse bugünkü durumumuza ne diye kanaat edelim?”

Kelile: “Peki ne yapmalı öyleyse?”

Dimne: “Ben bir kez aslanla konuşmak istiyorum. Aslanda kafa diye bir şey yok. Beyinsizin biridir. Kendisine yaklaşır, bir mevki kaparız. Bu iş burada biter.”

Kelile: “İyi ya, sen aslanın kafasızlığını, beyinsizliğini nerden anladın?”

Dimne: “Eğer aslanın kafası çalışsaydı, arkadaşlarını anlar, tanır, değerlerini bilirdi.”

Kelile: “Yahu sen aslanın yakınlarında değilsin, ona nasıl hizmet edilir bilemezsin ki! Bu durumda nasıl itibar edinir, kendine nasıl bir mevki kazanırsın?”

Dimne: “Güçlü bir adam, yük taşımaya alışmamış bile olsa herhangi bir yükü yerinden kaldırabilir. Güçsüz biri ise hamal da olsa bir şeyi bir yerden öbür yana taşıyamaz.”

Kelile: “Ama aslan yanında bulunanların erdemlerini aramaz da en meziyetsizine yüz verir. Sen himmet sahibi de olsan yüzüne bakmaz bile.”

Dimne: “Ben kibirsiz, zahmete katlanan, öfkesini yenebilen, yumuşak yüzlü biriymiş gibi hareket ederek istediğimi elde etmeye çalışacağım.”

Kelile: “Hadi öyle olsun; hadi aslana yaklaştın diyelim. Hangi hüner ve marifetinle onun gözüne gireceksin?”

Dimne: “Hele ona bir yaklaşayım, ondan sonrası kolay. İlk önce onun nabzına göre şerbet veririm. Ona hiç karşı gelmem. Doğru bir şey söylerse ben de onu doğrulukla yaparım. Kötü bir şey dilerse tatlılıkla bu kötü şeylerin zararlarını ortaya dökerim. Yani onu hep iyiliğe koşarım. Kötülükten alıkorum aslanı. Başkalarının yapmadığını ben yaparsam herhalde aslan beni takdir eder.”

Kelile: “İşin doğrusuna bakarsan sen yine de tehlikeli bir işe atılıyorsun. Aslana güvenmek doğru değil. Çünkü hükümdarla dost olmak, kadınlara güvenmek ve deney için ağu içmek akıl kârı değildir. Buna ancak budalalar cüret eder. Senin çıkmak istediğin dağa tırmanmak zor... Düze çıktıktan sonra, orada oturmak ve barınmak daha zor... Bilginlere göre devlet, güzel meyveli ağaçların, kokulu renkli otların ve değerli mücevherlerin dopdolu olduğu bir yerdir. Ama burası aynı zamanda yırtıcı hayvanlar, korku ve her türlü kötülüklerin bulunduğu bir yerdir de...”

Dimne: “Doğru... Yalnız tehlikelere bir dizgin vuramayan kimse muradına eremez. Önüne geçebileceği bir korku yüzünden ülkü edindiği işten vazgeçen, örneğin savaştan vazgeçen bir kimse hiçbir şeyin üstesinden gelemez. Üç şey vardır ki bunlara erişmek için himmet sahibi olmak gerekir. Bunlar da: Hükümdarla dost olmak, deniz ticaretiyle uğraşmak ve düşmanla savaşmaktır. Nasıl bir file, ormanda vahşi koşullar içinde yaşamak yakışırsa, olgun bir kişiye de iki şey yaraşır: Hükümdar tarafından takdir edilmesi, din ulularıyla ibadet etmesi.”

Kelile: “Tanrı yardımcın olsun arkadaşım. Tuttuğun işin başarılı olmasını dilerim...”

Dimne, Kelile’den ayrıldıktan sonra, aslanın yanına gitti. Yüzünü yerlere sürerek selamladı. Aslan yanındakilere dönerek sordu:

“Kim bu yahu?”

Birisi: “Bu falan oğlu falandır!” deyince, aslan:

“Babasını tanırdım.” dedi ve Dimne’ye sordu: “Şimdi nerelerdesin bakayım, ne yapıyorsun?”

Dimne nazik bir şekilde cevap vermeye başladı:

“Siz efendimizin kapısındayım... Bütün dileğim siz efendime gönlümce ve kafamca iyi hizmet etmektir. Sizin kapınızda gözde olmayanların yapabilecekleri işler ve yardımlar olabilir. Kapınızda bulunanların kendisine göre özellikleri, değerleri ve yapabilecekleri işler vardır. Bir hükümdar bunlardan yararlanabilir. Yerine göre atılan bir çöp bile işe yarayabilir. Günün birinde bir çöp de işe yarar. Hani ünlü sözdür: Sakla samanı, gelir zamanı, demişler.”

Aslan, Dimne’nin konuşmasından hoşnut kalmıştı. Kendi kendine şöyle dedi:

“Anlaşıldığına göre bunun söylemek istediği bir söz, vermek istediği bir öğüt var. Hele bir dinleyelim bakalım ne olacak...”

Aslan sonra çevresindekilere şunları söyledi:

“Nice kimseler vardır ki himmet, zekâ ve temiz meziyetleri olduğu halde tanınmazlar. Bu yüzden de yükselemezler. Ama himmet sahibi ve değerli olduklarından kesin olarak kendilerini öne sürerler. Yükselmek için uğraşırlar.”

Dimne aslanın bu sözlerinden yüreklenerek devam etti:

“Ey ünlü başbuğu! Bu kadar kalabalığın kapınızda bulunmalarının nedeni, geniş bilgi ve derin görüşlerini tanıtma umududur. İki sınıf insan arasında üstünlük aranmalıdır: Bir savaşçı ile diğer bir savaşçı arasındaki üstünlük, bir bilginle diğer bir bilgin arasında üstünlük. Tecrübesiz kişilerden yarar gelmediği gibi zarar da gelebilir. Bir hükümdarın yanında az ama öz kimseler bulunmalı. Değersiz kalabalık bir işe yaramaz. Siz yanınızda, derecesi az ama meziyeti büyük olan kimseyi, makamı yüksek ama değersiz kişilere üstün tutmalısınız. Bir hükümdar, bir kişiyi yalnızca babası dolayısıyla tanıması yetmez. Hükümdar insanları denemeli, tartmalı... İnsanların özünü tanımalıdır...”

Dimne’nin bu konuşması aslanın pek hoşuna gitmişti. Yanında bulunanlara döndü ve:

“Hükümdara düşen görev şudur: Hak sahiplerinin hakkını tanımak... İki çeşit insan vardır bu dünyada: Biri doğuştan huysuz olanlar, bunlar zehirli yılanlara benzerler... Bir de başlı olanlar vardır, bunlardan kötü bir şekilde yararlanmaya kalkılırsa, zarar görülebilir.”

Bir ara aslanla Dimne başbaşa ve yalnız kaldılar. Dimne, aslana neden dışarı çıkmadığını sordu. Bu sırada Şetrebe’nin böğürtüsü duyuldu. Aslan ürktü ve sindiyse de belli etmemeye çalıştı. Dimne durumu kavramıştı, hemen sordu:

“Bu sesten rahatsız mı oluyorsunuz efendim?”

Aslan: “Evet, beni bu sesten daha çok tedirgin eden başka bir ses tanımıyorum.”

Dimne: “Ama ünlü sözdür efendim, her ses korku vermez. Hatta bu hususta bir tilki ile davul hikâyesi vardır. Lütfen dinler misiniz?”

Bir tilki ormanda sereserpe dolaşırken ağacın birinde asılı bir davul görmüş. Rüzgâr estikçe dallar davula vuruyor, korkunç bir gürültü çıkarıyormuş.

Tilki davulun içinde et ve yağ basılı sanmış ve parçalamış. Bir de ne görsün? Davulun içi bomboş. Hiçbir şey yok.

Tilki: “Anlaşılan,” demiş, “en yüksek sesli ve iri gövdeli şeylerin içi bomboş, kof...”

“Ey ünlü efendim, bunu size niçin anlattım biliyor musunuz? Sizi ürküten, sinirlerinizi bozan bu sesin sahibini bir görseniz, anlayacaksınız ki sesinden korktuğunuz kadar önemli biri değildir. Buyruk verin, hemen gidip bu sesin sahibini bulayım. Bakayım neyin nesi, neyin fesi... Gelip size durumu sunarım...”

Aslan uygun buldu. Dimne çekip gitti. Aslana bir pişmanlık gelmişti:

“Dimne benim kapımda, adı sanı okunmayanlardan biridir. Sanki ne diye ona sırrımı açıkladım? Ben ormanların kralıyım... Ne diye onu denemeden sır söyledim... Ya başkalarına açıklarsa? Nasıl oldu da ona kandım, vay bana... Onu şimdiye dek hep hor görmüştüm. Belki de bana garazı vardır, belki de düşmanlarımla bir olup bana bir hayınlıkta bulunacak...”

Aslan böyle düşünürken Dimne göründü. Bu sırada aslanın gönlü rahatlamıştı. Merakla sordu:

“Eee, anlat bakalım ne gördün? Kimmiş, neyin nesiymiş bu böğüren? Sinirlerimi bozan nedir, anlatsana...”

Dimne: “Efendim, merak edecek bir yön yok, kuruntunuz boşunaymış meğer... Bu ses Şetrebe adında bir öküze aitmiş. Öküz iri yarı ama böğürtüsünden başka birşeyi yok... Epey yanında durdum, konuştum, bana hiçbir şey yapmadı.”

Aslan: “Ey Dimne, bana bak ve iyi dinle! Onun bu haline bakıp da aldanmayasın sakın... Onu hor görme. Rüzgâr estiğinde küçük otlara hiç dokunmaz ama koskoca ağaçları yerinden söker...”

Dimne: “Denemesi bedava efendim. En iyisi onu buraya getirmek ve kölelerinizin yanına katmaktır. O zaman benim haklı olduğumu anlayacaksınız.”

Aslan: “Peki öyle olsun...”

Dimne de Şetrebe’nin yanına yeniden gitti. Onu bir yana çekerek:

“Beni sana aslan yolladı.” dedi. “Bana itaat ederek onun yanına gidersen bütün korkularından kurtulacaksın. Yok gitmezsen, durumunu yine ona açacağım.”

Şetrebe sordu: “Peki yahu, bu aslan denen de kim?”

Dimne: “Kim olacak, hayvanların kralı... Bu yanlarda oturur. Yırtıcı hayvanlardan kurulu korkunç bir ordusu vardır.”

Şetrebe: “Onun bu ordusundaki hayvanlar bana dokunmazsa, sen de bu konuda bir güvence verirsen kalkıp giderim...”

Dimne bu güvenceyi verince kalkıp birlikte aslanın katına çıktılar. Aslan Şetrebe’yi yanına çağırdı. Ona iltifat etti. Neden dolayı buralara, yanına geldiğini sordu. Şetrebe serüvenini anlattı. Bunun üstüne aslan.

“Burada yanımda kal, bana arkadaş ol, ben sana bakarım...” dedi.

Şetrebe aslana dua etti. Gün geçtikçe aslanın Şetrebe’ye iyi davranışı artıyordu. Onunla başbaşa kalınca sırlarını açıyor, işlerini ona danışıyor, eğlencelere onu da götürüyordu. Şetrebe, aslanın en yakın dostlarından biri olmuştu. Artık Dimne’yi çoktan unutmuştu. Bu yüzden Dimne, öküzü kıskanmaya başladı, ona kin besledi. Gidip hemen Kelile’yi buldu. Dertleşmeye başladılar.

Dimne: “Görüyor musun kardeşim şu başıma geleni? Meğer ben Şetrebe’ye iyilik, kendime de kötülük etmişim... Parlayan yıldızım nasıl da söndü... Kendi elimle kazandığım mevkimi yitirdim. Söyle ne yapayım şimdi?”

Kelile: “Senin başına gelen ham sofunun başına gelmiştir. Dinle anlarsın:

Eski hükümdarlardan biri, bir ham sofuya değerli bir giysi armağan etmiş. Hırsızın biri de bu güzel giysiye göz koymuş. Hırsız, ham sofuya giderek:

“Seninle arkadaş olmak istiyorum, amacım senin bilgilerini öğrenmek ve öğrendiklerini uygulamaktır...” demiş.

Ham sofu razı olmuş ve hırsızı yanına almış. O ne yaparsa, hırsız da onu yapıyormuş. Hizmetini iyi karşılıyormuş. Ham sofu sonuçta hırsıza iyice güven beslemeye başlamış. Günlerden bir gün hırsız göz koyduğu giysileri çalmış. Ortalıktan kaybolmuş. Arkadan da ham sofu düşmüş hırsızın peşine... Yolda bakmış ki, iki yaban keçisi boynuz boynuza dövüşüyor.

Keçiler boynuzlaştıkları sırada yere kanları akar, oradan geçen bir tilki de bu kanları yalarmış. Derken keçilerin boynuzlaştıkları sırada tilki, iki boynuz arasında sıkışıp ölmüş. Ham sofu bütün olanları gözleriyle görmüş. Yoluna devam etmiş. Bir şehre varmış, bir kötü kadının evinde kalmaktan başka çare bulamamış.

Meğer bu kadın bir muhabbet tellâlı imiş. Genç kızları kötü yollara sürüklermiş. Bu kötü kadın çalıştırdığı kızlardan birisiyle dostluk kuran bir adama kin beslermiş. Adamdan zarar görüyormuş çünkü. Kötü kadın ham sofuyu konuk ettiği gece bu adamı öldürmeye karar vermiş. Genç adam o gece yine gelmiş. Yiyip içmişler, sevdiği kızla birlikte bir yanda sızmışlar. Bu sırada kadın, delikanlı dalgın dalgın yatarken, burnuna zehir üfleyerek canına kıymak istemiş. Tam bu anda delikanlı rastlantıyla aksırmış. Zehir geri teperek kötü kadının ağzından içeri girmiş. Böylece kazdığı kuyuya düşen kadın, can vermiş.

Ham sofu bu ikinci olayı da gözleriyle gördükten sonra bu evde kalamamış, başka bir eve konuk olmuş. Bu bir eskicinin eviymiş.

Eskici karısına: “Hatun, ben gece bir içki meclisine davetliyim, sen sofuyu iyi ağırla...” diyerek çekip gitmiş. Meğer bu kadının bir dostu varmış. Hacamatçının karısının vasıtasıyla buluşurlarmış. Böylece eskici gittikten sonra kadın, hacamatçının karısını davet ederek dostunu çağırtmış. Kadının dostu gelip kapının önünde beklemiş. O sırada eskici evine dönmüş. Adamı kapının önüne görünce işkillenmiş. Eve girer girmez karısını iyice dövmüş. Direğe bağlamış, sonra bir köşeye çekilip yatmış. Derken, hacamatçının karısı gelmiş ve eskicinin karısına dostunun kapıda beklediğini söylemiş. Kadın:

“Görüyorsunuz sımsıkı direğe bağlıyım, bana bir iyilik et de çözüver, n’olur... Seni yerime bağlıyayım... Az sonra hemen döner çözerim...” demiş.

Hacamatçının karısı razı olmuş. Eskicinin karısını direkten çözmüş; yerine kendi bağlanmış, kadın da dostuna gitmiş... Bu sırada eskici uyanmış ve karısına seslenmiş. Hacamatçının karısı sesini hiç çıkarmıyormuş. Çünkü asıl karısı geri dönmemişmiş. Eskici bir daha seslenmiş, ama kadın foyaları ortaya çıkacak diye yine cevap vermemiş. Bunun üstüne eskici, kendi karısı sanarak hacamatçının karısının burnunu kesmiş. Arkadan da eklemiş:

“Al burnunu dostuna armağan edersin...”

Eskicinin karısı dönünce, hacamatçının karısını burnu kesik perişan halde görünce çok üzülmüş. Kadını çözmüş, o da yarım burunla kendi evine dönmüş.

Eskicinin karısı kocasına demiş ki: “Zalim, vahşi adam, kafanı kaldır da yüzüme bak... Ne kötülükler yaptın... Neyse ki Tanrıya yalvardım da acıdı bana, burnumu bağışladı...”

Eskici kalkıp mumu yakmış; karısının burnunu yerli yerinde görünce karısından ve Tanrıdan af dilemiş. Hacamatçının karısı eve dönünce üzüntüye kapılmış. Kocasına ne diyecek, konu komşuya ne anlatacaktı? Bu yarım burunla herkesin karşısına nasıl çıkacak? Sabah olmuş, hacamatçı karısına.

“Ben işe gidiyorum, aletlerimi getir...” demiş.

Kadın yalnız usturayı getirmiş. Hacamatçı: “Hepsini getir...” diye bağırmış. Kadın usturadan başka bir şey getirmeyince, hacamatçı kızmış ve usturayı karısının yüzüne fırlatmış. Karısı “Aman burnum...” diye haykırarak yere yuvarlanıp çığlıklar atmaya başlamış. Konukomşu, hısım-akraba biraraya gelerek hacamatçıyı yakalamışlar ve Kadının yanına götürmüşler. Kadı, “Kısasa kısas” cezasına hüküm verecekmiş. Yani hacamatçının da burnu kesilecekmiş. Bütün bunları tek başına gören bilen sofu, bir görgü tanığı olarak ortaya çıkmış ve mahkemede şunları söylemiş:

“Sayın Kadı efendi, sakın yanlış hüküm vermeyesin... Çünkü benim giysilerimi çalan hırsız değildi. Tilkiyi de keçiler öldürmedi. Kötü kadını zehir öldürmedi. Hacamatçının karsının burnunu da kesen kocası değildir... Bunları biz kendimiz yaptık...” demiş.

Kadının isteği üstüne ham sofu şöyle bir yorum yapmış: “Tutkularım bana şahane bir giysi giydirmek istedi. Tilkideki hırs, ona keçi kanını yalattı... Kötü kadındaki tutku onu adam öldürmeye koşturdu... Başkasını tanımak ve tutkusuna alet olmak da hacamatçının karısının burnunun kesilmesine yol açtı...”

Kadı bunun üstüne hacamatçıyı serbest bırakmış, burnunu kestirmemiş.

Dimne, Kelile’ye dedi ki: “Bu anlattığın hikâye benim durumuma tıpatıp uygun... Gerçekten ne ettimse ben kendi kendime ettim... Bir ozan ne güzel söylemiştir. İnsan insana neyler, kendi eyler...”

Kelile: “Peki şimdi ne yapmak niyetindesin? Ne karar vereceksin?”

Dimne: “Ben aslanın katında yitirdiğim yerimi, yeniden kazanmak istiyorum. Bundan sonra şu üç şeye dikkat edeceğim: Geçmişteki kâr ve zararı, şimdiki fayda ve zararı ölçüp biçerek zarardan kaçınmak ve çıkarları daha da artırmak... İlerdeki kâr ve zararları göz önünde bulundurarak herhangi bir korkuyla karşılaşmamak... Bu yönde yapacağım ilk iş, bütün zararları önlemek için, öküzü ortadan kaldıracağım. Böylece aslana da iyilik yapmış olacağım. Öküzün aslana dostluğu onun ün ve şanına gölge düşürür... Aslan kim, öküz kim...”

Kelile: “Ben aynı düşüncede değilim. Aslanla öküzün arkadaşlığında bir kötülük olacağını sanmam...”

Bunun üstüne Dimne, şöyle demiş: “Bence şu altı şey hükümdarın işini bozar: Yoksunluk, fitne, tutkular, kabalık, zaman, ahmaklık... Bir hükümdara uygun, güvenli, dürüst yardımcılardan yoksun olması en büyük eksikliktir. Fitne, halkın birbirine düşerek birbirini boğazlamalarıdır. Tutku, kadına, zevke, ava, içkiye, eğlenceye düşmek demektir. Kabalık, sert eylemde bulunmaktır. Zaman ise, doğal yıkımlar, istilâ, insan ve hayvanların bu yüzden kırılması, ürünlerin mahvolmasıdır. Şiddet yerine gevşeklik, yumuşaklık yerine sertlik göstermek ahmaklıktır... Bu yönden aslan kendini öküze kaptırırsa, aslanın işleri bozulur.”

Kelile: “Peki, sen bu işin içinden nasıl sıyrılacaksın? Öküz iri yarı bir hayvan... Sen ise ufacıksın onun yanında...”

Dimne: “Sen benim küçüklüğüme bakma, her şey kafayla çözülür... Nitekim çelimsiz bir karga, zekâsıyla bir yılanı öldürmüştür. İşte bak, dinle de öğren:

Bir karganın bir ağaçta yuvası varmış. Bir yılanın da yakın bir yerde yuvası bulunuyormuş. Karga yumurtladıkça, yılan yumurtaları yutarmış. Karga bıkmış usanmış, başından geçenleri bir gün bir çakala açmış.

Karga: “Yılan uyur uyumaz gözlerini kör edeceğim, böylece belki elinden kurtulurum...”

Çakal: “Bu tehlikeli bir iştir. Öyle bir yol bul ki, kendini tehlikeye atmadan yılanı öldürebilesin. Aksi halde yaptığın iş, istakozu öldürmek isteyen balıkçının hikâyesine benzer.

BALIKÇIYLA İSTAKOZ

Balıkçının biri, ömür boyu çalıştıktan sonra iyice kocamış. Artık ne balık tutabiliyormuş ne de satabiliyormuş... Aç kalmış, yoksul kalmış... Bir gün yine deniz kıyısında tasalı tasalı dolaşıyormuş. Bir istakoza rastlamış ve:

“Çok tasalıyım kardeş, bir zamanlar balık tutar, satar, iyi-kötü geçinirdim. Şimdi yiyecek ekmek bulamıyorum.” demiş.

O sırada bir balıkçı: “Bugün denizde çok balık var...” demiş. Bu konuşmayı dinleyen istakoz, balıklara haber vermiş. Bunun üstüne balıklar yaşlı balıkçıya gelerek demişler ki:

“Sen bizim düşmanımızsın ama yaşlı ve tecrübeli bir adamsın... Akıllı bir kimse düşmanından da akıl öğrenmelidir...”

Balıkçı da onlara şu öğütte bulunmuş: “Balıkçı demek avcı demektir. Üstelik açıkgöz kişilerdir... Bunlarla başa çıkmak zordur. Sizin için en iyisi buradan yavaş yavaş ilerdeki bir ırmağa taşınmaktır...”

Balıklar öğüdü dinlemişler. Balıkçı da balıkları ırmağa taşımaya başlamış. Meğer hinoğlu hin balıkçı balıkları ırmağa değil, götürür tepenin birine, birer ikişer yermiş... Sıra istakoza gelince, istakoz:

“Ben yalnız kalmaktan korkuyorum, beni de ırmağa götür...” demiş.

Balıkçı “Peki” deyip istakozu da götürmüş. Tepeye çıkınca istakoz görmüş ki, her yerde balık kılçığı var. İstakozun aklı başına gelmiş ve:

“Haa, tamam anlaşıldı..” demiş kendi kendine, “Demek balıkçı balıkları dereye değil, yemeğe götürüyormuş... Bu iş benim de başıma gelebilir. En iyisi ölümü göze alıp bu namert adamla bir iyi dövüşmektir...”

Düşündüğü gibi yapmış, kıskaçlarıyla balıkçının boynuna sarılarak sıkmış, sıkmış ve onu öldürmüş.

Çakal kargaya bu hikayeyi anlattıktan sonra ekledi:

“Bak sana anlatayım, bu işin içinden çıkmak için bir yol vardır. Uçarken dikkatli ol... Süslü, zengin, takmış takıştırmış kadınlardan birine rastlarsan hemen alçal, mücevherlerinden birini kap. Sonra ağır ağır gözlerin görebileceği bir biçimde süzüle süzüle git ve değerli taşı yılanın yuvasına bırak. İnsanlar, nasıl olsa yaptığın işi görürler. Gelip yılanı öldürür ve mücevheri alırlar. Sen de elini hiç işe sokmadan kurtulursun... Tamam mı?”

Karga hemen işe koyulmuş. Havada süzülmeye başlamış. Kodamanlardan birinin kızı bir damda soyunmuş, mücevherlerini ve giysilerini çıkartmış, yıkanıyormuş. Karga hemen dama bir pike yapmış, mücevheri kaptığı gibi doğru yılanın yuvasına bırakmış. Durumu görenler hemen koşmuşlar, yılanı öldürüp kolyeyi kurtarmışlar.

Dimne bu hikâyeyi anlattıktan sonra Kelile’ye dedi ki:

“Öküz benden güçlü ama ben ona tavşanın aslana yaptığını yapacağım. Dinle bak; bu bir tavşanın bir aslanı nasıl öldürdüğünü hikâye eder.:

Otu, suyu bol bir yerde bir aslan yaşarmış, onun korkusundan hiçbir hayvan ne su içebilirmiş, ne de otlayabilirmiş... Hayvanlar bunalmışlar ve aslana demişler ki:

“Buranın otundan ve suyundan biz de faydalanalım, bize hiç kimse saldırmasın... Bizden sana her gün bir hayvan caba... Rahat rahat ye... Hiç yorulma sen.”

Aslan kabul etmiş, hayvanlar da sözlerinde durmuşlar ve aslana hergün bir baş göndermişler. Günlerden bir gün sıra tavşana gelmiş. Tavşan ölmek istemiyormuş. Hayvanlarla teker teker görüşmüş.

“Eğer siz bu işi yönetirseniz, ben de sizi bu aslan belasından kurtarırım...” demiş.

Hayvanlar: “Nasıl yani?...” demişler.

Tavşan: “Beni aslanın yanına kim götürecekse, benim geri kalarak gecikeceğimi uygun bir dille aslana anlatır...”

Hayvanlar kabul etmişler. Tavşan ağır aksak yola düşmüş. Bu yüzden de gecikmiş. Bu sırada aslanın karnı adamakıllı acıkmış. Sağa sola küfürler yağdırıyormuş. Tavşanı görünce üstüne saldırmak istemiş. Tavşan:

“Dur aslanım, ben hayvanların elçisiyim. Sana yemek için bir tavşan getiriyordum. Karşıma bir aslan çıktı, bizi sorguya çekti. Buraların hükümdarı benim dedi. O dediğiniz aslan benim yanımda kaç para eder dedi. Hem sana getirdiğim tavşanı kaptı, hem de sana iyicene küfür etti.

Aslan: “Kimmiş bu dediğin aslan, göster bakayım...”

Tavşan aslanı bir kuyu başına götürmüş.

“İçine bak, görebilirsin...” demiş. Aslan başını kuyuya sarkıtmış. Suda yansıyan kendi yüzünü görünce, inanmış ve hırsla atılmış. Kuyuya düşünce boğulmuş...

Hikâye işte bu kadar.

Kelile dedi ki: “Aslana bir zarar gelmemek üzere öküzü aradan çıkarıp atabilirsen senin için çok iyi olur...”

Dimne; bir zaman aslanın yanına hiç uğramadı. Bir gün yolunu bulup katına çıktı.

Aslan: “Ooo beyciğim, ne zamandan beri ortalarda yoktun, nerelerdeydin bakalım?”

Dimne: “Görünmediysem, önemli bir nedeni olmalı.”

Aslan: “Ne gibi?”

Dimne: “Kötü, pek kötü...”

Aslan: “Sana buyuruyorum, anlat...”

Dimne: “Siz erdemli bir hükümdarsınız, size tapacak derece bağlıydım. Olanı biteni size doğruca anlatmazsam, size karşı sadakatimi gösteremem. Sizi çepeçevre saran bir haini haber vermezsem, size ihanet etmiş olurum...”

Aslan şaşkınlıkla: “Bu ne gibi bir şey yahu?”

Dimne: “Ünlü efendim, yanınızda bulunan Şetrebe adlı öküz, size karşı bir komplo kurdu.

Hatta bunun için hayvanları toplayarak: “Ben aslanı denedim, kuvvetini zekâsını ölçtüm; akılsız, zayıf, düşkün bir hayvandır... Bu yüzden benimle onun arasında bir olay çıkabilir,” demiş. Size bunu haber veriyorum. O sizin yerinize geçmek istiyor. Bunu bilesiniz hünkârım... Bana kalırsa bir hükümdar, kendisiyle ortaklık koşanı hemen öldürmelidir. Öldürmezse, sonunda kendini öldürür. Akıllı bir kimse bir olay ortaya çıkmadan önlemelidir. İnsanlar üç çeşittir derler: Güçlü, en güçlü, güçsüz... Güçlü adam, olay çıkmadan önce tedbir alandır. En güçlü ise, daha olay olmadan önleyendir. Güçsüz ise, ne yapacağını bilmez, şaşırır kalır... Sonunda da yok olur gider. Bunun hakkında bir üç balık hikâyesi vardır. Buyrun, bir dinleyin:

Bir gölde üç balık yaşarmış. Bunlardan biri çok zeki, ötekisi az akıllı, üçüncüsü de güçsüz ve acizmiş. Günlerden bir gün, iki avcı bu gölde avlanmaya çıkmış. Ne var ki üç balık, iki balıkçının konuşmalarını duymuşlar. En kurnazı gölden, yörede akan bir yol bularak canını kurtarmış. Akıllı olanı da balıkçıların hareketlerini izler “eyvah, fırsatı kaçırdım...” diye hayıflanırmış! “Ne diye bu kadar bekleyerek geciktim...” dermiş. Kendini ölü gibi göstererek bir yana serilmiş. Balıkçılar onu ölü sanarak bir yana atmışlar. O da fırsat bu fırsat diyerek kendini ırmağa atmış, canını kurtarmış. Güçsüz ve aciz balık ise, bir o yana bir bu yana yalpalanıp durmuş. En sonunda da yakayı ele vermiş.

Aslan Dimne’nin bu hikâyesini dinledikten sonra:

“Ben Şetrebe adlı öküze iyilik yaptım. O bana nasıl da komplo kurarmış?” dedi.

Dimne: “Niyeti kötü olan kimse, değeri olmadığı yere yükselinceye kadar kendini iyi ve doğru tanıtır. Bir kez yükseldi mi, daha ileri varmak ister. Sinsice hareket eder. Bu da korkusundandır. O korku da ortadan kalktı mı, iyice azar, kudurur ve bütün saldırganlığı ile ortaya çıkar. Ey yüce hükümdar, gerçeği dinlemeyen bir kimse, doktor tavsiyesine uymayan bir hastaya benzer. Hasta doktoru dinlemezse ne olur? Tabii ölür, gider. Ey ulu aslan, hükümdara yardımda bulunmak ve hizmet etmek isteyen bir kimse, hükümdarı zararlı şeylerden korumakla, ona doğru yolu göstermekle yükümlüdür. Şu sözlerime dikkat buyurun: En iyi arkadaş en az yük olandır. İşlerin en iyisi, sonu en mutlu olanıdır. Kadının en iyisi, kocasına en çok uyandır. Övücü sözün en iyisi, iyi bir insan ağzından çıkanıdır. Memur ve hizmetlilerin, kadın ve evladın en iyisi nankör olmayanıdır. Yastık yerine, başını ateşe dayayan; yatak diye yılanların üstüne yatan bir kimse; güvendiği dostundan düşmanlık sezen bir insandan daha rahat uyur. Hükümdarın en iyisi dost sözü dinleyen ve işlerin ne olacağını sezen kimsedir. En kötü hükümdar, söz dinlemeyen, inatçı, güçsüz, yüreksiz ve kafasız olanıdır...”

Aslan dinledi, dinledi ve: “Ağır konuştun, ama hayırlı sözler ettin. Anlayamadığım bir nokta var. Şetrebe bana ne yapabilir? O ot yiyen bir hayvan. Ben ise et yiyen bir hayvanım. Oysa ona ne kadar iyilik yapmıştım, rahat ettirmiştim. Ona şimdi ne diye başka türlü bir eylemde bulunayım? Şanıma, ünüme yakışır mı bu?” dedi.

Dimne: “Ben ondan korkmam, o bana hiç bir şey yapamaz, diye sakın düşünme. Kendini boş yere aldatma. Bir kimse, huyunu suyunu tanımadığı bir kimseyi konuk etti mi tahta kurusunun başına gelen onun da başına gelir. Bunu böyle bilesiniz.”

Varlıklı bir kişinin yatağının ayak ucunda bir tahtakurusu yaşar, gece oldu mu harekete geçer, adamı ısırır ve kanını emermiş. Adam uyuduğu zaman işini bitirir, köşesine büzülürmüş. Günün birinde bir pire tahtakurusuna konuk olmuş.

Tahtakurusu: “Akşama yine buyur, yatak sıcak, kan da bol...” demiş.

Pire akşama yine gelmiş. Gece olmuş, varlıklı adam yatağına girmiş. Uykuya varınca; pire yallah etmiş ve adamcağızı şöyle bir ısırmış. Adam hemen uyanmış. Hizmetçilerine:

“Arayın,” demiş “şu yatağı...”

Aramışlar, tahtakurusunu bulup öldürmüşler. Pire hoplamış, kaçmış.

Aslan bu hikâyeyi dinledikten sonra Dimne’ye:

“Peki, şimdi ne yapmamı istiyorsun?” demiş .

Dimne akıl hocalığına başlamış: “Çürüyen diş çekilinceye kadar acı verir. Mide ve barsaklardaki işe yaramayan şeyler, dışarıya atılır. Çekinilen düşmandan kurtulmanın yolu, onu yok etmektir.”

Aslan: “Öyleyse öküzü çağırmalı, düşüncelerimi açmalı kararımı vermeliyim.”

Dimne, aslanın öküzle görüşmesinden sonra, fikirlerinin değişebileceğini düşünerek demiş ki:

“Onu çağırmanı ve konuşmanı doğru bulmuyorum. Çünkü o bu konuşmalara hazırlıklıdır. Akıllı bir hükümdar, açık bir suçun cezasını açıklar, gizli bir suçun cezasını açıklamaz, gizlice verir...”

Aslan: “Bir hükümdar incelemediği, araştırmadığı, işlendiğine iyice inanmadığı bir suçtan dolayı kimseyi cezalandırmaz. Doğru değildir, hakkı yoktur...”

Dimne: “O halde siz hazırlıklı bulununuz. Sakın sizi gafil avlamasın. O sizinle savaşmak için hazırlıklı gelecektir. Bu da şundan belli olur: Boynuzuyla kuyruğunu sallar, rengi uçuk olur, dizleri titrer ve hep çevresini gözler...”

Aslanla Dimne anlaştılar. Dimne, şimdi de öküzü aslanın arkasından kışkırtmak istiyordu. Ama aslan bunu haber alırsa durumdan işkillenebilirdi de...

Dimne: “İzin verin, gidip onu bir göreyim, ağzını arayayım, fikrini bileyim.” dedi.

Aslan buna da peki dedi. Dimne gitti. Şetrebe, onu çok iyi karşıladı. Ve dedi ki:

“Seni görmeyeli epey oluyor... Nerelerdeydin be kardeş... Hiç rastlamadım sana... Beni ne aradın, ne sordun, nerelerdeydin? Hayırdır inşallah...”

Dimne: “Ne hayırı Tanrı aşkına... Ben kendime egemen değilim ki... Başkalarının, güvenemediğim kimselerin elinde, korku ve tasa içinde yaşıyorum hep... Bir dakika bile huzurum yok, bu işten hayır mayır gelir mi Şetrebe kardeş?”

Öküz merakla sordu: “Çok garip, ne demek istiyorsun anlayamadım... Şunu açık seçik anlatsana...”

Dimne: “Bilmem nasıl anlatsam, olan oldu, kaderimmiş... Kadere karşı gelinmiyor... Dünya bu böyle gider birader... Bir insan biraz yükselmeye görsün, arkadan nankörlük gelir. Dünya malına kapılsan başın belaya girer. Kadına tutulsan zarar gelir. Bana bir kimse göster ki hükümdar kapısına düşsün de başına bela gelmesin... Kötülerle oturup kalkan adamdan ne hayır gelir?...”

Şetrebe: “Azizim Dimne, şu söylediklerine bakacak olursan, senin aslandan korktuğun anlaşılıyor... Ondan kuşkulanıyorsun...”

Dimne: “Doğru ama, kuşkum ve korkum kendim için değil...”

Şetrebe: “Kimin için, kimin adına peki?”

Dimne: “Kimin adına olacak, senin adına tabii...”

Şetrebe: “Olacak şey değil, benim adıma mı?”

Dimne: “Evet, ikimiz dostuz, bunu sana güvenerek ve gizlice söylüyorum. Aslan yanındakilere, ‘Öküz iyice semirdi, hoşuma gidiyor doğrusu...’ demiş. Bunu bana güvendiğim bir arkadaşım söyledi. Aslan yine demiş ki: ‘Artık öküzün yaşamasına gerek yok... Onu parçalayıp arkadaşlarıma bir şölen vereceğim.’ Artık sen bilirsin kardeşim... Sonra, Dimne söylemedi deme. Sana eski arkadaşlık hukukuna dayanarak haber veriyorum. Benden söylemesi...”

Şetrebe Dimne’ye inandı. Dedi ki: “Ben gerek aslana gerek yanındakilere hiçbir kötü söz, kötü bir eylemde bulunmadım. Herhalde beni aslana gammazlamış olacaklar... Demek, türlü iftiralar uydurarak hükümdarı bana karşı kışkırtmışlar. Gerçekten onun çevresinde bir yığın kötü kimseler var. Kötü arkadaşı olanlar, iyilerden işkillenirlermiş... Eğer hakkımda kötü bir şey konuşmadılarsa canıma kıyıyor demektir. Ondaki bu öfke ne demek oluyor, hayret doğrusu... Öfkesi bir nedene dayanıyorsa, kolay... Nedensiz ise ne yapsam boşuna... Belki de bilmeden bir hata işledim... Belki o da bir hata yapmıştır. Bu durumda dostumun vefalı olması, iyi düşünmesi, önyargılara varmaması, sabırlı bir şekilde işi incelemesi gerekirdi. Hatta işin içinde kasıt bile olsa dostum bağışlamalıydı, değil mi? Benim gibi zavallı bir hayvanın, koskoca bir hükümdara ne kastı olur? Ben kendimi bilmez miyim? Sonra şu da var: Eğer ben aslanın hayrına bir tek söz söylemişsem, bu küstahlık mı sayılıyor? Ben ona nankörlük etmedim. Bunu biliyorum iyice! Hep titiz, dikkatli ve çekingen davrandım. Sonra hep onun yanında konuşmuşumdur, başkasının yanında değil... Ömrümce unutamadığım bir gerçek var ki hemen söylemeliyim: Bir kimse dostuna bir şey danışır, bir hasta doktoruna derdini açar, bir kimse bir bilginden bir şey öğrenir de yapmazsa; hatanın en büyüğünü işler. Aslandaki durum, bir hükümdarın gururu, kibri ise herşeyden umudu kesmeli. Buna karşı yapılacak hiç bir şey yoktur. Çünkü hükümdara güven beslemek ve dost olmak doğru değilmiş, tehlikeliymiş... Bunu anladım. Yok, bütün bu saydıklarımın hiçbiri doğru değilse, o zaman buna karşı hiç çıkılmaz ve karşı konmaz... Bu benim kaderimmiş diye beklemekten başka çare kalmıyor...”

Bunun üstüne Dimne, Şetrebe’ye şunları söyledi:

“Yanlış düşünüyorsun, aslanın senin canına kıymak istemesi ne zafer sarhoşluğundan, ne de kötü kişilerin sözlerine kanmasındandır... O yaratılış bakımından aslında gaddar ve haindir... Onun dostuna yedirdiği şey ilk ağızda insana tatlı gelirse de, aslında acıdır, öldürücü bir zehirdir...”

Şetrebe: “Ha şunu bileydin kardeş... İlk ağızda verdiği şeylerin ağzımda tadı hoştu. Şimdi ise sonu geldi, artık ölmek üzereyim. Demek ki onun yanına düşmüşüm, ecelimmiş... Ben ot yiyen birisi, o ise et yiyen bir kimsedir. Ben neye benziyorum biliyor musun dostum? Üstüne konduğu çiçeğin tadına doymadan yaprakları arasında ölen bir arıya... Filin kulağından akan suya tamah ederek saldıran ve filin kulak çarpmasıyla ölen bir sinekten farksızım. Tuzlu toprağa ekin eken köylüye benziyorum ben. Kendini beğenmiş birine söz söyleyene, akıl danışana benziyorum... Sağır adamın sır saklamasını isteyen birine benziyorum ben...”

Dimne: “Şu, felsefe yapmayı bırak da, başının çaresine bak...”

Şetrebe: “Yaradılıştan zalim, kan içici bir yaratık beni yemeği aklına korsa, daha ne yapabilirim? Çaresi var mı bunun? Suçsuz bir kimsenin çevresinde sütü bozuk, kötü ruhlu kişiler toplanırsa zavallı bir kimse bunlarla nasıl başa çıkabilir?”

Dimne: “Şu hikâyeyi dinle de ibret al dostum:

Aslanın biri yol ağzına yakın ağaçlık ve sulak bir yerde yaşıyormuş. Çakal, kurt ve karga da arkadaşmış aslanla. Bir gün bir çoban develeriyle birlikte bu yol ağzından geçiriyormuş. Develerden biri arkada kalmış ve aslanla karşılaşmış. Aslan deveye nereden gelip nereye gittiğini sormuş. Deve de kendine göre yanıtlar vermiş. Aslana, ne isterse yapabileceğini söylemiş.”

Aslan: “Sen benim yanımda kal, su bol, ot da bol, üstelik güvenli bir yerdir burası.”

Deve kalkmış aslanın yanında ve bir süre aslanla arkadaşlık ederek rahat, ferah bir şekilde yaşamış.

Günlerden bir gün aslan ava çıkmış, bir fille çarpışarak yuvasına yara bere içinde dönmüş. Yerinden bile kıpırdayacak durumda değilmiş. Kavgada o kadar kan yitirmiş ki... Kurt, çakal ve karga zaten aslan artığıyla yaşadıklarından, onlar da aç kalmışlar, zayıf düşmüşler. Aslan da eskisi gibi ava çıkamıyormuş. Bir gün aslan onlara:

“Sağa sola bir bakın hele belki bir şeyler bulursunuz da ağzımıza atarız” demiş.

Kurt, karga ve çakal yiyecek arıyoruz diyerek hemen kafa kafaya vermişler ve deve hakkında korkunç bir karar almışlar. Deveyi parçalayarak aslana vermeye söz vermişler. Karga arkadaşlarının adına durumu aslana açmış:

“Açlıktan başımız dönüyor. İğne ipliğe döndük. En iyisi şu beyinsiz, hiçbir işe yaramayan tembel ve lüpçü deveyi parçalamandır. Deve bedavacının biri, hiçbir işe de yaradığı yok, bari ağzımıza bir lokma girsin.”

Aslan bu teklife çok sinirlenmiş: “Ayıp ettiniz, sizde hiç mi insaf kalmadı, iyilik dünyadan kalktı mı yoksa? Ben deveye güvenlik veren bir hükümdarım, böyle nasıl hareket ederim? Benim hiç mi ünüm, şanım yok! Sizlerden böyle bir teklif beklemezdim. Bu vicdansızca ve acımadan yapılan bir tekliftir” demiş.

Karga: “Doğru ama siz de takdir edersiniz ki, ev halkını kurtarmak için bir ev; bir kenti kurtarmak için bir oymak; bir ülkeyi kurtarmak için de bir kent rahatlıkla feda edilebilir... Bizim gibi aç ve kalabalık yaratılar için deveyi pekâlâ gözden çıkarabiliriz.”

Aslan cevap vermemiş.

Karga çakalla kurdun yanına gitmiş: “Hep birlikte aslanın yanına çıkalım, hepimiz aslan için canımızı vermeye hazır olduğumuzu söyleyelim.... Öyle ustaca davranalım ki sonunda devenin başını yiyelim...” demişler. Aslanın yanına çıkınca, ilk karga söze başlayarak aslan için canını feda etmeğe hazır olduğunu söylemiş. Kurtla çakal söze karışmışlar.

Çakal: “En iyisi aslan beni yesin...” demiş.

Kurt: “Hayır olmaz, senin etin kokmuştur, beni yesin...” demiş.

Çakalla karga: “Doktorlar ne demiş, kendini öldürmek istersen, kurt eti ye...”

Saf ve aptal deve atılmış: “Ben dururken sizlere iş mi düşer... Benim etim lezzetli ve şifalıdır... Sonra ancak benim etim aslanı doyurur...”

Kurt, çakal ve karga fırsat bu fırsattır deyip sevinmişler ve: “Aferin, en doğrusunu deve söyledi...” demişler ve üstüne atılarak parçalamışlar.

Hikâye bittikten sonra Şetrebe Dimne’ye dedi ki: “Aslanın arkadaşları benim ölümüme söz birliği ile karar vermişlerse, bunu kimse önleyemez. Bilirsin taş sert ve ağırdır, ama onu su yıpratır ve eritir. Kimbilir arkadaşları benim için neler uydurmuştur...”

Dimne sordu: “Peki ne yapmak istiyorsun şimdi?”

Şetrebe: “Ne yapayım, kendimi aslan için hazırlamaktan başka çare kalmadı artık; aslanla savaşmalıyım... Bir canlıyı kurtarmak için çaba harcaması kutsal bir iştir...”

Dimne: “Savaş en sonra yapılacak bir iştir. İnsan ilk önce başka çareler düşünmeli, bir sonuç almaya bakmalı. Sonuç alamazsa ondan sonra dövüşmeli. Yoksa iş deniz kızıyla deniz kuşunun hikâyesine benzer...”

Şetrebe: “Neymiş bu hikâye, anlatsana...”

Bir deniz kuşunun deniz kıyısında yuvası varmış, dişisiyle birlikte yaşıyormuş. Yavrulama zamanı gelince, dişi kuş erkeğine demiş ki:

“Burası güvenli bir yer değil, yerimizi değiştirsek daha iyi olur, ben deniz kızından korkuyorum. Yavrumuzu kapacak...”

Erkek kuş söylenenlere aldırmamış, dişi kuş üstelemiş: “Onun söylediklerini ne çabuk unuttun...”

Aralarında tartışmaya başlamışlar, dişi kuş erkeğini kandıramamış, ne dediyse erkeği inat etmiş: “Sen işine bak, şuraya da yumurtla...” demiş.

Dişi kuş, erkeğinin bu vurdumduymazlığından bıkıp usanarak şöyle demiş: “Doğru sözü tutmayanın başına, ördek sözü dinlemeyen kaplumbağanın başına gelenler gelir...”

Çevresi sazlı bir gölde iki ördekle bir kaplumbağa yaşıyormuş. Bunlar aralarında güçlü bir dostluk kurmuşlar.

Günlerden bir gün gölün suyu çekilmiş, iyice kurumuş. Ördekler hoşça kal demek için kaplumbağanın yanına gelmişler. “Gölün suyu çekildi, biz artık gidiyoruz, hoşça kal.” demişler.

Kaplumbağa buna karşılık: “Ne iyi, siz hem karada yaşıyorsunuz, hem suda... Ama ben karada yaşarım, susuz ise hiç yapamam, ne olur beni de birlikte götürün!” demiş.

Ördekler razı olmuş, kaplumbağayı yanlarına katmışlar.

Kaplumbağa: “Ama demiş beni nasıl taşıyacaksınız?”

Ördekler: “İkimiz bir deyneğin uçlarından tutarız, sen de ortasından ısırırsın. Uçtuk mu tamam, hepimiz gideriz. Yalnız çeneni sıkı tut aşağıdan biri seslenirse cevap verme ölürsün kör yoluna” demişler.

Kaplumbağa “olur” demiş, dedikleri gibi bir değneğe tutunarak hep birlikte havalanmışlar.

Uçarken aşağıdan insan konuşmaları duyulmuş:

“Amanın ne garip, bak iki ördek bir kaplumbağayı taşıyor.”

Bunu duyan kaplumbağa açmış:

“Gözünüz kör olsun e mi, size de ne oluyor” diye öfkelenmiş. Bağırınca ağzı deynekten kurtulmuş; haydi küt diye aşağıya ve ölmüş.

Erkek deniz kuşu dişisinin anlattığı bu hikâyeyi dinledikten sonra yine dik kafalılığı bırakmamış:

“Korkma kuruntuya kapılma deniz kızı bize hiçbir şey yapamaz.” diye de böbürlenmiş.

Derken sular kabarmış, yükselmiş, deniz kızı ve sel suları yavruları alıp götürmüş. Dişi kuş erkeğine: “Bu baştan belliydi zaten.” diye söylenmiş.

Erkeği ise öfkeyle: “Ben bu kabaran sulardan öç alacağım” diyerek öteki kuşların yanına seğirtmiş: “Siz benim kardeşlerimizsiniz, n’olur bana yardım edin, bütün kuşlara haber salın.” demiş.

Kuşlar hep bir ağızdan: “Bizim ecemiz Anka kuşudur. Deniz kızından ancak o öç alabilir.” demişler.

Anka kızarak savaşa karar vermiş. Deniz kızı bunu duymuş ve Anka ile başa çıkamayacağını anlayarak selden kaptığı yavruları geri vermiş böylece savaş önlenmiş, barış gelmiş.

Dimne Şetrebe’ye son söz olarak dedi ki: “Bunu sana niye anlattım biliyor musun? Ben senin aslanla savaşmanı doğru bulmuyorum.”

Şetrebe: “Ben ona bir şey yapacak değilim, onunla ne dövüşecek ne de vuruşacağım. Yalnız yanına gidip ne tavır takındığını anlayacağım, herhalde durumu değişmez. Yok beni korkuya düşürecek ve beni savunmaya zorlayacak bir tavır takınırsa o zaman durum değişir.”

Bu sözler Dimne’nin hoşuna gitmedi, çünkü aslanı gerektiği kadar kandırmış, şimdi de Şetrebe’yi aldatmaya çalışıyordu.

Dimne acele acele: “Ey Şetrebe sen aslanın yanına git, hakkındaki düşüncelerini anlamaya çalış. Huzuruna çıktığında onu kuyruğu üzerinde oturmuş ve yelesini kabartmış göreceksin. Ağzını açacak kulaklarını yayacak, özet olarak sana saldırır bir tavır takınacaktır.” demiş.

Şetrebe: “Tamam bu şekilde karşılarsa derim ki dediklerin doğrudur.”

Dimne son kışkırtmalarını da yaptı ve doğru Kelile’nin yanına gitti.

Şetrebe ise katına çıktığında aslanı tıpkı Dimne’nin anlattığı şekilde bulmuştu. Kendi kendine söylendi:

“Hükümdarlarla arkadaşlık etmek bir kimsenin göğsünde yılan taşımasına benzer, ne zaman sokacağı belli olmaz.”

Aslan Şetrebe’ye bir baktı, Dimne’nin söylediği işaretleri görünce öküzün kendisi ile savaşmaya geldiğini anladı. Daha durmadı, öküzün üstüne saldırdı ve kan gövdeyi götürüyordu. Kelile aslanla öküzün boğuştuklarını görünce Dimne’ye:

“Deniz, dalgaları ile deniz; hükümdar yardımcıları ile hükümdar olur. Sana hep öğüt verdim, yol gösterdim ama sen kuşa, doğru olmayan şeyi doğrulamaya kalkan adama benzedin. Bak hikâyesini anlatayım da dinle.”

Uçsuz bucaksız bir dağda yaşıyan bir maymun sürüsü, yağmurlu ve soğuk bir günde ısınmak için ateş aramışlarsa da bulamamışlar. Derken, bir ateş böceği oradan geçmiş, maymunlar ateş böceğini kıvılcım sanmışlar, hemen çalı çırpı toplayıp yığmışlar. Ateş böceğini de yığının ortasına koyup başlamışlar üflemeye. Bunu gören bir kuş seslenmiş:

“Çabanız boşuna, yakamazsınız; o tuttuğunuz ateş değil böcektir.” Ve meramını açıkça anlatabilmek için maymunların yanına inmiş. O sırada ordan geçen bir adam “Doğrulmayacak şeyi boş yere doğrultmaya kalkma.” diye seslenmiş. Kuş bu uyarıcı seslere kulak asmamış. Maymunların arasına düşünce maymunlar onu parçalamışlar. Sen yalan, iftira ve düzen yolunu tutarak aslanla Şetrebe’nin arasını açtın. Kötülüklerin tutsağı oldun... Sakın bir daha yapma; bunlar kötü şeylerdir. Sana bir hikâye daha anlatayım.”

Bir aptal kişi ile bir düzenci, bir ticaret işinde ortak olmuşlar. Yolda giderlerken düzenci, içinde tam bin altın bulunan bir kese bulmuş; durumu aptal ortağına bildirmiş. Hemen ters yüz geri dönmüşler, bir kente varmışlar. Parayı hemen bölüşmek için bir köşeye çekilmişler.

Aptal: “Paranın yarısı senin yarısı da benim,” demiş.

Oysa düzencinin tek kuruş vermeye niyeti yokmuş.

“Mademki ortak olduk, ortaklığa devam edelim, işimize gücümüze bakalım. Bugün bir alış veriş yapamadık. Bu paranın bir parçasını ben alayım, sen de benim kadar al; geri kalanını ağacın altına gömelim. Burası güvenli bir yerdir, gerektiğinde yine gelir alırız,” demiş. Paranın bir parçasını eşit olarak bölüşmüşler, kalanını da gömmüşler. Sonra birbirlerinden ayrılmışlar. Düzenci neden sonra geri dönmüş, ağacın altına gömdükleri parayı çıkarıp hepsini almış. Toprağı düzlemiş geri dönmüş. Neden sonra bir gün budalanın aklına gelmiş: “Biraz para gerek, gidip alalım şu gömdüğümüz yerden.” demiş. Gidip ağacın dibini kazmış, hiçbir şey yok!

Düzenci üstünü başını paralayarak dövüne dövüne saçlarını yolmuş ve aptal arkadaşına çıkışmış:

“Arkadaşım bu yeri ancak sen biliyorsun bu parayı da ancak sen alabilirsin” diyerek Kadıya gitmiş. Ama Kadı delil ve tanık istemiş. Düzenci: “Ağaçtan iyi tanık olur mu, onu dinleyin.” demiş. Meğer düzenci daha önceden tertibatı almış. Babasına söyleteceği sözleri belletmiş. Kadı bir heyetle davalı ve davacılarla ağacın dibine gitmiş. Keşif başlamış, bu sırada ağaçtan bir ses duyulmuş:

“Bütün paraları burdan budala alıp götürdü.”

Kadı bu işe şaşırmış, sonra toparlanarak çevresine odun yığdırıp, ağacı ateşe vermiş düzencinin babası imdat çekmeye başlamış ve canını güçlükle kurtarmış.

Bunun üzerine düzenci Kadıya herşeyi olduğu gibi anlatmış. Kadı düzenciye iyi bir dayak çektirmiş; at üstünde kapı kapı dolaştırmış, altınları da geri alarak budalaya vermiş.

Kelile sözlerine devam etti: “Bu hikâyeyi sana anlatmamdaki amacım düzenciliğin sonu işte budur, diyebilmek içindi. İlerde senin de başına böyle şeyler gelebilir. Başına bir yıkım geleceğinden korkarım.”

Hem eninde sonunda bu iş olacak. Gerçi nehir tatlı bir sudur, denize varınca tuzlulaşır ama sen ikiyüzlü bir yalancısın. Günün birinde sahibini sokacak bir yılansın. Dünyada her türlü kötü vardır bir de ahmak kötü vardır. Sen kötünün ahmağısın. Seninle ilişkimi kesmem gerekiyor. Sen ekmeğini yediğin ve sana makamlar bağışlayan bir hükümdara böyle hareket ettikten sonra yakın dostlarına kimbilir ne yaparsın. Sonra bak şu hikâyeyi dinle de ibret al:

Tüccarın biri bir gün bir iş için bir geziye çıkmış. Yüz batman tutarındaki demirlerini bir dostuna emanet bırakmış. Tüccar gezisini bitirmiş dönmüş ve dostundan emanet bıraktığı demirlerini istemiş.

Dostu da: “Senin demirlerini fareler yedi” deyip kestirip atmış.

Tüccar bıyık altından gülmüş ve: “Yer, mübarek hayvanın dişleri de amma keser ha!” demiş.

Dostu bir yalanla tüccarı kandırdığına çok sevinmiş.

Tüccar kalkıp gitmiş. Yolda bakmış ki dostunun oğlu; alıp evine götürmüş. Çocuğu eve kapatmış. Ertesi gün iki eski dost yine yüzyüze gelmişler.

Düzenci: “Bizim oğlan dün eve gelmedi sen gördün mü?” diye sorunca Tüccar sözü gediğine koymuş:

“Ha dün senden ayrıldıktan sonra bir çaylağın bir oğlanı kaldırdığını görmüştüm. Yoksa o şapşal senin oğlun olmasın?”

Düzenci: “Aman nasıl olur; bir çaylak bir çocuğu kaldırabilir mi? Bu görülmemiş bir şey...” deyince tüccar şu cevabı vermiş:

“Bunda şaşacak ne var. Fareler keskin dişleriyle yüz batman demiri yerse, bir çaylak senin oğlun gibi bir çocuğu değil, fili bile kaldırıp göğe çeker” demiş. Düzenci dost en sonunda imana gelmiş.

Ey Dimne bunu sana niye anlattım biliyor musun? Dostuna haksızlık eden kimbilir başkalarına neyler. Şunu unutma ki nankörlükten bir hayır gelmez. Yani senin anlayacağın eden bulur, inleyen ölür. İyilerden insana iyilik, kötülerden de kötülük, fena kokulu yerlerden pis kokular geldiği gibi...

Bu sözler söylendiği sırada aslan öküzü çoktan öldürmüş, biraz sonra da kızgınlığı geçerek pişman olmuştu. Kendi kendine düşünüyordu aslan: “Şetrebe’yi öldürdüğüme hiç de iyi etmedim. Herhalde günahsızdı. Bir iftiraya kurban gitti. Çok iyi bir arkadaştı, ne güzel anlaşıyorduk...”

Dimne aslanın yanına gitti. Hükümdarı zaferinden dolayı kutlamak istedi. Aslanı tasalı görmüştü:

“Düşmanınızı şükür ortadan kaldırdınız. Daha bu üzgünlüğünüz neden sultanım...”

Aslan: “Şetrebe akıllı uslu, uysal içten bir hayvandı, ona yazık oldu. Ona kötülük ettiğimi sanıyorum.”

Dimne: “Ona hiç acımayın. Güçlü bir kimse hasmının ölümüne acımaz. Örneğin parmağını yılan ve akrep sokan kimse zehir bütün gövdeyi sarmasın diye parmağını keser.”

Aslan Dimne’nin bu aldatıcı sözlerine kandı. Ama günün birinde çakalın iki yüzlülüğünü, hileciliğini anladı ve Dimne’yi korkunç bir şekilde öldürdü.

Kelile’nin dedikleri çıkmıştı.

DİMNE’NİN DURUMUNU İNCELEME

Ünlü bilge Beydaba bütün bu anlatılan hikâyeleri hem kaleme alıyor hem de yazdıklarını Hükümdar Debşelem’e anlatıyordu.

Debşelem Beydaba’ya dedi ki: “Şetrebenin ölümünden sonra aslanla Dimne’nin durumlarını incele ve bana anlat.”

Beydaba söze başladı: “Aslan Dimne’ye kanarak Şetrebe’yi öldürdükten sonra yeni dostu kaplanla arkadaşlığa başladı. Kaplan Kelile ve Dimne’nin bulundukları yerden geçerken seslerini duyunca kapılarını dinliyordu. Bu konuşmalarda Kelile Dimne’yi kınıyor onun hileciliği, sahteciliğini ve yalancılığını yüzüne vuruyordu. Şöyle söylüyordu Kelile:

“Sen çok büyük bir günah işledin, cinayet işledin, ağır bir yük altına girdin. Aslan bunu öğrenirse artık ölümlerden ölüm beğen. Sana kimse yardımcı olamaz. Sen feci şekilde öldürüleceksin. Sana bundan böyle hiçbir sırrım olamaz. Ulu ve bilge kişiler sevmediğin kimseden uzaklaş demişler. Ben de öyle yapıyorum seni terkediyorum Dimne.”

Kaplan bu konuşmaları dinledikten sonra daha durmadı; doğru aslanın anasının yanına gitti. Konuşmaları olduğu gibi anlatarak: “Bu sırrı şimdilik kimseler bilmesin...” dedi.

Kadıncağız sabah sabah aslan oğlunun yanına gitti. Aslanın yine canı sıkkındı. “Aslan oğlum niye canın sıkılıyor” dedi. Aslan Şetrebe’nin acıklı sonunu anlattıktan sonra aynen şöyle dedi: “Herhalde kötü bir iş yaptım.”

Annesi dedi ki: “Böyle konuşmakla bir cinayet işlediğini açıklıyorsun demek. O Şetrebe adlı, ağzı var dili yok hayvanı ne diye öldürdün öyle. Ulular büyük sırrı açıklama demeselerdi sana herşeyi olduğu gibi açıklardım.”

Aslan: “Felsefeyi bir yana bırak da bir şeyler söyle bana, akıl ver anacığım.”

Annesi bunun üzerine kaplandan duyduğu şeyleri isim açıklamadan olduğu gibi oğlu aslana anlattı. Arkadan da içtenlikle şunları ekledi:

“Senin gibi ünlü, şanlı ve hayvanların kralı aslan, bir günahsızın kanına hiç yere girmiştir. Devlet büyüğüne karşı yalan söylenmiş ve bu yalana kanılmıştır. Devlet içinde bir hain ortalığa fitne fücur salarak ulusun huzurunu kaçırmıştır.”

Aslan bütün yakınlarını, dostlarını, cenkçilerini çağırttı, hepsi gelip toplandılar. Aralarında Dimne de vardı. Aslanın üzüntüsünü görünce yine ikiyüzlülükle sebebini sordu. Aslanın anası ileri atılarak Dimne’yi tersledi:

“Aslanın üzgünlüğü senin hayatta kalmandır. Sen artık burda bir saniye bile yaşamayacaksın. Aslan seni yaşatmayacaktır. Bunu böyle bil ve çekil aradan artık.”

Dimne cevap verdi:

“Kötülükten en çok korunan kimsenin başı, kaza ve kadere razı olanlardan çok önce belaya girer. Bu bakımdan aslanla dostları kötü bir örnek vermesinler. Yine ululardan biri söylemiştir: “İnanılmaması gereken bir şeye inanıp, inanılması gereken şeye inanmayan kimse, kadınla ressam aşığına ve kölesinin durumuna düşer.”

Bir tüccarın alımlı bir karısı, kadınında ressam bir aşığı varmış. Kadının bir kölesi ressamın cariyesine aşıkmış. Gelelim tüccarın karısına... Bir gün sevgilisi ressama: “Bir çare bul ki hiç ses çıkarmadan, söz söylemeden senin yanıma geldiğini bileyim.” demiş.

Ressam: “Bundan kolay ne var. Bende üzerinde çeşitli resim ve sanat eserleri bulunan bir bez var. Sana geldiğimde bu bezi üstüme çekerim, sen de geldiğimi anlarsın.” demiş.

Böylece uzun süre buluşmuşlar.

Köle bu sırrı öğrenmiş. Bir gün ressamın cariyesine giderek bezi istemiş:

“Bunu bir arkadaşıma göstereceğim merak edecek bir şey yok. Efendinin haberi bile olmaz. Hemen getiririm.”

Kadın bezi köleye vermiş. Köle bezi sırtına alarak doğru tüccarın karısının yanına varmış. Kadın köleyi ressam sanmış. Sonra da köle bezi götürüp cariyeye vermiş. Arkadan ressam gelmiş bezi alarak gitmiş kadının yanına. Kadın ressamı görünce şaşırmış:

“Daha demin buradaydın, neden geldin hayır ola?” demiş.

Ressam bu sözü işitince evine dönmüş, cariyeyi korkutarak herşeyi açıklatmış, arkadan da resimli bezi yakmış.

Dimne bu hikâyenin ardından şöyle dedi:

“Hükümdar bir işkil üzerinde karar verirken acele etmemelidir. Sanmayın ki ölümden korkuyorum: Ölüm aranan beğenilen bir şey değil ama mukadder bir şeydir. Ondan ne kadar kaçsan kurtulamazsın... Bir tek canım var benim. Keşke yüz canım olsa da hepsini hükümdarıma feda etsem.”

Cenkçi erlerden biri söze karışmış:

“Sen hükümdarı sevdiğinden değil, tatlı canından korktuğun için böyle konuşuyorsun, var git işine... Sen kendinden özür diliyorsun...”

Dimne: “Kendinden özür dilemek bir suç mudur?... Sen bu sözlerinle hâlâ düşmanlık güdüyorsun. Dünyada kimsenin iyiliğini istemeyen bir yaratıksın. Sen bir hükümdar yanında değil, hayvanlar arasında bile yaşamaya layık değilsin.”

Dimne’nin bu ağır sözleri karşısında zavallı erin canı çok sıkıldı ve ortadan kayboldu. Aslanın anası söze karıştı ve Dimne’yi azarladı:

“Hey utanmaz arlanmaz, hey namert ve hileci hayvan, seni alçak seni, zavallı er iki söz söyledi diye böyle ağır konuşulur mu? Sen ağzı kalabalık birisin, zaten tek hünerin de bu.”

Dimne: “Bu sizce böyle, siz beni tek gözle görüyor, tek kulakla dinliyorsunuz. Oysa hükümdarı bana kışkırtmak için neler söylemediler neler, biri çıkıp da karşı koymadı.”

Aslanın annesi cevap verdi: “Senin özrün kabahatından büyük, hem suçlusun hem güçlü, hem de yüzsüz.”

Dimne: “Elinden gelen şeyi yapmayan, bir hiçtir. Bunlar kum yerine kül ya da gübre kullanana benzerler. Böyleleri konuk oldukları halde kendilerini ev sahibi sanırlar. Böyleleri üstlerine görev olmayan işlere karışırlar. Ne insanı bilir, ne hayvanı tanıyabilirler.”

Aslanın annesi sertçe: “Seni hain seni, bu şarlatanlıklarla şanlı bir hükümdarı kandırabileceğini mi sanıyorsun? Kes bet sesini, pis...” demiş.

Dimne: “Hain kime derler bilir misin sen? Düşman onun hilesinden kurtulamaz; onun eline düşmeye görsün, hemen öldürüverir.”

Aslanın anası Dimne’nin sözünü kesti:

“Sen hayvanın, laf ebesinin birisin. Kan içen, kan döken bir yaratıksın. Bu yalancılıktan, bu düzencilikten sonunda kurtulamayacaksın; seni dilbaz seni!”

Dimne: “Olmayan şeyi söyleyene yalancı derler. Ben açık ve doğru söylüyorum.”

Aslanın annesi öfkelendi ve şu sözleri söyleyerek çıkıp gitti: “Hakkında ne yapacaklarsa yapsınlar artık, ne karar vereceklerse versinler.”

Aslan, Dimne’nin işini bir yargıçlar kuruluna havale etti. Yargıç Dimne’yi boynundan bağlatıp hapse attırdı. Gece yarısı Kelile’nin haberi olmuş ve ağlaya ağlaya Dimne’nin yanına gelmişti. Ona dedi ki: “Ben bütün bunları sana vaktinde haber vermiştim; düzenciliğin, hileciliğin, yalancılığın, söz dinlememenin sonu budur. Yıkımını önlemek için elimden geleni yaptım. Seninle ilgimi kesmeseydim benim de sonum seninki gibi olurdu. Dik başlılık ettin, kendini beğendin. Bu yüzden kafan işlemez hale geldi. Bak sana ünlü bir söz söyleyeyim. “Hileci eceli gelmeden ölür.”

Dimne dedi ki: “Bir söz daha vardır, onu da sen benden dinle: Bir suç yüzünden başı belaya giren kimse hiç yılmamalı. Çünkü bu suç yüzünden dünyada çekeceği ceza, öbür dünyada göreceği cezadan daha hayırlıdır.”

Kelile cevap verdi: “Ne desen boşa, iş işten geçti. Yalnız şunu bil ki; suçun büyüktür. Aslanın vereceği ceza son derece büyük olacaktır. Bunu böyle bil....”

Bütün bu konuşmaları, yine bir suçtan dolayı içerde yatan bir pars duymuş, ilerde işe yarar diye bütün konuşmaları aklında tutmuştu.

Kelile Dimne’nin yanından çıkıp gitti.

Ertesi gün aslanın anası oğlunun yanına çıktı ve ona dedi ki:

“Ey vahşi hayvanların kralı, ey canavarların efendisi. Dün Dimne’nin yargılanmasına karar vererek ne güzel bir iş yaptın. Böyle yapmakla da Tanrıyı iyice hoşnut ettin. Tanrı da seni hoşnut etsin oğlum. Kötülükten korunmak için ciddi olmalısın; günah işleyeni sakın savunma.”

Aslan, yargıçlık işine bakan kaplanla, müfettişlik görevini yapan amcasına buyruklar verdi:

“Adalet meclisini toplayın, bütün ordu ve cenkçiler toplansın. Dimne’nin işine bakın.” Her gün yapılan işler hakkında da rapor istedi.

Mahkeme kuruldu ve hemen işe başladı. Dimne bağlı olarak ortaya getirildi. Başkan söz aldı:

“Şetrebe’nin bir düzene kurban giderek öldürülmesi, efendimiz aslanı sonsuz derecede üzmüştür. Adalet meclisi bu iş için acele toplanmıştır. Dimne hakkında herkes bildiğini söylesin, ona göre adaletli bir karara varalım. Dimne’nin cezası büyüktür; belki de ölüm cezası giyecektir. Söylenenleri iyi incelememiz gerekiyor. Ey toplumda bulunan yüce kişiler, Dimne hakkında bildiklerinizi doğru söyleyiniz. Dimne’nin suçunu küçümsememeli, önem vermeliyiz. Çünkü iftira ederek, yalan konuşarak, hileye başvurarak bir günahsızın ölümüne sebep olmuştur. Bu ise ne büyük suç ve günahtır. Bu hususta bilgisi olup da saklayan kimse, aynı şekilde suça katılmış olur. Sonra suçlu suçunu açıklarsa hakkında hayırlı olur. Toplumumuz ve onun başbuğu belki de onu bağışlar. Bildiğini doğru olarak açıklayan kimsenin kıyamette ağzına ateşten bir gem vurulacaktır diye ünlü bir söz vardır, bunu da unutmayın.”

Ortalığı bir sessizlik almıştı. Dimne ayağa kalktı söz aldı:

“Ey yüce kişiler, ne susarsınız, bildiklerinizi açıklayın. Yalnız her söylenen sözün karşı cevabı olduğunu da unutmayın. Bir kimse görmediği bir olay hakkında tanıklık eder, bilmediği bir konuda düşünürse, bilmediği şeyi bilirim iddiasındaki hekimin durumuna düşer. Bakın anlatayımda bir dinleyin:

Eski çağlarda tecrübeli ve bilgili bir hekim varmış. Elinden geldiği kadar hastalarının dertleriyle ilgilenir, üstesinden de gelirmiş. Gün gelmiş kocamış, gözleri görmez olmuş.

Zamanında yeğenini bir hükümdarın kızıyla evlendirmiş. Kızacağız sonradan bir hastalığa yakalanmış. Bizim yaşlı hekimi tedavi için çağırmışlar. Gelmiş hastayı bir gözden geçirmiş. “Gözlerim görmüyor, eskisi gibi seçemiyorum. Ah eski çağım olsa, ilacını kendi ellerimle yapardım. Ne yazık ki şimdi başkalarına da güvenemiyorum. Bir şey yapacak durumda değilim şimdi, çok özür dilerim...” demiş.

Aynı şekilde hekimlik iddiasında bulunan bir kimse, bu işi duymuş hemen kızı iyi ederim diye işe koyulmuş. Eczaneye koşmuş, neyin nesi olduğu belli olmayan eczalardan bir ilâç yapıp yakıştırmış, hastasına içirmiş. Katıştırdığı maddelerde insanı zehirleyen ve öldüren bir zehir varmış oysa. Durumu hükümdara haber vermişler. Bilgisiz doktoru çağırmış ona da aynı ilacı içirmişler. Bizim hekim taslağı oracıkta hemencecik ölüvermiş.

Dimne hikâyesinin sonunda: “Bu hikâyeyi haddinizi bilesiniz diye anlattım. Bilmediğiniz şeyi sakın bilirim diye ortaya çıkmayınız. Bilgisiz hekimin başına gelen sizinde başınıza gelebilir. Dünyada bu yüzden bir sürü insanın başı belaya girmiştir.”

Bu sırada aslanın yanında olan domuzlardan biri söz almış:

“Ey saygılı bilge kişiler, yine sizin gibi uzman bilgeler derki:

Bir kimsenin içinin iyiliği yüzünden belli olur. Bu melun Dimne’nin ne kötü bir yaratık olduğuna dair yüzünde açık belirtiler vardır. Onun kötülüğü suratından bellidir.”

Bu sırada yargıç domuzun sözünü kesti: “Ey domuzların yücesi, burda sen de bir uzmansın. Anlat bize Dimne’nin yüzünde ne olduğunu, iyice bilelim...”

Domuz: “Ben değil, uzmanlar diyorlar ki sol gözü sağ gözünden küçük olan ve seğiren, burnu da sağ yöne eğik bir kimse sahtecinin biridir; yalancı ve iftiracıdır. Özet olarak böyleleri en büyük günah işleyenlerdir.”

Dimne söze karıştı: “Bu çirkin sözün neye benziyor biliyor musun domuz cenapları? Kendi çıplaklığını görmeyip de başkasının çıplaklığını gören karıya, kocasının cevabını anlatayım da, bir dinle gözünü aç:

Zamanında bir kent, düşman saldırısına uğramış. Saldırıcılar yağmaladıktan sonra bir sürü insanı da öldürüp gitmişler.

Bu sırada düşman ordusuna bağlı erlerden bir çiftçi, iki karısını ırgat gibi kullanır; yer içer, keyfine bakarmış. Kadınlar birgün yabancı er hesabına odun toplamaya çıkmışlar. Üstlerinde başlarında bir şey yokmuş. Çırılçıplaklarmış. Erin iki karısından biri yolda eski bir bez parçası bularak örtünmüş ve kocasına:

“Şu ikinci karına bak, çırılçıplak dolaşıyor, örtünmeye de çalışmıyor.” demiş.

Kocası şu cevabı vermiş: “Sen önce kendi çıplaklığına bak da; arkadaşını kınamaya kalkma.”

Dimne domuza döndü:

“Ey çirkin, çirkef domuz, beni ayıplamaya hiç hakkın yok. Baştan aşağı pislik içinde kokuyorsun. Senin hükümdar aslanla birlikte bulunman haddine mi düşmüş. Bende kusur ve ayıp bulamazsın sen.”

Domuz bu sözlere çok içerledi. Hırsından ağlamaya başladı.

Dimne yine dedi ki: “Hah şöyle haddini bil, utancından ağla bakayım. Ey çarpık, topal, karnı şiş, sarkık, dudağı yarık hayvan, utan da ağla ki yüzün kızarsın!”

Aslan güvendiği başka bir çakalı bu olayların raporunu vermekle görevlendirmişti. Ama duruşma bitmiş, tutanaklar tutulmuş, kaplan yine, onu kilitli dama sokmuştu. Aslan domuzun hemen kovulmasını ve Dimne’nin tekrar zindana kapatılmasına buyruk verdi.

Kelile’nin Revzebe adlı bir arkadaşı vardı. Bu çakalın da aslanın yanında bir mevkii vardı. Kelile başına gelmesi muhtemel bir belâdan hem de arkadaşı Dimne’nin uğradığı yıkımdan hastalanmış ve ölmüştü.

Revzebe bu kötü haberi Dimne’ye ulaştırdı. Dimne çok ağladı ve arkadaşı Revzebe’ye şunları söyledi:

“Canım kardeşim. Kelile’nin ölümü dünyayı başıma zindan etti. Tanrıya şükür ki ölümden sonra senin gibi gerçek bir dostu bana bıraktı. Benim kardeşimsin sen, benimle ilgileniyorsun sağ ol... Senden iki ricam var: Falan yere git. Yıllarca kardeşim Kelile ile çalışıp biriktirdiğimiz şeyleri al bana getir. Sonra sen aslanın yanına dilediğin zaman girip çıkıyorsun, annesinin ve başkalarının hakkımda söylediklerini ve aslanın bunları nasıl karşıladığını dinle ve gel bana anlat.”

Revzebe Dimne’nin dediklerini yaptı, önce getirdikleri şeyleri bölüştüler sonra aslanın yanına gitti.

Sabah olmuştu. Aslan huzura kabul edeceği kimselerle görüştü, tutanakları okudu. Annesini çağırdı, tutanakları ona da okudu. Aslanın annesi öfkelenmişti. Çığlık çığlığa bağırdı:

“Acı konuşacağım, sakın beni kınama, ne yazık ki sen iyilikle kötülüğü bile ayırt edemiyorsun. Ben sana Dimne’yi konuşturma ona söz hakkı verme demiştim. Onu önemseme o bir haindir. Hainliği gün ışığına çıktı demiştim..”

Aslanın annesi öfkeyle çıkıp gitti. Arkadan da Revzebe Dimne’ye raporunu verdi. Bu sırada Dimne’yi hapishaneden çıkardılar, yargıçların önüne getirdiler.

Başkan Dimne’ye: “Ey Dimne, güvenli kimselerden hakkında oldukça kesin bilgiler aldık; durum aydınlanmıştır. Senin yalancı ve düzenci konuşmalarının gereği yok artık. Güvenli kimseler hakkında söylenecek sözleri söylediler.

Hükümdarımızın ise yeni bir buyruğu var. Herşey gün ışığına çıkmakla beraber, senin içini dışını herşeyini bilmemiz gerek.” dedi.

Dimne yargıca şu cevabı verdi:

“Ey yargıç, anlaşıldı; demek sen adaletle hareket etmeyeceksin. Demek sen haksız işleri yapmaya alışık bir yargıçsın. Böyle bir işi senin gibi bir yargıca vermek hükümdara hiç yakışmaz. Ben suçsuz bir kimseyim. Nasıl aleyhimde konuşmaları dinledinizse, benim savunmamı almanız da yerinde olur; adaletin gereği budur. Sen beni keyfî bir şekilde mahkûm etmek istiyorsun. Daha mahkeme başlıyalı üç gün oldu, ne çabuk hakkımda deliller elde ettiniz. Bu delillerle beni nasıl mahkûm edersiniz?”

Yargıç cevap verdi: “Yargıcın görevi iyiliği bilmek, iyiyi koruyup mükâfatlandırmak, kötüleri ayırıp cezalandırmaktır. Böyle hareket edilirse iyiler çoğalır.

Kötüler kötülüklerinden vazgeçerler. Senin için bir şey kalıyor: Suçunu olduğu gibi açıklamak ve tövbe etmek.”

Dimne: İyi bir yargıç sanı ile hüküm vermez. Siz beni, özümü bildiğim kadar bilemezsiniz. Hakkımdaki bilgileriniz şüpheli bilgilerdir. Şüphe üzerine de hiçbir karar ve hüküm verilemez. Ben kendimi, bile bile nasıl karalar, başımı nasıl cellada verebilirim? Böyle yaparsam suç işlemiş olmaz mıyım? Sayın yargıç sözlerinizden vazgeçiniz, suçunu açıkla demeniz de yersizdir. Yok, bir hile ise bu da size yaraşmaz. Siz devletin adaletin bir temsilcisisiniz.

Sözlerinizi insanlar örnek almalı. Ama bu söylediklerinizi bilgisiz ve kötü niyetli kişiler örnek alabilir. İyiler iyi ve doğru, kötüler de kötü ve doğru olmayan şeylerden hoşlanırlar. Bu sözlerinizden sadece kötüler faydalanabilecektir. Bu hükümdar yanında bir mevki sağlamış olman, millet ve ordu saflarında saygılı bir şekilde tanınman, ulus için yıkımların en büyüğüdür. Bilmediğini biliyorum diye iddia edenin, görmediğini gördüm diye tanıklıkda bulunanın; efendisinin karısına saldıran eğitmen Bazdar’ın başına gelen belâ gelir:

Eşrafdan bir adamın çok güzel, namuslu bir karısı varmış. Yine bu adamın hayvan eğitimi ile uğraşan bir arkadaşı varmış. Bu Bazdar adındaki eğitimci eşrafla çok senli benli bir dostmuş, evine dilediği zaman girer çıkarmış. Hanımı ile de karşılıklı oturur konuşurmuş. Bazdar efendisinin hanımına göz koymuş, hatta bir gün ona aşkını açmış; kadın utancından kızarmış bozarmış.

Bir gün yine ona sevgisinden söz açmış. Kadın hiç oralı olmamış, reddetmiş. Reddettikçe Bazdar yanar tutuşur, kadını kandırmak için elinden gelen her çareyi düşünürmüş. Ama hepsi boşa çıkmış. Bazdar’ın eline hiçbir şey geçmemiş. Bazdar bu işi başaramayınca öç almak kastı ile iki papağan yavrusu bulup eve getirmiş, büyütmüş ve onlara “Ben bu evdeki hanımın namus ve ismetine aykırı bir harekette bulunduğunu gözlerimle gördüm.”

Öteki papağana da, “Hım. Bu konuda ben bir şey söylemek istemem.” diye belletmiş.

Günlerden bir gün soylu olan bu efendiye Belh kentinden konuklar gelmiş. Yemekten sonra ev sahibi, Bazdar’a papağanları getirip göstermesini söylemiş. Bazdar bu iki sözü papağanlara Belh dilinde öğretmiş. Ev sahibi Belh dili bilmezmiş. Neyse sıra papağanların konuşmalarına gelmiş.

Biri: “Ben bu evdeki hanımın namusuna aykırı bir harekette bulunduğunu gözlerimle gördüm.” deyince öteki papağanda arkadan tekrarlamış:

“Hım, ben bu konuda bir şey söylemek istemem.”

Konuklar papağanları duyunca utançlarından başlarını yere eğmişler ve ev sahibine:

“Biz günah işlenen bir evde kalamayız.” deyip gitmeye kalkmışlar.

Önce ev sahibi anlamamış. Belhli konuklar papağanın ne söylediklerini açıklamışlar. Papağanlar bu iki sözcükten başka bir şey bilmediklerinden işin içinde kasıtlı bir şey olduğu anlaşılmış.

Soylu kişi Bazdar’ı çağırmış. Bazdar elinde bir şahinle içeri giriyormuş. Bu arada olayı içerden öğrenen ve konuşmaları duyan kadıncağız:

“Ey nefsinin düşmanı Bazdar, söyle sen beni papağanlara öğrettiğin durumlarda gördün mü hiç?” diye sormuş.

Bazdar: “Evet gördüm,” der demez elindeki şahin birdenbire yüzüne saldırarak gözlerini oymuş.

Bunun üzerine kadıncağız, “Bak hak yerini buldu, cezanı çektin. Tanrı bu şahinle gözlerini nasıl kör etti. Sen buna çoktan hak kazanmıştın. Ölünceye dek dünya başına zindan oldu. Öbür dünyada çekeceğin de başka...” demiş.

Sayın yargıç, sen de Bazdar gibi görmediğin şeye tanıklık ediyorsun. Bu dünyada hem de kıyametde aynı sona uğramaktan kork.”

Dimne durdu, yargıç danışmak üzere aslanın yanına gitti. Aslan dinledi, bir ara da annesini çağırdı: “Dimne’nin sana haksız yere kan döktürdüğü bir yana, şimdi de canına kıymaya uğraşıyor. İşleri büsbütün karıştıracak kötü hayvan...”

Annesinin bu sözlerinden aslan çok etkilendi. Annesine: “Dün sen bana Dimne’ye ait bilgiler söylemiştin. Kimden öğrendin bunları, söyle de onun tanıklığından faydalanalım.”

Annesi: “Sır vereni açıklamam doğru değildir. Ama bir şey yaparsan sen bunu anlarsın.”

Kadın çok uğraştı, sonunda kaplanı aslanın yanına gönderdiler. Kaplan Dimne’nin konuşmalarını olduğu gibi anlattı. Zindandaki pars da aslana haber yollayarak hapishanede Kelile ve Dimne’nin neler konuştuklarını anlattı.

Aslan daha durmadı, buyruk verdi. Dimne hapishanede korkunç bir şekilde öldürüldü. Başkasının zararına faydalar elde eden, bunun için her dolaba iftiraya baş vuran, her sahtecinin sonu işte böyle ürkünç bir ölümdür...

GÜVERCİNLE FARE ÇAYLAKLA KARGA

Hint Hükümdarı Debşelem, filozof Beydaba’ya dedi ki:

“Bu anlattıkların çok güzel, ibretli ve faydalı şeylerdir. Bir dostluğun, bir arabozucu tarafından nasıl bozulduğunu ve dostlardan birinin nasıl yıkıma uğradığını ve kötünün nasıl ortadan kaldırıldığını pek güzel anlattın. Şimdi bana, başka iki dost arasında içtenliğin nasıl başladığına, nasıl sürüp gittiğine ve bu dostluktan nasıl faydalandıklarına dair hikâyeler anlat, örnekler ver, ben de faydalanayım...”

Ünlü Beydaba söze başladı:

“Akıllı bir kimse, dostu ve dostluğu herşeyin üstünde tutar. Bu, işler iyi gittiğinde mutluluğu, kötü gittiğinde yıkımı paylaşmakla olur. Sana güvercinle farenin, çaylakla karganın hikayesini anlatayım da dinle:

Eski Hint kentlerinin birinde, avcıların sık sık avlandıkları avı bol bir yer varmış. Ulu bir ağacın dallarından birine de bir karga yuva kurmuş. Günlerden bir gün yuvasında oturmakta olan karga, suratsız bir avcının yuvasına doğru gelmekte olduğunu görmüş. Ana karga kendi kendine şöyle söylenmiş: “Hıımm... Avcının elinde bir ökse, bir de baston var... Bu, ya benim ya da başka bir hayvanın kanına susamış herhalde... Hele bir gizleneyim, ne yapacak bakalım zalim...”

Avcı iyiden iyiye yaklaşmış, gizlene gizlene ökse ağacının üstüne tohum serpmeye başlamış. Az sonra da içlerinde beyleri olduğu halde bir yığın güvercin süzülüp gelmiş; öksenin farkına varmadan ağların üstüne konmaya başlamışlar ve yemleri gagalayarak iyice karınlarını doyurmuşlar. Ama tuzağa da yakalanmışlar. Avcının ağzı, sevincinden kulaklarına varıyormuş...

Güvercinler neden sonra tuzağa düştüklerini anlamışlar, kurtulmak için çırpınmaya başlamışlar. Beyleri de onlara şöyle demiş:

“Burdan kurtulmak için hep birlikte hareket etmeliyiz. Aramızdaki birliği bozmayalım. Kendi öz canımızı düşünmenin sırası değil şimdi. Toptan kurtulmamız gerek. Birlikte çaba gösterirsek, tek bir kuş gibi hepimiz birlikte kurtuluruz...”

Beylerinin sözünü dinleyen güvercinler, hep birlikte “Hoop” demişler ve ağla birlikte havalandıkları gibi uçup gitmişler.

Avcının arkalarından geldiğini gören güvercinlerin beyi arkadaşlarına şöyle demiş:

“Arkadaşlar, tehlike henüz geçmiş değil. Avcı peşimize düştü. Açıkta uçmaya devam edelim... Çünkü gittiğimiz yönden, avcı nereye konacağımızı anlayacak.... En iyisi bayındır bir yere gidip konalım, belki avcıdan o zaman kurtuluruz. Konacağımız yerde tanıdık bir fare var, ağı keser, hep birlikte kurtuluruz...”

Olanı biteni gözleriyle gören karga, işin sonunun neye varacağını merak ettiğinden, güvercinlerin ardından havalanmış. Güvercinler sonunda bir yere konmuşlar. Fare ilk önce güvercinlerin beyini kurtarmak için harekete geçince, Bey, fareye şöyle demiş:

“İlk beni değil arkadaşlarımı kurtarman gerek... Bu ağı dişlerinle parçalamanın kolay olmadığını biliyorum. Yorulsan bile, yavaş yavaş sıra bana da gelir, o zaman kurtarırsın...”

Fare, güvercin beyinin bu erdemli tutumundan çok hoşlanmış. Beyin dediğini yapmış, hepsini birden kurtarmış.

Olanı biteni gözleriyle gören karga, fareyi kutladıktan sonra ona demiş ki:

“Güvercinleri kurtarman gerçekten çok güzel bir iş... Mert bir arkadaşsın, seninle dost olmak isterdim... Bu benim için övünülecek bir şeydir...”

Fare demiş ki: “Şimdiye kadar aramızda hiçbir ilişki olmadı... Akıllı olan, olabilecek bir işin ardından gider. Sen et yiyici bir yaratıksın, ben ise aslında sana yem olmak için yaratılmışım...”

Karga: “Bütün bu söylediklerin doğru. Seni yemek beni doyurmaz ama seninle dost olmak bana kıvanç verir. Senin ayağına geldim. Seninle dost olmak istiyorum. Bu dostluğu geri çevirmen mertliğine yakışmaz. Senin iyi huyun, beni büyüledi. İyi huy miske benzer. Misk ne kadar uzun süre saklanırsa saklansın yine de iyi kokar...”

Fare: “İki çeşit düşmanlık vardır. Birbirine eşit düşmanlık. Örneğin: Filin aslanla düşmanlığı gibi.” Bir kapışmaya görsünler. Ya biri, ya öteki kazanır.

Bir de eşit olmayan düşmanlıklar vardır. Benimle kedi ya da seninle benim aramdaki düşmanlık gibi. Bu düşmanlık sana bir şey yapmaz ama bana zarar verebilir. Kaynatılan su yakar. Kaynar halde bir ateşin üzerine dökülürse kesin olarak ateşi söndürür. Düşmanla arkadaş olmak hatta barışmak, koynunda yılan bulundurmaya benzer. Akıllı bir kimse düşmanla dost olmaz ve olamaz.”

Karga: “Ne olursun beni anla, sen zeki bir hayvansın, aramızda bir ilişki yok diyorsun, doğru yok. Ama kurulabilir. Böyle bir dostluk altın bir kaba benzer. Güç kırılır. Onarılması da kolaydır. Kötü kimseler arasındaki dostluk çabuk kurulsa bile tez kırılır. O da toprak bir kaba benzer. Kırılıp dağıldı mı bir araya gelmesi zordur. Erdemli kişiler birbirleri ile dost olurlar. Kötü adam çıkarı için başkası ile dost olur. Sana dost olmak için kapında aç susuz beklemeye razıyım.”

Fare: “Peki bu dostluğu kabul ediyorum. Şimdiye dek kimseyi kırmadım. Bunca dayatmanın sebebi kendime güven vermekti. Bana kötülük edecek olursan, ‘fareyi ne de çabuk kandırdım’ diyemiyesin, diyeydi.”

Fare deliğinden çıkıp, aralıkta durdu.

Karga: “Niçin yanıma sokulmuyor, dost olmuyorsun benimle? Hâlâ ürkeksin, bana güvenemiyorsun...”

Fare: “Arkadaşım, dünyada insanlar iki işle uğraşırlar. Bunlardan birisi can, öteki de güçtür. Birbiriyle canciğer olanlar aralarında ayrılık gayrılık kalmayanlardır. Güç üzerinde anlaşanlar ise birbirlerinden faydalanmak isteyenlerdir. Dünya çıkarı için iyilik edenlerin iyiliği, avcının güvercinlere yem atmasına benzer. Avcı gerçekte güvercinlere iyilik olsun diye değil, onları avlayayım diye yem atmıştı. Yani kendi çıkarı için. Bizler ise dost olurken güç üzerine değil, ona dayanan bir dostluk kurmalıyız. Senden uzak durmama gelince öyle arkadaşlarım var ki, huyları ve düşünceleri seninkilere benzemez...”

Karga: “Dostluğun tek koşulu vardır. O da dostun dostuyla dost, düşmanın düşmanıyla düşman olmaktır. Ben seninle iyi ilişkiler kurmakla bu koşulara uyacağım.”

Fare ilerledi. Karga da ilerledi. Öpüştüler, kıvanç duydular.

Karga, fareye dedi ki: “Senin deliğin insanların yolu üstünde, herkes buradan geçiyor. Çocukların sana taş atmalarından korkuyorum. Benim yuvam buradan biraz uzakta. Bir de kaplumbağa dostum var. Su, yiyecek, ibadullah... Haydi oraya gidelim. İstersen çok rahat edersin, çok da mutlu olursun...”

Fare: “Ben de sana ilginç hikâyeler anlatacağım, hadi gidelim öyleyse.”

Karga, farenin kuyruğundan tuttu ve havalandırdı. Ve onu yuvasına kondurdu.

Karganın dostu kaplumbağa böyle bir gelişi görünce şaşırdı. Gözlerine inanamadı. Karga, güvercinle avcının serüvenini anlattı. Farenin erdemli tutumunu övdü, onu kendisine dost edindiğini anlattı. Kaplumbağa da bundan çok mutlu oldu. O zaman karga fareye döndü:

“Hadi bakalım başla şu hikâyene, söz vermiştin anlat da dinleyelim...” dedi.

Ben bir zamanlar Mağrut adlı kentte bir sofunun yanında yaşıyordum. Sofu eve hergün bir sepet yiyecekle gelir yediğini yer, yemediğini duvara asardı. Ben o gittikten sonra sepete atlar karnımı iyice doyururdum.

Hatta başka farelere de yiyecek atardım. Sofu sepeti benden kurtarmak için ne yaptıysa başaramadı. Yine girdim içine.

Birgün sofuya bir konuk geldi. Bu adam bütün dünyayı dolaşmış, çok görmüş bir gezgindi. Boyuna anlatıyordu. Sofu da merakla dinliyordu. Bir yandan da sepetten uzaklaştırmak için beni ürkütmeye çalışıyordu.

Habire ellerini, çırpıyordu. Bir ara konuk sinirli sinirli gürledi:

“Benimle alay mı ediyorsun Allah aşkına? Sen sordun ben de başımdan geçenleri anlatıyorum. Bu el çırpmaları da neyin nesi. Yapma, beni sinirlendiriyorsun.”

Ham sofu: “Kusura bakma, el çırpmamdan maksadım fareyi kovmaktır. Sizi ilgilendiren bir yön yok bunda, rica ederim...”

Konuk: “Kovaladığın tek bir fare mi yoksa bir sürü mü?.”

Sofu: “Aslında sürü ama içlerinden bir tanesi var ki illâllah elinden.”

Konuk: “Bak, dinle, bir hikâye geldi aklıma.”

KONUKLA EV SAHİBİ

Ben bir tarihte yine bir yere konuk olmuştum. Yemeği yedikten sonra ev sahibi karısı ile çocuklarının yanına gitti. Ben de yatağıma şöyle bir uzandım.

Aramızda sazdan bir perde vardı. Sabah olunca adam karısına dedi ki: “Yarın bize çok konuk gelecek, yemeği ona göre yap.”

Karısı buna şu cevabı verdi: “Sen kendi çocuklarının karnını bile zor doyuruyorsun. Ne diye başına bir sürü insan topluyorsun?”

Erkek şu cevabı verdi: “Hanım, yenilen içilen şeyin hesabı tutulmaz. Yığıp biriktirmenin sonu kurdun hikâyesine benzer. Kurt da yığmış yığıştırmıştı, bak sonunda ne oldu?

Avcının biri avlanmaya çıkmıştı, önüne çıkan ceylânı vurdu. Arkasından da bir domuz avladı. Ama attığı ok geri teperek avcıya değdi, onu öldürdü?

Oralardan geçen bir kurt; ceylân, domuz ve avcının ölümüne sevindi: “Oh ne alâ, epey gider bu yiyecekler bana. Ama ben önce kirişten başlayayım. Kirişi bir yiyeyim hele.”

Kirişi yemeye başlarken, yay kurdun boğazına saplandı. Hemen can verdi. Tamah kurdu yıkıma götürmüştü. Biriktirmenin sonu budur işte.

Kadın: “Hamdolsun evimizde pirinç de var, susam da... Senin dediğin olsun hazırlayacağım akşam yemeğini.”

Kadıncağız susamları ayıklayıp yıkayıp güneşe serdi. Köpekler susama ilişmesinler diye de başına gözcü dikti. Gözcü çocuk oyuna daldı ve susamla ilgilenmez oldu. Bu sırada köpeğin biri fırsat bu fırsattır der gibi susama yanaştı. Kadın gördü köpeği: “Pis hayvan susamı kirletti.” diyerek susamdan yemek yapmak istemedi. Hemen çarşıya seğirtti. Evde ayıkladığı susamla ayıklanmamış susamı değiştirdi.

Bunu gören birisi:

“Ayıklanmış susamla ayıklanmamışını değiştirmesinde bir sebep olmalı” dedi.

Ham sofu ev sahibine: “Seni rahatsız eden bu farenin öteki farelerden üstün özellikleri olmalı. Çıkar şu kazmayı, onun yuvasını açacağım dostum ve neyin nesi olduğunu anlayacağım.”

Ev sahibinin getirdiği kazmayı eline aldı. Ben bu sırada başka bir delikteydim, onların, konuşmalarını da dinliyordum. Kim koymuş nasıl olmuş bilmiyorum, delikte bir kese içinde yüz altın vardı. Sofu kaza kaza benim yuvaya ulaştı yüz altınlık keseyi buldu ve hemen ev sahibine uzattı:

“Al, dedi, fareye o gücü veren demek bu altınlarmış. Bundan sonra o eskisi gibi atlasın hoplasın da göreyim artık.”

Ertesi sabah yanımdaki fareler başıma üşüştüler.

“Açız, umudumuz sendeydi, sen de bittin artık, ne yapacağız şimdi?” diye sızlandılar.

Kalktım sepete sıçrayayım dedim yerimden kalkamadım. Fareler durumuma bakıp: “Bu farede artık iş kalmadı ondan hayır gelmez, işimiz bitik başımızın çaresine bakacak zaman geldi. Baksana karnını doyurmaktan bile aciz...”

Böyle dediler, beni tek başıma bırakarak, gidip düşmanlarımla birleştiler. Beni çekiştiriyorlardı, iki paralık oluyordum. Demek ki insan, parası ile kendine dost ediniyormuş. Parası olamayan da sipsivri ortada kalıyormuş. Kendi kendime şöyle düşündüm:

“Arkadaşı olmayan kimsesizdir, yalnızdır. Kimsesizi kimse aramaz. Adı unutulur gider. Paralı kimse gözdedir. Yoksul her hakarete uğrar. Yoksulluk en büyük baş belasıdır. Yüzüne kimse bakmaz. Başkasının suçu da yoksula yüklenir. Varlıklı övülür. Yoksul kötülenir. Yoksulun cesuruna deli derler.

Eli açıksa çok harcıyor derler. Uysalsa, adı düşkün, iş bilmez olur.

Ağır başlı hareket ediyorsa sersemin, budalanın biridir. İnsan namertten bir şey umacağına ölse yeğdir. Kötüden bir şey isteyeceğine yılan ağzından ağu alıp içse daha iyidir.”

Sonunda konukla ev sahibi parayı üleştiler. Sofu kendi payına düşen parayı bir keseye koydu ve baş ucuna astı. Gece sofu uyurken yanına vardım.

Biraz para almak istiyordum. Parayı da ne yapacaktım sanki? Ama güçlenmek, yine dostlarıma kavuşmak istiyordum. Sofu uyanıkmış meğer, kafama sopayı yediğim gibi deliğe canımı zor attım. Tamah ve tutku delikte de beni rahat bırakmadı. Yine yavaş yavaş kalktım baş ucuna gittim adamın. Eskisinden daha güçlü bir sopa başıma indi, kanlar içinde kaldım.

Artık paradan tiksinmeye başlamıştım. Lânetledim parayı. Bir daha da ağzıma almadım. Bu dünyada insanın başına ne gelirse tutku ve tamahtan gelir. Kim kendini paraya kaptırırsa sonu yıkımdır. Sonunda şuna karar verdim. Soylu ve temiz birine muhtaç olmaktansa, diyar diyar gezmek daha iyidir. Hayatta en iyi şey halinden memnun olmaktır. Bilge kişiler de dünyada en iyi şeyin memnun olmak; en akıllı hareketin tedbirli şekilde düşünmek; memnun olmanın en büyük zenginliği asıl soyluluk ve güzelliğin iyi huyda, insanın nefsine karşı dişini sıkması gerektiğini, iyiliklerin en üstünün en büyük dostluğun güven olduğuna, elâlemin malı ile rahat yaşamaktansa yoksul kalmanın daha iyi olduğunu söylemiyorlar mı? İşte bu düşüncelerle kıt kanaat yaşamak ve durmadan memnun kalmak kararı ile bu evden ayrıldım. Çöllere düştüm, bir güvercin dostum vardı: Onun aracılığı ile bir karga ile dost oldum. Şimdi ey kaplumbağa kardeş, dinle, karga senin dostluğundan söz açarak beni buraya getirdi. Dünyada, dostla görüşmekten daha zevkli bir şey yoktur, dosttan ayrı düşmek de o derece acı bir şeydir.

Şunu da anladım ki bir kimse sağlıklı kalacak şekilde yiyecek içecek buldu mu, bu ona yeter. Rahat yaşar ve huzursuzluk nedir bilmez. Bir insana dünyayı versen, o yine ihtiyacı kadar faydalanır. İşte bu düşünce ile karganın dostluğunu elde edip buraya kadar geldim. Sen de beni kardeşliğe kabul et!

Kaplumbağa: “Seni dinledim güzel konuştun. Darılma ama sende bir şey sezinledim. Sende yine tamah ve tutku var.

Söküp atmalısın bunları içinden. Sana bir öğüt vereyim: Mert kişi beş parasız da olsa şerefiyle yaşar. Acıkıp canavarlaşarak ava çıkan aslan nasıl aslansa, ininde oturan aslan da yine aslandır. Pis bir zengin ise, bütün varlığı, hırsı, tamahı ve hasisliğiyle bir köpek gibi düşüktür. Sevilmeyen, istenmeyen bir yaratıktır. Gurbete düştüm diye yerinme. Akıllı bir kimse gurbette de kendine bir çevre yapar. O zaman da iyilik kendi ayağı ile gelir ve seni bulur.

Tembel, akılsız bir kimse ise bu iyiliğe kavuşamaz. Aslında iyilik; tembellik, akılsızlık, düşkünlük gibi şeylerle bağdaşamaz. Örneğin: Yaz bulutunun gölgesi, kötü kimsenin dostluğu, kadın sevgisi, uydurma haber, bol para çok sürmez ve akıllı insan servetim yok diye üzülmez. Çünkü onun serveti aklı ile gördüğü hayır işleridir. Sen ey fare artık bundan sonra bizim dostumuz ve kardeşimizsin, bize güven.”

Karga, kaplumbağanın fare hakkındaki bu sözlerine çok sevindi ve kaplumbağaya: “Seven kimse sevilir. Çamura saplanan bir fil, nasıl yine fil yardımıyla kurtulursa; erdemli bir kişiyi de yine arkadaşları kurtarır.” dedi.

Bir ceylânın koşa koşa kendilerine seyirttiklerini gördüler. Kaplumbağa korkudan suya daldı. Fare bir deliğe girdi. Karga yükselip bir ağaca kondu. Karga ceylânın arkasından biri geliyor mu diye ortalığı gözetliyordu. Baktı kimseler yok. Bunun üzerine arkadaşlarına: “Korkmayın ortaya çıkın!” diye seslendi.

Fare ile kaplumbağa ortaya çıktılar; ceylânla konuşmaya başladılar.

Ceylân: “Ben çimende otluyordum. Birden birkaç avcı çıktı. Peşime düştüler, ödüm patladı, kaçtım. Yetişemediler. Sonra bir avcı daha gördüm. Ondan da kurtularak buraya kadar geldim.”

Hayvancıklar ceylânı yatıştırdılar: “Korkma biz buralarda kimseyi görmedik. Hem sen yanımızda kalsana. Burası otlak, sulak bir yer. Gitme, iyi arkadaşlarımız var.” dediler.

Ceylân razı oldu ve kaldı. Hep birlikte toplanır ve konuşurlardı. Bir gün yine toplanmışlardı, ceylân ortada yoktu. Meraklandılar. Karga sağa sola bakmak için havalandı, az sonra da kötü haberi verdi: Ceylân yakalanmıştı. Hep birden tuzağın yanına gittiler.

Ceylân onları görünce: “Bu benim kaderimmiş, önüne geçemedim. Kaplumbağa kardeş keşke sen gelmeseydin avcı şimdi neredeyse gelir. Karga uçar, fare deliğe girer. Canlarını kurtarırlar. Senin kaçacak halin mi var?”

Onlar böyle konuşurken avcı çıkageldi. Ama az önce fare ipleri kesmiş, ceylân sıçrayıp çıkmıştı. Fare hemen bir deliğe girdi. Karga uçtu ağaca çıktı, kaplumbağa ise yerinden kıpırdamamıştı. Avcı hemen onu yakaladı ve bir ağaca astı. Fare ile karga konuşmaya başladılar.

Fare:

“Tehlike üzerine tehlike çorap söküğü gibi geliyor. Yine başımıza belâ geldi.”

Ceylânla karga şöyle dediler: “İnsanlar, hele dostlar kötü günlerinde kendilerini gösterirler; namuslu kimseler de alışverişte. Akraba ve evlat yoksullukta, arkadaş ve dost ise yıkım günlerinde belli olur. Dostumuz kaplumbağayı hemen kurtarmalıyız.”

Fare dedi ki: “Avcıya yakın bir yerde ceylân yaralanmış gibi yere yatsın. Karga da onun etini yer gibi üstüne inip kalksın. Ben bu arada kaplumbağanın ipini keserim.

Böyle yaptılar ve kaplumbağayı kurtardılar. Avcı bunu görünce kendi kendine söylendi: “Bu ne iştir yahu? Demin ceylân kurtulmuştu, şimdi de kaplumbağa! Bu nasıl oluyor? Burda cinler mi var yoksa? Yoksa aklımı mı yitirdim!” Ve hemen uzaklaştı.

Hayvanlar böylece zayıflıklarına rağmen, birlik içinde sevgi ile işlerine sarıldılar. Birbirlerine güven beslediler. İnsanlar da öyle hareket etseler, doğru yolu tezcek bulurlardı....

KARGALAR VE BAYKUŞLAR

Beydaba’nın anlattığı hikâyelerle çok ilgilenen Hükümdar Debşelem dedi ki: “Bir kötünün iki dostun arasını nasıl açtığını, sonra da dostlar arasındaki birliği anlattın, örnekler verdin... Şimdi bana öyle bir hikâye anlat ki, o ne kadar dürüst görünüşlü ve tatlı dilli olsa da, ona asla inanmamak ve güvenmemek gerekir...”

Beydaba anlatmaya başladı: “Siz ilgilendikten ve beğendikten sonra, ben anlatmaktan mutluluk duyarım yüce hükümdarım... Şimdi anlatacağım hikâye, düşmana aldanıp kananların başına gelenleri anlatır. Bu, baykuşların, kargaların elinden ne çektiğini anlatır aynı zamanda... Bir dağda ulu bir ağaç varmış. Bu ağaçta bin karga, kendi seçtikleri hükümdarlarıyla otururlarmış. Yine bu ağaca yakın bir mağarada da bin baykuşla hükümdarları yaşarmış. Gecelerden bir gece baykuşların hükümdarı gezintiye çıkmış... Öteden beri de kargalarla baykuşların araları açıkmış ve içlerinde gizli bir düşmanlık sürüp gidermiş... Geceleyin ağaçlarında kargaları uyur gören baykuşların hükümdarı, onlara saldırmış çoğunun yuvasını dağıtmış, bir çok kargayı da esir etmiş.

Sabah olunca kargalar hep birlikte hükümdarın huzuruna çıkmışlar ve demişler ki: “Yüce hükümdar, bu gece baskına uğradık, biliyorsunuz... Bazılarımızın halini de siz görüyorsunuz. Kimimizin ayağı topal, kimimizin kanadı yoluk... Bizi en çok üzen de baykuşların gösterdikleri cesaret ve küstahlıktır... Yerimizi de belledikten sonra, ne zaman saldırırlar, bu kez ne yaparlar, bilinmez... Sen bizim hükümdarımızsın, bize akıl ver, danış ol... Bundan böyle ne yapmamız gerek?”

Hükümdar şöyle bir düşünmüş, sonra beş bilge kargaya akıl sormaya karar vermiş. Bu beş karga, kargaların en akıllıları ve bilgeleriymiş. Hükümdar bile darda kalınca onlara akıl danışırmış.

Birinci karga: “Başa çıkılmayacak düşmandan kaçmalı...”

İkinci karga: “Ben de öyle düşünüyorum...”

Hükümdar: “Sizi akıllı belledik, akıl danıştık... Ben sizler gibi düşünmüyorum. Bu ağaç bizim yurdumuz, burayı bırakıp gitmek bize yakışmaz. Olsa olsa bundan sonra daha uyanık olur, baskına uğradık mı kendimizi savunuruz...”

Üçüncü karga: “Hükümdarımız haklı, ben de kaçmaktan yana değilim. Ancak düşman kuvvetli olunca bizim kendimizi savunmamız için bazı çareler aramamız gerek. Bunun için geceleyin gözcüler koyar, düşman arasına casus yollarız. Niyetlerini öğrendikten sonra, gerekiyorsa barışırız. Gerekiyorsa savaşırız. Hatta halkımızın esenliği için, vergi falan da istiyorlarsa veririz... Siz zengin bir hükümdarsınız, servetinizi gerekince halkınızın mutluluğu adına feda etmesini bilmelisiniz...”

Dördüncü karga: “Düşmana boyun eğmektense buralardan çekip gitmek daha şerefli bir iştir. Biz barışa yanaşırsak, onlar barış koşullarını daha da ağırlaştıracaklardır. Bu da bir ulus için en ağır şerefsizliktir. Gerektiği zaman düşmana yanaşılır ama çok değil. Bu güneş karşısında bir değneğin durumuna benzer. Dik duran bir değneğin gölgesi kısadır. Azıcık eğersen gölge çok kısalır. Onun için en iyisi, yurdumuzu bırakıp gitmeyi göze alamıyorsak, düşmanla savaşı göze alalım...”

Beşinci karga: “Arkadaşlarımın söylediklerini dinledim, ama onlarla aynı düşüncede değilim. Hiç kimse hakkından gelemeyeceği bir düşmana karşı çıkmamalı ve düşmanın kuvvetini küçümsememelidir. Savaş kötü bir şeydir. Hem canımızı, hem malımızı hem de yurdumuzu tehlikeye atıyoruz... Herkesin yanında söyleyeceklerim bunlar... Şimdi, yalnız iki ağzın söylediği dört kulağın işitmesini istiyorum...”

Beşinci karganın son sözlerini işiten hükümdar, bilge karganın kendisiyle yalnız kalmak istediğini anladı ve huzurundakileri dışarı çıkarttı. İkisi başbaşa kaldılar. Hükümdar, bilge kargaya sordu: “Baykuşlarla aramız neden bozuldu?”

Beşinci karga; kargalardan birinin ağzından çıkan sözle bu düşmanlığın başladığını söyleyince, hükümdar olayı olduğu gibi anlatmasını istedi.

Bilge karga anlatmaya başladı:

Bazı serçelerin hükümdarı yokmuş. Topluluklar nedense hep birine bağlı olmak; başlarında bir hükmeden bulunsun isterler. Bu yüzden aralarında toplanarak baykuşların hükümdarına sığınmaya karar vermişler. O sırada oradan bir karga geçiyormuş. Kargayı çağırıp ondan akıl danışmak istemişler. Karga onlara demiş ki: “Sakın ha... Yeryüzünde bir tek kuş bile kalmasa baykuşun hükümdarlığını kabul etmeyin... Siz kendi başınıza buyruk yaşayan özgür kuşlarsınız... Ne diye baykuş gibi çirkin, sevimsiz, hain, gündüz gözü görmeyip de geceleyin avlanmaya çıkan kuşların buyruğuna girmek istersiniz... Bu sizin durumunuz ay’ın krallığını kabul eden tavşanın başına gelenlere benzer...”

Bir zamanlar fillerin yurdunda uzun süren bir kuraklıktan sonra ne ot kalmış ne de bir damla su.. Bozkır olmuş bütün alanlar.

Filler hükümdarlarına başvurmuşlar. Fil her yöne haber salarak su bulunan bir yer aratmış. Sonunda: “Bulduk hünkârım” demişler. Meğer bu yer, tavşanların yurduymuş.

Filler göçe başlamışlar. Tavşancıkları eze öldüre, çiğneyip geçmişler ve tavşanların yurtlarını zorla ele geçirmişler. Tavşanlar hakanlarına başvurmuşlar. Hakan akıllı olanları bir araya toplamış. İçlerinde Firuz adlı bir tavşan varmış. Firuz hakana demiş ki:

“Ben fillerin yanına bir gideyim. Yanıma birkaç tavşan da katılsın. Gördüklerini gelip size anlatırlar nasıl olsa.”

Tavşanların hakanı: “Firuz, ben sana güveniyorum. Sen istedin, fillerin yanına sen git. Yalnız beni temsil ettiğini hiç unutma. Uysal ol, kabalık etme ki karşındaki de aksileşmesin”.

Firuz, ay aydın bir gecede fillerin yerine gitmiş. Çiğnenmemek için pek onlara yanaşmamış. Doğru hakanlarının katına çıkmış ve demiş ki:

“Ben şu gördüğünüz dolunayın bir temsilcisiyim. Biliyorsunuz elçiye zeval olmaz. Görevim bir bildiride bulunmaktır. Bu bildiri ağır da olabilir. Şimdi dinleyin, ay size diyor ki:

“Gücüne güvenerek güçsüzlere zulmedenin başı belâya girer. Sen gücünü denedin ama aldandın. Hem sen ne diye benim adımı taşıyan kaynaktan su içip de suyumu bulandırıyorsun bakayım. Bir daha istemem, olmasın! Şimdi sana bir elçi gönderiyorum. Dediklerimi tutmazsan gözlerin kör olacak. Sözlerime inanmazsan kalk hemen pınara git. Ben de oraya gidiyorum göreceksin beni.”

Fillerin hakanı şaşkınlık içinde kalkar ve Firuz’la birlikte pınara gider. Pınarda ay ışığını görünce de büsbütün şaşırır. Elçi Firuz şöyle der: “Şu hortumunu uzatta yüzünü yıka, ayın önünde de eğil bakayım.”

Fillerin hakanı Firuz’un dediğini yapmış. Ay ışığının titreştiğini görünce de ürküvermiş, haydi o da titremeye başlamış ve korkuyla Firuz’a sormuş:

“N’oluyor böyle yoksa ay öfkelendi mi?”

Firuz: “Evet, öfkelendi ay. En iyisi sen onun karşısında bir daha eğil de tavşanlara yaptığın hareketten pişmanlık duyduğunu söyle.”

Karga hikâyesini bitirirken şunları da eklemiş:

“Şunu hiç hatırdan çıkarmayınız ki baykuş hileci, dolapçı, yalancı bir yaratıktır. En kötü başbuğ işte bu ahlâkta olanlardır. Böyle gaddar bir başbuğa boyun eğenlerin başına şu hikâyede olan şey gelir bir dinleyin!

Alacalı bulacalı bir keklik benim yuvama yakın bir yerde yaşıyordu. Bir gün keklik ortadan silindi, kimbilir hayvancık n’oldu derken, onun yerine bir tavşancık geldi. Ben bir maraza çıkmasın diye önce ses çıkarmadım. Gel zaman git zaman bir gün keklik ortaya çıktı. Tavşanla yer kavgasına başlamasınlar mı? Tartışma uzayıp gittiyse de aralarında bir uzlaşma olmadı. Tavşan kestirip attı:

“Hak iddia ediyorsun, ispat et bakalım, bu yer nasıl senin oluyormuş?”

Keklik: “Şurda bir kedi var, o bize arabuluculuk edebilir. Etliye sütlüye karışmaz öyle. Deniz kıyısında buldukları şeyleri yer, deniz kıyısında yaşar.”

Tavşan razı oldu, kalkıp gittiler. Kedi tavşanla kekliğin kendine doğru geldiğini görünce, namaza durdu. İkisi de buna çok sevindiler, onun doğruluğuna inandılar. Kedi namazını bitirince niçin geldiklerini anlatmak istediler.

Kedi: “Ben kocadım artık kulaklarım ağır işitiyor yanıma iyice sokulun da sizleri iyi duyayım.”

Konuklar kediye biraz daha yaklaştılar. Kedi: “Tamam,” dedi. “Meseleyi anladım hüküm vermeden önce size bir öğüt vereyim. İkinize de söylüyorum. Tanrıdan korkun ve hak peşinde koşun. Bir insanın dünyadan götürdüğü şey dünya malı değil, dünyada işlediği iyilik ve güzel şeylerdir.”

Keklikle tavşan biraz daha kediye yanaştılar. Birden kedi atladığı gibi ikisini de parçaladı. Karga hikâyesini bitirdikten sonra dedi ki: “İşte böyle başınıza başbuğ yapmak istediğiniz baykuş böyle uğursuz bir yaratıktır. Beni dinlerseniz onun kesin olarak seçilmemesi gerektir.”

Serçeler karganın öğüdünü tuttular, kararlarını değiştirerek baykuşu başkan seçmekten vazgeçtiler.

Bu sırada orada bulunan bir baykuş konuşmaları duymuş, ve hınçla kargaya: “Ey karga, sözlerin içime işledi. Kesilen dal yeniden filizlenir, kılıç yarası yeniden kapanabilir ama dil yarası onulmaz. Ateş suyla, zehir panzehirle bastırılır. Öfkenin ateşi ise durmadan yanar sönmez. Bu öfke ateşini sen yaktın. Baykuşlarla kargalar arasında bitmeyecek bir düşmanlık yarattın. Yazık oldu size de bize de..” demiş.

Baykuş uçup gitmiş. Olanı biteni her önüne gelene anlatmış. Karga ise konuşmalarına pişmanlık duymuş. Kendi kendine söylenmiş:

“Yazıklar olsun bana. Dilimi tutamadım, hem kendime hem ulusuma düşman kazandırdım. Erdemli kişinin ağzından böyle bir söz hiç çıkmaz. Bu sözler aslında düşman kazandırır. Düşünmeden konuşmuşum meğer. Güzel konuşmakla kazanılır, kötü konuşmakla da çok şey yitirilir. Ben ne beyinsiz bir kuşmuşum. Önce birine danışsaydım keşke.”

Bilge karga sonra konuşmasını şöyle bağlamış: “Konuşmak önce hoşuma gitmişti, şimdi ise bana tasa veriyor. Ulusum ve kendi adıma rahatım kaçtı iyice. Bu işin sonu kötü olacak herhalde. İşte baykuşlarla aramızın açılmasına sebep olan olay budur efendim. Ben toplantıda söylediğim gibi savaş yanlısı değilim. Bu işten kurtulmak için de bir fikrim var. İnsan çare düşünmekle her dilediğine ulaşır. Önce bir hikâyem var, dinleyin bir kere:”

“Sofunun biri, bir kurbanlık keçi almış, evine dönüyormuş. Birkaç açıkgöz, aralarında anlaşarak keçiyi sofudan aşırmak, ellerine geçirmek istemişler. İçlerinden birisi “Sofu maşallah bu köpeği de nerden buldun böyle?” diye söz atmış. Öteki de sofuyu göstererek: “Bu adam herhal gerçek bir sofu değil. Gerçek bir sofu ardına köpek takarak dolaşmaz” demiş. Dalavericilerin bu sözleri saf sofuyu işkillendirmiş, kendi kendine “Herhalde bu adamlar doğru söylüyor, bu aldığım keçi değil de bir köpek. Demek satıcı benim gözümü boyamış” demiş ve köpek diye keçinin bağını çözmüş, salıvermiş. Açıkgözler de keçiyi alıp götürmüşler.”

Karga hikâyesinin burasında: “Ey yüce sultanım, demiş. Bizi ancak uysal ve hileci olmak kurtarır. Şimdi sizden bir ricam var. Siz şimdi beni dövün, sövün; kuyruğumu kanadımı kırın, bir ağacın dibinde bırakın. Sonra sizler de hep birden toplu bir halde başka bir yurt bulun kendinize. Ben bu durumda bütün baykuşların davranışlarını öğrenir size iletirim. Hem ordumuz, hem de halkımız kurtulur...” demiş.

Tüyleri didik didik olan karga bir dalın dibine atılmış. Onun bu durumunu gören baykuşlar hükümdarlarına bildirmişler. Hükümdar gelmiş. Baykuşlara karganın ifadesinin alınmasını söylemiş. Bir baykuş hemen kargayı sorguya çekmiş: “Kimsin sen, de bakayım, sizinkiler nereye gittiler?”

“Ben zulme uğramış bir kargayım. Ne durumda olduğumu görüyorsunuz. Kendi canımın derdine düşmüştüm, kusura bakmayın, kargaların nereye gittiklerini de bilmiyorum.”

Baykuşlar hükümdarlarına dönmüşler:

Hükümdar: “Bu önemli bir kargadır efendim, kendisi vezirdir. Bu hale gelmesinin bir nedeni olsa gerek...”

Hükümdar baykuşlara işi derinleştirmelerini söylemiş. Karga yeniden sorguya çekilmiş ve ağzından bazı ipuçları alınmış:

“Bizim baykuşlarla olan çatışmamız görüşülürken herkesin fikri sorulduğunda ben demiştim ki:

Bizim baykuşlarla savaşa gücümüz yetmez, onlar güçlü ve atılgandırlar. En iyisi barış isteyelim. Bunun için her fedakârlığa katlanalım, barış olsun, biz de buradan çıkıp gidelim. Yok, bunları yapmaz da baykuşlarla savaşa kalkarsak yok olur gideriz, dedim. Türlü örnekler gösterdim, atasözleri söyledim, hikâyeler anlattım hiç etkisi olmadı. Beni hayınlıkla suçladılar. Bana baykuşların adamı, satılmış dediler. Sonunda bana dayanılmaz işkenceler yaptılar, defolup gittiler. Nereye gittiklerini söylerler mi bana?”

“Bu karga hakkında bir fikriniz var mı?”

Vezir olan baykuş şu cevabı verdi: “Bana kalırsa bu kargayı hemen öldürmeli. Çünkü akıllı olduğu için onu vezir yapmışlar. Bu karga düşmanımızdır, onu öldürmekle düşmanın şerrinden kurtuluruz. Onun ölümü bizim için bir kazanç, düşman içinse büyük kayıptır. Fırsatı kaçırmamalıyız. Ağaç yaşken eğilmeli, son pişmanlık fayda vermez.”

Hükümdarın sorusu üzerine öbür veziri de şu cevabı vermiş:

“Ben aynı fikirde değilim. Bu karga tek kalmış ve bu duruma getirilmiştir. Böyle bir düşmanı bağışlamak gerek. Hattâ canını bile korumak gerek. Başa belâ almamak için her hareketi yumuşaklıkla karşılanmalı. Bu söylediklerim tıpkı tüccarla karısının ve hırsızın hikâyesine benzer: “Çok varlıklı bir tüccarın güzel bir karısı varmış. Kadın kocasından hiç hoşlanmaz yüz vermezmiş.

Bir gece eve hırsız girmiş. Kadın uyanıkmış, hırsızı görünce kocasına sarılmış korkudan. Adam çok memnun olmuş ve ona demiş ki: “Nasıl oldu da bu gece bana yakınlık gösterdin?” O sırada görünen hırsıza da şöyle söylemiş:

“Ben bu gece sayende karıma kavuştum. Evden ne aldıysan al, helâl olsun!”

Kral üçüncü vezirine sormuş: “Peki sen ne dersin?”

Üçüncü vezir: “Ben de aynı ikinci vezir gibi düşünüyorum. Karganın hayatına sakın dokunmayın, iyilik edin. Onu ben de dinledim. Onun öğütlerinden faydalanmalıyız.

Asıl zafer düşmanı birbirine düşürmektir. Hırsızla şeytan birbirine düşünce sofu kurtulmuştur. İşte hikâyesi . “Sofu bir din adamı bol süt veren bir inek satın almış, götürüyormuş. Hırsızla şeytan adamın peşine düşmüşler. Şeytanın amacı sofuyu doğru yolundan ayırtmak, hırsızınki ise ineği çalmakmış. Adamı şaşırtmak ve aldatmak için aralarında konuşmaya başlamışlar.

Şeytan: “Sen kimsin ne diye bu adamın peşine takıldın?” demiş.

Hırsız: “Ben uğrunun biriyim, niyetim ineği çalmaktır. Peki sen kimsin sen niye takıldın?”

Şeytan: “Bana şeytan derler. Onu ayartmak istiyorum. Hele bir uyusun, göreceksin.”

Böylece ikisi de sofu adama konuk olmuşlar. Gece olunca sofunun yatıp uyumasını beklemişler. Adamcağız, ineği bağlamış, yemeğini yemiş ve yatmış. Hırsızla şeytan ise işe nasıl başlamalı diye tartışmaya başlamışlar.

Şeytan: “Sen ineği alıp götürmeye kalkarsan sofuyu uyandırabilirsin, o zaman bağırıp çağırmaya, herkesi başına toplamaya kalkar. Seni alıp götürürler. Ben de onu ayartamam. Onun için önce ben onu bir kapıp götüreyim. Sonra sen ineği götürürsün.”

Hırsız: “Böyle hareket etmekle sofuyu uyandırırsın. O zaman ben ineği kaçıramam. Onun için bekle, önce ben ineği götüreyim, sen de sofuyu!”

Böylece tartışma uzamış, anlaşamamışlar. Bunun üstüne şeytan bağırmış: “Kalk sofu, kalk, bu adam hırsız, ineğini çalacak...”

Hırsız da bağırmış: “Sofu kalk, şeytan seni kaçıracak...”

Adam kalkmış, bir kalabalık toplanmış. Şeytanla hırsız dileklerine kavuşamadan sıvışıp gitmişler.

Hikâye bittikten sonra karganın öldürülmesini ortaya atan vezir demiş ki: “Bu karga, bana göre sizleri aldattı... Yazıklar olsun size...”

Baykuşlar hükümdarı bu vezirinin sözlerini dinlememiş, kargayı alıp yurtlarına götürmüşler, ona iyice bakmışlar, yarasını sarıp sarmalamışlar.

Gel zaman git zaman iyice palazlanan karga, bir gün kendisine ölüm cezası verilmesini isteyen vezirin de bulunduğu bir toplantıda hükümdara demiş ki:

“Başıma ne geldiyse bu kargalardan geldi, onlardan öç almak istiyorum. Ama ben alt yanı bir kargayım, elimden ne gelir. Hem bir bilgenin ünlü bir sözü vardır: Kendini yakarak Tanrıya adayan kimse en sevap işi yapar. Şimdi izin verin de, beni baykuşa çevirmesi için Tanrıya yakarayım. O zaman ben de baykuş olup kargalara düşman kesilirim ve öcümü alırım...”

Karganın öldürülmesine oy veren vezir, kargaya dönmüş ve demiş ki: “Sen, tadı kokusu güzel ama içine ağu katılan bir şaraba benziyorsun. Sen kendini yaksan n’olacak, yakmasan n’olacak? Yakmakla öz benini değiştirebilir misin? Hatta biz seni şuracıkta yaksak huyunu değiştirebilir miyiz? Hayır! Baykuş kılığına girsen de, eninde sonunda sen bir kargasın... Bir dişi fareden farkın yok... Güneşi, dağı, yeli kendine koca seçmekte özgür olan, ama sonunda bir erkek fareyle evlenen dişi fareye benziyorsun...

Bak anlatayım da dinle:

Her duası, her dileği yerine gelen bir din ulusu varmış. Bir gün bir deniz kıyısında otururken, bir çaylağın, pençesinde bir fare götürdüğünü görmüş. Birden fare çaylağın pençesinden kurtularak yere düşmüş. Adam hayvancağıza acımış ve evine götürmek dilemiş. Sonra, evde çocuklar fareye eziyet ederler diye korkmuş, dua ederek fareyi güzel bir kız şekline sokmuş. Eve gelince karısına:

“Hanım, bu benim öz kızımdır, ona iyi bak, çocuklarından ayırt etme, göreyim seni...” demiş.

Gel zaman git zaman fare-kız büyümüş, gelişmiş, gelinlik çağa gelmiş. Adam bir gün kızı karşısına alarak demiş ki: “Kızım, büyüdün geliştin, evlenecek çağa geldin. Sana artık bir koca bulmalı. Söyle nasıl bir koca istersin?”

Kız: “Eğer seçmeyi bana bırakırsanız, kocamın çok güçlü olmasını isterim...” demiş.

Adam: “Anladım kızım, sen güneşle evlenmek istiyorsun...” Kalkmış güneşin yanına gitmiş. Güneşe: “Bizim kızı evlendirmeye kalktım. O da dünyada en güçlü yaratıkla evlenmek istedi. Bu dünyada senden daha güçlü ne var? Benim kızıma varır mısın ey güneş?” demiş.

Güneş, “Dünyada benden daha güçlü olan buluttur... Bulut, isterse benim ışınlarımı dünyaya göndermez... Var ona git...”

Adam kalkmış buluta gitmiş, teklifini üstelemiş.

Bulut: “Dünyada benden daha güçlü olan rüzgârdır. Bir kızdı mı beni dört bir yana savurur, dağıtır... Var sen rüzgâra git...”

Adam bu kez rüzgâra gitmiş, isteğini anlatmış. Rüzgâr: “Benden daha güçlü olan dağdır, ben dağın bir kayasını bile oynatamam... Var sen dağa git...”

Adam dağa gitmiş, derdini anlatmış. Dağ: “Benden daha güçlü fare var. O fare ki, toprağımı kemirir, kayamı un ufak eder, yuvasını bağrıma basar. Tek başedemediğim faredir. Var sen fareye git...”

Adamcağız sonunda fareye gitmiş, teklifini ona da söylemiş. Ama fare demiş ki: “Benim evim küçücüktür, senin kızın sığmaz. Ben ancak, küçücük bir dişi fare ile evlenebilirim...”

Her duası kabul edilen din ulusu yine dua etmiş, kızı bir fare yapmış. Küçük dişi fare de erkek fareyle evlenmiş...

Baykuşların veziri hikâyeyi anlattıktan sonra, kargaya şöyle demiş: “Sen kargasın ve hilecisin. Ne yapsan kendini değiştiremezsin.”

Baykuşların hükümdarı bu sözlere önem vermemiş, kargayı ağıtlamaya devam etmiş. Karga artık iyice iyileşmiş ve güçlenmiş. Bir gün “Pııırr” diye uçarak, kargaların göçtüğü yere, onların yanına gitmiş ve bütün olup bitenleri anlatmış. Sonunda bütün kararın hükümdara ait olduğunu söylemiş.

Hükümdar: “Asıl karar senindir. Sen ne dersen biz onu yapacağız...”

Karga: “Baykuşlar bir koruda yaşarlar. Oraya giderek biraz kuru dal toplar baykuşların kovuklarına doldururuz. Orada bir çoban yaşar, bir de evi vardır. Bir ateşe verdik mi, baykuşları tutuştururuz. Kovuklarından kaçmak isteyenler yanacaklar, içerde kalanlar ise boğulacaklar...”

Karganın dediğini yapmışlar, baykuşlar yok edilmiş. Kargalar da yeniden yurtlarına dönmüşler. Bu parlak zafer üzerine hükümdar kargaya demiş ki:

“Baykuşların arasında sen nasıl oldu da böyle uzun zaman yaşadın? İyilerle kötüler bir arada yaşayamazlar.”

Karga: “Akıllı bir kimse kendisi ve ulusu tehlikedeyken kötü durumlardan dolayı, görünüşte acı çeker. Katlandığı güçlükler etkide bulunmaz; gerekirse ülküsü için kendinden aşağı kimselere bile boyun eğer. Ama sonunda herşey biter. Dünyalar onun olur.”

Hükümdar: “Peki baykuşların aklı nasıl? Sorusuna ise, şu cevabı vermiş: “İçlerinde benim öldürülmemi isteyen bir vezir vardı. En akıllısı oydu, onu da dinlemediler. Ne kafasız olduklarını gösterdiler. İçlerinde bir tek bu vezir hilenin farkındaydı.”

Hükümdar dedi ki: “Anlattıklarından çıkardığıma göre şu üç neden baykuşların yok olmalarına vesile olmuştur. Saldırmaları, hükümdarların beyinsizliği, güçlü, bilgili vezirin sözünü tutmaması, kafasız vezirlere hoş davranması... Seni taktir ediyorum, soyumuz için her türlü cefayı çektin, büyük işler gördün, sağol, varol...”

Karga: “Faydalı bir sonuç elde etmek için gururunu bir yana atarak canını dişine takan kimse, sonunda mutlu olur. Ulusunu da mutlu kılar. Bak şu hikâyeyi dinle de ibret al:

Yılanın biri iyice kocamış, gözleri akla karayı seçemiyormuş, halsizlikten sürünemiyor, av yapamıyormuş. Bir gün bu yılan av bulurum umudu ile zar zor kalkmış, kurbağaların bulunduğu bir dere kıyısına gelebilmiş.

Bir kurbağa onu görünce acımış. Yılan ona: “Hey gidi günler, eskiden ben bu sulardan ne kadar kurbağa yutardım. Geçti şimdi o günler. Herhalde lânetlendim, kurbağa tutamıyorum artık.” demiş.

Kurbağa bu olayı gidip hükümdarına anlatmış. Hükümdar da kalkıp kocamış yılanın yanına gelmiş ve ona durumunu sormuş. Yılan hükümdara şunları söylemiş:

“İki üç gün oldu, bir kurbağa tutayım dedim. Onu kovalarken bir din adamının evine düştük. Kurbağayı tutayım derken adamın oğlunu ısırmışım. Zavallı çocuk benim yüzümden öldü. Oysa ben onu kurbağa sanmıştım. Arkadan adam yetişti, bana kötü kötü dualar ederek, “Suçsuz yere yavrumu öldürdün. Sen de inşallah sürüm sürüm sürünürsün, kurbağalar kralına binek olursun, alçalır düşersin.” dedi. Bunun üstüne buraya geldim, ey kurbağalar kralı, bin sırtıma seni taşıyacağım.”

Kurbağalar hükümdarı yılanın sırtına bindi, gezip dolaştı, hoşlandı.

Yılan dedi ki: “Ey kurbağalar kralı, bak seni sırtımda taşıyorum. Ama lânetlenmişim ben, ne olursun şu geçimimi sağla.”

Hükümdar yalvarmaya dayanamadı ona buyrukla her gün iki kurbağa verdi. Yılan da ömrünün sonuna dek iyi kötü geçindi gitti.

KAPLUMBA⁄A İLE MAYMUN

Hükümdar Debşelem Beydaba’ya dedi ki: “Dileğim yerine geldi, güzel güzel anlattın, ben de dinledim. Çok faydalandım. Şimdi bana bir iş peşinden koşan ve işini elde ettikten sonra yitiren bir kimseye ait bir örnek ver. Bir hikâye anlat.”

Beydaba bunun üzerine sözlerine başladı: “Bir şeyi istemek kolay, ele geçirmek zordur. Bir şeyi elde edip de elinde tutamayan kimsenin başına erkek kaplumbağanın başına gelenler gelir. Bakın nasıl olmuş efendim. Maymunların “Mahir” adında bir sultanı varmış. Çok kocamış ve yaşlanmış. Günlerden bir gün aynı soydan genç bir maymun onu tahtından indirerek yerine geçmiş. Yaşlı sultan zor kaçmış. Canını kurtarmış. Deniz kıyısında bulunan incir ağacına çıkıp oturmuş. Yine günlerden bir gün ağaçtan incir koparıp yerken, bir inciri suya düşürmüş. İncirin suda çıkardığı ses, hoşuna gitmiş. Her seferinde birkaç tane inciri özellikle suya düşürür, keyifle seyredermiş. Bu sırada suda bulunan bir su kaplumbağası da atılan incirleri yermiş. Kendisi beslensin diye attıklarını sanırmış. Sonunda maymunla tanışarak onunla dost olmuş. Günleri hep birlikte geçiyormuş. Kaplumbağa evine uğramaz olmuş. Öte yandan kocasının ortadan kaybolmasına canı sıkılan karısı, “Acaba kocamın başına bir iş mi geldi?” diye, konu komşusundan sormuş soruşturmuş.

Komşulardan birisi durumu biliyormuş: “Hiç tasalanma o hayattadır. Deniz kıyısında bir maymunla arkadaş oldu. Birlikte yaşıyorlar. O maymunu öldürmelisin. Yoksa kocanı ölmüş bil.”

Dişi kaplumbağa: “İyi ya bana akıl ver, şimdi ne yapmam gerek?”

Komşusu: “Kocan gelir gelmez başına ekşi, kendini hasta göster. Derdin nedir?” diye sorunca ona de ki:

“Hekimlere gittim. Muayene oldum. Bu hastalıktan kurtulmam için bir maymun yüreği yemen gerek dedi bana.”

Nitekim biraz sonra erkek kaplumbağa evine dönmüş, karısını hasta görünce sormuş. O da tıpkı komşusunun öğrettiği şekilde söylemiş. Kocası demiş ki: “Ne diyorsun, bu yüreği ele geçirmek kolay mı? Biz nihayet bir su hayvanıyız, nasıl olacak? Hele gidip bir başımın çaresine bakayım!”

Kaplumbağa maymunun bulunduğu kıyıya gitmiş. Maymun nerde kaldığını sorunca:

“Dostum bunca yıldır beni ağırlar durursun, sana karşı hiçbir şey yapamadım. Öyle utanıyorum ki. Bizim fakirhaneye buyurursan, şeref verirsin, buyur gel sırtıma bin.”

Maymun bu davetten çok hoşlanmış. Ağaçtan atlamış, kaplumbağanın sırtına binmiş, yürümeye başlamışlar.

Yolda giderken kaplumbağayı bir düşüncedir almış. Ne yapsın, ister istemez karısı yüzünden maymun hakkında kötü düşüncelere varmış. Oysa maymun onu günlerce beslemiş. Bir ara utançla başını öne eğmiş ve duraklamış.

Maymun: “Kardeş nen var?” deyince, kaplumbağa: “Ne olacak bizim karı hasta, seni ağırlayamayacağından korkuyorum,” demiş. Yollarına devam etmişler. Kaplumbağa bir ara durunca maymun iyiden iyiye vesveselenmiş. Kendi kendine mırıldanmış:

“N’oluyor böyle ikide bir duruyor. Hakkımda kötü şeyler düşünüyor herhalde. Hele onu derinden bir inceleyeyim; yüreğinde kara şeyler olması gerek. Niyeti kötü olmalı. Dostu hakkında bir kimse işkilleniyorsa derhal onu bırakmalı, tehlikeye boş yere düşmemeli.” Kaplumbağa yine duraksayınca maymun sebebini sormuş.

O da: “Karım çok hasta evimde düzen kalmadı” demiş.

Maymun: “Aldırma, ilaç verirsin olur biter, başka şeylerle kafanı yorma.”

Kaplumbağa: “Yorma diyorsun ama, hekimler karıma bir maymun yüreği yersen iyileşirsin demişler. Kolay mı bulmak be nesneyi?”

Maymun iyice pirelendi, bir ara: “Vay başıma gelenler, bak nasılda kendi diliyle söylendi. Şu son vakitlerimde kendimi ateşlere atacakmışım. Oysa dikkat edersem kurtulmak için bir çare var.”

Maymun kaplumbağaya dönmüş: “Arkadaş yola çıkmadan önce bana niye söylemedin? Yüreğimi alır, gelirdim. Bizim töremiz böyledir; bir yola çıkarken, bir yere giderken yüreklerimizi çoluk çocuğumuzun yanında bırakırız. Bu konuk olduğumuz kimsenin karısına yüreksiz bakalım diyedir.”

Kaplumbağa şaşkınlıkla sormuş: “Peki yüreğin nerde şimdi?”

Maymun: “Deniz kıyısında yuvamda. Hadi istersen gidip alalım.”

Kaplumbağa neşelenmiş. Geri dönmüşler. Kıyıdaki ağaca varınca hop diye sıçrayıp tepesine çıkmış. Maymun rahata ermiş, kaplumbağa beklemiş. Maymundan ses seda çıkmamış. Kaplumbağa aşağıdan seslenmiş: “Dostum hadi, yüreğini al da gel. Yolcu yolunda gerek.”

Maymun şöyle cevap vermiş: “İşin ne, bekle? Sen beni çakalın, yüreksiz ve kulaksız diye nitelediği bir eşeğe benzettin. Bende yürek, mürek yok. Şaşarım senin aklına. Bak anlatayım da dinle:

Bir ormanda aslan artıkları ile geçinen bir çakal yaşıyormuş. Aslan bir gün uyuz olmuş. Av mav yapamıyormuş artık. Çakal ona: “Ey şanlı kral sana ne oldu böyle, niye değiştin?” diye sormuş.

Aslan: “Uyuza yakalandım. Bana şimdi bir eşeğin yüreği ile kulakları gerek, başka türlü iyi olamam.”

Çakal: “Efendim iş yürekle kulağa kalsın, kolay. Burada bir boyacının eşeği var. Şimdi onu yakalar, yüreğini kulağını söker getiririm.”

Çakal kalkmış gitmiş eşeğin yanına, selâm vermiş: “Hayret, niye zayıfladın böyle?” diye sormuş.

Eşek: “Ne olacak sahibim bana bakmıyor!”

Çakal: “Öyleyse neden ona hizmet ediyorsun!”

Eşek: “Elimde değil, kurtulamıyorum ondan. Nereye gitsem boyacı peşimi bırakmıyor. Çalıştırması iyi ya; boğazıma bakmıyor.”

Çakal: “Ben ıssız, bol otlaklı bir yer biliyorum. Orda semirmiş, besili, dişi bir eşek bile var. Onun dileği de bir erkek eşekle yaşamaktır.”

Eşek: “Tamam, oldu hemen gidelim. Aç açına çalışmanın bir faydası yok!”

Birlikte yola düzülmüşler. Aslan eşeği görür görmez açlıkla üstüne atılmaya kalkmış ama o kadar halsizmiş ki, eşek korkusundan kaçmış ve canını kurtarmış.

Aslan çakala dönmüş: “Onu bir daha getir ne olur, bu kez hakkından geleceğim!”

Çakal yeniden eşeğin yanına gitmiş: “Yahu neden kaçtın? Aslan seni görünce sevincinden kucaklamak istedi. Kaçmasaydın korkacak bir şey olmadığını görecektin... Şimdi seni dört gözle bekliyor...”

Bu sözler zavallı eşeğin hoşuna gitmiş, yeniden çakalın peşine takılmış. Aslan onu görünce üstüne atılmış ve parçalamış. Çakala da demiş ki: “Doktorların söylediğine göre, eşeğin kulaklarıyle yüreğini yemeden önce yıkanmam, temizlenmem gerek. Sen eşeğin başını bekle, ben dereye gidiyorum.”

Aslan gidince çakal, eşeğin kulaklarıyla yüreğini bir güzel yemiş. Aslan dönünce bakmış ki eşeğin kulaklarıyla yüreği yok, sormuş: “Nerede bu eşeğin yüreğiyle kulakları?”

Çakal cevap vermiş: “Çok safsın doğrusu, bu eşekte kulakla yürek olsaydı, birinci tehlikeyi atlatınca hiç ikinci kez ayaklarıyla gelip sana yem olur muydu?”

İşte böyle kaplumbağa kardeş, benim o hikâyedeki eşeğe benzemediğimi görüyorsun. Bunca uzun dostluktan sonra sen beni kandırıp canıma kıymak diledin. Ben de senin düşünceni anladığımdan, senin yaptığın gibi hile yaptım. Ama yalan söylemek zorundaydım, çünkü can cümleden azizdir...

Kaplumbağa utanmış başını önüne eğmiş:

“Söylediklerinin hepsi doğru, ben düşündüklerimden utandım ve pişman oldum... Salt bunun için beni bağışlamalısın. Sen akıllı ve dürüst olduğundan canını kurtarmasını bildin. Tıpkı ayağı burkulup da kimsenin yardımı olmadan ayağa kalkan bir adam gibi...”

Beydaba, hükümdar Debşelem’e dedi ki: “İşte istediğiniz hikâye budur Hükümdarım. Kısmeti ayağına kadar geldikten sonra kendi akılsızlığı yüzünden kaçıranlara örnek...”

SOFU İLE GELİNCİK

Debşelem de: “Anlattıklarını beğendim.” dedi, “Şimdi bana girişeceği işin sonunu düşünmeyen ve çabucak telaşa kapılan adamları anlatan bir hikâye anlat.”

Beydaba: “Bir kimse giriştiği işin sonunu düşünmeden yapmaya kalkarsa sonra pişman olur. Gelinciği öldüren sofunun durumu buna örnektir:

Bir zamanlar bir sofunun genç ve güzel bir karısı varmış. Bu karıkocanın çocukları olmazmış. Günün birinde kadıncağız gebe kalmış. Sofu buna çok sevinmiş ve çocuğunun erkek olmasını dilemiş. Karısına da şöyle demiş: “Göreceksin, çocuğumuz erkek olacak. Yaşlılığımızda bize bakacak. Ona güzel bir ad koyacağım, çok iyi yetiştireceğim.”

Karısı şu cevabı vermiş: “Sen doğmadan çocuğa don giydiriyorsun. Senin bu durumun, yağ ile balı başına döken sofunun durumuna benziyor. Bak anlatayım da dinle: Bir tüccar bir sofuya yağ ile bal göndermiş. Sofu bunların birazını yemiş, geri kalanını da bir kavanoza doldurup başucuna asmış. Kendi kendine şöyle diyormuş: “Yağ da bal da gittikçe pahalılaşıyor. En iyisi bunları bin altına satıp on dişi koyun almaktır. Koyunlar doğurur yavruları olur, yavrular da büyür; onların yavruları olur, böylece dörtyüz koyunum olur. Onları satar yerine inek ve öküz alırım... Adam tutar, öküzleri güttürür; ineklerin sütlerini sağdırırım. Birazını içer, geri kalanını sattırırım... İnekler de doğurur... Böylece zengin olunca evlenirim. Köle ve cariyeler satın alırım. Karım doğurur, bir oğlum olur. Ona güzel bir ad bulur, yetiştiririm, eğitirim. Sözümü tutarsa ne iyi, tutmazsa şu sopayı kaldırdığım gibi kafasına indiririm...” demiş ve sopayı kaldırır kaldırmaz, başucunda astığı yağ ile bal kavanozunu kırmış. Kavanozdan akan yağ ile bal da yüzüne bulaşmış.

İşte sen de bu sofuya benziyorsun. Bunu sana hiçbir işte acele etme ve bilmeden fikir yürütme diye anlattım...”

Gel zaman git zaman kadıncağız nur topu gibi erkek çocuk doğurmuş. Bir süre sonra da hamama gitmek istemiş. Giderken de kocasına: “Ben hamamdan dönünceye kadar sen çocuğun başını bekle...” demiş, gitmiş.

Kadın gittikten sonra, saraydan bir adam gelmiş ve sofunun saraydan çağrıldığını söylemiş. Sofu giderken, çok sevdiği ve küçükten alıp eğittiği gelinciği (bir çeşit hayvan) çocuğunun yanına bırakmış, gitmiş.

Az sonra bir delikten bir yılan çıkmış ve bebeğe saldırmak istemiş. Gelincik hemen yılanla kapışmış ve yılanı yere sermiş. Hayvancağızın yüzü gözü kan içinde kalmış. Sofu işini bitirip eve dönünce gelinciği kanlar içinde görmüş, çocuğuna bir şey yaptığını sanarak sopasını kaldırdığı gibi hayvancağızı öldürmüş. Hemen çocuğun başına koşmuş; bakmış çocuk sapasağlam. Birde yılanın ölüsünü görünce olanı biteni anlamış ama iş işten geçmiş.

Çok üzülmüş, göğsünü başını yumruklayarak: “Keşke oğlum olmasaydı da ben de haksız yere günahsız hayvanı öldürmeseydim...” demiş.

Karısı hamamdan dönüp de olanları anlayınca: “Ben sana baştan söyledim. Hiçbir işte acele etmeyeceksin. Anlayıp dinlemeden bir işe girişmeyeceksin...” demiş.

KEDİ İLE FARE

Hint Hükümdarı Debşelem, Bilge Beydaba’ya bu kez şunları şöyledi: “Şimdi de bana düşmanları tarafından çevrilen ve düştüğü durumdan kurtulmak için düşmanlarının bir kısmıyla dost olan ve dostluk gösterenlere karşı vefalı bir şekilde karşılık veren bir kimseyi anlat, örnekler ver...”

Beydaba anlatmaya başladı. “Dünyada dostluklar da, düşmanlıklar da sürekli değildir. Düşmanlıkların dostluğa dönüştüğü gibi, dostlukların da düşmanlığa dönüştüğü görülmüştür. Akıllı bir kimse gerekirse düşmanın dostluğunu kazanmak ve korkularını ortadan kaldırmak için onlara yardım etmekten geri kalmaz. Böyle hareket etmekle de yerinde ve tedbirli hareket etmiş olur. Fare ile kedi de, tehlike karşısında barışıp birleşmişlerdir.”

Bir zamanlar bir ağaç dibinde bir fare yaşıyormuş. Oraya sık sık avcılar gelirmiş. Bir gün yine avcılar gelmiş tuzaklarını kurmuşlar. Kedi ağa yakalanmış. Fare buna çok sevinmiş. Ama bir de bakmış ki bir gelincik onu yakalamak için dalların arasında gizlenmekte... Üstelik bir baykuş da ağacın üstünde onun hareketlerini kontrol etmekte... Fare birden ne yapacağını şaşırmış, kendi kendine düşünmüş: “Durumum hiç de kendininkinden farklı değil. Dört bir yanımı tehlike sarmış. Kedi de düşmanım, ama o şimdilik tuzağa düşmüş. Bir kişi akıllı olursa, tehlike nice büyük olursa olsun onu yenmesini bilir. Gidip durumumu şu kediye anlatayım. İkimiz de tehlike içinde olduğumuzdan ola ki anlaşır, dost oluruz...”

Böyle düşünerek kediye gitmiş, demiş ki: “Durumunu görüyorum, tuzağa düşmüşsün. Düşmanım olduğundan bu duruma sevinmem gerek. Ama benim durumum da pek parlak sayılmaz. Az ötede bir gelincik, tepemde bir baykuş beni yutmak için nöbet bekliyorlar. Bu iki hayvan aynı zamanda senin de düşmanların... Şimdi bana ilişmeyeceğine söz verirsen, ağları kemirir seni kurtarırım...”

Kedinin verdiği güvenceyle fare ağı kemirmeye başlamış. Onların birleştiğini uzaktan gören baykuşla gelincik çekip gitmişler. Ama fare ağı pek yavaş kemirmekteymiş. Çünkü içinden bir türlü kediye güvenemiyormuş.

Kediye dedi ki: “Kusura bakma, sana tam güvenemiyorum. Ağların hepsini kemireceğim, yalnız bir ip bırakacağım...”

Kedi dedi ki: “Fare kardeş, ipleri yavaş kemirmekle hata ediyorsun. Bak sen tehlikelerden kurtuldun, bense hâlâ tuzakta bulunuyorum. Sen benim dostluğumdan yararlandın, bense yararlanmadım. Eskiden düşmandık doğru. Ama az önce dost olmaya karar verdik, geçmişi unutmamız gerek. Biraz çabuk ol da ben de buradan kurtulayım.”

Fare: “Dünyada iki türlü dostluk vardır. Birincisi çıkara dayanır, ikincisi ise zorunludur. Birincisi çıkara dayanır ama insan karşısındakine güvenebilir, ikincisinde ise insan tedbirli olmak zorundadır. Sana söz verdim, kurtaracağım. Ayrıca ikimiz için de söz konusu olan tehlike atlatıldı. Şimdi ağın bir tek ipliği kaldı. Avcı uzaktan göründüğü zaman ben onu da kemireceğim... Çünkü sana pek o kadar güvenim yok doğrusu...”

Tam o sırada avcı uzaktan görünmüş. Kedi sızlamaya, yalvarmaya başlamış. Fare son ipliği de kemirmiş, kedi sıçradığı gibi kurtulup kaçmış.

Avcı ağının bütün ipleri kemirilmiş görünce çok şaşırmış, toplayıp gitmiş. Az sonra kedi fareye seslenmiş: “Fare kardeş beni kurtardığın için çok teşekkür ederim. Ama benden hâlâ uzak durmakla hata ediyorsun. Dostluğumuzun burada bitmesini istemezdim.”

Fare: “Dost olmamızı ben de isterim kedi kardeş. Ama seninle benim dostluğum çıkara dayanıyordu, o çıkar ortadan kalkınca dostluk da biter. Çünkü bizim çok eskiye dayanan bir düşmanlığımız var. Ben sana güvenemem. Bu neye benzer biliyor musun? Bir kabın içindeki su, altında ateş yandığı sürece kaynar. Ateş sönünce su da soğur. Bizim dostluğumuzu doğuran tehlike ortadan kalktı. Zayıf olanın her zaman temkinli olması gerek. Şimdi zayıf olan benim, onun için sana yakın gelmekten seninle dost olmaktan korkarım. Sen çeneni fazla yorma, seninle dost olmamız mümkün değil. Haydi hoşçakal...”

Avcı ağını yırtık kesik bir durumda görünce pılıyı pırtıyı topladı ve çekip gitti. Kedi fareye yeniden seslendi:

“Dostum sahiden tecrübeli bir hayvanmışsın. Sen bugün yaşamının en hayırlı işini işledin. Dostluğun burda bitmesin, bana güven.” Kedi bütün bu söyledikleri sözlerden sonra ona dokunmayacağı üzerine yemin etti.

Fare yine ağırdan aldı:

“Nice dostluklar vardır ki içinde düşmanlıklar taşır. Bu biçim düşmanlık apaçık düşmanlıktan daha zararlıdır. Dosta bir dostluk beklendiği, bir iyilik beklendiği için dost denir. Düşmandan ise daima kötülük gelir. İki dostun arası ne açılabilir ne de düşmanlığa dönebilir. Çünkü aralarında geçen düşmanlık, asıl düşmanlık değildir. Bir de iki düşman arasında zorunluluğun gerektirdiği dostluklar vardır. Zorunluluk ortadan kalkınca yine eski düşmanlıklar boy gösterir. İkimizin arasındaki dostluk bir zorunlukdan doğma idi. Bir tehlike ikimizi de birleştirdi. O anda, sen bana gerekli idin tehlike geçince ilişkilerimiz yine eski haline geldi.

Sana yaklaşırsam, beni armağanlara boğacağını söylüyorsun. Zayıf olan, güçlü bir düşmanla dost olmamalı. Sözlerine gülüyorum doğrusu. Sana bir yaklaşsam biliyorum hemen üstüme atlayıp parçalayacaksın. Düşmana inanarak onunla can ciğer olan kimse hayatını ölümle öder. Kendini boşuna yorma, biz hiçbir zaman dost olamayız.”

KRAL İLE KUŞ

Debşelem Beydaba’ya: “Bunları da dinledim. Çok faydalandım. Şimdi bana birbirinden sakınmaları gereken ve birbirlerine kin besleyen kimselerden söz et.”

Beydaba anlatmaya başladı: “Bir zamanlar Hint ülkesinde Feridun adlı bir hükümdar varmış. Feridun, Fenze adlı kuşu ve yavrusunu severmiş. Çünkü kuş çok güzel konuşurmuş. O da bundan zevk alırmış. Hükümdar bir gün kuşla yavrusunu Kraliçeye teslim etmiş. Ona çok iyi bakmasını tembihlemiş. Kralın oğlu yavru kuşla oynamayı çok severmiş. Ana kuş hergün bir dağa gider, bilinmeyen bir meyve getirir; yarısını da çocuğa verirmiş. Bir gün kuş yine dağa gitmiş. Yavrusu da evde şehzadeyle oynarmış. Her nasılsa bir ara yavru kuş, şehzadenin giysilerine pislemiş.”

Çok öfkelenen şehzade kuşu yere çarptığı gibi öldürüvermiş. Dağdan dönen kuş, yavrusunu yerde ölü görünce ağlaya ağlaya inlemeye başlamış.

“Sana da, sözüne de, dostluğuna da lânet olsun. İçinde acıma duygusu olmayan insafsız, gaddar ve ilmini sömürmek istediği bilginlere iltifat eden hükümdara da lânet! Tanrı, dileği olana tek dost; sonra her şeye düşman, dost tanımayan hükümdarların belâsını versin. Böyleleri en nankör ve yakınlarını bile öldüren türdendirler.”

Yüreği yanan ana-kuş, saldırarak şehzadenin gözlerini kör etmiş; sonra havalanıp gitmiş, konmuş sarayın saçağına.

Hükümdar olayı duyunca çok üzülmüş. Hayvanı ele geçirmek için ona tatlı bir şekilde seslenmiş: “Gel buraya, sana kimse dokunamaz.”

Ana-kuş şu cevabı vermiş: “Zulmeden zulüm görür, eninde sonunda cezasını görür. Senin oğlun benim yavrumu öldürdü. Ben de onun gözlerini oydum.”

Kral buna karşılık: “Pekâlâ, olan olmuş biz senin yavruna kıydık, sen de öcünü aldın. Gel artık, aramızda öç alacak bir şey kalmadı, olanı unutalım, buraya gel, ayrılmayalım.”

Ana-kuş: “Geri dönmek mi, artık dönemem. Senin için yanıyor, şimdi içi yanan kimseye yanaşılmaz. İçi yanan kin besler. Kin besleyen bir kimsenin yumuşaması ise aldatıcıdır. Ben artık dünyada tek başına kalmış bir kimseyim. Sizden, çok acı anılarla ayrılıyorum. Benden gelmemi bekleme. Yapamam.”

Hükümdar dedi ki: “Öcünü almasaydın dediğin doğru olurdu. Sen suçumuza karşılık verdin. Bu yönden bize karşı güvensizlik besleme. Bekliyorum, yanıma dön.”

Kuş: “Demin de söyledim, inleyen yürek çok güçlü bir hınç taşır. Bu anda dil doğru konuşmaz, ağız doğru söylemez. Dil yüreğe değil, yürek dile egemen olur. Benim yüreğim sizin doğru söylediğinize inanamaz, senin yüreğin de benim söylediğime...”

Hükümdar: “Bir çok kimseler arasında düşmanlık olabilir. Ama aklı olanlar kin duymazlar ve onların etkisinden çok, kültür ve irade eğitimine göre hareket ederler.”

Ana-kuş: “Doğru, ama akıllı bir kimse öç duygularının söndüğünü nerden bilebilir? Bir hileden korunmak için dikkatli olmak yerindedir. Hatta bir çok kimse öfkeyle değil uysal ve yumuşak bir şekilde düşmanını avlar. Nasıl ki yabani fil de ehli fille avlanır...”

Hükümdar: “Akıllı bir kimse, içindeki korkuyu ve kuşkuyu yenerek dostluklarına son vermez. Köpek oynatan bazı insanlar vardır. Bunlar bazen o köpekleri keserek yerler. Buna rağmen öbür köpekler sahiplerini bırakıp gitmez...”

Ana-kuş: “Bütün kinlerden korkmak gerekir. Bu kinlerin en büyüğü de herhalde hükümdarların kini ve öfkesidir. Ayrıca öç almak hükümdarlar için bir şereftir. Kişi aklını kullanabilir ama kin hiçbir zaman ölmez. Bu külleşmiş bir ateşe benzer. Üstten bakınca sönmüş sanırsın, ama bir de eşeleyince ateş ortaya çıkar. Şimdi ikimizin de acısı var ve siz benden daha güçlüsünüz. Ben saraya dönsem bile hiçbir zaman rahat edemem, size yararlı olamam. Hep tetikte duracağım ki, bu da yaşanmaya değmez bir hayat olacak...”

Hükümdar: “Birinin birine zarar vermesi kadere bağlı bir şeydir. Yavru kuş oğlumun üstüne pislemeseydi oğlum öldürmeyecekti. Yavrun ölmeseydi sen de oğlumun gözlerini oymayacaktın. Bana kalırsa suç ne senin, ne de benim. Yine birlikte mutlu olmak istiyorsak, kadere boyun eğmekten başka yapacak şey yok...”

Ana-Kuş: “Dediklerin doğru olabilir. Belki bunlar bizim elimizde değildir de kaderimizde vardır... Yine de akıllı bir kimse tedbirli hareket eder. Dilin, yüreğinin değil; aklının dediklerini söylüyor. İkimiz arasında şimdi bir kan davası var, nasıl olur da bana kin duymazsın? Sana inanmıyorum, içinde mutlaka beni öldürmek duygusu vardır. Yüreği yanan bir kimse, yüreği yanan kimsenin duygusunu bilir. Sendeki acıyı bana sor. Onun için biz bir daha biraraya gelemeyiz...”

Hükümdar: “Kendini yenemeyen, kinini unutmayan kimseden hayır gelmez...”

Ana-Kuş: “Ayağında yara olan biri yürürse yarası azar. Gözleri hasta olan biri rüzgâra karşı yürürse hastalığı artar. Kendine öç besleyene yakın olursan, ölüme hazırlanırsın. Herkes ağzına göre lokma almalıdır. Aklını kullanmadan düşman sözüne göre hareket eden kimse, kendi kendine düşmandan da beter kötülük eder.

İnsanlar eziyetten çekinmeli, edepli olmalı, kuşkulu şeylerden sakınmalı, iyi huylu olmalı ve doğru yoldan ayrılmamalı... Senin yanında çok rahattım, bu doğru. Ama canımı tehlikeye atmazsam bunları yeniden elde edebilirim de; can bir gitti mi, bir daha geri gelmez. Harcanmayan mal, birbirine uymayan karı-koca, anasına babasına karşı gelen evlat, suçsuzu korkutan hükümet, birlik ve düzenden yoksun bir ülke kötüdür... Ben eski güvenimi senin yanında bulamam...”

Ana-Kuş böyle söyleyip uçup gitti. İşte hükümdarım, birbirlerine kin besleyen, bu kinin öcünü almak için fırsat kollayan ve birbirlerini kandırmaya çalışan iki kişinin öyküsü...

ASLANLA ÇAKAL

Hükümdar Debşelem, sonradan kendisine vezir yaptığı Beydaba’ya dedi ki: “Şimdi de bana suçu olmadığı halde cezaya çarptırılarak gözden düşen bir kimsenin, gönlünü almak için ne yapmak gerektiğini anlat...”

Beydaba anlatmaya başladı: “Yüce hükümdarım, suçu olsun ya da olmasın, bir kimse hakkında iyi ya da kötü bir karar verirken iyiden iyiye incelemek gerekir. Yoksa verilen hükümler yanlış olur ki, bu da kararı veren için çok kötü bir şeydir... Bunun için sizin gibi hükümdarlar bir karar verirken çok dikkat etmelidir. Bu sizler için olduğu kadar hakkında karar verilenler için de zor durumlar yaratır. Eğer yüksek tabakadan geliyorsa, haksız yere yerini ve adını yitirir. Aşağı tabakadan geliyorsa, bu onun için büyük bir mutsuzluk olur. Onun için hükümdarlar ve devleti idare edenler ürkelerini ona göre idare etmeli, kararlarını ona göre vermeli... Hükümette bir çok adamlar vardır ama pek azı işe yarar. İşte size aslanla çakalın hikâyesi...”

Bir ormanda başka hayvanlarla birlikte yaşayan dini bütün, içki içmez, doğruluktan ayrılmaz bir çakal varmış. Öteki hayvanlar, kendilerinden farklı hareket eden bu çakala öfkelenirlermiş. Bir gün aralarında toplanmışlar, çakalı çağırarak demişler ki: “Bana bak arkadaş, bizimle birlikte yaşamak istiyorsan bizim gibi olmalı, bize uymalısın...”

Çakal: “Sizlerle birarada olmam suç işlememi gerektirmez. Evet sizlerle birlikte yaşıyorum ama bu görünüşte böyle, aslında sizlerden ayrıyım... Beni rahat bırakın... Ben halimden memnunum...”

Ormanlar kralı aslan bunu duymuş ve çakalı görmek istemiş. Çakalı çağırtmış, çakal da gitmiş. Aslan demiş ki: “Benim yanımda çalışan birçok memur var. Ama senin gibi dürüst ve namuslu bir kişiye ihtiyacım var. Seni kendime yardımcı ve sırdaş yapmak isterim, kabul eder misin?”

Çakal: “Sizden gelen böyle bir istek beni ancak mutlu eder hükümdarım. Ne var ki böyle bir teklif için bana baskı yapmamalısınız. Çünkü şimdiye kadar böyle işlerde hiç bulunmadım, bu konuda hiçbir bilgim yok. Arkadaşlarımız arasında şu işi yapmaya can atanlar var. Onlar size benden daha çok yararlı olurlar...”

Aslan: “Ben sana görev vermekte ısrar ediyorum...”

Çakal: “Hükümdarım, size dürüstlükle hizmet edenlerin başı belâya girer. Devlet işlerini en iyi, dalkavuklarla sersemler idare ederler. Çünkü kendi çıkarları onların idarelerine bağlıdır. Bunların içinde hükümdarın dostu olanlar varsa namuslu kişiyi kıskanır, uzaklaştırmak isterler. Hükümdarın düşmanlarına gelince onlar da, namuslu kişiyi çekemezler. Her ikisi de dürüst kişiye düşman olurlar. Ben bütün bunlardan uzak bir kişiyim hükümdarım, bırakın beni mutlu yaşantıma döneyim...”

Aslan: “Hayır, sen benim yanımda kalacak ve bana hizmet edeceksin!”

Çakal: “Buyruk sizin hükümdarım, dediğiniz gibi olsun... Yalnız sizden bir dileğim var: Günün birinde başıma bir iş gelirse, hüküm verirken sakın acele etmeyin. İyice araştırıp ondan sonra karar vereceğinize söz verirseniz, ben de size hizmet etmekten mutluluk duyarım...”

Aslan: “Dediğini kabul ediyorum. Sen bundan sonra benim hazinedarımsın. Bütün varım yoğum senin elinde...”

Çakal işe başlamış ama bir süre geçince korktuğu başına gelmiş. Aslanın çevresindeki yönetici hayvanlar çakalı çekememeye ve her fırsatta çakalı aslana çekiştirmeye başlamışlar. Günlerden bir gün aslan yediği bir eti çok beğenmiş, birazını saklasın diye çakala vermiş ve: “İstediğim zaman bunu bana getirirsin...” demiş.

Çakal eti almış saklamış. Ama düşmanları eti sakladığı yerden alıp, çakalın yatıp kalktığı yere götürüp saklamışlar. Aslan eti isteyince çakal eti aramış ve bulamamış. Bu arada düşmanları aslana koşup etin çakalın evinde saklanmış olabileceğini ileri sürmüşler. İçlerinden biri numaradan çakalı savunmaya kalkmış sözde. Aslan da bu arada kızar köpürür, ille de etinin getirilmesini istermiş. Çakalın düşmanlarıysa durmadan çakalın aleyhinde konuşurlarmış. Biri demiş ki: “Çakalın evini hemen aramak gerek. Çünkü onun casusları vardır, burada konuştuklarımızı gider ona haber verirler. O da eti evinden başka bir yere kaldırır. Hükümdarımız acele etmeli. Kendisinin çakalı ne kadar sevdiğini biliyoruz. Ama doğru bildiğimiz şeyi söylemek de görevimiz...”

Aslan, çakalın çağrılmasını buyurmuş, çakal huzura gelmiş. Aslan: “Ben sana saklaman için bir parça et verdim. Et şimdi nerde?”

Çakal: “Sizin yiyeceklerinizle uğraşan görevliye verdim, iyice saklaması için de sıkı sıkıya tembih ettim.”

Aslan, çakalın sözünü ettiği görevliyi çağırmış. Ama o da öteki hayvanlarla birlikti ve aslan sorduğunda, çakalın kendisine bir şey vermediğini söyledi. Aslan, çakalın evinin aranmasını emretti. Ev aranınca da et bulundu.

Bunu fırsat bilen kurt aslana dedi ki: “Onu hemen öldürmelisiniz. Yoksa başkalarının hırsızlığını önleyemezsiniz...”

Aslan çakalın tevkif edilmesini emrettiyse de öteki hayvanların hepsi çakalın hemen asılmasını istiyorlardı. Bu sırada annesi yetişti ve oğluna çıkıştı: “Çakalı öldürmekte acele edeceğini sanmıyorum. Çünkü hükümdarlar başka kimselerden daha sabırlı, daha akıllı ve adil olmalıdırlar. İşin aslını astarını araştırmadan bir karar vermemelisin. Şunları unutma: Çocuk ana-babasıyla; kadın kocasıyla; öğrenci öğretmeniyle; ordu kumandanıyla; sofu diniyle; lider yetenekleriyle; yetenek akıl düşünce ve incelemeyle vardır. Hükümdarlar iyiyle kötüyü, dostla düşmanı ayırt etmesini bilirler. Şimdi oğlum iyi bir düşün: Sen bu çakalın dürüstlükteki ününü duydun, o istemediği halde kendine yardımcı aldın. O da bugüne kadar sana sadakatle hizmet etti. Bugün çevrendekiler onu hayınlık ve hırsızlıkla suçlayıp öldürmeni istiyorlar. Şimdiye kadar iyi olan çakal hemen gözünden düştü, hapsettirdin... Bugüne kadar et yemeyen hayvan, hem de senin kendisine emanet ettiğin eti yemek istesin? İyice araştır, gerçeği ortaya çıkar...”

Aslanın çevresindekilerin hepsi de kötü değildi elbet. Ana aslanın bu konuşmalarını duyan dürüst hayvanlardan bir kaçı ortaya atılarak çakalın suçsuz olduğunu söylediler.

Ana aslan: “Gördün mü?” dedi. “Çakalın suçsuzluğu hemen ortaya çıktı. Şimdi sana düşen iş onu suçlayanları cezalandırmaktır. Hemen çakalı çağır ve ondan özür dile...”

Aslan çakalı çağırttı, özür diledi. Çakal çok sevinerek teşekkür etti ve şöyle dedi: “Büyük hükümdarım, kötü dost kimdir bilir misin? Kendi çıkarı için başkasını zarara sokandır. Bana gücenme, artık seninle birlikte çalışamam. Biliyorsun ki ben başından bu işi istemiyor, başıma gelecekleri seziyordum. Sen de hiç anlayıp dinlemeden beni hapse attırdın, az kalsın öldürtecektin de... Ya öldürseydin ne olacaktı? Suçsuzluğum ortaya çıkınca beni diriltmek elinde mi? Onun için ben gidiyorum...”

Aslan: “Haklı olduğunu biliyorum... Ama bu benim için bir deneyim oldu. Senin değerin benim için eskisinden daha büyüktür. Şimdi sana eskisinden daha çok güveniyorum. Senden yeniden özür dilerim. Sen hem bana hem de hükümete gereklisin... Benimle kalmanı istiyorum...”

Çakal razı oldu, aslanla birlikte kaldı. Aslan da onun mevkiini yükseltti ve güvendi. Haksızlığa uğrayan çakalın da böylece gönlü alınmış oldu.

DİŞİ ASLAN, ÇAKAL VE AVCI

Bu anlatılanları da dinleyen Hükümdar Debşelem, filizof Beydaba’ya dedi ki: “Ey ünlü bilge, şimdi bana, kendisi zarara uğradığı halde, zararını zararla çıkarmaya uğraşmayan ve bundan sakınan bir kimsenin hikâyesini anlat.”

Beydaba: “Başkasını zarara sokarak kötülük yapmak isteyenler akılsız kimselerdir. Çünkü yaptıkları işin sonunun neye varacağını bilemezler. Bazı kimseler de, kendi başlarına gelen kötülüklerden ders alırlar ve başkalarına kötülük yapmaktan çekinirler. Şimdi anlatacağım hikâye buna örnektir.

Bir dişi aslanın iki yavrusu varmış ve bu aslan bir mağarada yaşıyormuş. Aslan bir gün avlanmak için ininden çıkınca bir avcı gelmiş, yavrularını öldürmüş, derilerini yüzmüş ve gitmiş. Aslan yuvasına gelip de yavrularını öldürülmüş, derilerinin yüzülmüş olduğunu görünce çok üzülmüş. O sırada kapıdan çakal geçiyormuş. Aslanı görünce demiş ki:

“Üzüntünü anlıyorum, ama avcının sana yaptıklarını sen başkalarına yapıyorsun. Başka hayvanların yavrularını avlıyor, sevgililerini öldürüyor, birbirinden ayırıyorsun. Onların yüreği senin gibi yanmıyor mu? Elbette yanıyor, ama onlar senin gibi ağlayıp sızlamadan, başlarına gelenleri çekiyorlar...”

Aslan: “Ne demek istediğini anlamıyorum.”

Çakal: “Anlatmağa çalışayım. Kaç yaşındasın?”

Aslan: “Yüz yaşındayım.”

Çakal: “Yüz yıldır neyle besleniyorsun?”

Aslan: “Başka hayvanların etiyle.”

Çakal: “Yani onları avlıyorsun değil mi? O avladığın hayvanların da yavruları, ana-babaları, sevgilileri vardı. Dün sen onlara yaptın, bugün senin başına geldi. Hiç boşuna ağlayıp sızlama...”

Aslan yalnız kalınca düşünmüş, çakalın söylediklerinin haklı olduğuna inanmış ve bundan böyle artık hayvanları avlamamaya, karnını meyvelerle doyurmaya karar vermiş. Gerçekten de o günden sonra meyve yemeye başlamış ama bir gün meyvelerle beslenen kuşlardan biri kızmış ve aslana çıkışmış:

“Ben de meyvelere ne oluyor diye kendi kendime sorup duruyorum. Kuraklık var da meyveler yetişmiyor sanıyordum. Peki sen eskiden beri etle beslenirdin neden şimdi bizim ırkımıza gözünü diktin? Bizler açlıktan kırılıyoruz.”

Aslan hiç sesini çıkarmamış, kuşun haklı olduğunu anlamış çünkü... O günden sonra da yalnız ot yiyerek karnını doyurmaya çalışmış. Basit bir hayvan böyle hareket ederse, bilge bir kimse nasıl hareket eder, varın onu da siz düşünün hükümdarım...

Hükümdar Debşelem bu kez Beydaba’dan, bir hükümdarın kesinlikle kabul edebileceği ve aynı zamanda devleti korumaya, sağlamlaştırmaya hizmet edecek bir hikâye anlatmasını istedi.

Beydaba anlatmaya başladı: “Hükümdarım, bir devlet adamının uyması gereken kurallardan birincisi uysallıktır. Şimdi, anlatacağım hikâye de buna örnektir. Bir zamanlar Belaz adında bir hükümdar, ve İylaz adında da bir veziri varmış. Bu vezir aynı zamanda bir din ulusuymuş. Hükümdar bir gece art arda sekiz düş görmüş ve çok korkmuş. Yorumlamaları için Brahmanları çağırtmış. Brahmanlar yedi gün süre verilmesini istemişler ve huzurundan çıkmışlar.

Kendi aralarında toplanan Brahmanlar demişler ki: “Bu hükümdar bizim düşmanımızdır. Daha birkaç gün önce 12.000 Brahmanı öldürttü. Ondan intikam alma zamanımız gelmiştir. Biz ona diyelim ki; Kraliçe İrahti, erkek yeğenin, Özel kâtibin, kılıcın, çok hızlı koşan beyaz filin, atın, hecin devlerin ve filozof Kabarion’un kanlarını döktükten sonra bir havuzda toplayacaksın. Sonra kan dolu havuza girip banyo yapacaksın. Sen havuzdan çıktıktan sonra biz senin yüzüne tüküreceğiz, sonra üstünüzdeki kanları yıkayıp güzel kokular süreceğiz. Sen sarayına dönecek ve böylece başına gelecek belâlardan kurtulacaksın. Bunları yapmazsan başına büyük belâlar açılacak...”

Gerçekten dedikleri gibi yapmışlar, hükümdarın huzuruna çıkıp aralarında kararlaştırdıkları gibi söylemişler.

Hükümdar bir süre düşündükten sonra: “Bu dediklerinizi yapamam, onlar benim dostlarımdır...” demiş.

Brahmanlar: “Hükümdarım, sen kendi canını başkalarının canından üstün tutmaz da onları öldürmezsen sonunda zararlı çıkarsın...” demişler.

Hükümdar büyük bir üzüntüye kapılarak odasına gitmiş ve yatağa kapanarak ağlamaya başlamış. Bir yandan da düşünüyormuş. “Dostlarımı öldürürsem, bu dünyada arkadaşsız, sevgisiz ne yaparım? Ben onlarla birlikte varım. Atımı kılıcımı verirsem nasıl savaşırım, ya filim? Onlar olmadan ben hükümdar bile olamam... Ama bir yanda da benim hayatım sözkonusu, acaba ne yapsam...”

Hükümdarın bu durumunu gören vezir İylaz hemen Kraliçe İrahti’ye gitmiş, gördüklerini anlatmış. Demiş ki: “Hükümdarın bir derdi var ve bize söylemiyor. Yedi gün önce Brahmanları çağırdı, onlara bir şeyler anlattı ve akıl danıştı. Onlar da az önce gelerek hükümdara bir şeyler söylediler. Onların ne söylediğini bilmiyorum ama hükümdar şimdi çok kederli. Ey Kraliçe İrahti, sen onun en sevdiği kadınsın. Var git derdini sor, biz de bir çare bulmaya çalışalım...”

Kraliçe İrahti dedi ki: “Ben hükümdara dargınım, onun yanına gitmem.”

Vezir İylaz: “Böyle zamanlarda dargınlık falan düşünülmez, hükümdar çok kederli. Onun zor durumunda yardım etmezsek ne zaman işe yararız?”

Kraliçe İrahti, vezirin doğru söylediğine inandı ve hükümdarın yanına gitti; derdini sordu. Hükümdar önce söylemek istemedi ama, sonradan Brahmanların söylediklerini şöyle üstü kapalı olarak anlattı. İrahti, hemen kendi hayatının da söz konusu olduğunu anladı ama kurnaz ve akıllı bir kadındı. Hükümdara dedi ki: “Hükümdarım, senin hayatın sözkonusu olduktan sonra seni sevenler de senin yoluna kurban olurlar. Benim hayatım da senin yoluna feda olsun. Ama bir düşün, Brahmanlar senin düşmanlarındır. Daha birkaç gün önce 12.000 Brahman öldürdün, onlar senden bu yüzden intikam almak isterler. Sonra da seni öldürecekler. Bir düş görmüşsün, korkmuşsun, peki bunu Brahmanlara yorumlatmak da nerden aklına geldi? Şimdi sen filozof Kabarion’a git ve gördüğün düşü ona yorumlat...”

Kraliçe İrahti’nin bu akıllı sözleri hükümdarın yüreğine su serpmiş ve hemen filozof Kabarion’un yanına gitmiş. Filozof Kabarion daha Hükümdar söze başlar başlamaz sözünü kesmiş ve demiş ki: “Bana neden geldiğini ve gördüğün düşü biliyorum. Şimdi söylediklerimi iyi dinle, korkacak bir şey yok... Kuyrukları üstüne kalkmış gördüğün iki balık şudur. Nihavent hükümdarı sana çok değerli iki gerdanlık yollayacak. Önüne düşen iki ördek şu demektir: Belh hükümdarı iki eşsiz at gönderecek. Yılan demek kılıç demektir: Sincin Kralı sana çok değerli bir kılıç yollayacak. Gövdeni kaplayan kana gelince: Kazrum kralı sana karanlıkta ışık saçan ve taşlarla işlenmiş bir giysi hediye edecek. Ak dağ üstünde gördüğün duman, beyaz bir file işarettir ve Keydur Padişahı senin beyaz filine benzer bir fil gönderecek. Su ile vücudunu yıkaman, Rihriz hükümdarının sana güzel bir elbise yollaması ve başında ateşin yanması, Erzen kralının sana bir altın taç göndermesi demektir. Bir kuşun başını gagalamasına gelince, bunun yorumunu da sonra yapacağım ama merak edecek bir şey yok. Birine darılacaksın, o kadar; biraz canın sıkılacak... Şimdi sarayına git ve bekle. Bütün bu armağanlar sana 7 gün sonra gelecek...”

Gerçekten armağanlar 7 gün sonra geldi. Hükümdar Belaz, Kraliçe İrahti’nin sözünü dinlediğine ve Brahmanların dediklerini yapmadığına çok sevindi. Gelen armağanları alarak hareme indi ve önce Kraliçe İrahti’nin beğendiğini seçmesini istedi. Kraliçe İrahti taç beğendi ve aldı. Hükümdarın yine baş kadınlarından biri olan Harekna ise taşlarla işlenmiş giysiyi beğendi.

Akşam olunca Hükümdar Kraliçe İrahti’nin yanına indi. İrahti giyinmiş kuşanmış ve tacı başına takmıştı. Elinde zerde pilav hükümdarı bekliyordu. Tam o sırada baş kadın Harekna o parlak giysileriyle oradan geçti. Hükümdarın gözleri kamaştı. İrahti’ye dönerek:

“Tacı almakla hata ettin, keşke giysi alsaydın, sana daha çok yakışırdı...” dedi.

Bu söz üzerine kıskançlık damarları kabaran İrahti, elindeki pilav tabağını hükümdarın yüzüne fırlattı. Buna çok öfkelenen hükümdar ise veziri İylaz’ı çağırarak Kraliçe İrahti’yi hemen götürüp öldürmesini emretti. Vezir İrahti’yi aldı götürdü ama öldürmedi, kendi konağında bir yere sakladı. Çünkü hükümdarın İrahti’yi çok sevdiğini ve az sonra pişman olacağını biliyordu. Ayrıca bu zeki ve akıllı kadın az bir süre önce kendisini ve dostlarını ölümden kurtarmıştı.

Hükümdarın huzuruna çıktığı zaman gerçekten onu çok kederli buldu. Hükümdar verdiği emirden çok üzgündü ama bunu belli edemiyordu. Ne de olsa koskoca bir hükümdardı. Vezir İylaz, hükümdarın bu halini görünce içinden memnun oldu ama bir şey belli etmedi. Ve hükümdarın önünde eğilerek:

“Emriniz yerine getirilmiştir...” dedi.

Hükümdar pişmanlığını belli eden bir şekilde başını önüne eğince de: “Üzülmeyiniz efendim.” dedi. “Çünkü boş yere üzülmekle insanın eline bir şey geçmez. Bakın size bir hikâye anlatayım da dinleyin: “

Bir dişi, bir erkek iki güvercin bir kovukta yuva yapmışlar ve yuvalarını buğday ve arpa taneleriyle doldurmuşlar. Erkek güvercin dişisine demiş ki: “Buraya sakladığımız yemlere dokunmayalım, çünkü kışın yiyecek bulamayız. Bunlar kışa kalsın...”

Topladıkları zaman yaş olan taneler sıcağın etkisiyle kurumuşlar ve küçülmüşler. Erkek güvercin bunu anlamadığından, dişisinin bunlardan yediğini sanmış ve çok öfkelenmiş. Dişi güvercin ise tanelere dokunmadığına dair yeminler ettiyse de erkeğini inandıramamış. Erkek güvercin o kadar öfkelenmiş ki, gagalaya galaya dişisini öldürmüş.

Ama kış gelip de taneler ıslanınca şişmişler ve ilk topladıkları zaman gibi çoğalmışlar. Erkek güvercin bunu görünce yaptığı hatayı ve dişisini boşu boşuna öldürdüğünü anlamış.

O zaman erkek güvercin büyük umutsuzluğa ve üzüntüye kapılmış. Eşini boşu boşuna, anlayıp dinlemeden öldürdüğünü anlamış. O günden sonra yemeden içmeden kesilmiş, sonunda da ölmüş.

İşte hükümdarım, aklını kullanmadan acele hüküm verenlerin sonu... Size bir hikâye daha anlatayım.

Bir adam bir torba mercimekle gidiyormuş. Yolda yorulmuş ve bir ağacın altına uzanmış, az sonra da uyumuş. Onun uyuduğunu gören ağaçtaki maymun inmiş ve torbadan bir avuç mercimek alarak yeniden ağaca tırmanmış. Ama tam tepeye çıkınca avucundan bir mercimek tanesi yere düşmüş. Maymun onu almak için yere inmiş, bu sırada da adam uyanmış. Adamın uyandığını görünce maymun korkmuş ve avucundaki bütün mercimekler yere saçılmış.

“Büyük hükümdarım, işte sen de bu anlattığım hikâyelerdekilere benziyorsun. Elinde pek çok şey olmakla birlikte onları döküp saçıyorsun ve düşünmeden karar veriyorsun. Bu sana bir ders olur da bir daha düşünmeden karar vermezsin...”

Vezirin bu sözlerinden çok duygulanan hükümdar demiş ki: “Peki ben acele karar verdim diye sen de hemen acele İrahti’yi öldürdün öyle mi?”

Vezir: “Emir veren sizsiniz hükümdarım...”

Hükümdar: “Benim İrahti’yi ne kadar sevdiğimi bilirdin. Öfkemin geçmesini azıcık bekleyemez miydin? Ne kadar üzüldüğümü görmüyor musun?”

Vezir: “Dünyada iki kişi üzülebilir: Hergün başkasının günahını yükleneler ve hiç iyilik yapmayanlar...”

Hükümdar: “İrahti’yi dünya gözüyle bir kez daha görebilseydim bütün tasalarım biterdi...”

Vezir: “Dünyada iki kişi tasa çekmez: Hiç günah işlemeyenler ve her gün bir iyilik yapanlar...”

Hükümdar: Kraliçeyi bir kez daha görebilecek miyim?”

Vezir: “Dünyada iki kişi göremez: Körlerle akılsızlar...”

Hükümdar: “Onu görsem çok sevineceğim...”

Vezir: “Dünyada iki kişi sevinebilir: İleri görüşlüler ve bilginler...”

Hükümdar: “İrahti’yi göremezsem ben bir hiçim, sıfır oldum artık...”

Vezir: “Dünyada üç şey sıfır olabilir: Suyu kurumuş ırmak, hükümetsiz memleket, kocasız kadın..”

Hükümdar: “Ne kadar hazırcevapsın... Her söylediğime hemen karşılık veriyorsun...”

Vezir: “Dünyada üç kişi hazırcevap olabilir: Akıllı hükümdar, dengini bulan kadın ve hem bilge hem dürüst olan kimse...”

Sonra, hükümdarın ne kadar üzgün olduğunu gören vezir dayanamadı ve Kraliçe İrahti’yi öldürmediğini söyledi.

Hükümdar buna çok sevindi ve hemen İrahti’nin getirilmesini emretti. Bütün devlet işlerinin idaresini de aklına ve dürüstlüğüne güvendiği vezirine bıraktı. Bundan böyle de karar verirken hiç acele etmeyeceğine, düşünüp ve taşındıktan sonra hareket edeceğine söz verdi.

SOFU İLE KONUK

Hükümdar Debşelem Beydaba’ya: “Bu kez bana, kendi öz işini bırakıp üstüne görev olmayan işle uğraşan ve bu yüzden başarılı olamayan, şaşkına dönen bir kimse hakkında konuş, örnekler getir de dinleyeyim.”

Beydaba şu hikâyeyi anlatmaya başladı: “Kentin birinde bir sofu otururmuş, bir gün sofuya bir konuk gelmiş. Birlikte yemek yemişler, sofu konuğuna hurma vererek ağırlamış.

Konuk hurmadan pek hoşlanmış: “Ey sofu dostum, bu ne tatlı hurma böyle. Bizim taraflarda böylesi yok, olsa ne iyi olurdu...” demiş. “N’olur bana yardım et, bu hurmaların çekirdeğinden götüreyim, bizim tarafta yetiştireyim.”

Sofu: “Gereği yok efendim. Bu hurma yalnız bizim buralarda yetişir, sizin topraklarda yetişeceğini sanmam. Sonra sizin oralarda da kimbilir ne güzel meyveler vardır. Bir hurma çekirdeğini yüklenerek oralara dek götürmek zahmetini katlanmanıza razı değilim. Bence olmayacak bir şeyin peşinden koşmaktansa olacak bir şeyin peşinden gitmek daha hayırlıdır.”

Yine bu ara sofu İbranice konuşur; konuk da onun gibi konuşmak istermiş. Sofu buna:

“İki gözüm kendi öz dilin varken İbraniceye merak sarman, karganın serçeye özenmesine benzer” demiş ve anlatmaya başlamış:

“Karganın biri seke seke yürüyen serçeye özenmiş, ama özentisi bir yana bir türlü serçeye benzetememiş. Hatta kendi yürüyüşünü de unutarak en kötü yürüyüşlü kuş olmuş. Senin de dilin İbraniceye hiç yatmıyor, kendi öz dilini unutacağından korkuyorum.”

Debşelem kendine vezir yaptığı Beydaba’ya dedi ki: “Şimdi bana iyiliğe lâyık olan kimseye iyilik edip karşılığında teşekkür bekleyeni anlat.”

Beydaba: “İster insan ister hayvan, her yaratığın kendine özgü bir tabiatı vardır. Yaratıkların en şereflisi insanoğludur. Ama insanların da iyileri kötüleri vardır. Hatta canavarlar içinde insandan daha hayırlısı vardır. İyilikten anlayamayana iyiliği kesmek gerek. İyilik yalnız insanın yakınlarına hısım akrabalarına değil yabancılara da yapılabilir. Sözün kısası iyilik lâyık olana yapılmalıdır. İnsan dost edineceği kimseyi önce denemeli. Deneyden geçirmediğini dost edinirse, başı belâya girer. İşte örneği: Bir su kuyusuna bir yılan, bir maymun, bir pars, bir de kuyumcunun biri düşmüş. O sırada bir gezgin geçiyormuş oralardan, kuyunun içine bakarak acımış: Şu kuyumcunun hali yürekler acısı onu bir kurtarsam, en iyi iyiliğini yaparım hayatımın,” diye düşünmüş.

Hemen kuyuya bir ip sarkıtmış, maymun hepsinden atik davranarak ipe sarılmış ve kurtarmış canını. Arkadan da yılan sarılmış ipe o da kurtulmuş sonra pars fırlamış çıkmış kuyudan: Üç hayvan canlarını kurtaran gezgine teşekkür etmişler ve demişler ki:

“Bizi bu kuyudan kurtarmakla hepimizi hayata yeniden kavuşturdun. Şimdi senden önemli bir ricamız var: Şu adamı sakın kurtarmayasın. Çünkü insanoğlu çiğ süt emmiştir, nankördür. İnsan kadar nankör yaratık yoktur yeryüzünde.”

Maymun gezgine dedi ki: “Ben Nevdereht adlı bir kentte yaşıyorum.”

Pars: “Ben de bu çevredeki bir ormandayım”

Yılan: “Ben de kentin duvarları içindeyim.”

Sonra her üçü birden: “İnsanlık hali, başın daralırsa bizi yardıma çağır, iyiliğin altında kalacak değiliz. Hemen koşarız.” demişler ve gezginden ayrılmışlar.

Gezgin en sonunda ipini sarkıtmış ve kuyumcuyu da kurtarmış: “Ah sağol, senin bu iyiliğini ödemem gerek, yolun düşer de bizim kente uğrarsan bana uğra. Ben orada kuyumculuk yaparım.” demiş.

Günlerden birgün gezgin söz konusu kentten geçerken maymuna rastlamış. Maymun ona meyveler vermiş, çok iyi ağırlamış.

Sonra parsa rastlamış, o da burada biraz dinlen demiş. Pars gitmiş. Sarayın duvarından atlayarak kralın kızını parçalamış, değerli mücevherlerini alıp getirmiş ve gezgine vermiş. Bu mücevherlerin, nereden geldiğini bilmiyormuş gezgin.

Demiş ki: “Bunlar hayvan olduğu halde yapılan iyiliğe güzel cevap veriyorlar. O kuyumcu kimbilir beni nasıl karşılayacak. Eğer kuyumcu başı darda ise bu mücevherleri satar, ben de parasını alırım; tabii ona komisyonunu veririm.”

Gezgin araya sora kuyumcuyu bulmuş. Kuyumcu gezginin gösterdiği mücevherleri tanımış... Bunlar kralın siparişi üzerine kendi yaptığı mücevherlermiş. “Bana yaptığın iyilik çok büyüktür. Sen şuracıkta biraz otur. Ben öteberi alıp geleyim.” demiş.

Ayrılınca da içine fesat düşmüş. “İnsanın eline bundan daha büyük fırsat düşmez, hemen gidip, krala haber vereyim. O kızını öldüren katille mücevherleri çalan hırsızı arıyordu. Yanında itibarım ne kadar artar.” Kuyumcu saraya gitmiş ve krala haberi ulaştırmış. “Kızını öldüren katille mücevheri çalan hırsız aynı kimsedir ve bu kişi şimdi bizim dükkânda oturmaktadır. Buyruk verin de yakalasınlar efendim.” Kral adamlarını göndererek gezgini yakalatmış.

Mücevherlerini de evinde yakalayınca. “Katil de bu, hırsız da bu, başka delil istemez” demiş. Ve “Bu adama iyi bir işkence yapılsın, kentte herkese gösterilsin, sonra da ipe çekilsin...” diye buyruk vermiş.

Gezgini işkenceye koştular. İşkenceden kıvranıp dururken “Suç hep bende, keşke yılanın, maymunun ve parsın sözünü tutsaydım. Onlar yalnız bu adamın değil, insanoğlunun nankörlüğünü ne doğru anlatmışlar. Başıma gelecekleri önceden haber vermişlerdi.”

Gezginin işkence altında kaldığını ve abuk sabuk söylediğini duyan yılan hemen saraya girmiş, kralın oğlunu sokmuş. Doktorlar çare bulamamışlar. Sonra kalkmış arkadaşı olan peri kızına gitmiş. Kendisine gezginin yaptığı iyiliği anlatmış, yardım istemiş. Peri kızı daha gecikmemiş hemen kralın oğluna koşmuş.

“Senin kurtulman için bir tek çare vardır, seni, haksız yere işkence yapılan gezgin kurtarabilir. O suçsuzdur.”

Yılan gezgine gitmiş: “Al şu yaprakları elinde tut, kralın oğlunu tedavi için sana başvuracaklar, sen bu yaprakları kaynatır, suyunu şehzadeye içirirsin, o iyileşecektir. O zaman kral senin durumunu soracaktır. Herşeyi açıkla, başını kurtar.”

Herşey söylenen şeye uygun olmuş. Gezgin şehzadeyi iyi etmiş. Kral gezgine ihsanda bulunmuş, nankörlüğü yüzünden kuyumcuyu astırmış.

Böylece hak yerini bulmuş.

GÜVERCİN, TİLKİ VE LEYLEK

Debşelem Beydaba’ya dedi ki: “Şimdi senden bir şey istiyorum: “Başkalarına akıl öğrettiği halde kendisi bir şey öğrenmiyen bir kimseyi temsil eden bir şeyler anlat.”

Beydaba anlatmaya başladı:

Güvercinin biri ulu bir hurma ağacına yuva yapmıştı. Güvercinin böyle yüksek bir ağaca yuva yapması ve yavru çıkarması çok zor oluyordu. Hayvancağız yavrular yavrulamaz bir tilki hemen başında bitiyor:

“Ya yavrularını aşağı at ya ağaca tırmanıp, hepsini yok edeceğim...” diyordu. Güvercin korkudan tir tir titriyor; lânet olsun al, diyerek yavrularını aşağı atıyordu. Tilki de onları yiyordu. Güvercin yine yavrulamış korku içinde yuvasında büzülüp kalmıştı. O sırada bir leylek gelerek güvercine neden kederli olduğunu sordu. Güvercin olanı biteni olduğu gibi anlattı. Leylek, “Bak sana bir akıl öğreteyim” dedi. “Tilki yine gelirse ona dersin ki ben artık sana yavrularımı atmayacağım, çıkabilirsen çık. Beni ele geçiremezsin. Ben uçar kurtulurum. Ancak yavrularımı alabilirsin.”

Leylek uçup gitti. Bir su kıyısına kondu. Tilki yeniden ağacın altına geldi, bağırıp çağırmaya, yeniden yavruları istemeye kalktı. Güvercin leyleğin kendine belirttiği sözleri söyledi.

Tilki: “İyi ama,” dedi, “bu aklı sana kim öğretti?”

Güvercin: “Kim olacak, leylek!”

Tilki: “Ben ona şimdi kim olduğunu bir gösteriyim de anlasın.” dedi.

Irmak kıyısına koştu, leyleği buldu ve ona sordu: “Leylek, de bakayım rüzgâr sağdan eserse ne yaparsın. Soldan eserse ne yaparsın, başını hangi yöne çevirirsin?”

Leylek: “Sağdan eserse başımı sola, soldan eserse sağa çevirim.”

Tilki: “Ya dört yönden rüzgâr eserse?”

Leylek: “O zaman başımı kanatlarımın arasına alırım.”

Tilki: “Bu nasıl iş inanmam doğrusu, böylesini hiç görmedim, siz kuşlar biz öteki hayvanlardan daha akıllısınız herhalde.”

Leylek tilkinin bu konuşmasına çok memnun kalmıştı. “Bak yapayım bir kez de gör!” dedi. Başını kanatlarının arasına aldı. Tilki hemen üzerine atıldı ve leyleği boğdu: “Ey özümün düşmanı” dedi. “Güvercine akıl veriyorsun da kendin neden akıllı olmuyorsun? Bak düşmanın seni nasıl avladı.”

SON

DİPNOTLAR

1- Brahman’ların başbuğu ve vezir Beydaba, bu öyküleri Hint Hükümdarı Debşelem’e okumuş ve anlatmıştır.