Kitabın orijinal adı, Skripka

Şolom Aleyhem

KEMAN

Rusça Aslından Çeviren:
Arif Berberoğlu

Resimleyen:
Y. Gerşkoviç

Öykü

Evrensel Basım Yayın 459

İlk Gençlik Kitaplığı 8

Keman

Şolom Aleyhem

Öykü

© Evrensel Basım Yayın 2012 - Sertifika No 11015

Birinci Basım Ocak 2012

Rusça Aslından Çeviren: Arif Berberoğlu

Resimleyen: Y. Gerşkoviç

Kapak Tasarım: Bahar Eroğlu

Logo: Vahit Akça

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

DOĞA BASIN YAYIN

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

ŞOLOM ALEYHEM HAKKINDA

Asıl adı Şolom Nohumoviç Rabinoviç olan Şolom Aleyhem, 1859 yılında Ukrayna’da doğdu. Küçük bir kasabada büyüdü, bu kasaba şimdilerde büyük, yeşillikler içinde, büyüleyici güzellikte bir kent olan Pereyaslav’dır; o zamanlar, yani 1850’li yılların sonlarında çamurlar içinde küçük bir kasabaydı burası.

Geleceğin yazarının çocukluk ve gençlik yılları zorluklar içinde geçer. Şolom’un babası yoksul bir adam değildi, fakat iş yaşamında kısa sürede iflas eder. Annesi koleradan ölür. Babası, eve kötü kalpli, huysuz bir üvey anne getirir. Bu üvey anne, oğulluğunu –küçük Şolom’u– okula göndermeye niyetli olmadığı gibi, onu başka bir ailenin yanına hizmetkâr olarak çalışmaya gönderir. Yazar, bütün bu yaşadıklarını, ileride, yani büyüdüğünüzde mutlaka okuyacağınız “S Yarmarki” adlı o mükemmel yapıtında anlatacaktır.

Küçük Şolom’un içinde okuma-yazmaya ve bilime karşı büyük bir istek vardı. Ve o bunları kendi kendine öğrendi, en önemlisi de yıkımın, acının, sevincin ve mutluluğun zengin ve karmaşık dünyasını onun önüne seren Rus edebiyatını tanıdı.

Bu kitaptaki öyküler çok hüzünlü ve neşeli öykülerdir. Bunlar tam anlamıyla Şolom Aleyhem’in –ağır bir yazgısı olan, ama yılgınlık göstermeyen, yaşama sevincini yitirmeyen bir insanın– yaşamını yansıtan öykülerdir.

Yazarın kendisine, iyilik anlamı içeren bir takma ad bulması da rastlantı değildir. “Şolom Aleyhem” İbranicede “barış sizinle olsun” anlamı taşır.

Gerçek büyük sanatçı, her zaman ciddi anlamda ulusalcı ve buradan hareketle evrenseldir. Sanat ve edebiyat tarihi böyle olmayan bir örneği tanımaz, çünkü evrensel içerikten yoksun ulusalcılık ya da ulusallıktan yoksun evrensellik, sadece boş bir sözdür.

Yeni Yahudi edebiyatının kurucusu, yapıtlarında kullandığı dilin seçiminde ilericiydi. Yazar, bugünkü İsrail’in resmî dili olan eski İbraniceyi (dinsel dili, burjuva aydın çevrelerinin Siyonist eğilimlerini) reddetmiştir. Soruna toplumsal açıdan yaklaşıyordu, ki böyle bir seçimde bulunmak o dönem için kolay değildi. Şolom Aleyhem, temelini Alman Yahudilerinin lehçesinden alan Avrupa, Amerika ve Güney Afrika Yahudilerinin konuştukları İbraniceyi yazılarında kullandı; bu dil halkın konuşma diliydi; güzel, zengin ve renkli bir dildi, basit halk kitlelerinin diliydi.

Şolom Aleyhem’in sanatı, sosyal derinliği ve renkli, canlı insan tiplerinin –benzeşen ve ayrıksı, yoksul ve zengin, ezen ve ezilen, becerikli ve beceriksiz, onurlu ve onursuz– zenginliği yönünden olağanüstüdür.

Şolom Aleyhem, sevimli genç Yahudi kahramanların, çoğunlukla da Çehov’un Vanka Jukov’una benzeyen küçük Yahudi çocukların sevecenliği ve sıcaklığıyla yazar öykülerini. Usta yazarın kalemi Mordhe Noson gibi zenginleri, borsacı Fayfer, dalavereci Arkadi Şveytser, Lvovlu sözde ilim ve sanat koruyucusu Levius, dolandırıcı Klamer, Muravçik, Şvabl gibi tipleri resmederken son derece öfkeli ve alaycı bir tutum takınır…

Şolom Aleyhem bir kâhin-yazardır. Çarlık rejiminin ağırlaştırdığı koşullarda yaşarken, emekçi Yahudi halkın aydınlık geleceğine, anayurdunun mutlu yazgısına yürekten inanıyordu:

Ölümünden üç yıl önce şu öngörüde bulunur:

“Halkımızın geleceği buradadır, üzerinde yaşadığımız bu topraklardadır. Zorlu saatler geçiyor, karabulutlar dağılıyor, gökyüzü aydınlanıyor…”

Yaşam Şolom Aleyhem’e pek gülmedi, sık sık yüz çevirdi ona. Varını yoğunu yitirmiş bir ailenin çocuğuydu. Önce bir Yahudi din okulunda, ardından bir ilçedeki lisede öğrencilik, Rus dili öğretmenliği ve temelini bulamamış bir hahamlık (Yahudi papazı), başarısızlıkla sonuçlanmış bir işadamlığı ve nihayet dünyaca tanınmış bir yazarlık… Gorki’nin çok değer verdiği, ama karnını dahi doyuramayan beş parasız bu kalem ustası, son nefesini öz yurdunda, Poltavşçin’de vermeyi düşleyen bu yurtsever, New York gibi uzak bir diyarın mezarlığına gömülmüş bir göçmendi aynı zamanda.

Onun hümanizmi ve insanlık ideali, onun enternasyonalizmi, gerici güçlerde her zaman korkunç bir öfke uyandırmış ve uyandırmaktadır. İşte bu nedenle, Hitler faşizminin o karanlık günlerinde Şolom Aleyhem’in kitaplarını dünya kültürünün değerli yapıtlarıyla birlikte ateşe attılar. Ve ne yazık ki, bugün bu büyük yazarın adını ve sanatını her yola başvurarak karalamaya çalışanlar, yakın geçmişte Nazilerin elinden kaçıp kurtulan günümüzün azgın Siyonistleridir.

Şolom Aleyhem’in aydınlık, hümanist, insan sevgisiyle dolu sanatı gibi, adı da ölümsüzdür.

Sergey Baruzdin

KEMAN

1

Çocuklar, bugün size biraz keman çalacağım. Bana öyle geliyor ki keman çalmaktan daha güzel, daha soylu bir şey yoktur. Öyle değil mi çocuklar? Sizi bilmem ama ben oldum olası bir keman hayranıyım; müzisyenleri de delicesine hep sevmişimdir.

Kasabada yeter ki bir düğün olmasın, müzisyenleri uçarcasına ilk karşılayan ben oluyorum. Kontrbasa arkadan sessizce yaklaşıyor, kalın telini çekip bırakıyorum: bum! Ve kaçıyorum, tekrar yanaşıyor ve teli çekip bırakıyorum, yine bum! Ve yine kaçıyorum.

Bu “bum” yüzünden bir keresinde adamakıllı bir papara yedim. Kontrbasçı Berl yassı burunlu, sert bakışlı ve kızgın bir adamdı. Bir gün, benim kontrbasa yavaşça yanaştığımı görmüyormuş gibi davrandı; fakat ben daha elimi kontrbasın teline uzatır uzatmaz kulağıma yapıştı ve ciddi bir yüz ifadesiyle beni kapıya kadar götürdü:

– Haydi bakalım, çek arabanı buradan!

Ama bu beni hiç yıldırmadı. Müzisyenlerden bir adım olsun geri durmadım. Onların hepsini seviyordum: Güzel, siyah sakallı ve ince, beyaz parmaklı kemancı İsayka’dan beli iyice kambur ve –bu ifade için beni bağışlayın– kafası kulaklarına kadar damdazlak bir adam olan davulcu Getsa’ya kadar. Birçok defa bir sıranın altına saklanıp bu müzisyenleri dinlemişimdir; ancak her defasında beni kapı dışarı etmişlerdir. Sıranın altından İsayka’nın o ince parmaklarının keman telleri üzerinde gidip gelişlerini gözlerimi ayırmadan izlerdim, onun büyük bir ustalıkla kemandan çıkardığı tatlı ezgilere kulak verirdim.

Bundan sonra, birkaç gün boyunca büyülenmiş gibi dolaşırdım ve İsayka, elinde kemanıyla gözlerimin önünden gitmezdi. Geceleri onu rüyamda görürdüm, gündüzleri ise onun hayaliyle dolaşırdım. İsayka aklımdan çıkmıyordu. Kendimi bir kemancıymışım gibi hayal etmeye başladım. Sol kolumu dirsekten büküyor ve parmaklarımı hayali keman tellerinde gezdiriyorum, sağ kolumu da ani bir hareketle keman yayı gibi sağa sola götürüp getiriyorum; bu sırada başımı arkaya atıyor, gözlerimi kapatıyorum: İsayka’nın ta kendisi! İki su damlasının birbirine benzediği kadar ona benziyorum.

Öğretmenimiz Nota-Leyb, tam ders sırasında, benim tuhaf bir şekilde kollarımı oynattığımı, başımı arkaya attığımı, gözlerimi fıldır fıldır çevirdiğimi görmüş ve bana bir şamar indirmişti bir gün:

– Seni gidi haylaz! Ona alfabe öğretiyorlar, o ise surat asıyor! Sinek avlıyor!

2

Ve kendime söz verdim: Ne pahasına olursa olsun, öyle ya da böyle, bir kemana sahip olmalıydım. Fakat onu hangi malzemeden yapacaktım? Köknar ağacından elbette. Ne var ki, söylemesi kolay, eğer bu ağaç dedikleri gibi sadece Filistin’de yetişiyorsa, haydi onu bul da görelim! İşte o zaman aklıma bir fikir geldi. Eski bir kanepemiz vardı, hem de dedeciğim Anşel’den bize miras kalmış olan bir kanepe. Bu kanepe yüzünden, zamanında iki dayımla rahmetli babamın araları açılmıştı. Benya dayım, en büyük oğlunun kendisi olduğunu ve bu nedenle de kanepenin kendisine verilmesi gerektiğini söyleyip durmuştu. Sender dayım, kanepenin asıl onun olması gerektiğini, çünkü en küçük evladın kendisi olduğunu iddia etmişti. Rahmetli babam ise, gerçi kendisinin sadece enişte olduğunu ve kanepede hiçbir hakkının bulunmadığını, ama mademki karısı, yani annem dedemin biricik kızıydı, öyleyse kanepenin ona miras kalması gerektiğini söylemişti. Biri böyle, öteki şöyle derken, kanepe bizim eve geliyor, artık bizim oluyordu. Bu sırada, işe iki halam –İta Halam ile Zlata Halam– karışmıştı, öyle dedikodulara başlamışlardı ki Tanrı esirgesin! Kanepe, kanepe, kanepe... Kasabada sadece bizim kanepe konuşuluyordu. Sözün kısası, kanepe bize kalmıştı.

Bu, yer yer kalkmış ve yumurta gibi kabarmış ince bir kaplaması olan basit, tahta bir kanepeydi. İşte bu yüzeydeki kabarmış olan kaplama tabakası, keman yapımı için uygun olan gerçek “köknar”dı. Okuldaki bütün çocuklar böyle diyorlardı. Yalnız, bizim kanepenin bir kusuru vardı, ama bu kusur benim için bir değer halini almıştı: Ona oturunca artık bir türlü yerinden doğrulamıyorsun, çünkü kanepe olduğu gibi geriye çöküyordu –oturma yeri bir taraftan tümsek şeklinde kabarırken, ortası çukurlaşıyordu. İşte onun iyi olan tarafı da buydu: Kimse ona oturmak istemiyordu. Kanepeyi bir köşeye itmişler ve tam anlamıyla onu emekliye ayırmışlardı.

Ben de şimdi gözümü ona diktim. Keman yayını çoktan yapmıştım. Benim bir arkadaşım vardı, arabacı Yuda’nın oğlu Şimele. O bana, babasının atının kuyruğundan yolduğu bir tutam at kılı verdi. Keman yayı için kanifolu¹ ben kendim buldum. Hiçbir zaman, mucize beklemedim. Kanifolu başka bir arkadaşımdan, Meyer-Lipa’dan değiş tokuş yoluyla aldım; ben ona, annemin bizim tavan arasına atılmış olan korsesinden söktüğüm çelik bir levha verdim. Meyer-Lipa, bu çelik levhanın iki tarafını da iyice biledi ve kendine bir çakı yaptı. Kendimi acındırmaya başladım, ondan aldığımı geri vermek, verdiğim çelik levhayı da geri almak istedim, ama Meyer-Lipa bir türlü razı olmadı!

– Şu akıllıya bak hele! Babasına çekmiş! diye bağırıp çağırdı. Ben üç gece çalıştım: Bile ha bile, bile ha bile, bütün parmaklarımı yaraladım, o ise gelmiş hazıra konuyor; birbirimize verdiğimiz şeyleri geri değişelimmiş!

– Eh, ne olacak sanki! diyorum ona. Çok da gerekli değil! Bizim tavan arasında onlardan az var da! Torunlarıma ve torunlarımın çocuklarına bile yeter!

Anlayacağınız, gerekli olan her şeyi elde ediyorum. Şimdi geriye sadece bir şey kaldı: Kanepeden köknar kaplamasını soymak. Bunun için en uygun zamanı seçtim. Annem bakkala gitmişti, babam da öğle yemeği sonrası uzanmış uyukluyordu. Yanıma bir çivi olarak köşeye girdim ve işe koyuldum. Fakat babam uyku arasında tıkırtıları işitti ve bu sesleri farelerin çıkardığını sanmış olacak ki bağırdı:

– Kş, kş!..

Korkudan donakaldım. Ama babam yan tarafına döndü. Onun horultusunu dinleyerek yeniden işe koyuldum. O da ne, başımı kaldırmamla birlikte babamın şaşkın gözlerle bana baktığını görüyorum. Galiba ilk anda benim tam olarak ne yaptığımı anlayamamıştı. Fakat sakatlanan kanepeyi görünce, kulağımdan tutup beni köşeden çıkardı ve beni öyle bir dövdü ki, üstüme buzlu sular döküldü sanki!

– Tanrı senden soracak! Ne yaptın çocuğa böyle! diyerek gözyaşları içinde çığlığı kopardı annem.

Yüzü kireç gibi bembeyaz olan babam da göğsünü tutarak, öksürükten sarsılarak:

– Sana miras kalan kanepe! Bu çocuk beni diri diri mezara gömecek! diye karşılık verdi.

– Sen ne diye bu kadar canını sıkıyorsun? dedi annem ona. Şu hastalığın olmasa! Kendine bir bak. Yüzünde renk kalmamış. Düşmanmışız gibi davranıyorsun bize!

3

Keman tutkusu benimle birlikte büyüyordu. Ben büyüdükçe, tutkum daha da güçleniyordu. O günlerde, aksi gibi, ister istemez her gün müzik dinliyordum. Okulla evimizin arasındaki yolun tam orta noktasında, üzeri samanla kaplı derme çatma bir kulübe vardı; bu kulübeden her zaman, çalınan bir müzik aletinin sesi duyulurdu, en çok da keman sesi. Bu kulübede kısa bir redingot giyen ve kolalı yaka takan müzisyen Naftole Bezborodko oturuyordu. Bu adamın, yüzüne ek yapılmış gibi kocaman bir burnu, kalın dudakları, çürümüş dişleri, çiçek bozuğu ve tamamen kılsız bir suratı vardı; bunun için ona “Bezborodko”² lakabını takmışlardı. Karısı ise dev cüsseli, şişman bir kadındı ve ona “büyükanne Eva” diyorlardı. Eğer daha fazla değilse, bir buçuk düzine çocukları vardı onların. Üstleri başları perişan, yarı çıplak, yalınayak olan bu çocukların hepsi de, küçüğünden büyüğüne kimi keman, kimi alto, kimi kontrbas, kimi borazan, kimi flüt, kimi fagot, kimi harp, kimi simbalom, kimi balalayka, kimi davul, kimi de zil çalıyordu. Bu çocukların arasında en zor melodiyi bile dudaklarıyla, dişleriyle, küçük bardak veya çömleklerle, bir tahta parçasıyla, hatta avurtlarıyla çalabilenler vardı. Lafın kısası, onların her biri bir cin, bir şeytandı!

Ben bu sevimli aileyle tam bir rastlantı sonucu tanıştım. Bir gün onların penceresinin altında duruyor ve müzik aletlerini çalışlarına kulak kabartıyorum. Büyük çocuklardan biri, on beş yaşlarında bir delikanlı olan flütçü Pinya, yalınayak dışarı çıkıyor ve bana bir müzik aletini çalmaktan hoşlanıp hoşlanmadığımı soruyor.

– On yıl sonra böyle çalmayı isterdim! diyorum.

– On yıldan önce öğrenebilirsin bunu... diyor ve ayda iki rubleye, babasının bana bir müzik aletini çalmayı öğreteceğini ima ediyor; yok eğer istersem, o kendisi bana öğretirmiş.

– Hangi aleti çalmak isterdin? diye soruyor bana. Keman mı?

– Keman.

– Keman mı? diye tekrar soruyor. Peki, ayda iki ruble elli kapik ödeyebilecek misin? Yoksa sen de mi benim gibi baldırıçıplaksın?

– Ödeyebilirim, diyorum. Yalnız bir şey var... bunu ne babamın, ne annemin, ne de öğretmenimin bilmemesi gerek.

– Tanrı korusun diyor. Böyle bir işi ne diye ortalığa yayayım ki?.. Üstünde biraz tütün veya sigara yok mu?.. Sen sigara içmiyor musun? Öyleyse beş kapik ödünç ver de sigara alayım... Ama bak, hiç kimseye tek kelime söylemek yok: Sigara içtiğimi babam bilmemeli. Annem de bende para olduğunu sezerse elimden alıverir... Haydi eve girelim. Ne diye burada dikiliyorsun ki!

4

Ürkek, içimde bir korku ve titreyen dizlerle bu küçük cennetin kapısından içeri girdim.

Yeni dostum Pinya, beni babasına gösterdi:

– Şolom, Nohum Vevikov’un... Bir zenginin oğlu. Keman çalmayı öğrenmek istiyor.

Naftole Bezborodko, şakaklarından sarkan uzun saçlarını şapkasının altına soktu, yakasını düzeltti, redingotunu ilikledi ve bana uzun uzadıya genel olarak müzikten, özel olarak da kemandan söz etti. En güzel, en mükemmel müzik aletinin keman olduğunu, dünyada kemandan daha üstün, daha soylu bir şeyin olmadığını anlattı. Bir orkestrada şefliği borazanın veya flütün değil de her zaman kemanın yapması boşuna mı sanki! Keman bütün müzik aletlerinin anasıdır.

Naftole Bezborodko, konuşma sırasında kollarını sallayarak ve her zamanki alışkanlığıyla burnunu çekerek bana tam bir müzik dersi veriyordu. Ben ise ayakta duruyor ve onun ağzına bakıyordum; kararmış dişlerini dikkatle inceliyor ve ağzından çıkan her sözcüğü âdeta yutuyordum.

– Biliyor musun, keman... diyordu Naftole Bezborodko, –verdiği dersten hoşnut olduğu belliydi– biliyor musun, keman en eski müzik aletidir. Dünyada ilk kemancı Kain mi, Mafusail mi, tam olarak bilmiyorum, sen daha iyi bilirsin, okula gidiyorsun. Dünyada ikinci kemancı Kral David olmuştur. Biri daha var, üçüncü bir kemancı, adı Paganini, o da bir Yahudi. İşte, örneğin, Stempenyu, Pedotsur. Kendimi saymıyorum. Benim gibi fena denmeyecek düzeyde keman çalan pek çok kişi var. Ben kim, Paganini kim! Paganini’nin keman uğruna ruhunu şeytana sattığını söylerler. Onu altına boğacak dahi olsalar, şu büyüklerin, yani kralların, büyük din adamlarının önünde keman çalmaya katlanamazdı. Paganini, buna karşılık, köy meyhanelerinde yoksullar için veya bir ormanda yabani hayvanlar ve kuşlar için can-ı yürekten keman çalardı. İşte böyle bir kemancıydı o!.. Haydi bakalım çocuklar, alet başına!..

Naftole Bezborodko sadece emretti, bütün ekip ellerinde aletleriyle hemen onun etrafında toplandı. Naftole ortada durdu, keman yayıyla masaya vurdu, keskin bakışlarını tek tek her elemanın üzerinde dolaştırdı, sonra hepsine birden baktı ve çocuklar müzik aletlerini öyle bir çalmaya başladılar ki, ben az daha yere yıkılacaktım. Onlar ellerindeki aletleri çalmaya çabalıyorlar, ama perişan kılıklı, burnu sümüklü, küçük çıplak ayakları şişmiş, daha ufacık bir çocuk olan beni de şaşkına çeviriyorlardı. Hemele, çok tuhaf bir alet çalıyordu; bu, üfleyince, kuyruğuna basılan bir kedi gibi garip bir ses çıkaran ve torbaya benzeyen bir aletti. Hemele, çıplak ayağını ritimle yere vurarak küçük, şeytansı gözlerle bana bakıyor ve göz kırparak sanki şöyle demek istiyordu: “Nasıl ama, iyi üflüyorum, değil mi?” Fakat Naftole Bezborodko, tam çılgınca bir çaba içindeydi: Kollarını, ayaklarını, burnunu, gözlerini, kısaca bütün vücudunu oynatarak hem çalıyor, hem de orkestrayı yönetiyordu. Birisi yanlış çalacak olsa, Naftole:

– Forto, düzenbaz! Forto fortossimo!.. Uyum, tembel! Uyum! Bir, iki, üç! Bir, iki, üç!

5

Naftole Bezborodko ile anlaştık; haftada üç gün, süresi bir buçuk saat olmak üzere, ayda iki ruble ödeyecektim. Bu sırrı saklı tutması için defalarca yalvarıyorum ona, yoksa işim bitik demektir. Gökteki kuşların bile bundan haberi olmayacağına namus sözü veriyor bana.

– Biz öyle insanlarız ki! diyor gururla ve yakasını düzeltiyor. Biz, parası olmayan ama vicdan ve onuru varlıklı kimselerden daha fazla olan insanlardanız!.. Üzerinde biraz bozukluk yok mu?

Bir ruble çıkarıp ona veriyorum. Naftole, bir rubleliği bir profesör gibi iki parmağıyla tutuyor, “Büyükanne Eva”ya sesleniyor, yüzünü bir yana çevirerek:

– Al, kahvaltılık bir şeyler al, diyor.

“Büyükanne” iki eliyle rubleliği kapıveriyor, onu iyice inceliyor ve ne alacağını soruyor kocasına.

– Ne istersen, diye yanıt veriyor Naftole, tamamen umursamaz görünerek. Birkaç tane francala, iki üç tane ringa balığı ve sucuk al; bir baş soğan, sirke, yağ almayı da unutma; ha, yanına namussuzu³ da al tabii.

Bu enfes şeylerin tümü masaya gelince, evdeki insan sürüsü yiyeceklere öyle bir açgözlülükle saldırdı ki, sanki günlerce ağızlarına tek lokma bir şey koymamışlardı. Benim bile ağzımın suyu aktı. Masaya buyur ettiler beni, davetlerini geri çeviremedim. Bu şölenden aldığım tadı, hayatım boyunca bir daha aldığımı anımsamıyorum.

Yenilip içildikten sonra, Bezborodko, tekrar orkestrasına bir göz işareti yaptı. Bütün orkestra üyeleri yeniden, aletlerini ellerine aldılar ve beni Naftole Bezborodko’nun “kendi bestesi” bir parçayla ağırladılar. Bu “besteyi” öyle bir gümbürtüyle çaldılar ki kulaklarımın zarı patladı, başım dönmeye başladı ve bir sarhoş gibi oradan kaçtım. Öğretmenim, arkadaşlarım, kitaplar gün boyu okulda gözlerimin önünde döndüler, kulaklarımda da o “bestenin” gümbürtüsü aralıksız uğuldayıp durdu. O gece rüyamda Paganini’yi gördüm. Ata biner gibi bir şeytanın sırtına binmiş ve elindeki kemanla kafama kafama vuruyordu. Bir çığlık atarak uyandım –başımda bir ağrı vardı– ve bir yığın saçma sapan şey söylemeye başladım. Ne söylediğimi bilmiyordum. Fakat daha sonra ablam Pesya, uyku arasında yüksek sesle karmakarışık, “Paganini”, “beste” gibi garip sözler sayıkladığımı söyledi. Bir şey daha söyledi ablam bana: Ben hasta yatarken, Naftole Bezborodko’nun çocuklarından yalınayak bir oğlan iki kez evimize gelip nasıl olduğumu sormuş. Ama onu kovmuşlar ve bir daha da buraya gelmesini yasaklamışlar.

– Müzisyenin oğlu ne diye seni görmeye geldi ki? diyerek ağzımı yokladı ablam.

Ama ben hep aynı şeyi tekrarlayıp durdum:

– Bilmiyorum! Ölümü göresin ki bilmiyorum! Nerden bileyim ben?

– Ne demek oluyor öyleyse bu? diyor annem. Sen artık, nazar değmesin, yetişkin bir delikanlısın. Sana artık nişanlı bir genç gözüyle bakıyorlar, sen ise kalkmış baldırıçıplak müzisyenlerle ilgileniyorsun. İyi dostların varmış! Bu çalgıcılarla senin ne alışverişin olabilir ki? Naftole’nin oğlu niçin sana geldi?

– Hangi Naftole? diye soruyorum, işi saflığa vurarak. Hangi müzisyenler?

– Şu beyinsize bak hele! diyerek söze babam karışıyor. Ne diyeceğini bilmiyor. Zavallı bacaksız! Günahsız Agnets!⁴ Ben senin yaşındayken çoktan nişanlanmıştım bile, o ise işini gücünü bırakmış çoluk çocukla düşüp kalkıyor!.. Giyin de doğru okula, marş! Eğer Gerşel seni görür de hastalığının ne olduğunu sorarsa, “humma” olduğunu söyle. Sana ne dendiğini dinliyor musun? Hummalı çocuk!

Hiçbir şey anlamıyorum. Gerşel’in ne ilgisi var bununla? Ve niçin ona humma olduğumu söylemek zorundayım sanki?

Birkaç hafta sonra beni şaşkına çeviren bütün soruların yanıtlarını alıyorum.

6

Gerşel (ona Ball-Taksa⁵ diyorlardı, çünkü o, onun babası ve büyükbabası vergi sandığı kesenekçisiydiler), tombul göbekli, sarı sakallı, nemli gözleri olan ve aydın kafalı oluşunu gösteren beyaz, geniş alınlı bir adamdı. Gerçekten de kasabada bilgili, kültürlü, kutsal kitabı iyi bilen ve güzel yazısı olan bir kimse olarak tanınmıştı. Açıkça diyorum, onun olağanüstü bir yazısı vardı: Onun yazısının tüm dünyaya ün saldığı söyleniyordu. Gerşel’in her şeye yetecek kadar parası ve bir tek kızı vardı: Kısa sarı saçlı ve nemli gözleri olan bir kızdı bu, hık demiş babasının burnundan düşmüştü. Ester’di adı, ama onu “Flester” diye çağırıyorlardı. Bu, çıtkırıldım, sevecen bir kızcağızdı ve bizden, yani okul çocuklarından korktuğu kadar Azrail’den korkmazdı, çünkü onu boyuna kızdırıyorduk ve karşılaştığımız zaman da şu şarkıyı söylüyorduk:

Ester!

Flester!

Küçük kız, yaramaz kız,

Kız kardeşin nerde?

Bu sözlerde kırıcı görünen bir şey var mı? Gerçekten yok mu? Fakat “Flester” bu şarkıyı duyar duymaz kulaklarını tıkıyor ve ağlayarak evlerine koşuyor, kabuğuna çekiliyor ve birkaç gün hiç sokağa çıkmıyordu.

Bu eskidendi ama, o zamanlar minicik bir kızdı Ester.

Şimdi yetişkin bir genç kız oldu; sarı saçlarını örüyor ve bir gelin gibi son modaya uygun giyiniyor. Annem ondan hep hoşlanırdı, “sessiz güvercin” diyerek onu öve öve bitiremezdi. Ester, cumartesileri ablam Pesya’nın yanına gelirdi, ama beni görünce bir kat daha kızarır, gözlerini yere indirirdi. Pesya ablam, herhangi bir bahaneyle mahsus beni çağırır ve Ester’le bana bakardı.

Ve bir gün bir olay oldu. Babam, Gerşel Ball-Taksa ile birlikte benim okula geliyor; onların arkasından da uçarcasına Allahın fakiri, talihsiz, bir elinde altı parmağı olan, siyah kıvırcık sakallı dünür Şolom-Şahne. Öğretmen bay Zorah, gelen konukları uzaktan görünce, eli ayağına dolaşarak redingotunu sırtına, şapkasını başına geçiriveriyor; fakat heyecandan şakağındaki saç demeti kulağına giriyor, şapkası yana yatıyor, şapkanın altından takkesinin ucu çıkıyor ve bir yanağı alev alev parlıyor. Dünür Şolom-Şahne’nin son zamanlarda bizim okula çok sık gelip gitmeye başlamasına bakarak, bunun öylesine bir gelip gitme olmadığını anlamak olasıydı. Her seferinde öğretmeni kuru ot yığınının olduğu yere çağırır ve ikisi karşılıklı fısıldaşarak, omuzlarını silkerek, ellerini kollarını sallayarak orda durup uzun uzadıya konuşurlardı. Ve onca konuşma şu iç çekişle sona ererdi:

– Eh, ne yapalım, öyle olsun! Kısmet olduktan sonra, demek ki kısmet.

Her şeyi önceden bilmenin olanağı var mı?

Öğretmen Zorah, konukları görünce ne yapacağını, onları nereye oturtacağını bilemedi. Üstünde yaşlı karısının et tuzladığı mutfak iskemlesini kaptı, odada dört dönmeye başladı, sonunda iskemleyi bir yere koydu ve üstüne de kendi oturdu. Ancak, oturmasıyla üzerine kaynar su dökülmüşçesine ayağa fırlaması bir oldu, şaşırdı ve bütün parasını yitirmiş gibi eliyle redingotunun arka cebini tuttu.

– İşte iskemle, buyrun oturun, dedi konuklara.

– Rahatsız olmayın, rahatsız olmayın, siz oturun, diye karşılık verdi babam. Bay Zorah, biz sadece şöyle bir dakikalığına uğradık. Benim oğlanı dinlemek istiyorlar... kutsal kitaptan bir şeyler okutacaklar.

Ve Babam Gerşel Ball-Taksa’yı gösteriyor.

– Ah, lütfen, memnuniyetle! Niye olmasın ki! diyor Zorah; kutsal kitabı kapıyor ve sanki “senin için ne istersen yaparım” dercesine onu Gerşel’e veriyor.

Gerşel Ball-Taksa, maldan anlayan bir adam edasıyla kutsal kitabı iki eliyle tutuyor, başını yana eğiyor, bir gözünü kısıyor, sayfaları çeviriyor, çeviriyor ve sonunda “Neşideler Neşidesi (Şarkılar Şarkısı)” bölümünden ilk şiiri gösteriyor bana.

Öğretmen Zorah, “zor bir şey bulamadın mı?” anlamına gelmesi gereken alaysı bir gülümseyişle:

– Hımm, “Neşideler Neşidesi” mi? diyor.

– “Neşidele Neşidesi”, diyor ona Gerşel. Bu zannettiğiniz gibi, o kada da basit bi iş değil. (Gerşel, “r”leri söyleyemiyor). “Neşidele Neşidesi”ni anlamak geek!

– Elbette, diyerek bir gülümsemeyle onaylıyor Şolom-Şahne.

Öğretmen bana işaret veriyor. Masaya yaklaşıyorum ve sallanarak gür bir sesle başlıyorum, parçayı şarkı şeklinde çok güzel okuyorum:

– “Neşideler Neşidesi, şarkıların şarkısıdır. Bütün şarkıları bir peygamber yaptı, ama Neşideler Neşidesini peygamberler peygamberi yaptı; bütün şarkıları bir bilge kişi, ama bunu bilgeler bilgesi yaptı; bütün şarkıları bir hükümdar, bunu ise hükümdarlar hükümdarı söyledi.”

Ezgili okumayı sürdürüyorum, beni sınav edenlere bile arada bir bakıyorum ve her yüzde başka bir ifade görüyorum. Babamın yüzünde bir gurur ve hoşnutluk var. Öğretmenimin yüzüne, bir yerde takılacak ve hata yapacağım diye bir korku ve endişe egemendi; dudakları, ağzımdan çıkan her sözcüğü benden sonra fısıltıyla yineliyor. Gerşel Ball-Taksa, başını hafifçe yana eğmiş oturuyor, sarı sakallarının ucu ağzının içine girmiş, bir gözü kısık, diğeri de tavana bakıyor. Gerşel, büyük bir bilgiç edasıyla dinliyor beni. Dünür Şolom-Şahne ise, gözlerini Gerşel’den bir an olsun ayırmıyor. Bütün vücuduyla masaya yaslanmış oturuyor, benimle birlikte sallanıyor ve bir haykırışla, takdir edici bir gülüşle, ara sıra gelen bir öksürükle veya altı parmaklı elini sallayışıyla her an kalkıp beni parçalamamak için kendini zor tutuyor.

– Onlar biliyor diyorlarsa, demek ki biliyor!

Birkaç ün sonra bizim evde şenlik vardı. Ziller çaldı⁶ ve ben Gerşel Ball-Taksa’nın biricik kızı “Flester”le nişanlandım.

7

İnsan bir günde öyle büyüyor ki, on yaş büyümüş gibi oluyor. Nişanlandıktan sonra kendimi bir anda büyümüş duyumsadım; daha önce de böyle duyumsamıştım kendimi, ama yine de şimdi olduğu gibi değil. Okuldaki arkadaşlarımdan tutun da öğretmen Zorah’a kadar herkes bana saygılı davranmaya başlamıştı: Ne de olsa nişanlı bir gençtim! Ve tabii ki saatin sayesinde! Babam bile bana bağırmalarını kesti. Ha, bana meydan dayağı çekmenin artık olanak dışı olduğunu da söylüyorum. Cebinde altın saat taşıyan nişanlı bir gence meydan dayağı çekmek nasıl olabilir ki? İnsanların önünde bir rezalettir bu. Hem senin için de bir yüzkarası! Gerçi, bizim okulda nişanlı bir oğlanı, Elya’yı bütün çocuklarla birlikte buzda kaydı diye kırbaçla dövmüşlerdi. Sonrasında bütün kasaba bu olayla çalkalanmış, oğlanın nişanlısı hüngür hüngür ağlamıştı. Ama nişanı hâlâ bozmuş değiller. Nişanlı Elya, üzüntü ve utancından kendini nehre atarak intihar etmek istemiş, ancak nehir donmuştu.

Böyle bir felaket az daha benim de başıma geliyordu. Ama sebep ne çubuklardı, ne de buzda kaymak, sebep kemandı.

“Pan⁷ Albay” dediğimiz orkestra şefi Çeçek, bizim küçük şarapçı dükkânında özel konuk olarak bulunuyordu. Bu, uzun ve geniş sakallı, korkunç derecede gür kaşları olan iri kıyım bir amcaydı. Birkaç dilin karışımı, tuhaf bir lehçeyle konuşuyordu. Çeçek konuşurken kaşlarını bir yukarı bir aşağı oynatıyordu. Kaşlarını indirince yüzü gece gibi kararıyor, kaldırınca da gündüz gibi aydınlanıyordu; çünkü bu gür kaşların altında mavi, iyilik dolu, gülen bir çift göz vardı. Çeçek, altın düğmeli bir üniforma giyiyordu, bundan dolayı da ona albay diyorlardı. Bizim şarap dükkânına sık sık uğrardı, ama ayyaş olduğu için değil, sadece babamın kuru üzümden “en güzel Macar şarabını” ustaca yapması nedeniyle. Çeçek bu şaraba bayılıyor, onu öve öve bitiremiyordu. Kocaman elini babamın omzuna koyuyor ve o tuhaf lehçesiyle başlıyordu konuşmaya:

– Her keleymester! U tebya naylepşiy ungern-veyn. Nema take bine in Budapeşt! Pered bogom.⁸

Çeçek, özellikle bana sempati duyuyordu. Adam (Adem) kim, İsak kim, Cozef kim, diye soruyordu.

– Yosif mi, diyorum ben, mümin Yosif mi?

– Cosef, diyor Çeçek.

– Yosif, diye tekrar düzeltiyorum.

– Bizde Cosef, sizde Yosif, diyor Çeçek, yanağımı hafifçe sıkarak. Cozef, Yosif, Cozef, vşistko edno, gants egal.⁹

– Hi hi hi...

Ellerimi yumruk yapıp yüzümü kapıyorum ve gülüyorum.

Fakat nişanlandığımdan beri, bana bir çocuğa davrandığı gibi davranmayı bıraktı Çeçek. Şimdi iki yaşıt gibi konuşuyoruz. Bana askerlikle ilgili olaylar, müzisyenlerle ilgili uydurma şeyler anlatıyordu (Pan albay konuşmayı severdi).

Bir gün söz döndü dolaştı müziğe geldi, ona sordum:

– Pan albay hangi müzik aletini çalıyor?

– A na vşistskih instrumentah,¹⁰ diye yanıt veriyor bana ve kaşlarını yukarı kaldırıyor.

– Keman da mı? diye soruyorum. Ve Çeçek artık kendini bana bir iyilik meleği olarak göstermeye başlıyor.

– Bir gün uğra da sana çalayım, diyor Çeçek.

– Peki, ne zaman size gelebilirim Pan Albay? Sadece bir cumartesi günü. Ama kimse bilmeyecek. Söz mü?

– Söz vallahi! diyor Çeçek ve kaşlarını kaldırıyor.

8

Çeçek kasabanın epeyce dışında, dış kanatları boyalı minicik pencereleri olan beyaz renkli bir köy evinde yaşıyordu. Bu evin etrafı yeşil bir bostanla çevriliydi; çitlerin gerisinden uzun, sarı ayçiçekleri kurumlu bir görüntü sergiliyordu. Başlarını yana eğerek sallanıyor ve sanki beni çağırıyorlardı: “Buraya, yanımıza gel delikanlı! Burası tanrısal bir ışıkla aydınlanmış özgür, hayat dolu, ıtırlı bir yer! Burası olağanüstü bir yer!” Ve kasabanın tozlu, boğucu sokaklarından sonra, curcunadan ve okuldaki gürültü patırtıdan sonra gerçekten burası insanı çekiyor, çünkü burası gerçekten büyüleyici bir yer; burası gerçekten tanrısal bir ışıkla aydınlanmış, canlı ve güzel kokular içinde bir yerdi! Koşmak, hoplayıp zıplamak, bağırıp çağırmak, şarkı söylemek veya kendini toprağa bırakmak, yüzünü hoş kokulu otların içine sokmak istiyor insanın canı. Yahudi çocukları, ne yazık ki bütün bunlar sizin için değil! Sarı ayçiçekleri, neşeli lahana koçanları, temiz hava, temiz toprak, pırıl pırıl bir gök; yok, bağışlayın, bu güzellik size ait değil Yahudi çocukları!..

Kocaman, siyah, tüyleri karışık bir köpek ateş gibi kıpkırmızı gözlerle öylesine bir kızgınlıkla üzerime saldırdı ki, az daha ödüm patlıyordu. Bereket versin zincirle bağlıydı. Bağırtıma Çeçek geldi koşarak ve köpeği sakinleştirmeye başladı. Köpek yatışınca elimden tuttu ve ondan korkacak bir şey olmadığına beni inandırarak siyah köpeğe yaklaştırdı: ısırmaz. Köpeğin ısırmadığını kanıtlamak için onu okşamamı önerdi bana Çeçek. Ve hemen, hiç tereddüt etmeden elimi tuttu ve ona tuhaf adlarla seslenerek bu vahşi hayvanın sırtında dolaştırmaya başladı. Siyah şeytan kuyruğunu indirdi, başını eğdi, yalandı ve sadece bir anlama gelebilecek yan gözle şöyle bir baktı bana: “Şansın var ki Pan Albay burda, yoksa kolsuz bir şekilde giderdin burdan...”

Ağır heyecanımı yenip toparlandıktan sonra “Pan Albay”la birlikte eve giriyorum sonunda, içeri girince donakalıyorum: Bütün duvarlara boydan boya silahlar asılmış, yere de ağzında keskin dişlerini gösteren kafasıyla birlikte bir aslan ya da leopar derisi serilmişti. Gerçi aslan o kadar da korkunç değildi, ne de olsa ölüydü. Fakat silahlar, ya silahlar! Çeçek’in bana ikram ettiği taze eriklerle, güzel elmalarla ilgilenecek halde değildim. Gözlerim boyuna duvarlarda dolaşıyordu. Ne zaman ki Çeçek, kırmızı bir kılıftan güzel, yuvarlakça, göbekli bir keman çıkardı, kaba sakalını ve kocaman elini onun üzerine yerleştirdi, keman yayını birkaç kez çekip de melodiler dökülmeye başlayınca, işte o zaman siyah köpeği, korkunç aslanı ve duvarlardaki silahları unuttum. Ben sadece Çeçek’in kaba, yaslandığı yerden bir melodi yayılan sakalını, gür çatık kaşlarını, göbekli kemanı ve tellerin üstünde müthiş bir hızla sıçrayarak gidip gelen parmaklarını görüyordum ki bir insanın bu kadar parmağı nereden bulduğunu anlamak bile zordu.

Derken, Çeçek gözümün önünden silindi, sakalı yok oldu, gür kaşları ve olağanüstü parmakları yok oldu, öyle ki artık gözlerimin önündeki hiçbir şeyi görmüyordum. Sadece bir şarkıyı, iniltileri, hıçkırığa benzeyen bir ağlama sesini, bir fısıltıyı, bir kuğurtuyu, hayatımda şimdiye dek hiç duymadığım büyüleyici sesleri dinliyordum. Bal kadar tatlı, gözyaşı kadar duru sesler doğrudan yüreğime akıyor, ruhum çok uzaklardaki bir şarkılar dünyasına gidiyordu.

– Gerbatı htseş?¹¹ diye sordu birden Çeçek, kemanı bir kenara bıraktı ve omzuma bir şaplak indirdi.

Gökten düşmüş gibiydim.

O günden başlayarak her cumartesi öğle yemeğinden sonra Çeçek’e gidip keman dinliyordum. Artık çekinmeden gidip geliyordum oraya, hiç kimseden korkmuyordum, hatta siyah köpekle öylesine dost olduk ki, beni görünce uzaktan uzağa kuyruğunu sallıyor ve elimi yalamak için ileri hamle yapıyordu. Ama ben buna hiçbir zaman izin vermedim, uzaktan dost olmamız daha iyiydi.

Cumartesi günleri nereye gittiğimi evde bir tek kişi bile bilmiyordu, ne de olsa bir nişanlı gençtim! Dokuzuncu bölümde anlatılacak olan tatsız olay başıma gelmeseydi, hiçbir zaman da kimsenin bundan haberi olmayacaktı.

9

Bir gencin, örneğin, bir cumartesi günü öğle yemeğinden sonra çıkıp kasabanın dışında, her zamankinden biraz daha uzak bir yerde gezmesinden kime ne? İnsanların başkalarını izlemekten başka yapacak işleri yok mu acaba? Ama ne denebilir ki? İnsanoğlunun doğası böyle: Başkalarını gözetmek, kusurlarını bulmaya çalışmak, onlara öğütler vermek... Bizim burada, örneğin, sinagogda dua eden hiç tanımadıkları birine yanaşır ve okuduğu duayı (tfilim)¹² onun kafasına geri sokabilirler veya işi acele olan bir adamı, paçalarının kıvrılmış gibi olduğunu söylemek için durdurabilirler ya da özellikle bir insanın dış görünüşünü –burun, sakal ya da ne bileyim başka bir yerini– kastederek onu öyle bir şekilde elleriyle işaret edebilirler ki, o kişi artık orada duramaz bile; veya birisi elindeki kavanoz ya da kutuyu açmaya çabalıyor diyelim, onun elinden hemen onu kapar ve: “Siz açamazsınız! Verin bakalım bana!” diyebilirler; veya bir inşaatın yanında durup, çok bilmiş gibi, evin sahibine tavan sanki fazla yüksek ya da odalar gereğinden fazla geniş, veya pencereler çok büyük olmuş diyebilirler: İnşaatı yık da her şeye yeniden başla! Gördünüz mü, eskiden beri, dünya kuruldu kurulalı bizde böyleleri var. Ama sizinle birlikte bu gibileri değiştiremeyiz, hem zorunlu da değiliz bunu yapmaya.

Bu girişten sonra, benimle hiçbir yakınlığı bulunmayan, dış kapının mandalı Efraim Brevno’nun niçin beni izlemeye, bir şeylerin kokusunu almaya, nerede dolaştığımı öğrenmeye ve bana çelme takmaya koyulduğunu ele alabilirsiniz. “Albay”ın malından nasıl haram yediğimi ve cumartesi günü sigara içtiğimi kendi gözleriyle gördüğüne namusu üzerine yemin etti. Eğer bu doğru değilse, onun nereye gittiğini nerden bileyim, diyor. Eğer bir zerre yalan söylüyorsa ağzı çarpılsınmış, gözleri çıksınmış!

– Amin, Allah vere de öyle ola! diyorum ve o anda babamdan bir şamar yiyorum: Terbiyesizlik etme!

Fakat sondan başladım gibi geliyor bana. Asıl, bu Efraim Brevno’nun kim, nasıl bir adam olduğunu, ne iş yaptığını size anlatmayı unuttum.

Kasabanın bir ucunda, köprünün ilerisinde Efraim Brevno¹³ diye biri yaşıyordu. Neden onu böyle bir adla çağırıyorlar? Bir zamanlar kereste ticareti yapıyormuş, ama artık yapmıyor. Onun başından bir olay geçmiş. Brevno’nun deposunda başka birinin damgasını taşıyan tomruklar bulmuşlar. Dava açılmış, soruşturma başlamış, mahkeme uzadıkça uzamış. Efraim, hapishaneyi boylamaktan zor kurtarmış yakasını. O günden sonra da kereste ticaretini bırakmış, toplumsal işlerle ilgilenmeye ve burnunu her yere sokmaya başlamış: Toplum işlerine, et vergisi işine, sanat atölyeleri işine, sinagogla ilgili işlere... Davadan sonraki ilk zamanlar işleri pek yolunda gitmemiş ve alnında bir utançla yaşıyormuş. Fakat yalan dolanla giderek çevresinin güvenini kazanmaya başlamış, “her şeyin girdisini çıktısını” bildiğine yemin ediyordu. Kısa süre içinde de bizim Efraim, onsuz hiçbir şey yapılamayan gerekli bir adam oluvermişti. Zaman zaman, elmaya giren bir kurt gibi bir köşeye sokulacak, kendine geniş ve yumuşak bir döşek serdirecek ve kendini büsbütün evindeymiş gibi, gerçek ev sahibi olarak duyumsayacak.

Efraim, kısacık bacakları olan ufak tefek bir adamdı; kısacık kolları, kırmızı yanakları vardı; çabuk çabuk, sekerek ve başını içe çekerek yürürdü. İncecik sesiyle hızlı hızlı konuşur, gülünce de nohut yağıyor sanırdınız. Bu adama katlanamıyordum, nedenini bilmiyorum.

Çeçek’e her gidişimde veya oradan her dönüşümde, Brevno’nun üzerinde yamalı, uzun bir bayramlık giysi, ellerini arkasında kavuşturmuş, köprü üstünde gezindiğini görüyordum. İncecik sesiyle bir şarkı mırıldanıyor, uzun ve bol giysisi de arkası sıra yerleri süpürüyordu.

– İyi günler, diyorum ona.

– İyi günler, diyor o da bana. Nereye gidiyor bu çocuk?

– Hiç, öylesine dolaşıyorum.

– Dolaşıyor musun? Tek başına mı? diye soruyor ve tek başıma gezintiye çıkmamı akıllıca mı, aptalca mı ya da belki cesurca bir iş olarak gördüğünü anlamanın güç olduğu alaycı bir gülümsemeyle, gözlerimin içine içine bakıyor.

Bir gün, Çeçek’e giderken, Efraim Brevno’nun arkam sıra çok dikkatli bir şekilde beni izlediğini fark ettim. Köprünün üstünde durdum ve suya bakmaya başladım. O da durdu ve suya bakmaya başladı. Ben geriye döndüm, o da döndü. Tekrar Çeçek’in evine doğru yola koyuldum, o da aynı tarafa yöneldi. Sonunda gözden kayboldu. Daha sonra, Çeçek’le oturmuş çay içerken, köpeğin kızgın bir şekilde havladığını ve zincirini koparırcasına yırtındığını duyduk. Pencereden bir göz attım, küçük, siyah bir şeyin kısacık bacaklar üzerinde badi badi yürüdüğünü, bir belirip bir gözden kaybolduğunu görür gibi oldum sanki. Bunun Efraim Brevno olduğuna yemin edebilirdim.

Böylece olan oldu. Alacakaranlıkta eve varıyorum, telaştan kıpkırmızı kesilmişim ve Efraim’i bizim evde buluyorum. Masaya kurulmuş heyecanlı heyecanlı bir şeyler anlatıyor ve iğrenç bir şekilde gülerek oturduğu yerde kıpır kıpır ediyor. Beni görünce sesini kesiyor ve o küçücük elleriyle masayı tıkırdatmaya başlıyor. Babam Efraim’in karşısına oturmuş, yüzü bir ölününki gibi sapsarı, sakalını sıvazlayıp kıllarını çekiştiriyor, kızgın olduğu her halinden belli.

– Nereden geliyorsun? diye soruyor babam ve Efraim’e bakıyor.

– Nasıl, nerden geliyorum?

– Ben mi bileceğim? diyor babam, sen söyle, sen daha iyi bilirsin.

– Sinagogdan, diyorum.

– Peki, bütün gün neredeydin? diye soruyor babam.

– Nerede olacağım ki? diyorum.

– Ne bileyim ben? diyor babam. Sen daha iyi bilirsin.

– Sinagogda!

– Ne yapıyordun orda, sinagogda?

– Orda ne yapıyordum?

– Senin orda ne yaptığını ben mi bileceğim?

– Okuyordum.

– Ne okuyordun?

– Ben orda ne okuyordum?

– Ne okuduğunu nerden bileyim ben?

– Talmud¹⁴ okuyordum.

– Hangi cüzü okuyordun?

– Ben hangi cüzü okuyordum?

– Nereden bileyim hangi cüzü okuduğunu.

– “Cumartesi” cüzünü okuyordum.

Böyle söyleyince, Efraim kıs kıs gülmeye başladı ve babam kendini tutamayarak yerinden fırladı, bana öyle iki şamar, öyle iki sille patlattı ki, gözlerimden kıvılcımlar saçıldı.

Annem tokatların sesini duymuştu, uçarcasına geldi ve bağırıp çağırarak:

– Nohum, Tanrı senden soracak! Ne yapıyorsun sen? Nişanlı oğlunu dövüyorsun! Düğün öncesinde! Elalem öğrenirse ne olur, bir düşün!..

Annem doğru söylüyordu. Gerşel Ball-Taksa her şeyi öğrendi. Efraim’in kendisi de bundan hoşnut olarak, belki Gerşel kızacak demişti: Onlar öteden beri can düşmanıydılar.

10

Ertesi gün sabah erkenden nişan sözleşmesini ve bütün armağanları geri gönderdiler bana. Bitti, artık ben nişanlı değildim. Bu, babamı öylesine üzdü ki yatağa düştü, uzun zaman hasta yattı ve gözlerini hep kaçırdı benden. Annem o kadar yalvar yakar oldu, beni o kadar savundu ama hiçbir işe yaramadı!

– Rezalet! Rezaletin de rezaleti! diye söylenip duruyordu babam.

– Cehenneme kadar yolu var! diyerek babamın sözlerinin doğru olduğuna onu inandırmaya çalışıyordu annem de. Tanrı ona başka bir kız kısmet eder! Elden ne gelir ki? Canına mı kıyacaksın? Anlaşılan, Ester ona kısmet değilmiş...

Bando şefi Çeçek, bir gün babamı ziyarete geldi.

Babam onu görünce takkesini çıkardı, yatakta doğruldu, ince, alabildiğine zayıflamış kolunu Çeçek’e uzattı ve gözlerine bakarak:

– Ah, Pan Albay, Pan Albay!.. dedi.

Başka da bir tek sözcük söyleyemedi: Öksürük ve gözyaşına boğuldu.

Hayatımda babamın ağladığını ilk kez görüyordum. Bu, beni öylesine heyecanlandırdı ki, duyduğum acıdan yüreğim öyle bir sıkıştı ki! Pencerenin önünde duruyor, gözyaşlarımı güçlükle tutuyordum. O sırada, bütün içtenliğimle, yaptıklarımdan pişmanlık duyuyordum. Umutsuz bir günahkâr gibi göğsümü dövdüm ve kendime söz verdim: Bundan böyle babamı asla üzmeyeceğim, asla ve asla onun başına kötü işler açmayacağım.

Kemana son!

MAFUSAİL¹⁵

 (Bir Yahudi’nin Zavallı Atı) 

1

Kasrilovka’da ona Mafusail adını takmışlardı, çünkü yıllarca eziyet görmüş bir attı o. Eğer yiyecekleri güçlükle çiğneyen iki-üç diş kökü sayılmazsa, ağzında bir tek diş kalmamıştı. İşte onun portresi: yüksekçe, cılız, tüyleri dökülmüş, omuzları çökmüş, gözleri parıltısını yitirmiş (bir gözünün içinde bir leke var, diğeri de kıpkırmızı), çarpık bacaklı, kaburgaları dışarı fırlamış, dudakları hemen ağlayıverecekmiş gibi sarkmış ve kuyruğu yolunmuş bir at. Yaşlılık yıllarında, attan sayılarak, Kasrilovka’da sucu Kasriel’in evinde barınıyordu.

Mafusail huy olarak yumuşak, çalışkan bir attı, ama zavallıya çok eziyet çektiriyorlardı. Gün boyunca Kasrilovka’nın çamur deryası içinde basmadık yer bırakmayan ve kasabanın yirmi dört saatlik suyunu taşıyan Mafusail, iş bitiminde koşumlarını çözüp de önüne bir kucak saman attıkları ve sonra da tıpkı Kasriliha’nın en saygıdeğer konuğuna, diyelim içi doldurulmuş balık veya bir çanak mantı ikram edişi gibi, bir tekne bulaşık suyunu meze niyetine önüne koydukları zaman hoşnut oluyordu.

Mafusail, bu bulaşık suyunu her zaman sabırsızlıkla bekliyordu, çünkü bulaşık suyunun içinde diş gerektirmeyen ıslanmış bir ekmek parçası, lapa artığı ve daha başka lezzetli yiyecekler bulunuyordu.

Kasriliha bütün gün Mafusail için didiniyordu; zavallı at yesin diye eline ne geçerse tekneye atıyordu.

Karnını doyuran Mafusail de yüzünü önündeki teknesine çeviriyor, Kasriliha’ya da, bağışlayın, arkasını dönüyordu, ki bu açıkça şu anlama geliyor olsa gerekti: “Ekmek-tuz için teşekkürler!” Bu sırada alt dudağı daha da sarkıyor, bakan gözleri kapanıyor ve Mafusail atlara özgü derin bir düşünceye dalıyordu.

2

Mafusail’in hayatının ilk gününden itibaren bunun böyle olduğunu sanmayın ama. Gençlik yıllarında, daha annesinin arkasında bir tay olarak yaylana yaylana yürürken güzel bir at olacağının işaretlerini veriyordu. Attan anlayan kimseler, onun güzel bir at olacağını söylüyorlardı: “Bakın işte, diyorlardı, bu at günün birinde en güzel, en kıyak atlarla birlikte kupa arabalarına koşulacak!”

Tay büyüyüp de at olunca, ona zorla bir dizgin taktılar, hayvan pazarına götürdüler ve başka atların arasında onu satışa çıkardılar. Müşteriler onu elli defa ileri geri koşturdular, durmadan dişlerine baktılar, ayaklarını kaldırdılar, tırnaklarını incelediler ve onu bir elden bir ele geçirdiler.

O günden sonra da Mafusail’in birbirini izleyen azap ve işkenceleri, diyar diyar bitmek bilmez dolaşmaları başlar. Bir ev sahibinden ötekine taşınıp durur, ıkına ıkına dört tekerlekli otuz pudluk¹⁶ bir arabayı çeker, karnına kadar çamurlara batar ve böğürlerinde, bacaklarında ve kafasında gezinen kamçı ve değneğin güzelliklerini tadar.

3

Mafusail’in uzun süre yaptığı asıl iş, çıngırakları kulaklarının üstünde “glin-glin-glon! glin-glin-glon!” diye öten çıngıraklı bir posta arabasına koşularak dolaşmak, hep aynı büyük posta yolunda cin çarpmış gibi gidip gelmekti.

Sonra o, yanında en ağır işleri yaptığı basit bir köylünün eline düştü: çift sürdü ve ekim yaptı, tahıl yüklü dört tekerlekli kocaman arabaları, su dolu fıçıları, gübre (mayıs) yüklü arabaları çekti ve hiç de alışık olmadığı daha pek çok bu tür işleri yaptı.

Köylüden sonra sahibi bir Çingene oldu. Çingene, yaşamı boyunca onu unutmasın diye, Mafusail’in sırtına binip onu hoplatıp zıplatarak koşturmak için türlü türlü şaklabanlıklar yapıyor, rezilce araçlar kullanıyordu.

Çingeneden sonra bir yılkıya göçtü o, kısa bir süre sonra da Mazepovka’da, üzerinde “buda” denilen yırtık pırtık bir çadır bezinin tuhaf bir şekilde kabardığı ağır, demirle kaplı bir kapalı at arabasının sahibinin eline geçti. Burada, arabacının yanında, atlar sanki etten ve kandan değil de meşinden yapılmışlar, kalçaları kemikten değil de demirdenmiş gibi, kamçı ve değnek Mafusail’in üstünden eksik olmuyordu. Ahhh... ah! Mafusail kaç kez ayaklarını sürür hale gelmiş, kaç kez butları kerpetenle çekilmiş gibi olmuş, kaç kez karnında bir ağırlık duymuştu da bu acımasız arabacı hâlâ: “deh!”, “deh!” diyerek, hem ‘şrak’ diye kamçıyla, hem de ‘pat’ diye kamçının sapıyla zavallıya vurmayı sürdürmüştü!.. Niçin?

Haftada bir gün dinlenmesi için, arabacının onu kendi haline bırakmak gibi bir alışkanlığının olması yine de bir mutluluktu: Yerinde duruyor, yemini çiğniyor ve hiçbir iş yapmıyordu. Mafusail bunu defalarca düşünmüştü. Onun at beyni şunu bir türlü kavrayamıyordu: Bu bir günün anlamı neydi? Niçin bu günde hiç kimse seni rahatsız etmiyor? Ve niçin bu âdeti sürekli olarak sürdürmüyorlar? Böyle düşünerek kulaklarını diker ve bir gözüyle onunla aynı yerde duran ve aynı arabaya bağlı olan iki arkadaşına ara sıra bakarken diğer gözünü de yumardı.

4

Arabacı ve onun arabasının yerini bir harman makinesi aldı sonra. Mafusail burada en can çıkarıcı işi tanıdı: Gece gündüz bir dairenin etrafında dönüp duruyordu; burun deliklerine, kulaklarına, gözlerine dolan toz ve başak kırıntılarını yutuyor ve makinenin homurtusundan aptallaşıyor, serseme dönüyordu.

Bir dakikalığına olsun durmaya niyetlenip “bu dönmenin anlamı ne? Aynı yerde böyle fır fır dönüp durmaya kim hangi akılla karar vermiş?” diye defalarca kendi kendine soruyordu.

Ama uzun süre düşünmesine fırsat vermiyorlardı; arkasında eli kamçılı bir adam ayakta dikiliyor ve durmaksızın bağırıp çağırıyordu: “Hu-hu! Hu-hu!..” “Sen aptalın aptalısın! diye aklından geçiriyordu Mafusail, arada bir adama bakarak. Seni de bir çarka koşmuş olsaydılar, üstelik bir de kamçılasaydılar, burda fırıl fırıl nasıl döndüğünü görmek isterdim”.

Doğal olarak, bu ardı arkası kesilmeyen toz içinde böyle dönmekten, kısa süre sonra Mafusail sakat oldu: Gözünün birinde bir leke belirdi, diğeri de kıpkırmızı oldu; bacakları çarpıklaştı. Böylesine belirgin kusurlarla o artık ancak çöplüğe yakışırdı. Derken, Mafusail’i bir kez daha fuara götürdüler, kusurlarına rağmen, belki onu satıp elden çıkarmak mümkün olabilirdi. Mafusail’i süsleyip püslediler: yelesini taradılar, kılları seyrekleşen kuyruğunu bağladılar, tırnaklarına yağ sürdüler. Fakat hiçbir işe yaramadı. İnsanlar yüzüne bile dönüp bakmadılar. Onu o kadar da terbiye etmişlerdi, o kadar da başını gururla dik tutmasını ve yiğitçe durmasını öğretmişlerdi, yine de kafa aşağı düştü, bacaklar büküldü, alt dudak sarktı, bu sırada bir de gözyaşı döktü!.. Hayır, ona bir alıcı çıkmamıştı! Birileri yanaşmış, fakat dişlerine bile bakmamışlardı, sadece burun kıvırarak almaktan vazgeçmiş, tükürmüş ve yollarına devam etmişlerdi. Bir müşteri Mafusail’e değil ama onun derisine göz dikmişti. Fakat fiyatta anlaşamadılar. Müşteri, bundan bir kazancı olmayacağını hesap etmiş ve anlamıştı. Atı götürmek, yüzüp çıkarılacak derinin kendisinden daha tuzluya mal olacaktı.

Fakat görüldüğü gibi, Mafusail’e sakin bir yaşlılık kısmet olmuştu: Sucu Kasriel’in eline geçmiş ve o da Mafusail’i alıp Kasrilovka’daki evine getirmişti.

5

Geniş omuzlu, saçı sakalına karışmış, yassı burunlu bir adam olan Kasriel, eskiden tek başına hem suculuk hem beygirlik yapıyordu, yani açıkçası fıçı arabasına kendini koşuyor ve suyu kendi taşıyordu. Ve bu Kasriel’e hiç zor gelmiyormuş gibi, asla hiç kimseyi kıskanmazdı. Ancak, atlı bir adam görünce durur ve arkasından uzun uzadıya bakardı. O, bütün yaşamı boyunca bir tek şeyi düşlemişti: Bir at sahibi olması için Tanrının ona yardım etmesini. O kadar birikim yapmış, yine de bir at almak için yeterli parayı bir türlü denkleştirememişti; dahası, bir fuarın yanından bile geçmemişti.

Kasriel, pazarın orta yerinde boynu bükük bir halde duran, içler acısı durumdaki sıska atı görünce durdu. Kalbi ona, bu atın tam onun kesesine göre olduğunu fısıldadı.

Öyle de oldu. Pazarlık uzun sürmedi. Kasriel, atın dizginlerinin alt kısmından tutup mutlu bir edayla, acele ederek evinin yolunu tuttu. Kasriel kapıyı çaldı, onun kapıya tak tak vurması üzerine Kariliha korkmuş bir yüzle dışarı çıktı:

– Bu da ne? Tanrı iyiliğini versin!

– Satın aldım, vallahi, satın aldım!..

Ne var ki, Kasriel ile Kasriliha atı nereye koyacaklarını bilemediler. Komşularından utanmayacak olsalardı, onu kendi odalarına yerleştireceklerdi. Hemen o anda atın önüne kuru otlar, samanlar döküldü. Kendileri de –Kasriel ile Kasriliha– atlarının karşısına geçip onu uzun süre hayran hayran seyre koyuldular, öyle ki onu seyretmeye bir türlü doyamıyorlardı.

Kasriel’in fuardan getirdiği bu garip yaratığı görmek için komşular da toplandılar. Atla alay ettiler, onunla eğlendiler, her zamanki gibi yersiz espriler yaptılar.

– Bu at değil ki, bir katır! dedi biri.

– Katır olsa iyi! Bu bir kedi! diye ekledi bir başkası.

Üçüncü bir kişi de:

– Bu bir hayalet! Onu bağlamak gerek, Tanrı esirgesin, rüzgâr alıp götürmesin sonra! dedi.

– Bu yaratık kaç yaşında acaba? diye sordu meraklı birisi.

– Herhalde, Kasriel ile Kasriliha’nın yaşlarının toplamından daha fazladır.

– Mafusail’in yaşıtı!..

– Mafusail!

Ve o günden sonra ata Mafusail denmeye başlandı. Böylece bu lakap onun adı olarak kaldı.

6

Fakat Mafusail, daha önceleri, en güzel yıllarında bile hiç yaşamadığı şekilde yaşıyordu Kasriel’in yanında. Birincisi, nasıl mı burdaki iş? Gülünç! Bir su fıçısını çekmek ve her evin önünde durmak, iş mi bu? Ya sahipleri?! Gerçekten pırlanta gibi insanlar! Adam ona hiç bağırıp çağırmıyor, ve tabii, dövmüyor da. Şayet elinde bir kamçı tutuyorsa, bu öylesine, sadece âdet yerini bulsun diyedir.

Ya yiyecekler?! Gerçi, burada yulafa yüz vermiyorlar, ama bir şey çiğneyemedikten sonra yulafın ne yararı var ki! Kasriliha’nın ona her gün verdiği içinde ekmek içi olan bulaşık suyu daha iyi. Hem bulaşık suyu o kadar da görgülü davranmayı gerektirmiyor... Sadece, ellerini göğsünde birleştirerek dikilip durduğu ve “aman nazar değmesin, tfu-tfu!” dediği sırada, başını kaldırıp arada bir Kasriliha’ya bakacak.

Gece olunca avluda sap seriyorlar altına, sonra da ya Kasriel ya Kasriliha, Tanrı korusun, onu alıp götürmesinler diye iki de bir dışarı çıkıp yokluyorlar.

Şafak söküyor, daha Tanrı bile uykuda, Kasriel ise atının yanında, usul usul onu koşuyor, iki tekerlekli arabanın ön kısmına çıkıp oturuyor ve garip bir şarkı mırıldanarak, su doldurmak üzere nehrin yolunu tutuyor: “Mutlu bir koca, çıkmaz yola...” Bu şarkıda, yaya değil de bir araçla giden iyi bir adamdan söz ediliyor. Fıçıyı doldurduktan sonra, Kasriel dönüşte yaya yürüyor; şarkı söylemiyor, Mafusail’in yanı sıra ‘şap, şap’ diye çamurlara bata çıka yürüyor ve kendini bilerek elindeki küçük kamçıyı sallıyor: “Haydi, haydi, Mafusail! Haydi! Yürü!”

Mafusail direşken bir şekilde çamurları ayaklarıyla yoğuruyor, başını sallıyor ve tek gözüyle sahibine bakarak içinden şöyle geçiriyor: “Bir hayvan olarak bugüne dek, hiç böylesine garip bir iş yapmak zorunda kalmamıştım.” Ve işte zavallı at böyle düşünürken, birden arka ayakları üstünde aksamaya başlıyor, sonra da, şaka olsun diye çamurun ortasında duruveriyor: “Bakayım ne olacak!” Atın birdenbire durduğunu görünce, Kasriel telaşla fıçının etrafında dört dönmeye başlıyor, tekerlekleri, dingili, koşumları gözden geçiriyor. Mafusail ise, Kasriel’e dönerek ve dudaklarını oynatarak, âdeta gülümsüyor: “Şu sucu da amma aptal ha! Tam ahmak bir hayvan!”

7

Fakat yeryüzünde sonsuz mutluluk yoktur. Mafusail, şayet şu çocuklar olmasaydı, Kasriel ile Kasriliha’nın yanında mutlu bir yaşlılık geçirdiğini söyleyebilirdi. Ev sahibinin çocukları, komşuların çocukları ve diğer bütün çocuklar ona bir yığın tatsızlık veriyorlar, alaya alarak ona gülüyorlar ve onu rezil kepaze ediyorlardı. Onu avluya çıkardıkları daha ilk dakikadan başlayarak çoluk çocuk ona karşı düşmanlık değil, Tanrı korusun, aksine büyük bir sevgi gösterisinde bulunuyorlardı. Ama bu sevgi Mafusail için acı verici oluyordu, onu daha az sevip ama daha çok acısaydılar, daha iyi olacaktı.

Asıl sorun, Kasriel’in talmud-toraya¹⁷ giden şu baldırıçıplak evlatlıklarıydı. Etrafta kimselerin olmadığı bir sırada, hepsi birden, acaba bir insana verildiği gibi, Mafusail’e de şu duygular verilmiş mi diye öğrenmeye kalkıştılar: Sırtına sopayla vurdular, Mafusail’den çıt çıkmadı; ayağını gıdıkladılar, yine tepki vermedi; kulağına şamar vurdular, birazcık kılını kıpırdattı; ve, ancak gözündeki lekeyi saman çöpüyle yokladıktan sonradır ki, çocuklar, Mafusail’in de bir insan gibi bu duygulara sahip olduğuna kesin olarak inandılar, çünkü gözünü kırpıştırdı ve sanki şöyle demek ister gibi başını salladı: “Hayır, o kadar da değil! Bu hoşuma gitmiyor!” Bunu öğrendikten sonra çocuklar bir çubuk aldılar ve atın burnuna soktular. Bunun üzerine Mafusail geriye çekildi, burun deliklerinden gürültülü bir şekilde pufladı ve bir yana sıçradı.

Kasriel koşarak dışarı fırladı:

– Sizi haylazlar! Çapulcular! Ne yapıyorsunuz ata, marş, doğru okula, tembel yaramazlar!

Çocuklar bir anda çil yavrusu gibi dağıldılar, Tanrı ayaklarına ne kuvvet verdiyse, talmud-toranın yolunu tuttular.

8

Fakat talmud-torada Ruvele adında bir velet vardı ki, şirret mi şirret bir oğlandı, tam bir fedai. Tanrı kimsenin başına onu vermesin, öz annesi lanet etmişti ona. Herkesi canından bezdirmek, herkese kötülük etmek sevdiği bir işti onun. Bütün tavan aralarının, bütün mahzenlerin altını üstüne getiriyordu. Tavukları, kazları, ördekleri kovalıyor, köpekleri kızıştırıyor, keçileri ürkütüyor, kedilere eziyet ediyordu –domuzlara neler ettiğini ise söylemeye gerek yok... Korkunç bir şeydi o. Ne annesinin tokatları, ne öğretmenin çubukları, ne başkalarının attığı şamarlar, hiçbir şey kâr etmiyordu ona. Sanki duvara söylüyorsun! Diyelim, daha az önce onu köteklediniz, daha az önce acı acı gözyaşları döküyordu diyelim. Ama siz daha başınızı çevirir çevirmez, o da ne! Ruvele dilini çıkarmış, dudaklarını bir vişne gibi büzmüş ve avurtlarını şişirmiş. Avurtlarını şişirince tam bir pişi¹⁸ gibi oluyor! O her zaman neşeli ve sağlıklı bir çocuktu. Onun durumuna gelince, annesi nasıl da talihsiz bir dul kadın, nasıl da acı çekiyor, oğlu için okula bir rubleyi nasıl da güç bela ödüyor!

Ruvele, babalarının fuardan adı Mafusail olan bir at getirdiğini Kasriel’in çocuklarından öğrenince, bir sıranın üstüne sıçradı, önce bir elini sonra diğerini burnunun üzerinde sağa sola gezdirmeye başladı ve gırtlağı yırtılırcasına bağırdı:

– Çocuklar, burda bir keman var!

Ruvele’nin ta küçüklüğünden beri müziğe meraklı olduğunu belirtmek gerek, ama keman için âdeta ölüyordu. Ha, onun güzel de bir sesi vardı, pek çok şarkıyı ezbere biliyordu. Onun tek hayali büyümek, kendine bir keman satın almak ve gece gündüz onu çalmaktı. Bugün kendine küçük bir keman yaptı, vücuduna tel yerine iplik bağladı ve anlaşılacağı üzere, gereken ipliği annesinden almalıydı.

– Müzisyen mi olmak istiyorsun? O günü görmesem daha iyi! dedi annesi.

Akşam olup da öğretmen Haim-Hone öğrencileri paydos edince, tüm çocuklar bir kalabalık halinde, ata bakmak için Kasriel’in evinin yolunu tuttular. Ve atın yanına vardıklarında Ruvele şöyle dedi birden:

– Mafusail, eşsiz bir attır! Onun kuyruğundan keman yayı için istediğin kadar kıl çekip koparabilirsin. Şimdi bir deneyelim...

Derken, Ruvele, Mafusail’e arkadan yanaştı ve kuyruğundan kılları çekip koparmaya başladı. O, kılları tek tek koparırken, Mafusail sakin duruyordu. “Bir telin pek zararı yok! Bir tel kıl eksik olsa ne çıkar ki!” diyordu sanki yaşlı at. Fakat Ruvele, kuyruğunu tutam tutam yolmaya başlayınca, Mafusail sinirlendi: “Demek öyle? Domuzu masaya oturt, o da masayı pislesin!” Ve daha fazla düşünmeden, Ruvele’nin tam ağzına bir çifte savurdu ve dudaklarını yardı.

– Sana da böylesi gerekir! Vay başıma gelenler!.. Çok iyi oldu! Bütün belalar beni buluyor! Bir daha oraya sokulmazsın! Ah, bu benim ölümüm!.. diye ağlayıp sızladı Enta, Ruvele’nin annesi, bir yandan da oğlunun patlayan dudaklarına soğuk kompres koydu. Kadıncağız hüngün hüngür ağladı, ellerini parçaladı ve koşarak üfürükçü Henya’ya gitti.

9

Şükürler olsun ki, Ruvele, ağzına atın çiftesini yiyen çocuk, tamamen iyileşti. Yarılan dudağı, hiçbir şey olmamış gibi, göz açıp kapayıncaya kadar kaynadı. Ruvele, iyileşir iyileşmez, yeni bir oyun buldu: Bütün öğrencileri hep birden Mafusail’in sırtına bindirip gezdirmeli. Fakat kimsenin haberi olmadan nasıl yapılacaktı bu? Ve Ruvele, bunu cumartesi günü, öğle yemeğinden sonra herkesin yatıp dinlenmeye çekildiği sırada yapmak gerektiğine karar verdi. Bu saatte bütün kasabayı içindekilerle birlikte alıp götürebilirsin, kimsenin de ruhu duymaz. Öğrencilerden biri itiraz etmeye başladı:

– Cumartesi günü bir Yahudi nasıl gidebilir ki bir yere?

Ruvele onu yanıtladı:

– Eşek! Bu gerçekten gitmek mi demek? Sadece bir oyun bu!..

Cumartesi geldi. Bütün kasaba halkı öğle yemeğini yedi ve uykuya çekildi. Kasriel ile Kasriliha da uzanıp kısa bir süre için uykuya daldılar.

Bu sırada çocuklar gizlice, avludaki atın başına toplanmaya başladılar. Ruvele, hemen Mafusail’i süslemeye koyuldu. İlk önce yelesini ördü ve saman çöpleriyle donattı, sonra başına kâğıttan beyaz bir külah geçirdi, şeritlerle sağlamca bağladı, en sonunda da uzun ve güzel görünsün diye atın kuyruğuna eski bir süpürge bağladı.

Ve çocuklar atın üstüne yerleşmeye başladılar. Birbirlerinin sırtına basarak çıktılar hayvanın sırtına. Kim önce yer kaparsa o oturdu atın üstüne, diğerleri de ondan sonra. Şimdilik binemeyip kalanlar da arkadan yaya yürüdüler ve Mafusail’i dehlediler.

Ama Mafusail’in hızlı yürümeye hiç de niyeti yoktu, adımlarını güçlükle atıyordu. Birincisi, gerçekten, nereye acele edecekti ki? İkincisi, bugün dinlenme günü üstelik. Fakat Ruvele dudaklarını şapırdatarak durmadan atı sıkıştırıyordu, dehliyordu, dilini damağında şaklatıyor ve olanca gücüyle öteki din kardeşlerine bar bar bağırıyordu:

– Şeytan alsın sizi! Ne diye sesiniz çıkmıyor?

Mafusail ise tıpır tıpır yürüyordu, içinden de şöyle geçiriyordu: “Çocuklar gülüp eğleniyorlar, varsın eğlensinler!”

Fakat giderek canını fazla sıkmaya başladıklarında adımlarını hızlandırdı, ama hızlanınca da süpürge bacaklarına çarpmaya başladı. Bunun üzerine daha hızlı koştu. Süpürge şimdi daha sert bir şekilde vuruyordu bacaklarına. Mafusail dörtnala kalktı. Çocuklar heyecanlandılar, Ruvele ise zevkten kabına sığmıyordu ve durmaksızın bağırıp çağırıyordu: “Hop-hop-hop!” Çocuklar patır patır yere dökülmeye başlayıncaya kadar, atın sırtında böyle hoplaya zıplaya gittiler. Mafusail ise, ancak şimdi, hepsini sırtından aşağı attıktan ve kendini özgür duyumsadıktan sonra, çıldırmışçasına daha uzağa, kasabanın dışındaki değirmene doğru koşmaya başladı.

Çobanlar, çok tuhaf bir şekilde süslenip püslenmiş, hem de başına kâğıttan bir külah takılmış atı görünce bağırıştılar, peşinden koşmaya, ona sopayla vurmaya başladılar ve köpekleri üzerine saldırttılar. Köpekler büyük bir hırsla peşine düştüler. Mafusail’i ısırmaya, paralamaya başladılar. Birisi arka budundan kaptı, diğerleri de koşarak önüne geçtiler ve gırtlağına yapıştılar. Mafusail hırıldamaya başladı. Köpekler canını çıkarıncaya kadar parçaladılar onu.

10

Ertesi gün çocuklar, paylarına düşeni aldılar. Kırılan burunların, şişen alınların sayısı belli değildi. Asıl dayağı kendi anne ve babalarından yediler, üstüne bir de öğretmen Haim-Hone onları kamçıyla haşladı.

Ruvele, kuşkusuz, hepsinden fazla dayak yedi, çünkü bütün çocuklar dayak sırasında, gerektiği şekilde ağlarken, o tam aksine gülüyordu. O zaman da onu daha şiddetli dövmeye başlıyorlardı. Ama ona daha hızlı vurdukça o daha çok gülüyordu, o daha çok güldükçe daha hızlı vuruyorlardı. Sonunda iş, öğretmen Haim-Hone’nin ve ona bakarak öğrencilerin kahkahalarla gülmeye başlamalarına kadar vardı. Öyle bir kahkaha yükseldi ki komşular oraya üşüştüler, sokaktan gelip geçenler durup baktılar. “Ne oldu? Bu kahkahalar niçin? Ne diye gülüyorlar?” Fakat hiç kimse yanıt verecek halde değildi, herkes gülüyordu. Gördükleri manzara karşısında, sokaktan geçenler de gülmeye başladılar. Derken, öğrenciler ve öğretmen kendilerini hepten koyverdiler: Herkes gülmekten katılıyordu.

Sadece iki kişi gülmüyordu: Sucu Kasriel ile karısı. Acaba Kasriel ile Kasriliha, zavallı atları ihtiyar Mafusail için ağladıkları gibi, ölen bir çocukları için de böyle hüngür hüngür ağlarlar mıydı, bilmiyorum.

ÖĞRETMEN BOYAZ

1

Annem elimden tutup beni hedere,¹⁹ melamed²⁰ Boyaz’a götürürken, galiba bir pilicin boğazlanmaya götürülürken yaşadıklarını yaşıyordum. Zavallı piliç tepeden tırnağa tir tir titriyor, korkudan ürperiyor. Anlaşılan o ki, piliç hiçbir şeyin farkında değil; fakat bu işin darı değil de bambaşka bir şey koktuğunu da sezinliyor... Annem boşuna teselli etmedi beni, iyi kalpli bir meleğin bana gökten para atacağını boşuna söylemedi, boşuna bana bir elma verip alnımdan öpmedi, bana karşı daha yumuşak olmasını, Allah rızası için bana daha yumuşak davranmasını, “çocuk daha geçen gün kızamık geçirdi” diyerek Boyaz’a yalvarırcasına boşuna rica etmedi.

Annem, çok nazik davranılması gereken, yoksa kırılıverecek kristal bir eşyayı Boyaz’a teslim ediyormuş gibi söyledi bu sözleri.

Hoşnut, mutlu bir şekilde evin yolunu tuttu annem ve “daha geçen gün kızamık geçiren çocuk” bir başına kalakaldı. Önce biraz ağladım, ama sonra gözlerimi kuruladım ve bana gökten para atmak üzere olan iyi kalpli meleğin beklentisi içinde kendimi “gayret ve dindarlığın’” boyunduruğuna vurdum.

Ah, ne çare ki, artık Boyaz’dı benim iyi kalpli meleğim! Aman da ne iyi kalpli bir melek! Annem ona hiçbir anımsatmada bulunmasaydı daha iyiydi... Boyaz yaklaşır yaklaşmaz, sert kıllı eliyle beni tuttu ve masaya doğru itti, az daha düşüp bayılıyordum. Başımı tavana doğru kaldırınca da birden okkalı bir papara yedim ondan. Boyaz kulağımdan yakaladı ve bağırdı:

– Alçak herif, nereye bakıyorsun?

“Daha geçenlerde kızamık geçiren çocuk” doğal olarak ağlamaya başladı:

– An-ne! Ve böyle bağırır bağırmaz da öğretmen köteğinin gerçek tadını öğrenmiş oldu.

– Sağa sola bakınıp durma!.. Öyle dana gibi de böğürme!

“An-ne!..”

2

Boyaz’ın öğretim sistemi çok basitti: Çubuk. Niçin ille de çubuk? O, atları örnek verdiği bir mantık yöntemiyle açıklıyordu bunu:

– Bir at niçin koşar? Çünkü korkar. Neden korkar? Kamçıdan. Çocuklar da böyledir işte. Çocuk dediğin Tanrıdan korkmalı, öğretmenden korkmalı, anne-babadan korkmalı, günahtan korkmalı, kötü düşünceden korkmalı... Bu nedenle, çocuğun her zaman korkması için pantolonunu indirmeli, şöyle yatırmalı ve on iki sopa çekip bir güzel haşlamalı. Atılan her sopa, bizim için bir gıda. Yaşasın çubuk! Yaşasın kamçı!

Böyle diyor Boyaz ve eline kamçıyı alıyor, ağır ağır, acele etmeden, elindeki kutsal bir nesneymiş gibi onu enine boyuna gözden geçiriyor, sonra ciddi bir tavırla adamakıllı işe koyuluyor; işini yaparken durmadan şu tekerlemeyi yineliyor ve başını sallıyor:

Atılan her sopa

Bizim için bir gıda.

Tek kelimeyle, müthiş! Boyaz, attığı sopaları hiçbir zaman saymıyor, ama kaç tane attığını da asla şaşırmıyor. Boyaz kamçılıyor, fakat bunu yaparken kızmıyor. O hepten kötü bir insan değil; dayak yiyen bir çocuk sopadan korunmaya çalıştığı, onun elinden kurtulmaya çabaladığı, ayaklarını oynattığı zaman kızıyor sadece. Bilin ki, işin rengi değişiyor o zaman. Boyaz’ın gözleri kan çanağına dönüyor, saymadan ve tekerleme söylemeden kamçılamaya başlıyor:

– Çocuk dediğin, öğretmen onu döverken sakin olmalı! Çocuk dediğin kamçı yerken terbiyeli olmalı!..

Boyaz bir de, çubukla dövdüğü bir çocuk bu sırada gülünce kızıyor. (Birileri kendilerini pataklarken gülen böylesi çocuklar var. Bunun bir tür hastalık olduğunu söylüyorlar). Gülmek, Boyaz için en dayanılmaz şeydir. Kendi hiçbir zaman gülmez ve başkalarının gülmelerine de katlanamaz. Boyaz’ın güldüğünü gördüğüne yemin eden bir insana, tereddüt etmeden büyük bir elbise alacağınıza söz verebilirsiniz. O gülen insanlardan değil. Kısacası, onun yüzü gülmeye uygun bir yüz değil. Boyaz kazara gülecek olsa, yüzü ağlayan bir insanın yüzünden daha kederli bir görüntü kazanıyor. (Dünyada böyle yüzler de varmış!) Gerçekten, şu gülme nasıl bir iş? Yalnız boş kafalı tembeller, bir tür bostan korkuluğu kimseler gülüyorlar. Fakat tek derdi ekmeğini kazanmak olan insanlar, kendilerini “gayret ve dindarlığın” boyunduruğuna vurmuş olanlar gülmeye zaman bulamıyorlar! Boyaz’ın hiç vakti yok gülmeye. O ya çocukları okutuyor ya da onları kamçılıyor, sürekli kamçılıyor değil, öğretmenlik de yapıyor, ama aralıksız öğretmenlik de yapıyor değil, kamçılıyor da; öyle ki, onun yaptığı bu iki işi birbirinden ayırmak ve öğretmenliğinin nerede bittiğini, kamçılama faslının nerede başladığını söylemek zor.

Ama şunu bilin ki, bizim Boyaz, hep gerektiği gibi sopa atıyordu. Dayak için her zaman bir neden bulunuyordu: Çocukların öğrenme konusunda yeterli çabayı göstermemeleri sopa yemeleri için bir neden; duaları isteksizce okumaları bir neden; anne-babalarını veya öğretmenlerini dinlememeleri bir neden; bir duayı gereğinden fazla hızlı veya çok ağır okumaları, bağırarak ya da çok kısık sesle konuşmaları dayak için bir neden; yırtık pırtık bir elbise yakası, kopmuş bir düğme, elbisedeki bir delik, vücuttaki bir sıyrık, kirli eller, dua kitabındaki bir leke, bir şeye düşkünlük, okuldan kaçmak, yaramazlık yapmak ve böyle daha neler neler... Sopa atmanın nedenleri saymakla bitmez.

Böylece Boyaz, “herkesin gözü önünde işlenen” günahları için tüm çocukları dövüyordu. Fakat “gizli işlenen” günahlar için de sopa atıyordu. Boyaz, her cuma günü bizi sopadan geçiriyor, bayram arifelerinde ve tatil öncesinde de şu açıklamayı yapıyordu bize: “Eğer yediğiniz sopalar hâlâ aklınızı başınıza getirmediyse, Tanrının izniyle, döndüğünüzde getirecektir.” Ve Boyaz, bayram veya tatil sonrasında yine eline kırbacı alacak ve diyecek ki: “Yaptığın hangi hayırlı işler için seni dövdüklerini biliyorsun herhalde.” Ve Boyaz merak ettiğinden dövecek: “Hadi, bir veledin sopanın altında nasıl durduğunu görelim bakalım...” Sözün kısası, o günlerde çocukluğumuzun o küçük, aptal dünyasına çubuklar, kırbaçlar, korku ve gözyaşları egemendi. Ve kurtulmak için de ne bir yol, ne bir çare, ne de bir umut ışığı vardı.

Ya annemin sözünü ettiği şu iyi kalpli melek? Nerde o, şu iyi kalpli melek nerde?

3

Şunu itiraf etmeliyim ki, iyi kalpli bir meleğin var olduğundan zaman zaman kuşku duyuyordum. İnançsızlığın kıvılcımı çok erken bir yaşta çocuk ruhuma düşmüştü. Çok küçük yaşta, inanç konusunda annemin beni aldattığını düşünmeye başlamıştım. Çok küçük yaşta, “nefret” denen duyguyla tanıştım. Çok, ama çok küçük bir yaşta öğretmenim Boyaz’a kin güder olmuştum.

Hem sanki Boyaz’ın kin beslemesi yok muydu?! Başımı bile kaldırmama izin vermeyen bu öğretmen: “Bu olmaz!”, “Orda durma!”, “Oraya gitme!”, “Onunla konuşma!” diye durmadan azarlardı beni. İçinde bir zerre acıma duygusu olmayan, başkaları acı çekerken zevk duyan, başkalarının gözyaşlarında yüzen, başkalarının akan kanından mest olan insanlar nasıl kin beslemezler ki?! Böylesine yüz kızartıcı başka bir ayıp var mıdır? Bir köşede anadan doğma, çırılçıplak durmaktan daha aşağılayıcı ne olabilir? Fakat Boyaz için bu az. Boyaz soyunmanı ister, pantolonunu kendin çıkaracaksın, sözümü bağışlayın, gömleğini yukarı sıyırıp başına geçireceksin, sizden bin kez özür diliyorum, yüzükoyun uzanacaksın, artık gerisi Boyaz’a kalmış, başlayacak:

Atılan her sopa

Bizim için bir gıda.

Boyaz tek başına sopa atmıyordu, kendisinin çağırdığı “sinagog şarkıcıları” olan yardımcıları bu işte ona yardım ediyorlardı. Doğal ki, yardımcılar, görevlerini Boyaz’ın gözetimi altında yapıyorlardı; dayak yardımcıları, Tanrı esirgesin, ya bir sopa eksik atarlarsa diye Boyaz’ın ödü kopuyordu.

– Daha az ders daha çok kamçı, diyordu Boyaz ve bu teorisini bir mantık yöntemiyle açıklıyordu: Yararsız dersler yetenekleri köreltiyor, ama fazla sopanın bir zararı olmuyor. Çünkü, diyor Boyaz, gelin hüküm verelim: Çocuğa öğretilen bilim doğrudan beyne yöneliyor, bu yüzden de düşünce karışıklığına götürüyor, kafayı karıştırıyor. Kamçı ise bunun tam aksi bir etki yapıyor: Darbeler iner inmez, vücudun arka kısmından girip bütün vücudu dolaşarak kafaya geçiyor, kanı temizliyor ve beyni aydınlatıyorlar. Şimdi anladınız mı?

Ve Boyaz ara vermeksizin kanlarımızı temizliyor, beyinlerimizi aydınlatıyordu.

Ne çare! Biz artık, gökten inecek olan şu iyi kalpli meleğin varlığına inanmıyorduk. Bunun bir uydurma, bir masal olduğunu, bu yalanın bizi kandırıp okula, yani Boyaz’a götürmek için uydurulduğunu artık anlamıştık. Ve bundan sonra da ah çekmeye, üzülmeye, öfkelenmeye ve bu ağır boyunduruktan nasıl kurtuluruz diye çareler aramaya başlamıştık.

4

Alacakaranlıkta, gündüz ile gecenin sınırında, ateş rengi kızıl güneş bir gece boyunca uzak kalacağı karanlık ve soğuk toprağa veda etmeye hazırlanıyor. Neşeli, cıvıltılı seslerle dolu gün tükenip yerini hüzünlü, gizem dolu bir sessizliği beraberinde getiren ve ağır adımlarla yaklaşan ıssız geceye bırakıyor. Gölgeler dümdüz duvarlara tırmanıp boylu boyunca uzuyor. Öğretmenimiz sinagoga gidiyor; karısı da keçilerle, ağzına kadar dolu süt kaplarıyla veya içinde borşç çorbası²¹ kaynayan tencereyle uğraşıyor. Bizler, yani Boyaz’ın öğrencileri de, bu sırada okuldaki sobanın başına bir kuzu sürüsü gibi toplaşıyor, ayaklarımızı altımıza bükerek yere oturuyor ve bu karanlık yerde, korkunç derecede kötü bu adamın, yani bizim şu melek Boyaz’ımızın cinayetlerini konuşuyoruz. Boyaz’ın birkaç yıllık öğrencisi olan büyük çocuklar yeminler ederek, onun hakkında korkunç şeyler söylüyorlar. Boyaz’ın birden fazla kişiyi kırbaçla döverek öldürdüğünü, üç karısını da tahtalı köye yolladığını, biricik öz oğlunu öldürmüş olduğunu ve bu tür tüyler ürpertici daha başka korkunç hikâyeler anlatıyorlar.

Büyük çocuklar anlatıyor, küçükler de dinliyorlar. Siyah gözler karanlıkta parlıyor, çocuk yürekleri titriyor. Ve sonunda, öğretmenimiz olacak bu adamda ruh olmadığı, onun kalpsiz bir insan olduğu; böyle bir insanın, Tanrının kendisine öldürmeyi emrettiği yırtıcı vahşi bir hayvandan farksız olduğu kanısına vardık... Bu canavardan nasıl kurtuluruz diye, çocuk kafalarımızda binlerce plan doğuyordu. Çocukluk işte! Her birimizin ruhunun derinliklerinde bu çocuksu planlar yatıyordu. Bir mucize yaratması için Tanrıya yalvarıyorduk: Örneğin, okulu yaksa, şu pis kırbacı alıp götürse veya Boyaz’ı... Fakat bu son dileği dile getirmeye korkuyorduk. Çocukların hayal gücü çalışıyor, fanteziler alevleniyor ve gerçekten hayaller, büyülü, tatlı hayaller doğuyordu. Zincirlerinden boşanmışçasına bir dağdan aşağı koşmak, çıplak ayakları derede suya sokup sallamak, biraz tahta atçılık oynamak, bir çitin arasından atlayıp geçmek... Gerçekleşmesi kısmet olmayan, hoş, tatlı, aptalca düşlerdi bunlar. Niçin kısmet olmayan? Çünkü dışarıdan bizim Boyaz’ın o tanıdık öksürük sesi, o tanıdık ökçelerin takırtısı, o potinlerin şak şak diye çıkardığı sesler geliyordu... Kanlarımız donuyor, gıkımız çıkmıyor, körpe bedenlerimiz sanki taşa kesiyor. Biz yeniden, ulu Tanrıya hizmet için, ders çalışmak ve dua okumak için, darağacına yürüyen hükümlülerde görülen türden bir istekle kutsal kitaplarımızın başına oturuyoruz. Dua okuyoruz, ama dudaklarımız şöyle fısıldıyor:

– Yarabbim, dünyanın hâkimi, bu firavunun, bu Haman’ın,²² bu Gogu-Magu’nun²³ özlenen sonu gelecek mi? Bu ağır, iç karartıcı boyunduruktan kurtulacağımız o gün gelecek mi? Hayır, hiç gelmeyecek! Hiç!

Biz günahsız, budala çocuklar, kendimizi böylesi düşüncelere kaptırıyoruz işte!

5

Bir gün, can sıkıcı bir anımızda, büyük gruptaki çocuklardan biri olan, Leyb-Ari’nin haylazlığıyla ünlü oğlu Velvel, bizlere dönerek:

– Çocuklar, bu canavardan nasıl kurtulacağımız konusunda değişik bir plan dinlemek ister misiniz? dedi.

Bunu söylerken, gözleri yarı karanlık odada bir kurdun gözleri gibi parlıyordu. Bütün çocuklar planı dinlemek için onun etrafını sardılar. Velvel, sözlerine, Boyaz’a daha fazla katlanmanın olanaksız olduğunu, bu şeytan herifin kanımızla yıkandığını, bizi bir köpekten daha aşağı gördüğünü, çünkü bir köpeği dövdükleri zaman ciyak ciyak bağırdığını, ama bize böyle bağırmayı bile yasak ettiğini söyleyerek başladı. Buna benzer daha başka şeyler de söyledi...

Sonra bizlere dönerek:

– Size söyleyeceklerimi dinleyin çocuklar. Bir soru soracağım size.

– Sor! diyoruz hep bir ağızdan.

– İçimizden biri hastalanırsa ne olur?

– Ne olacak, hoş olmaz elbette, diyoruz.

– Hayır, söylemek istediğim bu değil... Ben şunu diyorum: İçimizden biri hastalansa, okula mı gelir, yoksa evde kalıp yatağında mı yatar?

– Kuşkusuz, evde kalır! diye hep bir ağızdan bağırıyoruz.

Velvel devam ediyor:

– Peki, ya iki kişi hastalanırsa ne olur?

– O zaman da iki kişi okula gelmeyip evlerinde yatacak demektir.

– Ya üç kişi hastalanırsa? Diyerek sorularını sürdürüyor Velvel.

Biz ise yorulmadan onu yanıtlıyoruz:

– Bu durumda üç kişi evlerinde yatacaktır.

– Peki, ya hepimiz birden hastalanırsak, o zaman ne olur?

– Öyle olursa, hiçbirimiz evimizden çıkmayıp yataklarımızda yatacağız demektir.

– İşte böyle: Hadi, hepimiz birden hastalanalım, dedi Velvel, hoşnut bir tavırla.

Ama ona sert bir karşılık veriyoruz:

– Tanrı korusun! Sen çıldırdın mı?

– Ben çıldırmadım, aklım başımda, ama siz eşeksiniz, bu apaçık ortada. Sizden ciddi olarak hastalanmanızı isteyen kim? Ben size, okula gelmemek için sadece yalandan hastalanmamızı öneriyorum. Şimdi anladınız mı?

Böylece planını açıkladı Velvel. Plan hoşumuza gitti. Ve uyduracağımız bir hastalığı bulmak için kafalarımızı çalıştırmaya başlıyoruz. Birisi diş ağrısı öneriyor, bir başkası baş ağrısını, bir diğer öğrenci karnımızın ağrıdığını söyleyelim diyor, bir başkası da bağırsaklarımızda kurt olduğunu söylememizi öneriyor. Sonunda kararımızı veriyoruz: Ne dişimiz, ne başımız, ne karnımız ağrıyor, ne de bağırsak paraziti sorunumuz var. Herkesin aynı anda ayaklarının ağrıması gerekiyor. Çünkü söylenen öteki hastalıkları doktor hemen iyileştiriverir. Ama ayaktan şikâyetçi olursak, ayaklarımızı oynatamazsak, doktor gelsin de iyileştirsin bakalım!

– Anladınız çocuklar, yarın yataklarımızdan kalkmıyoruz. Hiç kimsenin oyunbozanlık etmemesi için birbirimizin elini sıkacağız ve yarın hiçbirimizin okula gelmeyeceğine dair ant içeceğiz!

Arkadaşımız Velvel işte böyle haykırdı. Ve birbirimize söz veriyoruz, kutsal saydığımız şeyler adına ant içiyoruz.

O akşam, düşmanı yeneceğine ve savaşı kazanacağına inanan yiğitler gibi neşeli, şen şakrak bir şekilde, şarkılar söyleyerek dağıldık evlerimize.

Çocuklar, öykümüzün en ilginç yerine geliyoruz. Bu planın, bu çocuk grevinin nasıl sonuçlandığını öğrenmek için can attığınızı anlıyorum. Sözümü tutup tutmadığımızı öğrenmek istediğinizi biliyorum. Bütün okulun aniden hastalandığı sırada, hem de aynı hastalıktan yataklara düştüğümüz o gün nasıl bir görüntü sergiliyorduk? Annelerimiz ve babalarımız ne dediler? Öğretmenimiz ne yaptı? Gönülden başarmak istediğimiz bu işte başarılı olabildik mi?

Çocuklar, ne yazık ki, size daha fazlasını anlatamayacağım, öyküyü en ilginç yerinde kesmek, sonunu başka bir güne bırakmak zorundayım...

Artık vedalaşma zamanımız geldiğinden, size sadece Boyaz’ın hâlâ yaşamakta olduğunu söylemek istiyorum kısaca. Fakat buna yaşamak denirse. Yıllar önce öğretmenlikten ayrıldı. Peki, şimdi ne yapıyor, neyle geçiniyor? Sadaka dileniyor. Eğer tesadüfen rastlarsanız (onu tanımak zor değil, o bir topal), ona sadaka verin, ona acıyın, o şimdi yaşayan bir ölü.

ÇAKI

Çalma!
Yedinci Emir

1

Dinleyin çocuklar, size bir çakının öyküsünü anlatacağım şimdi. Uydurma değil, gerçek bir öykü: Benim başımdan geçen bir olay bu.

Dünyada hiçbir şey bana bir çakı kadar cazip gelmiyordu. Bu dünyada sahip olmak istediğim tek şey bir çakıydı. Cebimde dursun, istediğim zaman çıkarıp elime alayım, canımın istediği şeyi onunla keseyim, arkadaşlarım da imrenerek bana baksınlar!

Ben hedere gitmeye başlayınca bir çakıya, daha doğrusu çakıya benzer bir şeye sahip oldum. Onu kendim yaptım. Elime bir kaz tüyü geçirdim, tüylü tarafının tüylerini kırptım, diğer tarafını da yanlamasına kestim ve bunun gerçek bir çakı olduğuna ve onunla istediğim şeyi kesebileceğime kendimi inandırdım.

– Bu kaz tüyü de nerden çıktı şimdi? Ne diye kaz tüyleriyle uğraşıp duruyorsun? diye soruyor bana, öksürükten soluğu kesilerek, rengi sararmış, kansız yüzüyle hastalıklı bir adam olan babam. Kendine oyuncak diye kaz tüyleri buldun, ha! Khe-khe-khe!

– Sende acımak yok mu? Bırak eğlensin çocuk, diyor babama, ufak tefek bir kadın olan annem –başına ipek bir şal bağlamış. Sadece keyfini bozuyorsun boş yere sen...

Bir süre sonra, okulda artık “Tevrat’a” geçtiğimiz günlerde, gerçek denebilecek ve yine kendi çalışmamla yarattığım bir çakım oldu. Annemin korsesinden çelik bir levha ele geçirdim, onu bir tahta parçasına sıkıca bağladım ve bir çömleğe sürterek biledim. Tabii, bu işlem sırasında bütün parmaklarımı da doğradım.

– Bak hele, bak, senin küçük varisin kendini nasıl boyayıp süslemiş! diye bağırıp çağırdı babam, parmaklarımı öyle bir sıktı ki, bütün kemiklerim çatırdadı. –İyi olmuş, bir şey söylemenin yararı yok!

– Ah, başımın belası! diyor annem ve gözümün yaşına bakmadan elimden çakımı çekip alıyor ve ocağın içine fırlatıyor onu. –Yeter artık, başımın belası!

Fakat bir süre sonra, başka bir çakım oldu, bu seferki gerçek bir çakıydı: Küçük bir fıçıya benzeyen tahta bir sapı ve açılıp kapanan eğri bir metal ağzı vardı. Onu nasıl elde ettiğimi bilmek ister misiniz?

Kahvaltımdan tasarruf ettim ve para biriktirdim. Bu paraya Şloymele’den bir çakı aldım: yedi kuruşu peşin, üç kuruşu da veresiye.

Ah, bu çakıyı öylesine seviyordum ki! Onu o kadar seviyordum ki! Okuldan bezgin, acıkmış, uykusuz bir halde, yediğin şamarlardan yanakların alev alev yanarak dönüyorsun (melamed Motya Duşegub bize talmudu yeni öğretmeye başlamıştı: “İneği boynuzlayan öküz.” Öküz ineğe boynuz vuruyorsa, benim de şamar yemem mi gerekiyor?!), ve ilk iş olarak, çakıyı bütün gün sakladığın siyah dolabın altından çıkarıyorsun, çünkü onu okulda üzerimde taşımaya karar veremiyordum; ama evdekilerin de çakının varlığından haberdar olmamaları gerekiyordu. Onu güzelce siliyorsun, bir parça kâğıt kesmek istiyorsun, bir saman çöpünü parçalara ayırıyorsun, daha sonra onunla bir ekmeği küçük, minik parçacıklar halinde doğruyorsun, bu parçacıkları çakının ucunu batırarak alıyorsun ve... mideye gönderiveriyorsun!

Uyumadan önce çakıyı sildim, ışıl ışıl oluncaya kadar temizledim onu, parlattım, tavan arasında bulduğum bir bileğitaşını elime aldım, üzerine tükürdüm ve çalışmaya koyuldum. Çakıyı biledim, biledim de biledim...

Babam başında takkesiyle oturuyor, kutsal kitabın üzerine eğilerek okuyor ve öksürüyor, öksürüyor ve okuyor. Annem mutfakta bir şeylerle uğraşıyor, pişi pişirmeye hazırlanıyor, bense soluklanmadan çakımı bilemeyi sürdürüyorum.

Babam ansızın irkiliyor, sanki uyuyordu da birden uyandı:

– Kim orda bir şeyi gıcırdatıp duruyor? Nedir bu gürültü? Ne yapıyorsun sen orda öyle, seni haylaz?!

Babam bana yaklaşıyor, bileğitaşını görüyor, kulağımdan yakalıyor ve öksürüyor.

– Ne-e-e? Çakı mı? Khe-khe-khe! diyor babam, hem çakıyı hem bileğitaşını elimden alarak. Güzel, aylak herif, söyleyecek söz bulamıyorum! Belki de kitabın yüzüne bile bakmıyor! Khe-khe-khe! Kitap okuyacak olsan hastalık mı kaparsın?

Hıçkıra hıçkıra ağlıyorum. Babam birkaç silleyle beni avutuyor. Annem koşarak mutfaktan geliyor, kolları sıvalı, avaz avaz bağırıyor:

– Susun, gürültü etmeyin! Ne oldu? Ne diye onu dövüyorsun? Tanrıdan kork! Niçin çocuğa darılıyorsun? Başımın belası!

– Çakı! diye bağırıyor babam, öksürmeye devam ederek. Küçük bir çocuk mu ki o?! Budala mı budala! Kh-khe-khe! Eline bir kitap alsa, kolları mı kopar?! Sekiz yaşında bir delikanlı artık!.. Ben sana çakıyı gösteririm, tembel yaratık! Çakılardan başka bir şey düşünmez oldu birdenbire! Khe-khe-khe!

Aman yarabbim, çakım artık onun eline geçmişti! Bir çakı niçin suçlu olsun ki? Babam niçin bu kadar kızıyor?

Babam bildim bileli sürekli hasta, solgun, sararmış, hep sinirli, hiçbir zaman dünyadan hoşnut değil. Bir hiç yüzünden öfkelenmeye başlıyor ve bütün hırsını benden çıkarıyor.

Sağ olsun, annem beni koruyor!

Çakımı öyle uzak bir yere fırlattılar ki, onu aralıksız sekiz gün aradım, ama bulamadım. Çakımın arkasından acı acı gözyaşları döktüm, benim eğri çakım, benim güzel çakım! Derslerde oturmak ve öküz ineği boynuzladı diye bana işkence eden öğretmen Motya Duşegub’un tokatlarını yemiş yanaklar ve kızarmış kulaklarla akşam eve dönerken onu anımsamak, öyle ağrıma gidiyor, öyle üzüyor ki beni, içimi kimseye dökemiyorum! Çakım kaybolunca ben yapayalnız kaldım, tek başıma kaldım, yetim kaldım ve geceleyin yatağımda döktüğüm gözyaşlarımı kimse görmedi. Sessiz sessiz ağladım, gözlerimin yaşını sildim ve uykuya daldım, sabah erkenden de yine okulun yolunu tuttum, yine bezgin bir “ineği boynuzlayan öküz”, yine Motya Duşegub’un şamarları, babam yine kızıyor, öksürüyor ve beni paylıyor. Ne sevinçli bir dakika, ne sıcak, tatlı bir bakış, ne bir gülücük, ne bir insan gülümsemesi var! Yapayalnızım, Tanrının dünyasında bir başımayım!

2

Bu olaydan sonra bir, belki de bir buçuk yıl geçti. Eğri çakımı neredeyse unutmuştum artık. Fakat, anlaşılan, çakılar yüzünden bütün çocukluğum boyunca acı çekmek alnıma yazılmıştı benim. Yeni bir çakı başıma bela oldu: Bu, olağanüstü, kemik saplı, ustura gibi keskin, çift çelik ağızlı harika bir çakıydı, eşi az bulunur bir çakıydı, gerçek bir Zavyalovski!²⁴

Elime birdenbire değerli bir çakının geçmesini, rüyadan başka bir yerde nasıl görebilirdim?.. Bu, üzücü ama ilginç bir olayla ilgili. Sizden rica ediyorum, beni dikkatle dinleyiniz.

Bizim tıraş olmuş yarı Yahudi yarı Alman kiracımız, müteahhit bay Herts Hertsengerts, eğer İbranice bir şey söylediyse, ona tuhaf gözlerle bakmak zorundaydım. O, başı açık olarak dolaşırdı, ne sakal ne de şakak perçemi bırakırdı ve üstündeki redingotu kısalmıştı, bağışlayın, neredeyse sırtının yarısına geliyordu! Bu Yahudi Alman veya Alman Yahudi, bana kendi garip diliyle seslendiği zaman, siz söyleyin, zembereği boşalmışçasına gülmekten kendimi nasıl alabilirdim:

– Haydi bakalım, libster knabe²⁵ Bibel’in²⁶ hangi bölümünü okuyoruz bu hafta?

– Hi-hi-hi! diye, ellerimle yüzümü kapayarak karşılık verdim ona.

– Zage, zage, mayn kindhed”²⁷ Bibel’in hangi bölümü bu haftaya düşüyor?

– Hi-hi-hi! “Bolok”²⁸ bölümü! dedim bir solukta ve kahkahayı koyveren ben, ordan kaçtım.

Fakat bütün bunlar henüz başlangıçta, kiracımızı daha yeterince tanımadığım günlerde olmuştu. Aradan epey zaman geçip de bu Alman bay Herts Hertsengerts’i daha yakından tanıyınca (bizim evde tam bir yıl oturdu), onu çok sevdim ve bana dokunmaz olmuştu. Nedense o, sabahları dua okumuyor ve ayin abdesti almayıp masada oturuyor. İlk zamanlar, böyle olmasına karşın onun hâlâ canlı kaldığına aklım ermiyordu. Nasıl oluyordu da yedikleri boğazında kalmıyordu onun? Tanrı bu dünyada onun varlığına nasıl katlanıyor? Niçin başı açık dolaşıyor ve kafasını dazlak etmiyor. Öğretmenimiz Motya Duşegub, bu yarı Alman yarı Yahudi’nin bir gulyabani olduğunu söyledi (ben bunu onun kendi ağzından işittim!): Bir Yahudi ruhu geçici olarak bir Alman’ın bedenine geçmiş. Bir süre sonra o yeniden bir kurda, bir boğaya, bir ata veya tamamen bir ördeğe dönüşebilirmiş... Ördeğe mi?

“Ha-ha-ha! Amma da hikâye ha!” diye düşündüm, içimden Alman’a acıyarak. Yalnız anlayamadığım bir şey vardı: Dindar ve içinde Tanrı korkusu taşıyan bir adam olan babam, niçin bir yıl boyunca şerefli evinde oturttu bu adamı? Bize gelip giden diğer Yahudiler de niçin ona oldukça saygılı davranıyorlar?

– Selam öğretmen Herts Hertsengerts! Saygılar öğretmen Herts Hertsengerts! Oturunuz, öğretmen Herts Hertsengerts!

Bir ara bu konuyu babama sormak istedim, ama babam beni tersledi:

– Senin aklının alacağı iş değil bu! Niçin ortalıkta dolanıp duruyorsun sen? Oturup kitap okuyacak olsan, hastalık mı bulaşır sana?! Khe-khe-khe!

Yine kitap, aman Tanrım! Oysa ben, insanların neler konuştuklarını dinlemek istiyorum!

Bir köşeye siniyor ve büyüklerin konuşmalarına, bay Herts Hertsengerts’in kahkahalarına kulak kabartıyorum, öyle tatlı tatlı dumanlar çıkardığı kalın, siyah purosunu nasıl içtiğine bakıyorum... Birden babam yaklaşıyor ve bana bir şamar aşkediyor:

– Sen gene mi burdasın? Tembel! Sen ne olacaksın, kara cahil? Halin ne olacak senin? Khe-khe-khe!

Bay Herts Hertsengerts beni koruyor:

– Aber lassen zi im! Lassen zi im!²⁹

Ama bana arka çıkmanın yararı olmuyor. Babam beni odadan kovuyor. Dua kitabını elime alıyorum, fakat canım okumak istemiyor. Neyle uğraşsam? Bir odadan ötekine gidip geliyorum bay Herts Hertsengerts’in çoğunlukla uyuduğu evimizin en güzel odasına şimdilik girmiyorum. Ah, bu oda öylesine aydınlık ve konforlu ki! Lambalar yanıyor, aynalar parlıyor. Bir masanın üzerinde kocaman gümüş bir mürekkep hokkası ve tüylü kalemler, heykelcikler, küçük atlar, taşlar, biblolar ve... bir çakı! Ah, ne harika bir çakı!.. Böyle bir çakım olsa, öyle mutlu olurdum ki! Onunla her türlü şeyi keserdim! Bileyli olup olmadığını yoklamaya herhalde değer. Ah, saçları ikiye biçer bu! Ne çakı ama! Bir dakika sonra çakı ellerimin arasında olacaktı. Etrafıma bakınıyorum ve sadece bir anlığına çakıyı cebime sokmak istiyorum... Ellerim titriyor... Kalbim öyle güçlü çarpıyor ki, nasıl küt-küt-küt attığını duyuyorum! Ansızın... birinin ayak seslerini, çizmelerin çıkardığı gıcırtıyı işitiyorum, bu o, bay Herts Hertsengerts. Ey-vah! Peki şimdi ne yapacağım!.. Çakıyı cebimde saklayacağım şimdilik, daha sonra getirir yerine koyarım. Şimdi burdan sıvışmalı, kurtulmalı, kaçmalı! Kaçmalı!..

...

Artık akşam yemeğini yiyemiyorum. Annem eliyle alnımı yokluyor. Babam benden tarafa kızgın bakışlarını fırlatıyor ve bana gidip uyumamı emrediyor... Uyumak mı? Gözlerimi yumabilir miyim? Çakı bendeyken nasıl uyuyabilirim? Onu yerine tekrar nasıl koymalı?

3

Ertesi gün sabah babam beni çağırıyor:

– Gel bakalım buraya, pırlanta çocuk! Çakıyı görmedin mi sen?

İlkin çok korkuyorum. Babam ve evdekilerin hepsi olayı biliyorlarmış gibi geliyor bana... Nerdeyse kendi kendimi ele veriyorum: “Ne? Çakı mı? İşte o...” Fakat bir şey boğazımı sıkıyor ve tepeden tırnağa titreyerek mırıldanıyorum:

– Nasıl bir çakı? Hangi çakı?

– “Nasıl bir çakı! Hangi çakı!” diyerek babam bana öykünüyor. Değerli bir çakı! Kiracımızın çakısı. Akılsız! Mankafa! Khe-khe-khe!

– Ne diye çocuğun yakasına yapışıyorsun? diyerek annem arka çıkıyor bana. Çocuğun zerre kadar suçu yok, o ise tutturmuş, çakı da çakı!

– Evet çakı, çakı! Ne demek o hiçbir şey bilmiyor? diyor kızgınlıkla babam. Bütün sabah etrafta sadece “çakı, çakı” lafı dolaşıyor, tüm evin altını üstüne getirdiler, ama o hiçbir şey bilmiyor?! “Nasıl bir çakıymış?”... Haydi git yüzünü yıka artık, haylaz! Khe-khe-khe! Boş kafalı!..

Üstümü aramadılar diye, sana teşekkürler, ulu Tanrım! Ama şimdi ne yapmalı peki? Çakıyı kuytu bir yere saklamalı. Nereye koysam ki onu!.. Hah tavan arasına! Çakıyı çabucak cebimden çıkarıyor ve onu çizmemin koncuna sokuyorum...

Ne yediğimi bilmiyorum. Lokma boğazımdan gitmiyor.

– Nereye böyle acele ediyorsun? diye soruyor babam.

– Hedere, diyorum ve kıpkırmızı kesildiğimi duyumsuyorum.

– Nasıl da gayrete gelmiş! Yeni bir dindar türedi! diye homurdanıyor babam, öfkeli bakışlarını bana yönelterek.

Kahvaltının sonuna kadar zor oturdum.

– Niçin koşa koşa hedere gitmiyorsun, küçük mümin? diye soruyor babam.

– Onu evden mi kovuyorsun yoksa? diyerek annem müdahale ediyor. Bırak çocuk bir dakika otursun!

Ve tavan arasındayım... Beyaz çakı samanların ta derinlerine saklanıyor, o orada sessizce yatıyor şimdi...

– Tavan arasında ne karıştırıyorsun sen? diye bağırıyor babam. Kara cahil! Aylak herif!

– Bir şey arıyorum, diye yanıtlıyorum babamı, korkudan da az daha yıkılıyordum.

– Ne arıyorsun sen orada? Senin neyin saklı orada, tavan arasında?

– Kit-a-a-a-p... Eski bir Talmud...

– Ne? Talmud mu? Tavan arasında mı? Aradığın talmudu buldun! İn şimdi ordan! İn, göstereceğim sana, haylazların haylazı! Khe-khe-khe! Seni soysuz!

Artık babamdan o kadar çekinmiyorum. Çakıyı bulacaklar diye ödüm kopuyor. Ölüm mü var dirim mi var? Ya bugün çamaşır asmak veya çatlakları sıvamak için tavan arasına çıkacak olurlarsa? Hayır, çakıyı ordan almalı ve daha güvenli bir yere saklamalı... Bütün vücudum korkudan titriyor. Bana öyle geliyor ki, babam beni görür görmez her şeyi anlayacak ve benden yanıt isteyecek.

Çakı için artık kuytu bir yer bulmuştum. Duvarın dibinde bir çukur var. Çakıyı oraya gömüyor ve üzerine saman atıyorum.

Hederden döndükten sonra avluya koşuyorum, çakıyı çukurdan çıkarıyorum, ama babamın sesi duyulunca onu doyasıya seyretmeye zaman bulamıyorum:

– Nereye kayboldun? Niçin dua okumuyorsun? Arabacı! Khe-khe-khe! Kara cahil!

Fakat babam bana ne kadar bağırırsa bağırsın, öğretmen beni ne kadar pataklarsa pataklasın, bütün bunlar, o paha biçilmez sevimli çakıyı, hederden döner dönmez tekrar elime aldığım zaman duyduğum sevinçle karşılaştırınca, bir şey değil. Ama bu sevinç –ne çare ki– bir korkuyla zehirlenmişti.

4

Yaz. Hava kararıyor. Ortalık serin. Havaya tatlı bir koku yayılıyor, kurbağalar vıraklıyor; ayın önünden bulut kümeleri geçiyor, onu yutmak istercesine; parlak, gümüş rengi ay bir saklanıyor, bir yeniden ortaya çıkıyor. Babam yarı çıplak, sırtında bir cübbe, otların üstünde oturuyor; bir eli koynunda, diğeri yerde; yıldızları seyrediyor ve öksürüyor. Gümüş rengi ay ışığında babamın yüzü bir ölü yüzüne benziyor. Babam tam o yerde, çakıyı gömdüğüm yerde oturuyor ve hiçbir şeyden kuşkulanmıyor. Kuşkulansa ne derdi ki?! Ne papara yerdim ama!

“Ha, –diye içimden geçiriyorum– sen ucu eğri çakımı alıp fırlattın, ama şimdi başka bir çakım var, ötekinden daha güzel ve daha sevimli! Şu an onun üzerinde oturuyor ve hiçbir şeyden kuşkulanmıyorsun. Hey gidi baba, hey!”

– Ne diye gözlerini fal taşı gibi açmış bana bakıyorsun, bir kedi gibi?! diyerek parlayıveriyor babam. Niçin kollarını kavuşturmuş oturuyorsun, belediye başkanı gibi?.. Yapacak işin yok mu senin? Gece duasını ne zaman okuyacaksın peki? Öteki dünyada yanmaman için söylüyorum!

Babam bir kez daha yineliyor: “Yanmayasın diye söylüyorum!” Demek ki pek kızmamış, kızmaktan öte, keyfi yerinde. Gerçekten de, bu kadar güzel, büyüleyici bu yaz gecesinde, öyle ki, temiz hava almak için insanı sokağa çeken bu gecede, kötü bir ruh hali içinde bulunmak olası mı?! Herkes dışarıda şimdi: Gerek babamla annem, gerek kumların üstünde kaynaşan ve taşların arasında oynayan ufaklıklar. Bay Herts Hertsengerts de şapkasız olarak avluda dolaşıyor, puro içiyor, Almanca bir şarkı mırıldanıyor, bana bakıyor ve gülümsüyor... Babamın beni kapı dışarı etmesi, anlaşılan, ona komik geliyor... Ama ben, içimden onların hepsine gülüyorum. İşte birazdan onlar kafayı vurup yatacaklar, ben ise avluda saklanacağım (kuru otların üzerinde, doğrudan doğruya yerde uyuyacağım, çünkü oda çok sıcak) ve çakımı elime alıp doyasıya seyredeceğim!

Herkes uykuda. Etrafta çıt yok. Usulca emekliyorum ve bir kedi gibi sessizce, gizlenerek dışarı çıkıyorum. Gece sessiz, hava temiz. Çakımı gömdüğüm yere doğru yavaş yavaş sürünüyorum. Onu incitmekten korkarcasına çıkarıp elime alıyorum ve ay ışığında ona bakıyorum: Gümüş gibi, bir elmas gibi parlıyor. Başımı yukarı çeviriyorum: Ay bana bakıyor, ay çakıya bakıyor. Ay niçin bana böyle bakıyor? Başımı çeviriyorum, arkamdan bakışlarıyla beni izliyor. Çakıyı gömleğimle örtüyorum, ama ay sürekli bakıyor. Galiba, bu çakının neyin nesi olduğunu ve onu nereden aldığımı biliyor ay... Almak mı? Gerçek şu ki, ben bu çakıyı bal gibi çaldım! Her zaman için, aklıma ilk olarak bu korkunç sözcük geliyor.

Çaldım! Ben bir hırsız mı oldum? Düpedüz bir hırsız mı? Kutsal kitaptaki on emirde, büyük harflerle şöyle yazıyor:

ÇALMA!

Ama ben çaldım! Peki bu yüzden ne olacak öteki dünyada halim? Çakıyı çalan kolumu kesecekler mi?! Demir çubuklarla mı dövecekler? Kızgın tavalarda beni kızartacaklar mı?.. Sonsuza kadar, sonsuza kadar orada yanacağım!.. Çakıyı geri götürmeli. Onu aldığım yere koymalı. Çalıntı bir çakı bana gerekli değil! Yarın onu aldığım yere geri koyacağım.

Bu düşüncelerle çakıyı koynuma sokuyorum ve çakı etimi yakıyormuş gibi bir duyguya kapılıyorum. Hayır, onu sabaha kadar tekrar saklamalı, tekrar toprağa gömmeli. Ama tepemde ay bana bakıyor. Neye bakıyor o? Her şeyi görüyor, o bir görgü tanığı... Usulca kuru otların içine, yani yatağıma giriyor ve uzanıyorum, ama uyuyamıyorum. Bir sağa bir sola dönüp duruyorum, uyku tutmuyor... Ancak tan yeri ağarırken uykuya daldım ve rüyamda gökteki ayı, demir çubukları ve çakıları gördüm... Sabah erkenden uyandım, gayretli bir şekilde duamı okudum, çabucak kahvaltımı ettim ve doğruca hederin yolunu tuttum.

– Seni böyle erkenden hedere çeken nedir? diye bağırıyor babam. Niçin heder seni çekiyor? Öğrenim senden kaçmıyor ya! Yemekten sonra daha iyi, doğru dürüst dua ettin!.. Ama sözcükleri yutma! Seni dinsiz! Khe-khe-khe! Utanmaz herif! İçin kötülük dolu senin!..

5

– Neden bu kadar geç kaldın? diyerek beni çağırıyor öğretmen. Başını yere eğmiş köşede dikilen arkadaşım Berele Rıjik’i parmağıyla bana gösteriyor: Görüyor musun, haylaz? Haberin olsun, bundan böyle onun adı Berele Rıjik değil. Hayır! Artık onun adı hırsız Berele!.. Çocuklar, hep bir ağızdan yüksek sesle söyleyin bakalım: “Hırsız Berele! Hırsız Berele!”

Öğretmen bu sözcükleri şarkı söyler gibi söylüyor, öğrenciler de sinagogdaki şarkıcılar gibi, onu tekrar ediyorlar:

– Hırsız Berele! Hırsız Berele!

Ben donakaldım ve bütün vücudumu bir titreme aldı. Ne demek oluyor bütün bunlar?

– Peki ya sen, bostan korkuluğu, ne diye gıkın çıkmıyor? diye bana sesleniyor öğretmen ve tokadı patlatıyor. Niçin susuyorsun, tembel? Herkesin şarkı söylediğini duyuyorsun ya! Sen de onlarla birlikte söyle: “Hırsız Berele! Hırsız Berele!”

Ellerim ve ayaklarım titriyor, dişlerim birbirine vuruyor, ama yine de bütün çocuklarla birlikte şarkıya katılıyorum:

– Hırsız Berele!

– Daha yüksek sesle, bostan korkuluğu, daha yüksek sesle! Söylediğin de anlaşılsın, diyerek beni gayrete getiriyor öğretmen.

Her birinden değişik sesler çıkan okulun bütün öğrencileriyle birlikte ben de bağırıyorum:

– Hırsız Berele! Hırsız Berele!

Öğretmen, ansızın, elinin içiyle masaya vurduktan sonra, fısıltılı bir sesle:

– Ş-ş-ş-! Kesin sesinizi!.. Şimdi mahkemeye başlıyoruz. Haydi, hır-sız Berele, diyor heceleri uzatarak, yaklaş bakalım buraya, çocuğum! Daha çabuk, daha canlı!.. Söyle, çocuk, nedir senin adın?

– Berl!

– Sadece Berl mi?

– Berl... Berl... hırsız!

– İşte böyle, benim tatlı çocuğum, işte böyle, şimdi iyi bir çocuksun sen. Ve şimdi, Berele –Tanrı sana sağlık ve mutluluk bağışlamış!– zahmet olmazsa, lütfen, Berele, pantolonunu indir! İşte böyle! Daha çabuk, daha canlı! Senden rica ediyorum, daha çabuk ve daha canlı, Berele... Hah şöyle, iki gözüm! diye heceleri uzatarak konuşmasını sürdürüyor öğretmen.

Berele, anadan doğma çırılçıplak kaldı. Sıksan yüzünden bir damla kan çıkmaz. Gözleri yerde.

Öğretmen yine aynı şekilde heceleri uzatarak, büyük öğrencilerden birini çağırıyor:

– Haydi bakalım, Gerşele Dlinnıy, gel buraya bakalım, yanıma... Daha çabuk... İşte böyle! Başından sonuna kadar, ne olduysa, hepsini sırasıyla anlat, bizim Berele bakalım nasıl hırsız olmuş... Dinleyin çocuklar, kulaklarınızı dört açın!

Ve Gerşele Dlinnıy, Meeraçudotvorts’un anısına içine sadaka (bağış) atılan ve annesinin de her cuma, akşam duasından önce, içine bir ya da iki kapik attığı kumbarayı, Berele’nin nasıl son kuruşuna kadar boşalttığını; Berele’nin kumbaraya nasıl saldırdığını; kumbaranın kilitli olduğunu, ancak Berele’nin bir yolunu bulup bir saman çöpü ve katrandan yararlanarak, kumbaradaki bütün bakır paraları peş peşe çekip son kuruşuna kadar nasıl kuruttuğunu; Berele’nin annesi hırıltılı Zlata’nın kumbarayı açtığını ve kumbaranın içinde katran sürülmüş bir saman çöpü bulduğunu; annesinin onu öğretmene şikayet ettiğini ve Berele’nin bütün bir yıl boyunca kapikleri kumbaradan aşırıp, her pazar günü kendisine iki pryanik³⁰ ve keçi boynuzu aldığını, onu fena halde kırbaçlamalarından sonra itiraf ettiğini anlatıyor. Ve bunun gibi daha neler de neler...

– Şimdi, onu yargılayın, çocuklar! Yargılamanın nasıl olduğunu biliyorsunuz. İlk defa olan bir şey değil bu. Herkes kendi yargısını söylesin: Kumbaradan paraları çalan bir hırsıza ne yapılır? Gerşele Malenkiy, sen söyle önce, bir saman çöpünü kullanarak kumbaradan para aşıran bir hırsıza ne yapılır?

Öğretmen başını yana eğiyor, gözlerini kısıyor ve kulağını Gerşele Malenkiy’e yaklaştırıyor. Gerşele Malenkiy, olanca sesiyle bağırarak yanıt veriyor:

– Kumbaradan paraları çalan bir hırsız, kan çıkıncaya kadar kamçılanmayı hak eder...

– Moyşele, kumbaradan paraları aşıran hırsıza ne yapılır?

– Hırsızı, diyor Moyşele ağlamaklı bir sesle, kumbaradan kapikleri çalan hırsızı, yere yatırmalı... İki kişi kafasına, iki kişi ayaklarına oturmalı, iki kişi de tuzlu çubukla onu dövmeliler...

– Topele Tuturetu, kumbaradan kapikleri çalan bir hırsıza ne yapılır?

Kopl Kukureku –“k” ve “g” harflerini söyleyemeyen bir çocuk– küçük burnunu siliyor ve heceleri uzatarak, tiz bir sesle kararını bildiriyor:

– Tumbaradan tapitleri çalan bir hırsız, bütün çocutların ona yatlaşmalarına ve tam yüzüne yütset sesle: “Hırsız! Hırsız! Hırsız!” diye bağırmalarına layıttır.

Bütün çocuklar gülüyor. Öğretmen, baş parmağını bir kantor³¹ gibi gırtlak çıkıntısına bastırıyor ve tantanalı bir şekilde, ruhanilerin ayin sırasında yaptıkları gibi, heceleri uzatarak şöyle diyor:

– Evet, huzura bıyıkları terlemiş Şolom, Nohem’in oğlu geliyor! Şolomcuğum, iki gözüm, söyle bakalım kararını bize: Kumbaradan kapikleri aşıran bir küçük hırsıza ne yapılır?

Yanıt vermek istiyorum, fakat dilim dönmüyor, Sıtmaya tutulmuş gibi titriyorum, boğazıma bir şey tıkanıyor. Soğuk soğuk terliyorum. Kulaklarımda bir uğultu. Artık ne önümdeki öğretmeni, ne çıplak haldeki hırsız Berele’yi, ne arkadaşlarımı görüyorum... Sadece çakılar, sayılamayacak kadar çok, beyaz renkli, çift ağızları açık çakılar uçuşuyor gözlerimin önünde ve orada, kapıların üzerinde, ay asılı duruyor, hem kıs kıs gülüyor hem bana bakıyor, canlıymış gibi... Başım dönüyor, bütün okul gözlerimin önünde tersine dönüyor: Masa, kitaplar, arkadaşlarım, kapılardaki ay ve sayısız çakı.

Dizlerimin bağının çözüldüğünü duyumsuyorum... Az sonra keçeleşeceğim. Ama yine de yıkılmıyorum, gücümü topluyor ve ayakta duruyorum...

Akşama doğru eve dönüyorum. Yüzüm alev alev yanıyor, yanaklarım yanıyor, kulaklarım uğulduyor. Bana seslenildiğini duyuyorum, fakat sözcükleri anlamıyorum. Babam bir şeyler diyor, kızıyor, beni pataklamak istiyor; annem bana arka çıkıyor, önlüğüyle beni perdeleyerek, civcivlerine kanat geren anaç bir tavuk gibi koruyor. Hiçbir şey işitmiyorum, işitmek de istemiyorum. Bir an önce gece olsa da, şu çakıdan kendimi kurtarabilsem... Nasıl yapmalı? İtiraf edip onu geri mi versem? Şu durumda, beni Berele’nin talihi bekliyor. Kimse görmeden bir yere mi atsam? Ya beni keserlerse! Onu gizlice atmalı ve artık bu iş bitmeli! Ama onu kimsenin bulmaması için nereye atmalı ki? Çatıya atsam? Takırtıyı duyarlar. Bostanın içine fırlatsam? Orada mutlaka bulurlar. Hah, nereye atacağımı biliyorum, buldum: Suya! Harika bir buluş... Çakıyı suya, kuyuya atmalı! Bu fikir çok hoşuma gidiyor. Çakıyı kaptığım gibi kuyuya doğru koşuyorum ve ellerimde, olabildiğince çabuk kurtulmam, yakamı sıyırmam gereken iğrenç bir şey, bir pislik varmış gibi geliyor bana hep. Ama yine de yazık, öylesine harika bir çakı ki! Bir dakika kadar durup düşünüyorum. Acıdan yüreğim sızlıyor. Çakının bana yar olması öyle zor ki! Fakat cesaretimi topluyor ve parmaklarımı açıyorum, cup! Çakı suya gömüldü ve gözden kayboldu. Çakı yok oldu! Bir dakika kadar daha duruyorum kuyunun başında ve kulak veriyorum: Hiçbir şey duyulmuyor. Tanrıya şükür, sonunda kurtuldum! Gerçekten, yüreğim sızlıyor, yüreğim yanıyor: Ne çakıydı, ne çakı!..

Eve gidiyorum, ay da arkam sıra beni izliyor ve ay her şeyi gördü gibi geliyor bana. Sanki uzaklardan sesini duyuyorum onun: “Yine de bir hırsızsın sen! Yakalayın, kamçılayın onu, o bir hırsız! Hır-sı-ı-ız!” Kuru otların içine sokuluyorum, yatıp uyuyorum; ve koştuğumu, sıkıntılı sıkıntılı dolaştığımı, çakıyla birlikte havada süzüldüğümü, ayın da bana baktığını ve: “Tutun onu! Kamçılayın onu! O bir hırsız! Hır-sı-ı-ız!” diye bağırdığını görüyorum rüyamda.

6

Uzun mu uzun süren bir uyku. Ağır, çok ağır bir uyku... Ateşler içindeyim. Başım uğulduyor. Her yanım kan kırmızısı olmuş. Kızgın, ateşten çıkmış çubuklarla vücuduma vuruyorlar ve ben kanlar içinde çırpınıyorum. Etrafımda yumak yumak yılanlar, kertenkeleler kıvrılıyor; ağızlarını açıyor ve beni yutmak istiyorlar... Kulaklarımın üzerinde, ilahi bir boynuzdan çıkan tekdüze ve kesik kesik sesler işitiyorum.

Birisi üzerime oturmuş, uyumlu bir sesle, heceleri uzatarak bağırıyor:

“Kamçılayın onu! Kamçılayın onu! Kamçılayın! O bir hırsız! O bir hırsız!”

Ben de bağırıyorum:

“Kurtarın, Tanrı aşkına! Ayı uzak tutun benden! Çakıyı ona verin! Niçin zavallı Berele’ye işkence ediyorsunuz! O suçsuz, onu ben çaldım! Ben bir hırsızım!..”

Başka hiçbir şey anımsamıyorum.

..................

Önce bir gözümü, sonra ötekini açıyorum... Neredeyim ben? Galiba yataktayım! Nasıl geldim ben buraya? Şu sandalyede oturan kim? Ah, sen misin anne? Anne! Annem beni işitmiyor. Anne! An-ne-e-e! Nasıl olur bu? Gırtlağımı yırtarcasına bağırıyormuşum gibi geliyor bana! Ş-ş-ş... Kulak kabartıyorum. Annem ağlıyor mu ne? Babamı, onun hastalıklı, sararmış yüzünü de görüyorum. Babam oturmuş, dua kitabının üzerine eğilerek kısık sesle bir şeyler fısıldıyor, öksürüyor, içini çekiyor ve inliyor... Ben ölmüşüm gibi bir hava var evde... Ölmüş müyüm? Birden kendime geldiğimi duyumsuyor, bütün vücudumda bir hafiflik duyuyorum. Bir kulağım çınlıyor, diğerinde de çın-n-n diye bir ses... Hapşırıyorum:

– Hapşu!

– Çok yaşa! Tanrı sana uzun ömürler versin! İyi saatlerde ol! Tanrıya şükür!

– Bu iyileştiğine işaret! Bir kez hapşırdı, bu iyileşmekte olduğunu gösteriyor. Yaradana şükür!

– Tanrı bizi yalnız bırakmadı! Tanrının yardımıyla kendini topladı. Tanrının kutsal adı üstümüzden eksik olmasın!

– Mutlaka üfürükçü Mintsa’nın arkasından gittiler: O kötü gözüyle büyü yapabilir.

– Doktoru çağırsanız, doktoru!

– Doktoru mu? Niçin? Doktoru çağırmak akılsızlık! En iyi doktor yüce yaradandır. Eksik olmasın onun adı üstümüzden! O kendi iyileştirir.

– Açılın, iyi insanlar, açılın biraz! Ne kadar boğucu bir hava! Tanrı aşkına, açılın!

– Tanrıya şükürler olsun! Onun nurlu adına şükürler olsun! Çevremde dört dönüyorlar, gözleriyle beni inceliyorlar, elleriyle alnımı yokluyorlar, hastalığımdan söz ediyorlar, nedense önümde fısıldıyorlar, alnımı yalarcasına öpüyorlar ve tükürüyorlar, ağzıma sıcak et suyu döküyorlar ve bana tıka basa reçel yediriyorlar. Beni büyük bir çabayla iyileştiriyorlar, bana bakıyorlar, beni gözbebekleri gibi sakınıyorlar, sık sık kızarmış ördek yediriyorlar bana ve küçük bir çocukmuşum gibi bir dakika olsun yalnız bırakmıyorlar beni. Annem sürekli yanımda oturuyor ve –kim bilir kaçıncı kez!– beni nasıl yarı ölü bir halde yerde bulduklarını, iki hafta boyunca nasıl umutsuz bir ateş içinde çırpındığımı ve sadece bir kurbağa gibi nasıl vakvakladığımı ve çakılar, çubuklar diye saçma sapan şeyler sayıkladığımı anlatıyor... Etraftaki herkes, Tanrı göstermesin, artık sağ kalacağımdan umudu kesmiş... Ama sonra beklenmedik bir şekilde hapşırmaya başladım, peş peşe yedi kez hapşırdım ve ölümden yaşama geçiş yaptım.

– Tanrı bağışladı! diyerek, gözlerinde yaşlarla konuşmasını bitiriyor annem. Şu, herkesçe bilinen bir şey şimdi: Tanrıyı ne zaman çağırsak, günahkâr yalvarışlarımızı duyar ve pişmanlık gözyaşlarımızı görür... Ben ve baban, çok, pek çok gözyaşı akıttık, Tanrı şimdilik halimize acıdı. Tanrı göstermesin, az daha yavrucuğum elimizden uçup gidiyordu! Neyin yüzünden ama? Kimin yüzünden? Bir veledin yüzünden, bir hırsızın yüzünden, okulda öğretmenin vücudunu kanatıncaya kadar kırbaçladığı Berele denen bir çocuğun yüzünden. Okuldan bitkin bir halde döndün. Amma da caniymiş şu öğretmen Duşegub, Tanrı cezasını versin onun! Sen, Tanrının yardımıyla, iyileştikten sonra, yavrum benim, artık seni başka bir öğretmene vereceğiz, Duşegub gibi böyle haydut, böyle cani birine değil, kahrolasıca!

Bu haber beni oldukça sevindirdi. Annemi tüm kalbimle öpüyorum:

– Canım annem, sevgili annem!..

Babam ağır adımlarla yaklaşıyor, rengi solmuş, soğuk elini alnıma koyuyor ve yumuşak bir sesle, hiç kızmadan şöyle diyor:

– Ödümüzü kopardın yahu, yaramaz şeytan! Khe-khe-khe!

Kiracımız, yarı Alman yarı Yahudi, bay Gerts Gertsengerts de, dişlerinin arasında purosuyla, tıraşlı yüzünü yatağımın üzerine eğiyor, yanağımı okşuyor ve Almanca olarak:

– Gut, gut! Gezund, gezund!³² diyor.

***

Birkaç hafta geçti, ayağa kalktım ve babam bana dedi ki:

– Haydi oğlum, okula git, çakıları ve başka budalaca şeyleri düşünmeyi bırak... Aklını başına almanın zamanı geldi! Üç yıl sonra, Tanrının yardımıyla, sen bir bar-mitsvo³³ oluyorsun! Yakında yetişkin bir insan olacaksın... Khe-khe-khe!

Babam bu sıcak sözlerle beni okula, “kedi” lakaplı öğretmen Haim’e yolluyor.

Her zaman öfkeli olan babamdan ilk defa böylesine yumuşak, tatlı sözler işitiyorum. Bir anda, onun beni alaya almalarını unutuyorum, gerek küfürleri, gerekse attığı tokatlar hiç olmamıştı sanki! Eğer utanmasaydım, atılır onu öperdim, ama –hi-hi-hi!– babamı öpmek hiç olası mı?

Okulda yemem için annem bana bir elma ve harçlık olarak iki paluşka³⁴ veriyor. Alman kiracımız da bana birkaç kapik veriyor, yanağımı okşuyor ve:

– Yubşer knabe! Gut! Gut!³⁵ diyor.

Talmudu koltuğumun altına sokuyor, mezuzayı³⁶ öpüyor ve okulun yolunu tutuyorum. Tamamen değişmiş durumdayım. Ruhuma bir hafiflik, bir neşe ve mutluluk, yeni, aydınlık, namuslu düşünceler egemen şimdi. Güneş, sıcacık ışıklarıyla beni selamlıyor. Hafif bir esinti saçlarımı okşuyor, küçük kuşlar cıvıldaşıyorlar: “cik-cik-cik!” Hava beni yukarılara kaldırıyor sanki, alıp götürüyor, canım koşmak, hoplayıp zıplamak, oynamak istiyor. Ah, bir yalancı ve hırsız değil de, namuslu bir insan olmak ne hoş, ne harika bir şey!

Talmudu sıkıca göğsüme bastırıyorum, sevinçle okula koşuyorum ve hiçbir zaman kimseye dalkavukluk etmeyeceğime, asla ve asla hırsızlık yapmayacağıma, asla ve asla kimseyi aldatmayacağıma, hep namuslu, hep doğru, hep onurlu bir insan olacağıma, içimden kutsal kitap üzerine ant içiyorum.

BİR BAYRAM GÜNÜNÜN
AKŞAM YEMEĞİ

1

– Ne olacak bu çocuğun hali, bir türlü aklım almıyor! Nasıl büyüyüp adam olacak?! Bir sümük, bir böğürtü, bir ıslak paçavra, bir sulu göz! Siz hiç boyuna ağlayan bir çocuk gördünüz mü?!

Bana bayramlıklarımı giydirirken, bir yandan da işte böyle söyleniyordu annem; bir böğrümü dürtüyor, bir pat pat diye sırtıma vuruyor, bir kulağıma yapışıyor, bir saçlarımı çekiyor veya canımı yakacak şekilde beni çimdikliyor. Üstelik ağlamamı değil de gülmemi istiyor daha! Annem, artık iyice daralmış olan bayramlık redingotçuğumun düğmelerini baştan aşağı ilikliyor ve öyle ki gözlerim yuvalarından fırlıyor. Redingotun kolları da şaşılacak derecede kısalmış: Ellerim tamamen mor kırmızı arası bir renge bürünüyor ve sanki şişmiş gibi bir hal alıyorlar. Ama bu durum annemi çileden çıkarıyor:

– Pençeler de pençe!.. diyor ve aşağı indireyim diye ellerime şaplağı yapıştırıyor. Belki aşağı indirirsem ellerim görünmez.

– Gerts dayınlara gittiğinde ellerini masanın altında tut! Sana ne dendiğini duyuyor musun? Suratın da Yavdoha’nın kızının suratı gibi kızarmasın! Gözlerini de bir kedininki gibi açma öyle! Sana söylenenlere kulak ver! Ve adam gibi otur! Ama en önemlisi burnun! Ah şu buruncuk! Buraya gel de, buruncuğuna bir çeki düzen vereyim.

Burnum orda burda “burun” sayılırken, “buruncuk” olur olmaz annem de başlıyor ona “çeki düzen vermeye”, vay buruncuğumun haline! Anlamıyorum, burnum nedense annemin karşısında, örneğin kulağımdan, kaşımdan veya gözümden daha çok suçlu oluyordu. Benim burnum da bütün burunlar gibi bir burun: Biraz kalınca, biraz kırmızı, ucu azıcık yukarı kalkık ve birazcık da sulu. Ne olmuş suluysa? Bunun için sıkıp canını mı çıkarmalı onun?

İnanır mısınız, beni bu burundan kurtarması için Tanrıya yalvardığım günler oluyordu: Varsın cehennemin dibine gitsin burun, bitsin artık bu iş.

Kendi kendime şöyle hayal ediyordum: Güzel bir sabah tamamen burunsuz olarak kalkıyorum ve kahvaltı sırasında anneme yaklaşıyorum. Annem bir çığlık atıyor: “Vay başıma! Nerde burnun senin!” Ben de ona: “Hangi burun?” diye karşılık veriyorum. Sakin bir edayla yüzümü yokluyorum elimle ve anneme, onun nasıl çileden çıktığına bakıyorum, bir zafer sevinci yaşıyorum: “Hah, oh olsun işte ona! Oğlunun burunsuz halini bilsin!.. Aptalca fanteziler! Çocukça hayaller! Tanrı yalvarışlarıma kulak asmıyor: Burnum büyüyor, annem her fırsatta ona “çeki düzen” veriyor, bense işkence çekiyorum. En çok da, örneğin Purim³⁷ bayramı gibi bir bayram gelip çattığında ve bayram nedeniyle Gerts dayımın evinde akşam yemeği için toplandığımız zaman burnumun başına gelenler geliyor.

2

Gerts dayım, sadece akrabalarımızın en zengini değil, kasabamızın da birinci zengini. Her yerde, bütün kasabalarda yalnız şunu duyarsın: “Gerts, Gerts, Gerts!..” Gerts dayımın bir çift yorga atı olduğunu, tıkır tıkır sesler çıkararak geçerken, ona bakmak için bütün kasabanın dışarı fırladığını, özel olarak yaptırılmış bir arabası bulunduğunu söylersem, her şeyi anlamış olacaksınız. Kabarık, bakır kızılı bir sakalı ve keskin gri gözleri olan Gerts dayım, kurumlu bir tavırla sağa sola sallanarak azametli bir şekilde özel arabasında oturuyor ve gümüş gözlüklerinin altından herkese tepeden bakıyor, şöyle demek ister gibi: “Yoksul parçaları, siz kim, ben kim! Ben zengin Gerts, ben hep özel arabamla geziyorum, ya siz! Sefiller, çamurlara bata çıka yaya dolaşıyorsunuz.”

Başkaları nasıl, bilmiyorum, ama ben Gerts dayıma katlanamıyorum: Onun kırmızı yüzünden, yağ bağlamış yanaklarından, bakır kızılı sakalından, gümüş çerçeveli gözlüğünden, üzerinde uzun altın bir zincir sarkan kocaman göbeğinden ve başındaki yuvarlak ipek takkeden nefret ediyorum. Fakat hepsinden çok onun öksürüğünden iğreniyorum. Dayım, öksürdüğü zaman omuzlarını çekiyor, başını arkaya atıyor ve şöyle demek ister gibi pufluyor: “Dikkat! Bu ben, Gerts, öksürdüm. Tanrı korusun, öyle üşüttüğüm için falan değil, sadece canım istedi ve öksürdüm.”

Şu akrabalarımızı hiç anlamıyorum. Purim bayramı geldiğinde ve Gerts dayımın evinde toplanmaya başladığımızda onlara ne oluyor! Öyle görünüyor ki, dayımı bir illetten daha fazla seviyor değiller; öz kız kardeşi olan annem bile, pek de o kadar özlemiyor onu. Büyük kardeşlerimin evde olmadıkları zamanlar (anlaşılan, annem fazla çekinmiyor benden), Gerts dayım için garip dileklerde bulunuyor: “Benim durumuma düşsün!” Ama başka bir kimse Gerts dayım hakkında kötü bir şey söylemeye kalkışacak olsa, annem gözlerini oyar onun. Bir gün babamın düştüğü duruma tanık oldum. Anneme sadece şunu sormuştu:

– Ne haber? Senin Gerts geldi mi?

Annem babamı öyle bir payladı ki, zavallı yerin dibine girdi.

– Ne demek “Senin Gerts”? Nedir bu sözün anlamı? Bu ifadenin anlamı nedir? Niçin özellikle “senin” diyorsun?.. Niçin?...

– Tabii ki senin, kimin olacak ya? Yoksa benim mi? diyerek kendini savunmaya çalışıyor babam.

Ama bu savunma babamı kurtarmaya yetmiyor, çünkü annem dört koldan saldırıyor babama.

– Yani benim? Benim, ha! O hoşuna gitmiyor mu senin? Sahip olduğun yüce saygınlığını mı azaltıyor? Sen, galiba, babadan kalma mirası ona harcadın?! Ve sen, kuşkusuz, hiçbir zaman hiçbir iyilik görmedin ondan!

– Hiç iyilik görmedim diyen de kim? diye karşılık veriyor babam, yumuşak bir ses tonuyla. Babam barış peşinde.

Fakat olmadı. Annem saldırıdan vazgeçmiyor:

– Anlaşılan, senin, benimkilerden daha iyi kardeşlerin var, öyle mi? Senin kardeşlerin tanınmış, iyi kalpli, varlıklı kimseler, öyle mi?

– Yeter ama! Tamam! Kes artık! Rahat bırak beni! diye babam da bağırıyor artık, şapkasını kulaklarına kadar indiriyor ve hızla yürüyüp evden çıkıyor.

Yine yenildi babam, annem ise bir kez daha üstün geldi. O her zaman üstün geliyor, genel olarak, bizim evde reisin annem olmasından değil, sorun Gerts dayımla ilgili olduğundan. Çünkü Gerts dayım varsıl bir adam, biz de onun yoksul yakınlarıyız.

3

Aslında, Gerts dayımla kafa yoracak zamanımız var mı ki? O mu aşımızı suyumuzu veriyor, bir iyiliği dokunuyor mu bize? Bilmiyorum, bir şey söyleyemiyorum. Sadece şunu görüyorum ki, bizim evdeki herkes, küçüğünden büyüğüne, ölümden korkar gibi ondan korkuyor. Purim bayramı yaklaşıyor ve bizim evde, daha iki hafta öncesinden hazırlıklara başlanıyor. Solgun benizli, avurtları çökük ve dalgın siyah gözlü bir delikanlı olan ağabeyim Moyşe-Avroom, onun yanında “Gerts dayının evinde masada...” diye söz açılmasın yeter ki, hemen şakaklarındaki saç lülelerini düzeltmeye başlıyor. Artık, iki ablamdan –Miryam-Reyzl ile Hane-Rohl’dan (onlardan biri nişanlı)– söz etme zamanı! Onlar, Gerts dayımın evine gidilecek akşam için kendilerine “son model” giysiler dikmeye koyuldular ve güzel dokuma tarakları ile örgü için kurdeleler satın aldılar. Ablalarım potinlerini de onaracaklarını ümit ediyorlardı, fakat annem, kızlarının sersefil, neredeyse yalınayak dolaşmaları onu çok üzdüğü halde, bu işi Paskalya’ya kadar erteledi. Özellikle Miryam-Reyzl için yüreği yanıyor: Damadı olacak gencin, kızının yırtık pırtık potinlerle dolaşmasını görmezlikten gelmesi annemi rahatsız ediyor. Zaten az çekmiyor nişanlısından ablam. Üstelik nişanlısı, kendini muhasebeci diye tanıtan, oysa bir uncu dükkânında sadece yamaklık eden bir kara cahil, o yine de muhasebeci olmayı kafaya koymuş. Kendisi için, görüyor musunuz, nişanlısının, yani ablamın, bir prenses gibi son modaya uygun giyinmesi, onun açısından gerekliymiş. Her cumartesi öğle yemeğinden sonra, uncu yamağı bize konuk geliyor. Ablalarımla birlikte pencerenin önüne oturuyor ve başlıyor konuşmaya; hemen her zaman giysilerden, yeni elbiselerden, cilalanmış lastikli potinlerden, moda olan tüylü şapkalardan, dantelli şemsiyelerden söz ediyorlar. Onlar ayrıca, beyaz bir çarşafla güzelce örtülmüş, üzerine de gerçek, sıcak pazenden bir battaniye yayılmış, kuş tüyüyle doldurulmuş kırmızı kılıflı döşeklerden de söz ediyorlar. Kışın böyle bir yatakta yatmak bir zevk! Ablam Miryam-Reyzl’in gelincik çiçeği gibi kızardığını görüyorum. Ne yaparsın, onun karakteri böyle. Nişanlısının gözleri istemeden onun ayaklarına takılınca, çabucak sandalyenin altına gizliyor onları, korkuyor, sanki nişanlısı onun çarpık ökçelerini ve dışarı fırlayan parmaklarını fark etmedi de!

4

Ertesi gün, megilanın³⁸ okunuşundan sonra annem babama soruyor:

– Sen hazır mısın?

– Ben çoktan hazırım, diye yanıt veriyor babam ve bayramlık paltosunu sırtına geçiriveriyor. Çocuklar hazır mı?

“Çocuklar da hazır sayılırlar”, diyor annem, çocukların, yani ablalarımın hazırlanmalarının daha uzun süreceğini çok iyi bildiği halde.

Ablalarım daha saçlarını tarıyorlar, saçlarına badem yağı sürüyorlar, süsleniyorlar, yeni giysilerini giyiyorlar, parlasınlar ve yeniymiş gibi görünsünler diye potinlerine kaz yağı sürüyorlar. Aman da ne parlama ya, ökçeler –ah şu ökçeler!– tamamen yok olmuş, parmaklar da neredeyse dışarı fırlıyorken!.. Bir şey uydurmaya gerek var mı? Nasıl olsa, Allahtan ki, ablamın nişanlısı potinleri fark etmiş değil! Ve şeytan, sanki inat olsun diye, onu, yakası güzelce kolalanmış bir elbise giyen ve modaya uygun yeşil bir kravat bağlamış olan şu uncu yamağını bize getiriyor. Kirli tırnaklarıyla iri ve kızıla çalan elleri, güzelce kolalanmış beyaz kolluklardan dışarı fırlamış. Yeni kesilmiş saçları dimdik duruyor. Uncu yamağı cebinden, etrafa keskin bir parfüm kokusu (karanfil ile aynısefa karışımı) yayan beyaz, kolalı bir mendil çıkarıyor ki, ben hapşırıyorum; hapşırırken de redingotçuğum çatırdayarak sökülüyor ve iki düğmesi kopup fırlıyor.

Eh, annem o anda paparayı veriştiriyor bana:

– Tam bir ahmak! Düğmeler de durmuyor üzerinde! Patlayasın e mi! İplik takılı iğneyi kapıyor ve kopan düğmelerimi dikmeye başlıyor.

Herkes hazırlığını tamamladıktan sonra, bayram gününün akşam yemeği için Gerts dayımların evinin yolunu tutuyoruz. En önde, paltosunun eteklerini yukarı toplayarak babam yürüyor; onun arkasından, sokak içinden çıkılmaz bir çamurla kaplı olduğu için, erkek çizmeleri giymiş olan annem adımlıyor; annemi, ellerinde şemsiyeleriyle iki ablam izliyor (Purim bayramında şemsiyelerin neden gerekli olduğunu, siz bilmiyor musunuz yoksa?); ablalarımın arkasından ağabeyim Moyşe-Avroom yürüyor. Ağabeyim beni elimden tutuyor, neresi daha az çamur diye yere bakıyor, ancak her defasında bir su birikintisine basıyor ve bir tarafı yanmış gibi çığlığı koparıyor: “Uf-f-a!” Uncu yamağı, eniştemiz olacak genç, ayaklarında yeni ve derin galoşlarıyla –aramızda galoşlu olan tek kişi!– yolun yan tarafından yürüyor ve her dakika, herkes duysun diye yüksek sesle bağırıyor:

– Ah, ayaklarımda şu galoşlar da olmasa!

Ve böyle çamurlara bata çıka, akşam yemeği için Gerts dayımın evine geliyoruz.

5

Dışarısı daha gündüz olmasına karşın Gerts dayımların evinde mumları yakmışlar, evin içinde çok sayıda mum yanıyor; masanın üzerinde bir lamba, duvarlarda da kollu şamdanlar yanıyor. Sofra kurulmuş. Yemek masasının üzerinde kocaman, dev gibi bir haşhaşlı bayram böreği duruyor. Masanın etrafında yakın akrabalarımız öteye beriye gidip geliyorlar: Bütün amcalar-dayılar, teyzeler-halalar ve onların erkek ve kız çocukları –sana şükürler olsun Tanrım, her bakımdan, biri diğerinden daha yoksul. Aralarında kısık sesle konuşuyorlar ve gergin bir şekilde bekliyorlar.

Gerts dayım ortalarda görünmüyor. Mor dudaklı ve takma dişli, fakat inci takılar takmış bir kadın olan teyze, endişeli bir şekilde masanın etrafında dört dönüyor; bize uğursuzluk getirebileceğini zerre kadar düşünmeden, sol eliyle bizi sayarak masaya tabakları diziyor.

Ve işte kapı açılıyor, tepeden tırnağa bayramlık giysiler içinde Gerts dayım görünüyor. Üzerinde geniş kollu ipek bir redingot, başında da sadece Purim bayramında ve Paskalya’da verdiği resmî havadaki akşam yemeklerinde giydiği bir kürk şapka var. Bütün akrabalar yerlere kadar eğilerek onu saygıyla selamlıyorlar. Erkekler tuhaf bir şekilde gülümsüyorlar, ellerini ovuşturuyorlar. Kadınlar onun bayramını kutluyorlar. Biz çocuklar ise put gibi ayakta dikiliyor ve “pençelerimizi” nereye koyacağımızı bilemiyoruz.

Gerts dayım, gümüş çerçeveli gözlüğünün altından bizlerin, yani akrabalarının üzerinde kısa bir göz gezdiriyor ve bir kez öksürdükten sonra, elini belli belirsiz sallıyor:

– Hadi, niye oturmuyorsunuz? Oturun, işte sandalyeler!

Bütün akrabalar hemen masaya çöküyorlar, fakat hepsi de altlarındaki sandalyelerin kenarlarına oturuyor, sanki bir şeyi bozacakmış gibi masaya dokunmaya korkuyorlar. Salona derin bir sessizlik çöküyor. Mumların çıtırtısı duyuluyor; insanın gözleri kamaşıyor, can sıkıcı bir hava... Herkes aç olmasına karşın, hiç kimsenin canı yemek istemiyor, herkesin iştahı kaçmıştı.

– Ne diye susuyorsunuz? Konuşun! Bir şeyler anlatın! diyor Gerts dayım ve öksürüyor, omuzlarını çekiyor, başını arkaya atıyor ve burnundan pufluyor.

Akrabalar susuyorlar. Gerts dayımın yanında masada hiç kimse tek kelime söylemeye cesaret edemiyor. Erkekler aptal aptal gülümsüyorlar: Bir şeyler konuşulmak isteniyor, ama hiç kimse ne konuşacağını bilmiyor; kadınlar şaşkın şaşkın birbirlerine bakıyorlar, biz ise, yani çocuklar, hummaya tutulmuş gibi sabırsızlıkla yanıp tutuşuyoruz. Ablalarım sanki hayatta ilk kez karşılaşıyorlarmış gibi birbirlerine bakıyorlar. Ağabeyim Moyşe-Avroom gözünü bir noktaya dikmiş, beti benzi atmış ve yüzünde bir korku okunuyor. Hayır, hiç kimse masada Gerts dayımın yanında ağzını açıp tek kelime olsun söyleme cesaretini gösteremiyor. Sadece adamın biri, her zaman ve her yerde olduğu gibi, kendini iyi hissediyor –bu kişi uncu yamağı, bizim Miryam-Reyzl’in nişanlısı. Arka cebinden büyük, kolalanmış ve güçlü bir kokuyla kokulandırılmış bir mendil çıkarıyor, kendi evindeymiş gibi büyük bir gürültüyle sümkürüyor ve şöyle diyor:

– Purim bayramında böylesine çamur olması, şaşılacak şey! Neredeyse galoşlarımı toplayacağım diye hep korktum...

– Kim bu genç adam? diye soruyor Gerts dayım.

Gümüş çerçeveli gözlüğünü çıkardıktan ve bir kez öksürdükten sonra, Gerts dayım, omuzlarını çekiyor, başını geriye atıyor ve burnundan pufluyor.

Babamın, öldürüleceği belli olan bir adam gibi zor işitilir bir sesle şöyle dediği duyuluyor:

– Bu benim... benim nişanlı... kızım Miryam-Reyzl’in nişanlısı... Hepimiz yerlerimizde donakalıyoruz, Miryam-Reyzl ise –hey Allahım!– Miryam-Reyzl samandan bir çatı gibi alev alev yanıyor.

Gerts dayım tekrar keskin gri gözleriyle akrabalarına bakıyor, bir kez daha bize “khe-khe”lerini ihsan eyliyor, omuzlarını çekiyor, başını geriye atıyor, burnundan pufluyor ve:

– Ne oldu size, ha? Ellerinizi yıkayın. İşte su! diyor.

6

Bütün akrabalar, ellerini yıkadıktan ve çabucak dualarını fısıldadıktan sonra yeniden masanın etrafına diziliyorlar ve Gerts dayım ne zaman yemek duasını edecek ve bir öküzden daha küçük olmayan şu bayram böreğini ne zaman kesecek diye bekliyorlar. Hepsi de dilsizler gibi oturuyorlar. Bizler artık memnuniyetle bir şeyin tadına bakabiliriz, ama Gerts dayım, inadına, her türlü resmî kabul kurallarını uyguluyor. Bir de dindar olacak!.. Beklemekten canımız çıktı. Hele şükür böreği kestiler. Fakat Gerts dayım, o keskin gri gözlerini bizlere öyle bir çeviriyor, öksürüyor, omuzlarını çekiyor, başını arkaya atıyor ve burnundan öyle bir pufluyor ki, bir lokma olsun geçiremiyoruz boğazımızdan.

– Niçin şarkı söylemiyorsunuz, ha? Bir şey söyleseydiniz! Ne de olsa ülkede Purim bayramı bugün!

Akrabalar birbirlerine bakıyorlar, fısıldaşıyorlar, biri diğerinin kulağına eğilerek:

– Bir şey söyle! diye fısıldıyor.

– Sen söyle!

– Niçin sen değil de ben?

Uzun süre bu şekilde çekişiyorlar, derken, sonunda İtsya amcanın oğlu Avreml atılıyor. Bu, yüzü tüysüz, gözlerini kırpıştıran, ince sesli, nedense kendini şarkıcı sanan bir genç.

Avreml’in nasıl bir şarkı söylemek istediğini bilmiyorum. Fakat Avreml, iki parmağıyla gırtlağına basıp da yüzü ağlamaklı bir hal alırken, sesi bir anda eğreti ve doğallıktan uzak incelikte, tuhaf denebilecek ve can sıkıcı bir tona bürünürken, gülmemek için bir melek, hatta tanrı olmak gerekirdi. Bu sırada çocuklar da oturuyor ve faltaşı gibi açılmış gözlerle ona bakıyorlar! Hayır, katıla katıla gülmemek kesinlikle mümkün değildi!

Ve ilk ben zembereği koyverdim. Bununla birlikte annesinden ilk şamarı yiyen de ben oldum. Ama annemin şamarı ateşimi söndürmedi, aksine, oradaki çocuk sürüsünün kahkahalarla gülmesine yol açtı ve ben bir kahkaha daha koyverdim. Bu yeni kahkaha da yeni bir şamarı davet etti. Yeni bir şamar, arkasından yeni bir kahkaha; bir kahkaha, arkasından bir şamar daha... Ve bu durum, sonunda beni salondan mutfağa, mutfaktan da dışarı çıkarmalarına kadar bu şekilde sürdü; daha sonra ise, dayağa alışmış bu çocuğu, her yanı yara bere içinde, kanlı gözyaşları akıtan bu çocuğu alıp eve götürdüler.

O akşam kendime de, bayrama da, bayram gününün akşam yemeğine de, İtsya amcanın oğlu Avreml’e de lanetler okudum, ama en büyük laneti Gerts dayıma okudum; beni bağışlasın: En iyisi o şimdi artık çekip gitsin bu dünyadan. Mezarının başına bir mezar taşı, mezarlığımızın en güzel anıtı dikilir; anıtın üzerinde de, Gerts dayımı hayattayken farklı kılan erdemleri altın harflerle sıralanır:

“Burada dini bütün, iyi kalpli, dost canlısı, namuslu, eli açık, güler yüzlü, yardımsever, herkese karşı nazik (vb. vb.) bir insan yatıyor.

Ruhu cennette huzur ve rahata ersin.”

KRAL ARTAKSERKS’İN³⁹
KONUĞU OLMAK

1

Ben çocukluğumda, daha küçük bir çocukken kimlere imrenmiştim biliyor musunuz?

Artakserks’e.

Hindistan’dan Habeşistan’a kadar uzanan ve egemenliği altında yüz yirmi eyaleti bulunduran o krallıktan dolayı değil. Hayır, başında altın bir taç ve elinde de uzun bir altın krallık asasıyla terzi Kopel ortaya çıktığında ona imrenmiştim. Taç diye altın rengi parlak kâğıttan bir külâh geçirmişti başına, kraliyet asası ise bir süpürgeden çekip çıkarılmış ve aynı parlak kâğıtla da sarılmıştı.

Eski püskü, içi dışına çıkmış bir kaftanı güçlükle sırtına geçirdiği ve keten liflerinden karmakarışık kocaman bir sakalı çenesine yapıştırdığı gün, sarayın ilk hükümdarı Mordehay’a (ayakkabıcı Leyvi) imrenmiştim.

Kraliçe Vaşti’ye de (marangoz Motele) imrenmiştim. Onun üzerindeki uzun kaftan bir kadın giysisiydi; oynadığı kadın rolünün daha inandırıcı olması için de sakalı bir şalla kapatılmıştı.

Ama önüne yeşil bir önlük bağlamış olarak ortaya çıkan kraliçe Esfir’e (sinagog görevlisinin yardımcısı Eyzer) ya da başına kafatası biçiminde bir başlık geçirmiş Haman’a (öğretmen Yosk’un yardımcısı) sanki imrenmemiştim gibi geliyor bana!..

Fakat hepsi bir yana, yetim Fayvel’in yerinde olmak için can atmıştım: Ona kırmızı bir gömlek giydirmişlerdi ve o, sahnede mümin Yosif’i (Yusuf) canlandırıyordu. Erkek kardeşleri, Yosif’in sırtındaki kırmızı gömleği sıyırıp çıkarıyor ve onu içinde aslanlar olan bir mağaraya atıyorlardı. Mümin Yosif, diz çöküp kollarını göğsünde çaprazlama birleştirerek yalvarıyordu; azgın vahşi hayvanlar ona dokunmuyorlardı. Bu sırada Yosif hüzünlü bir şarkı söylüyordu, insanın yüreğine işleyen dokunaklı sözleri vardı bu şarkının:

Ejderhalar, yılanlar

Kapatın ağzınızı!

Kapatın ağzınızı!

Yoksa bilmiyor musunuz,

Yoksa bilmiyor musunuz,

Bilmiyor musunuz yoksa, kimim ben?

Ben mümin Yosif,

İsaak’ın torunu,

Yakovıun oğlu,

Yakovıun oğlu!..

Mümin Yosif anadan babadan öksüzdü, bir zavallıydı. O, daracık bir ibadethanenin bodrumuna sıkışmış ve her şeyden yoksun olarak yaşıyordu. Yine de ben, varlıklı bir ailenin çocuğu, öğretmen Meir’in torunu olan ben, bu bir gün için, şu bayram günü için yetim Fayvel ile seve seve yer değiştirirdim.⁴⁰

Uzun zamandır beklenen o sevinçli gün gelmişti işte! Çıplak ayaklarıyla vıcık vıcık çamurlu karları çiğneyen bir çocuk sürüsü eşliğinde, kasabanın çamurlu sokaklarında kapı kapı dolaşan gezgin komedyenleri, sabahın daha ilk saatlerinden itibaren sabırsızlıkla bekliyordum.

Ah, bu neşeli baldırıçıplak çocuk sürüsüne karışıp gitmek nedense yasaktı bana! Hayır, bu çocuksu sevinçler benim için değildi. Bana yasaktı, bana yakışmazdı: Ben varlıklı bir ailenin oğluyum, ben öğretmen Meir’in torunuyum. Kulübesinde çile çeken bir köpek gibi bütün gün evin içinde çile çekmem gerekiyor; akşama da büyükbabam öğretmen Meir’in evinde, bayram gününün akşam yemeğinde, terbiyeli bir çocuk olarak büyüklerimin yanında oturmak zorundayım.

İşte büyükbabam öğretmen Meir’e gidiyoruz. İkide bir dönüp, gürültülü bir kalabalık halinde geçenlere, komedyenlerin yürüdüğü tarafa bakıyorum.

– Ne diye topaç gibi dönüp duruyorsun? diye babam bana bağırıyor.

–Nazar değmesin, sen artık büyüdün! diyerek annem de vaız veriyor. –Terbiyeli olman gerek. Şurda bir ay sonra, Tanrının izniyle, sekiz yaşını dolduracaksın. Tanrı sana yüz yirmi yıl ömür versin!

O kendisi bile, arada bir başını çevirip bakmaktan kendini alamadığı halde, ağabeyim Moyşele, alaycı bir dille:

– Ona dokunmayın! Onun komedyenlerden koptuğunu göremezsiniz! diyor.

– Yürü artık, kımılda! diyerek böğrüme indirdiği bir tekmeyle beni sıkıştırıyor din öğretmenim İtsya, benim acımasız işkencecim ve celladım.

Gözlerimi yere indirerek, yoldaki çamurla karışık erimiş karlara bakıyor ve büyüklerimden geri kalmamaya çabalıyorum. Dayanılmaz düşünceler ise beynimi mengeneye alıyor: “Hep büyüklerle bir arada olmak! Hep bir öğretmenle birlikte, onun sürekli gözetleyen bakışlarının altında olmak!.. Sabah ve akşam, normal günlerde ve bayramda, insanı yerin dibine batırmak için, bir öğretmenin enfiyeden kızarmış burnunun bir an olsun gözlerinin önünden ayrılmaması!”

2

Büyükbabam öğretmen Meir kasabanın ilk zenginidir, küçük bir kral gibi yaşıyor. Tavanında kocaman bir avizenin asılı olduğu geniş bir salon. Duvarlarda halılar. Büyükannem Nehama’nın yılda sadece iki kez, Paskalya ve Purim bayramında getirip yemek masasını süslesin diye koyduğu yedi mumluk ağır gümüş bir şamdan. Büyükbabamın evinin her köşesi göz alıcı bir ışıkla aydınlanıyor.

Yeşil bir deriyle kaplı geniş koltukta büyükbabam öğretmen Meir oturuyor. Büyükbabam seyrek sakallı, burnu kemerli, saçları kırlaşmış ve ışıl ışıl parlayan kara gözlü, cılız bir adam. Belini ipek bir kuşakla bağladığı uzun ipek bir redingot giymiş, başına da sivri bir kürk şapka geçirmiş. Masanın üzerinde safran sarısı ve kuru üzümle kaplı kocaman, oldukça büyük, haşhaşlı bir bayram böreği duruyor. Böreğin ucundan birazcık koparılmış bile.

Büyükannem Nehama, uzun boylu, genç görünümlü, hâlâ eski güzelliğinin izlerini taşıyan bir kadın. Üzerinde altın rengi, beyaz benekli ipek bir giysi var. Saçlarında, tam alnının üzerinde elmaslarla süslü bir halka, boynunda inci bir gerdanlık, kulaklarında küpeler, parmaklarında değerli taşlarla süslü yüzükler göze çarpıyor. Büyükannemin önünde sıcak, nefis kokan, iyice biberlenmiş, soğanla, şekerle, kuru üzümle ve birtakım baharatlarla tatlandırılmış balıkla dolu kocaman bir tepsi duruyordu. Büyükannem herkesin tabağına bir balık koyuyor. Bu sırada güzel ipek başörtüsünün uçları kulaklarına çarpıyor ve alnındaki elmaslar yanar döner bir şekilde oynuyor. Yüzünde tatlı bir gülümseme ışıyor.

Masada bir yığın insan vardı. Bütün amcalar-dayılar ve bütün halalar-teyzeler, çok sayıdaki çoluk çocuklarıyla birlikte gelmişlerdi. Öyle ki, bir alışkanlığa göre, bütün amcalar-dayılar ve bütün halalar-teyzeler, hatıra olsun diye, kendi çocuklarına ölmüş büyükbabaların ve büyükannelerin, ölmüş amcaların-dayıların ve halaların-teyzelerin adlarını vermişlerdi, her ailede erkek ve kız çocuklarının bazıları aynı adları taşımaktaydılar. Örneğin, Podek amca ile karısı Tsivya teyzenin Moyşele, Gerşele, Velvele adlarında üç oğulları ile Sorele ve Feygele adlarında iki kızları vardı. Onları Moyşele, Gerşele, Velvele ve Notele adlarında dört erkek ve Sorele, Feygele ve Rohele adlarında üç kız çocukları olan Naftolya amca ile Debora teyze izliyordu. Avraam amca ile Sosi teyzenin Moyşele, Gerşele, Velvele, Notele ve Yankele adlarında beş erkek ve Sorele, Feygele, Rohele ve Taybele adlarını taşıyan dört de kız çocukları var. Bereş amca ile Ester teyzenin altı erkek çocukları var... ve daha bunlar gibi pek çok...

Bu listeyi uzatmaya gerek var mı? Herhalde yok, aman nazar değmesin! Bir gün büyükbabam merakından, evindeki yemek masasında kaç boğaz oturuyor diye saymaya yeltendi.

“Bir değil, iki değil, üç değil, dört değil, beş değil, altı değil, yedi değil...”⁴¹ Ama o anda büyükannem sert bir tavırla lafı büyükbabamım ağzına tıkıverdi: “Tfu, Tanrı iyiliğini versin! Bu saymak da neyin nesi? Tanrıya şükür, herkese yetecek kadar tabak var!”

Genel olarak, aile bireyleri bir araya geldiklerinde, büyükbabam işaret vermeden hiç kimse masaya geçip oturmazdı. Büyükbabam öğretmen Meir, her şeyde düzenli olmayı sever. Bütün amcalar-dayılar ile halalar-teyzelerin yan yana oturmaları için, yer düzenlemesini şöyle yapıyor: Amca amcanın, teyze teyzenin yanında. Bir erkek çocuk erkek kardeşinin, bir kız çocuk kız kardeşinin yanında oturmasın diye, bizi, yani çocukları ayrı ayrı oturtuyorlar: Kardeş olan erkek ve kız çocuklar, diyor büyükbabam, hiçbir zaman aralarında iyi geçinemezler. Bu nedenle Moyşele, kardeşi olmayan Gerşele’nin yanına, Gerşele kardeşi olmayan Velvele’nin, Velvele kardeşi olmayan Notele’nin, Notele kardeşi olmayan Yankele’nin yanına oturmak zorunda kalıyor, ve bu böyle sürüp gidiyor. Kızları da bu düzende oturtuyorlar: Sorele kardeşi olmayan Feygele’nin yanına, Feygele Rohele’nin, Rohele Taybele’nin yanına oturtuldu. Bir tek benim durumum düzene aykırı oldu ve beni celladımın (öğretmenim Bay İtsya’nın) yanına oturttular. Öğretmen İtsya, benim için sadece bir öğretmen değil, aynı zamanda bir terbiyeci, akıl hocası ve sanki bir lala. Bana görgü kurallarını öğretiyor: yemek masasında nasıl oturulur, kaşık nasıl tutulur, nasıl yemek yenir ve nasıl su içilir.

– Yemek masasına otururken, diye akıl veriyor bana, adam gibi otur. Önüne bak ve ellerini masanın altında tut. Yemek sırasında konuşma. Et suyuyla yapılmış erişte yerken, kaşığına ne kadar erişte alıyorsan o kadar da et suyu al; ikinci lokmayı aldın, kaşığını tekrar masaya bırakıyor ve ağzını siliyorsun. Önündekini soluklanmadan kaşıklamak yok, görmemiş bir fukara çocuğu gibi.

Yanımda oturan öğretmen İtsya, bir dua fısıldadıktan sonra, önce cebinden kırmızı bir mendil çıkardı ve mendili öyle bir silkti ki önümdeki tabağa enfiye tanecikleri döküldü; daha sonra, bir borudan geçerken kulakları sağır eden ve uluma şeklinde sona eren sese benzer keskin bir ses çıkararak sümkürdü. Bu arada, bir an olsun gözünü üzerimden ayırmıyordu, “adam gibi” oturuyor muyum diye bir gözüyle sürekli beni kolluyordu.

Büyükbabam, ilk kadeh şarabı devirdikten sonra parmaklarını şıkır şıkır şıkırdatarak, tatlı, kadifemsi bir sesle şarkı söylemeye başladı:

– “Roza Yakova...”

Ve bütün ev halkı koro halinde şarkıya katıldı:

– “... düğün bayram ediyor ve keyif çatıyor!”

Uyumsuz koro giderek daha yüksek ve canlı bir sesle şarkı söylüyor. Öğretmenim İtsya –pek iyi bir şarkıcı olmasa da, sesi bir dana sesine benzese de– coşkuyla, yürekten söylüyor şarkıyı: Ağzını açarak, gözlerini kısarak ve başını bir tarafa eğerek söylüyor; orta parmağıyla masaya vuruyor ve bütün tavırlarıyla, kendisinin de koroya katıldığını büyükbabama göstermeye çalışıyor. Bir yandan da, âdet olduğu üzere, acaba “adam gibi” oturuyor muyum diye, yan gözle bana bakıyor.

3

Büyükbabamla büyükannem dışında herkese “sen” diye hitabeden, kırmızı kaftanlı yaşlı uşak Tanhum gelip haber veriyor:

– Komedyenler geldi.

“Komedyenler” sözünü duyar duymaz, bütün çocuklar –tabii ben de– masadan fırladılar ve bir anda başında altın bir taç parlayan kral Artakserks’in etrafını sardılar.

Kumpanyanın bütün oyuncuları hep bir ağızdan:

– Bayramınız kutlu olsun! dediler.

Ve tiyatro oyuncuları hemen iki sıra halinde dizildiler. Kral Artakserks, gururlu bir edayla altın bir sandalyeye kuruldu. Kralın yaveri Memuhon (arabacı Haim), tek ayağı üzerinde durup bir topal taklidi yaparak şarkı söylemeye başladı:

Ben Kral Artakserks’in kabilesinden Memuhon,

Daha çok genç, tüysüz bir beyefendiyim.

Tek ayak üstünde önünüzde duruyorum

Ve tatlı sesimle şarkı söylüyorum.

Kral Artakserks soruyor:

Niçin geldin sevgili köle Memuhon?

Benim yurdumda neler duydun?

Memuhon yanıtlıyor:

Kral Artakserks inansın ki,

İnsanlar bir Haman’ı

Selamlamak istemiyorlar sanki.

Öfkeli Kral Artakserks köpürerek bağırıyor:

Kimmiş cüret eden karşı gelmeye,

Krallığım topraklarına gönderdiğim emirlerime?!

Memuhon yanıt veriyor:

Bir Yahudi cumartesileri yemek yemiyor,

Ne sakalını, ne de bıyığını kesiyor.

Okuma-yazma öğretiyor çocuklarına.

Nasıl katlanırsın kendi ülkende sen buna?

Kral Artakserks emrediyor:

Madem öyle, getirin onu bana!

Asalım onu yüksek bir çam ağacına!

Memuhon bağırarak çağırıyor:

Gir, gir haydi, durma,

Mondriş, sen kardeşsin bana.

Mondriş (Mordehay) karmakarışık bir sakalla içeri girer. İlk önce, eski kabilesini ve soylu atalarını örnek verip, kralın önünde her yola başvurarak kendini haklı gösterir:

Avraam, İsaak ve Yakov’dur benim atalarım,

Sofuca işlerdir benim acı ve hüzün kaynaklarım.

Mondriş şarkı söyler gibi bitirir sözlerini:

Acılar, acılar dayanmaz bize,

Ey Haman, eğer namus şeref varsa sende!

...

– Sen mümin Yosif misin? diye sordum, birazcık yan tarafta duran öksüz Fayvel’e.

Yüzü kederliydi, yorgun ve bezgin bir görünüşü vardı.

– Ben mümin Yosif’im.

– Bugün o rolü oynayacak mısın?

– Emrederlerse oynayacağım... diye karşılık verdi mümin Yosif ve ağzını kulağıma dayayarak fısıldadı:

– Böreğinizden bir parça versene bana.

– Görürlerse beni haşlarlar, dedim fısıltıyla ona.

– Kimsenin görmemesi için, şöyle çekip alacaksın, dedi mümin Yosif, gözleri şimşeklenerek.

– Bu çalmak demek değil mi? diye sordum.

– Hiç de çalmak demek değil.

– O halde ne demektir bu peki? diye yeniden sordum. Çalmak değil de yerinden mi oynatmak?

– Açlıktan ölüyorum, canım çekiyor, dedi yavaş bir sesle, masadaki böreği gözleriyle yiyerek. Sabahtan beri ağzıma tek lokma bir şey koymadım.

Orada bulunan herkesin dikkati sahnelenen oyundaydı.

Yavaşça masaya yaklaşıyorum, gizlice bir parça böreği alıyorum ve sezdirmeden mümin Yosif’e veriyorum. El çabukluğuyla böreği cebine sokuyor ve elimi sıkıyor:

– Sen iyi bir çocuksun! Tanrı sana uzun ömürler versin!

...

4

Kral Artakserks, başındaki tacı çıkarıp basit bir şapka giyerek, şu öneride bulunuyor:

– Buyururlarsa, bir de “Yosif’in Satılışı”nı oynayalım.

– Tamam! Bu kadar yeter! diyor büyükbabam ve Kral Artakserks’in cebine bir gümüş para koyuyor.

Tiyatro oyuncuları gittikten sonra, büyükbabam, uşak Tanhum’a süpürgeyi eline alıp oyuncuların arkalarında bıraktıkları çamurları süpürmesini emrediyor.

Sandalyeler çekilip yeniden masanın etrafına dizilirken ve amcalar-dayılar, teyzeler-halalar, kalabalık çoluk çocuklarıyla birlikte eski yerlerine otururlarken bu karışıklıktan yararlandım ve oyuncuları uğurlamak için bir dakikalığına dışarı fırladım.

– Haydi, bizimle gel! dedi mümin Yosif , beni elimden tutarak. Doğru söylüyorum, gidelim! Sen iyi bir çocuksun, sen harika bir çocuksun! Seni sevdim.

Yüreğim çarpmaya başlamıştı.

– Nereye? diye sordum.

– Kral Artakserks’e. Bugün artık başka oyun sahnelemeyeceğiz. Şimdi Kral Artakserks’e gideceğiz ve ziyafet çekeceğiz.

Mümin Yosif, beni elimden tuttu ve ikimiz birlikte çamurlara bata çıka yürümeye başladık.

Gece karanlık mı karanlık. Sokağın her tarafı derin çamurlarla kaplı. Sanki kanatlarım çıkmış ve bir kuvvet beni havaya kaldırıyormuş gibi geliyor bana. Az sonra havalanacağım ve düşüp öleceğim...

– Ben korkuyorum, diyorum mümin Yosif’e duraklayıp onun elini bırakmadan.

– Neden korkuyorsun, budala? diyor, benden aldığı o bir parça böreği afiyetle çiğneyerek. Orada şahane bir şölen verilecek, sen aptal mı aptalsın! Nasıl şarkı söylediğimizi göreceksin... Ah, ne enfes bir börekmiş bu sizin böreğiniz! Nefis bir tadı var! İnsan bir atıyor ağzına, börek değil, yağ sanki. Bu, asla kendi başıma tadamayacağım bir şey: Böyle harikalar harikası bir yiyeceğe sakin sakin bakmak ve elini bile sürmemek nasıl olabilir?

– Bu da bir şey mi! diyorum böbürlenerek. Bizim evde Tanrının her günü börek yenir.

Mümin Yosif, şaşkınlıkla sordu dudaklarını yalayarak:

– Her gün börek mi yenir? Ya et?

– Her gün, diye yanıtladım.

– Her gün mü et yeniyor?! diye bağırırcasına şaşkınlığını dile getirdi, salyasını yutarak. Ama ben haftada sadece bir kez, cumartesileri et yiyorum, üstelik her cumartesi de değil. Varlıklı adamın biri beni çağıracak da bir parça et verecek. Fakat yoksul birinin evine varıyorsun, sana et değil de hastalık veriyor.

– Hastalık yemek nasıl oluyor? diyerek şaşkınlığımı belirttim.

– Hastalık yemenin ne demek olduğunu bilmiyor musun? diyerek bu defa o şaşkınlığını gösterdi. Çok basit, sana et değil de bir çıban veriyorlar. Anlıyor musun? Yiyecek bir şey bulamayınca, çıbanla doyur karnını. Ben sadece başkalarının bana verdiği çıbanı yiyorum ya. Sinagog görevlisi Eyzer, herkesten daha çok kol kanat geriyor bana, Tanrı ona sağlık versin: Bir gün ekmek veriyor bana, başka bir gün patates. Şu Eyzer, altın kalpli bir adam! Eşine az rastlanır bir insan! Onu tanıyor musun? Eyzer, kraliçe Esfir rolündedir...

– Senin baban nerde? diye sordum.

– Benim babam yok.

– Ya annen?

– Annem de yok.

– Büyükbaban? Büyükannen?

– Ne büyükbabam, ne de büyükannem var.

– Bir amcan ya da teyzen var mı?

– Amcam da yok, teyzem de.

– Ya bir erkek kardeşin, bir kız kardeşin?

– Ne bir erkek kardeşim var benim, ne de kız kardeşim. Hiç kimsem, bir tek yakınım yok! Ben anadan babadan öksüzüm, kimsesizim!

Bir mümin Yosif’e, bir de aya baktım ve bana öyle geldi ki, Yosif’in yüzüyle ayın yüzü aynı renkti, ikisinin de yüzü bir ölününki gibi solgundu... Ona sokuldum, sonra ikimiz küçük ayaklarımızla çamurlar sıçratarak, kumpanya oyuncularının arkasından hızla koştuk.

5

– Kral Artakserks işte burda yaşıyor, dedi mümin Yosif.

Küçük, karanlık bir toprak dama girdik.

Kral Artakserks:

– Freyda-Etl, canım, kaldır başını yastıktan! diye, nefes darlığı çektiği belli olan hasta karısına seslendi. Kadıncağız öksürürken bir eliyle kalbine bastırıyor, bir eliyle de başını tutuyordu.

Oyuncular, gün boyunca o kadar bestelenmiş şiir okuyorlar ve buna öylesine alışmışlar ki, uyaksız konuşamaz olmuşlar.

– Koy masaya, balıkla somunu yan yana! diye başladı Memuhon. Biz kendimizi getirdik hasırın üstüne, biraz çalışacağız dişlerimizle. Üç köşeli börek haşhaşlı, yiyeceğiz çıkara çıkara tadını. İrmik ve bisküvi, saygıyla selamlıyorum sizi! Rahmilka, bir şişe votka sundu bana... Haydi bakalım, Mondriş, çöz torbayı, yersin yoksa tekmeyi.

– Çözmek daha iyidir torbayı, böğrüne yemekten tekmeyi, diye karşılık verdi üçlü uyakla Mondriş ve işe koyulmaya hazırlandı, fakat Motel (kraliçe Vaşti) onu durdurdu.

– Önce saymalı paraları, sonra çiğnemeli lokmaları! dedi Vaşti.

– Vaşti haklı, sarhoş olunca, karar verilemez aptallar arasındaki paylaşımda, diyerek onu haklı buldu Haman.

Eyzer (kraliçe Esfir) aynı ses tonu ve yine uyakla yanıt verdi ona.

Fakat iş paranın paylaşımına gelir gelmez, nükte tufanı şıppadak kesiliverdi. Herifler basit, hatta alabildiğine basit insanların ağızlarıyla konuşmaya başladılar, para söz konusu olduğunda nasıl konuşmak gerekiyorsa öyle.

Aslan payını, kuşkusuz, Kral Artakserks aldı. Bu, yıllardır süre gelen bir âdet olmuştu artık, hiç kimse buna itiraz etmedi. Fakat sıra diğer oyuncuların paylarının verilmesine gelince, aralarında ciddi bir anlaşmazlık baş gösterdi. Memuhon, hangi üstünlüğünden dolayı Vaşti kendisinden daha fazla alıyor diye sordu. O, yani Memuhon, herkesten fazla çabalıyor, tek ayak üstünde hoplayıp zıplıyor, öyle uyaklar, şaklabanlıklar ve nükteler döktürüyor, doğaçlama sözler söylüyor ki, ama iş bölüşüme gelince birinciliği Vaşti alıyor. Hangi üstün yararlılığından dolayı? Yoksa, Vaşti, Kral Artakserks’e uzaktan akraba olduğu için mi? Bilinen bir iş: Terzi ile marangoz her zaman bir çetedir. Yani, tencere yuvarlanmış kapağını bulmuş.

– Kesin sesinizi! diye kükredi Kral Artakserks. Ah seni, arabacı dölü, at tırnağı, çamurlu araba oku, kâğıt paldım, deri dingil, seni cam eyer seni, Kral Artakserks’e karşı gelmeye cüret mi ediyorsun sen?! Şimdi dişlerine öyle bir indiririm ki, önümde arabaya koşulmuş bir hayvan gibi kuzu kuzu yürürsün!

Memuhon boynunu büktü ve sustu. Bütün oyuncular Kral Artakserks’e saygı duyuyorlar, onu itirazsız dinliyorlar; ne de olsa, bir tiyatro oyununda dendiği gibi, işin sahibi oydu. Mondriş, haklı olarak, homurdanmayı hâlâ sürdürüyor, ötekiler de çekine çekine onu destekliyorlardı, fakat Eyzer (kraliçe Esfir) bu gürültü kavgaya bir nokta koymayı bildi. Payına düşen birkaç kuruşu cebine soktuktan sonra hoş bir komiklik yaptı, gergin hava hemen yumuşadı. Kral Artakserks’in evine o eski canlılık tekrar egemen oldu. İçleri yaşama sevinciyle dolu olan oyuncular, birbirlerine espriler yapmaya başladılar.

– Zenginlerin elinde, bizim ailelerimize götüreceğimizden daha fazla para olmasa... dedi Memuhon.

Ben Kral Artakserks’in odasını gözden geçiriyordum. Üzerinde sert keten bezinden bir örtü olan büyükçe bir masa. Bir duvarın dibinde, üstünde aletler bulunan bir tezgâh, diğer bir duvarın dibinde ise, neredeyse tavana değecek yükseklikte birbiri üstüne yığılmış yastıklarla dolu bir seki vardı; sobanın karşısında da bir kerevet. Kerevetin üzerinde siyah bir kedi patilerini altına bükmüş, mırıl mırıl uyukluyor. Sobanın başında çocuklar. Birkaç çift siyah, kahverengi, fersiz göz, bulundukları yerden eğlenen kumpanya oyuncularına bakıyor.

– Çıkın ordan keratalar sizi! diye parmağıyla onları korkutarak bağırdı mümin Yosif.

Siyah, kahverengi ve fersiz gözlerin sahipleri, Yosif’in dediğini seve seve yaptılar. Boyları neredeyse bacak kadar, sırtlarında bir tek, o da yırtık pırtık ve ancak göbeklerinin birazcık altına gelecek şekilde vücutlarını örten gömlek bulunan çocuklar, sobanın olduğu yerden peş peşe inmeye başladılar... Mümin Yosif, görünen o ki, bu evde yabancı değildi: Bütün afacanlar, kuzuların bir çobana koştuğu gibi, hep birden ona doğru atıldılar; kıvırcık saçlarını okşasın diye küçük kafalarını ona yaklaştırdılar.

– Aç mısınız? diye sordu mümin Yosif. Şimdi büyük şölen başlayacak. Öf be, o kadar tatlı, o kadar leziz şeyler getirdik ki! Yosif, getirdikleri bütün o leziz yiyecekleri sayıp dökerken, “kuzucuklar” birbirlerine baktılar, yutkundular ve dudaklarını yaladılar. Mümin Yosif, minik kıvırcık saçlı kafaları okşarken, kendisi de dudaklarını yaladı ve yutkundu... Hepsi de sabırsızlıkla o anı, masaya geçip oturacakları ve şölenin başlayacağı anı bekliyorlardı.

Ve işte o dört gözle beklenen an geldi. Kral Artakserks votka şişesini kaldırdı, tantanalı bir şekilde kendi kadehini doldurdu ve Purim bayramı şerefine iyilik dileklerini dile getirerek ilk kadehi içti. Onun arkasından da diğer oyuncular kadehleri diktiler. Bundan hemen sonra hepsi, küçükten büyüğe, Freyda-Etl dışında, sobanın yanına çekilen masaya oturdular. Sakin sakin uyuyan kedi bile uyandı; gövdesini uzatıp gerinerek ve tatlı tatlı miyavlayarak masaya yaklaştı ve pay olarak ona bir şeyler vermesi için ev sahibinin yanı başında beklemeye başladı.

Mümin Yosif, bacak boyundaki kıvırcık saçlı “kuzucuklar” ve ben yan yana aynı peykeye oturduk. Peykenin bir bacağı oynuyordu ve her kımıldanışımızda, kırılırcasına gülmemize neden olacak şekilde pek neşeli bir komedi olmuştu. Bu gülüşmeler sırasında, kumpanya oyuncuları bizim tarafa bakınca beni fark ettiler. Hayretler içinde kaldılar: Kimsenin haberi olmaksızın nereden çıkmıştı bu davetsiz konuk, bu küçük adam?!

– Kim bu koruk bektaşiüzümü? diye sordu Kral Artakserks.

Mümin Yosif, benim kim olduğumu ve nereden çıktığımı onlara söyledi. Görülen o ki, oyuncular böyle bir konuktan hoşnut olmuşlardı. Peş peşe bana doğru yaklaştılar, omzuma vurdular, yanağımı okşadılar ve hepsi de bana yönelik birer şarkı patlattı, doğal olarak uyaklı sözlerle.

İşte şölen de başladı. Freyda-Etl, masaya bolca biberlenmiş patatesli balık koydu. Balık, büyükbabam öğretmen Meir’inki gibi değişik baharat ve bitki kökleriyle baharlanmamış olmasına karşın, bana oldukça lezzetli geldi. Hoşuma gitmeyen bir şey vardı sadece, balık çok kılçıklıydı. Yine de, sanki cennette çekilen bir ziyafetti bu! Herkes aynı çanaktan yiyor, aynı tabağa çatalını batırıyor. Öyle eğlenceli ki! Balıktan sonra tekrar votkalar dolduruldu ve tekrar şerefe kadeh kaldırıldı. Derken, gerçekten neşeli, coşkun, çılgınca bir şenlik başladı. Herkes masadan kalkarak el ele tutuştu ve neşe içinde hoplayıp zıplayarak, koro halinde şarkı söylemeye başladı:

Şu ya da bu

Biziz,

Ama biz yoksullar

Çoğunluktayız.

İyi ya da kötü

Yaşıyoruz işte,

Hayda, vız gelir

Yoksulluk bize!

– Bir Rus şarkısı! diye bağırdı Mondriş. Bir Rus şarkısı söyleyelim!

Kumpanya oyuncuları, eski Yahudice sözler karıştırarak bir Rus şarkısına başladılar ve oradaki herkes el çırparak, hep birlikte bir oyuna kaptırdı kendini.

Bilmeli,

Nasıl gezildiğini,

Bilmeli Tanrının karşısında

Nasıl hesap verildiğini!

Biz içiyoruz,

Biz geziyoruz,

İçeceğiz, kardeşçikler,

Lehaim!⁴²

– Nasıl? Bizim yanımızda olmaktan hoşnutsun, değil mi? diye neşeyle sordu bana mümin Yosif.

O artık karnını doyurmuştu. Ve şimdi onun kanlı canlı, çevik bir görünüşü vardı. O da bir kadeh içki içti, tadına bakmam için bana da azıcık verdi ve beni kendi ekseni etrafında çevirdi. Neler oluyordu, bilmiyorum, ama üzerime zapt olunmaz şen şakrak bir hal çökmüştü: Birdenbire içime bir sevinç selinin aktığını, durmadan şarkı söylemek ve oyun oynamak isteğinin dolduğunu duyumsadım. Keyfime diyecek yoktu, olağanüstüydüm; içim sonsuz bir aydınlıkla ışıl ışıldı!.. Birden...

Birden kapı açılıyor ve babamla öğretmenim İtsya görünüyorlar. Gözlerimin önüne siyah bir perde indi. Komedyenler kumpanyasının içinde dans eden beni görünce, babam ne düşündü, söyleyebilmem olası değil. Ben sadece, babamın mıhlanmışçasına eşikte dikildiğini ve kımıldamadan sırayla bir kumpanya oyuncularına, bir bana, bir öğretmenim İtsya’ya baktığını fark ettim. Öğretmenim, olduğu yerden bir bana, bir kumpanya oyuncularına, bir babama baktı. Ben bir babama, bir kumpanya oyuncularına, bir öğretmene göz attım. Oyuncular da bizim üçümüze baktılar... Herkes dilini yutmuştu sanki, hiç kimse ağzını açamıyordu.

İlk olarak Memuhon, peş peşe bir selamlamayla sessizliği bozdu:

– Niçin tadınız yok? Buna kargalar bile güler! Bugün insanın içini sevinçle dolduran Purim bayramı! Yer gök inlesin diye kadeh kadeh içelim! Evet, biraz bir şeyler atıştıralım, kaybettiğiniz şey bulundu!..

Bu sözlerin ardından Memuhon, babama mezeyle birlikte bir kadeh votka sundu. Babam, hiçbir şey söylemeksizin elinin tersiyle uzatılan bardağı itti. Hiç de şaşırmayan Memuhon sözlerini sürdürdü:

– Öğretmen Oşer’e, Meir’in oğluna bizden selam olsun! Bizlerin ikramını kabul buyurmak ruhunuza aykırı mı?.. Bir zengin beyefendi, biz yoksullarla birlikte oturup içerek bizi onurlandırmayacak demek! Ne yapalım, ben de yalnız içerim ve şöyle derim: Amin!..

Ve, kadehindeki içkisini içip bitirdikten sonra bir şarkıya başladı Memuhon:

Kim ki yoksul

O bir aylaktır.

Kim ki zengin

O bir köpektir.

Sefil olan kim ise

Şarkı söyleyendir o,

Ama zenginse

Domuzun domuzudur o.

– Niçin sesin çıkmıyor, Mondriş? Şu yüce zenginlerimize içki ver, bir şarkı söyleyerek kadeh kaldır şereflerine!

Mondriş bir kadeh votka doldurduktan sonra, kasabamızın yüce zenginlerine uyaklı sözlerle şöyle seslendi:

– Hayır dua eden insanlar, zenginlere ölüm yollarlar! Bük belini zenginlerin, kim olurlarsa olsunlar, vız gelsin! Kim olursa olsun onlar, önünde perişan olsunlar! Perişan olsunlar ki, kalkamasın yatağından onların hiçbiri! Kurtlar bitler yesin onları diri diri! Kurtlar bitler yesin diye etlerini diri diri, onları perişan et, inletsin yeri göğü sesleri! Yeri göğü inletsin sesleri, perişan et hepsini!..

Öğretmenim İtsya, burnuna bolca enfiye çekip parmaklarını havada şaklattıktan sonra babama döndü ve:

– Niçin bir şey söylemiyorsunuz, öğretmen Oşer? dedi.

– Söze gerek var mı? Sarhoş olduklarını görmüyor musunuz! diye öfkeden kendini yercesine yanıt verdi babam.

Babam beni kolumdan yakaladı, acıtacak kadar sıktı. Ve, allahaısmarladık demeden, üçümüz kral Artakserks’in evinden ayrıldık. Sokakta babam beni durdurdu, korkunç bakışlarıyla tepeden tırnağa süzdükten sonra, bana iki tokat patlattı.

– Bu, diyor babam, sana kaparodur. Kalanını evde öğretmeninden alacaksın... Sizden rica ediyorum, öğretmen İtsya, acımayın ona! Onu ellerinize teslim ediyorum. Bütün gücünüzle kamçılayın, pataklayın onu! Canınızın istediği kadar kötek atın ona! Kanatıncaya kadar kırbaçlayın. Çocuk, Tanrı iyiliğini versin, neredeyse dokuz yaşına girecek! Kumpanya komedyenleriyle, soytarılarla, avarelerle, dilencilerle nasıl sürttüğünü unutmasın!.. Evdeki herkesi o kadar korkuttu ki! Herkesin bayramını öylesine zehir etti ki!..

Gözümden bir damla bile yaş akmadı. Sadece yanaklarımın alev alev yandığını, kalbimde ise korkunç bir ağırlığın varlığını duyumsuyordum. Fakat kafamda yer etmiş olan ve gelecekte üstesinden geleceğim şeyleri düşünmüyorum şimdi. Bütün aklım fikrimle oraya, Kral Artakserks’in evine, mümin Yosif ve bacak boyundaki kıvırcık kafalı “kuzucuklar”ın şen şakrak topluluğuna gitmeye can atıyordum. Kulaklarımda ise, tatlı, olağanüstü güzellikteki o Rus şarkısı, durmaksızın çınlıyordu:

Bilmeli,

Nasıl gezildiğini,

Bilmeli Tanrının karşısında

Nasıl hesap verildiğini!

Biz içiyoruz,

Biz geziyoruz,

Bunu size de

Diliyoruz.

TOPAÇ

1

Okuldaki bütün arkadaşlarım, kasabadaki bütün çocuklar ve dünyadaki bütün insanlar içinde en çok Benya’yı, Meyer Polkovoy’un oğlunu seviyordum. Korkuyla karışık tuhaf bir sevgi vardı içimde ona karşı. Bütün çocuklardan daha sevimli, daha akıllı ve daha becerikli olduğu için onu seviyordum. Bana bağlı olduğu, beni koruduğu, beni incitmeye kalkışan her çocuğa tokadı bastığı ve kulaklarını çektiği için seviyordum onu.

Ben de korkuyordum ondan, çünkü boylu boslu ve kavgacıydı. Okuldaki çocukların en büyüğü, en güçlüsü ve en varlıklısı olarak, kimi ne zaman istese dövebilirdi. Onun babası, Meyer Polkovoy, altı üstü bir alay terzisiydi, ama varlıklı sayılırdı ve kasabada saygı görüyordu. Güzel bir evi vardı Meyer’in ve sinagogda, doğu duvarının dibinde iyi bir yere sahipti. Pesah bayramında⁴³ en güzel hamursuz onun evinde olurdu. Cumartesi günleri konuk olarak bir yoksulu davet ederdi evine. Cömertçe sadaka verirdi. Ondan ne zaman borç isteseler, yok demezdi. Çocuklara en iyi öğretmenliği o yapıyordu. Kısacası, Meyer Polkovoy, topluma karışmaya çabalıyordu. Ama boşuna! Bizim Kasrilovka’da toplumla kaynaşmak o kadar da kolay değildir; bizim Kasrilovka’da insanlar, bir kimsenin kökenini ve ait olduğu yeri öyle kolay kolay unutmazlar. Terzi yirmi yıl aralıksız insan içine çıkmış ve yeterince şan şöhret kazanmış olabilir, ama bizim Kasrilovka’da o “altı üstü bir terzi” olarak kalmıştır yine de. Bizim Kasrilovka’da olan böyle bir lekeyi temizleyebilecek bir sabunun dünyada olduğunu sanmıyorum. Ne çare! Sizin fikriniz ne? Örneğin, Meyer Polkovoy, bu “Polkovoy” lakabından kurtulmak için ne kadar verirdi? Bu lakaptan bin kez daha kötü olan bir soyadını taşıyor olması onun için bir belaydı. Kimlik cüzdanına göre adı şöyleydi onun: “Kanevskili küçük burjuva Meyer Movşoviç Tyolka.”

Şaşılacak bir iş! Acaba Meyer’in üçüncü göbekten dedesi –o da terziydi, ruhu göklerde geziniyor– kendine soyadı seçerken daha uygun bir soyadı bulamamış mı ki?! Örneğin, şunlardan biri olsaydı bari: Napersktok (yüksük), Podkladka (astar), İglouzlov (iğne), Zaplatkin (yama), Dlinnospinnik (uzun arkalık)... Bunlar pek de uyumlu soyadları değil, ama ne de olsa terzilik mesleğiyle ilgileri var. Ya Tyolka?⁴⁴ Bu Tyolka soyadı ne diye verilmiş ki ona? Siz söyleyin, bık⁴⁵ nasıl? “Bık” soyadını taşıyan insanlar yok mu? Şunu diyebilirsiniz: Öküz ile düve, gerçekten, aynı soydan geliyorlar, ama bu, ikisi de aynı demek değil. Öküz her şeye karşın düve değildir...

Neyse, biz arkadaşım Benya’ya dönelim.

2

Benya iyi bir çocuktu. Beyaz tenli, şişman, çilli yüzlü, fırça gibi dik sarı saçlı, tombul yanaklı, seyrek dişli ve tuhaf derecede kırmızı, bir balığınki gibi patlak gözlü bir oğlandı. Bu patlak gözler sürekli şeytanca gülerdi. Benya’nın bir de kalkık bir burnu vardı ve tepeden tırnağa bir küstahlık okunuyordu onun yüzünde. Ama ben onu sevdim ve ilk tanışmamızdan itibaren Benya ile dost olduk.

Onunla ilk tanışmamız masanın altında, Kutsal Kitabı okuma dersinde oldu.

Annem beni okula götürdüğünde, gür kaşlı bir adam olan öğretmen, başında sivri takkesi, öğrencilerle Bıtiya⁴⁶ kitabını okuyordu. Sınavlar gerekmiyordu, doğum kâğıtları istenmiyordu. Öğretmen hiç zaman yitirmeden bana:

– İşte şu sıraya geç, şu iki çocuğun arasına, dedi.

İki çocuğun arasına sığıştım, işte bu kadar: Okula kabul edilmiştim. Öğretmenle annem arasında özel bir görüşmeye bile gerek olmadı. İkisi her konuda peşinen anlaştılar.

– Unutma ama, doğru dürüst oku! diyor annem ayrılırken.

Annem bir kez daha bakınıyor etrafına; hoşnutluk, sevgi ve acımayla karışık bir duyguyla bakıyor bana. Anneciğimin bakışlarını çok iyi anlıyorum: İyi ailelerin çocuklarının arasında oturuyor ve öğrenime başlıyor olmam ona bir sevinç veriyor, ama benden ayrılmak zorunda kalması yüreğini sızlatıyor onun.

Doğrusu, benim içimde anneminkinden çok daha fazla bir sevinç vardı. Birçok yeni arkadaşımın arasında oturuyorum, onlar bana bakıyor, ben onlara bakıyorum, hepimiz birbirimize bakıyoruz. Ama öğretmen boş oturmamıza izin vermiyor. İleri geri sallanıyor ve şarkı söyler gibi okuyor ve tercüme ediyor, biz de onun arkasından olanca sesimizle, birimiz diğerimizden daha fazla bağırarak tekrarlıyoruz:

– Veanoşoh -bir ejderha. Oyo -vardı., Orum -en kurnazıydı. Mikol -hepsinden. Haes -canvarların. Asode -tarlalardaki, Aşer -onun. Oso -yarattığı.

Çocuklar birbirlerine bu denli yakın otururken, Kutsal Kitabı okuyor olsalar bile, tanışmamaları, birkaç sözcük de olsa konuşmamaları olası değil.

Birbirimizi fazlasıyla sıkıştırarak yan yana oturduğumuz Meyer Polkovoy’un Benya’sı, başlangıç olsun diye, bacağıma bir çimdik atarak varlığını bana duyumsatıyor. Onunla bakışıyoruz. O, daha hızlı bir şekilde, öğretmenimiz gibi ileri geri sallanmaya başlıyor, herkesle birlikte melodik bir söylemle kutsal kitabı okuyor ve ağzından şu sözcükler dökülüyor:

– Veoodom -Adam (Adem). İoda -bildi... Al şu düğmeleri... Es have -Eva’yı, işto -kendine karı... bana keçiboynuzu ver, buna karşılık sigaramdan bir nefes çekmene izin vereceğim.

Elimde Benya’nın sıcak elini ve birkaç düz, kaygan, tombul düğmeyi duyumsuyorum. Bana düğme gerekli değil, bende keçiboynuzu yok ve ben sigara içmiyorum. Ama onunla bu şekilde konuşmak hoşuma gidiyor ve ben de herkesle birlikte sallanarak Benya’ya ezgili bir söylemle karşılık veriyorum:

– Vataar -ve o gebe kaldı... Kim sana söyledi... Vateyled -ve o doğurdu... bende keçiboynuzu ne arar?

Kafamın tam anlamıyla kutsal kitapta olmadığını öğretmen duyuncaya kadar, Benya’yla ikimiz hep bu şekilde konuşuyoruz. Öğretmen zokayı yutturuyor bana ve sözlü sınav gibi bir şey yapıyor:

– Sen şöyle bakalım... Ordaki, nedir senin adın? Kain kimin oğluydu ve Kain’in kardeşinin adı neydi, sen, herhalde, biliyorsun?

Bu beklenmedik sorular bana öylesine anlamsız geliyor ki, sanki bana damdan düşercesine, gökyüzüne ne zaman fuar açılacak veya kardan peynir nasıl yapılır gibi sorular sorulmuştu! Benim aklım fikrim masanın altındaydı, kafam düğmelerle meşguldü.

– Nasıl bakıyorsun bana öyle? diye soruyor öğretmen. Sana ne sorduklarını işitmiyor musun? Çabuk söyle bana bakalım, Adam’a (Adem), Kain’in babasına ne derlerdi ve Eva’dan (Havva) olan erkek kardeşi Avel, Kain’in nesi oluyordu?

Çocukların kıs kıs güldüklerini, gülmekten katıldıklarını görüyorum ve burada gülünecek ne olduğunu anlamıyorum.

– Aptal, bilmiyorum de, çünkü biz daha bunu öğrenmedik, diye dirseğiyle dürterek fısıldıyor Benya.

Benya’nın fısıldadıklarını sözcüğü sözcüğüne yineliyorum ve okul gülmekten kırılıyor.

Sadece öğrencilerin değil, öğretmenimizin de nasıl katıla katıla güldüklerine bakıyorum, niçin güldüklerini anlamıyorum, bu esnada ben de sıranın altında düğmeleri bir elimden ötekine geçiriyorum: Tam yarım düzine.

– Çocuk, haydi göster bakalım ellerini! Sen ne yapıyorsun orda? diyor öğretmen ve benim sıranın altına bir göz atıyor...

...

Siz akıllı çocuklarsınız. Benim okula başladığım bu ilk günde, öğretmenden nasıl bir azar işittiğimi anlıyor olmalısınız.

3

Dayağın izleri kapanır, utanç unutulur. Benya ile ben tez zamanda iki iyi, can dostu olduk, su sızmıyordu aramızdan.

Şöyle bir olay oldu:

Ertesi gün, bir elimde Tevrat bir elimde kahvaltılığımla okula geldiğimde, yeni arkadaşlarımı neşeli, heyecanlı buldum. Ne oluyor? Görülen o ki, şanslıyız, öğretmenimiz sınıfta yok. Nerede o? Karısıyla beraber bir yerdeki sünnete gitmişti. Onların birlikte gittiklerini gözünüzde bir canlandırın, Tanrı korusun, bizim öğretmen hiçbir zaman karısıyla birlikte yürümez: O önden yürür, karısı da arkadan gelir.

– Bahse var mısın? dedi, mor burunlu, Eşine-Gerşl adında bir çocuk.

– Neyine? diye sordu, elbisesinin yırtık pırtık kolundan kararmış dirseği dışarı fırlayan Kopl-Bunem.

– Dört funtluk⁴⁷ keçiboynuzuna.

– Tamam, haydi dört funtluk keçiboynuzuna... Söyle, sen ne diyorsun?

– Ben diyorum ki, o yirmi beşten fazla dayanamaz.

– Ben otuz altı diyorum.

– Otuz altı mı? Şimdi bakacağız... Çocuklar çullanın!

Ve bir anda birkaç çocuk, cinler gibi üzerime atıldılar, yüzüm yukarı gelecek şekilde beni sıranın üzerine yatırdılar. İkisi ayaklarıma, ikisi kollarıma oturdu, birisi başımı tuttu, bir diğeri de sol elinin iki parmağını (görülen o ki, solak bir çocuktu bu) simit gibi yapıp burnuma dayadı; bir gözüyle süzgün süzgün bakarak ve ağzını yarı açarak burnuma fiske vurmaya başladı. Nasıl ama! Her fiskede, az sonra, öte dünyadaki rahmetli babamın yanına gidecekmişim gibi geliyordu bana. Haydutlar! Caniler! Ne istiyorlardı burnumdan? Ne yapmıştı onlara burnum? Kime engel oldu burnum? Onlar burnumdan ne kötülük gördüler? Burnum herkesinki gibi bir burun!

– Sayın, çocuklar! diye emir verdi Eşine-Gerşl. Biir!.. İkiii!.. Üüüç!

Ama birden...

Dünya kuruldu kurulalı, bütün harika şeyler beklenmedik şekilde gerçekleşmektedir. Örneğin, bir insanın başına, Tanrı korusun, bir bela geliyor: Haydutlar onu yere yıkıp üstüne çöküyorlar, onu bağlıyorlar, bıçağı biliyorlar ve ona ölüm döşeğinde okunan bir dua okumasını emrediyorlar. Ama tam o anda, haydutlar onu ‘kırt’ diye kesmek için toplanırken, ansızın yuvarlak çanlı bir makine yuvarlanarak geliyor, haydutlar çil yavruları gibi dağılıyorlar ve o insan kurtuluyor. Ellerini göğe açıyor ve kurtulduğu için yaradana teşekkür ediyor.

Benim ve burnum için aynen böyle oldu. Anımsamıyorum, beşinci ya da altıncı fiskeden sonra kapı açıldı ve Meyer Polkovoy’un oğlu Benya içeri girdi. Çocuklar hemen beni bıraktılar ve kurbanlık kuzular gibi kendilerini masum göstermeye çalıştılar. Ama Benya, teker teker hepsinin hakkından gelmeye başladı. Benya bir şarkı mırıldanarak ve bir yandan da söylenerek bir güzel kulaklarını çekti onların:

– Haydi, bir dulun oğlunu incitmek nasıl olurmuş, şimdi öğreneceksin!

O günden sonra çocuklar bir daha ne bana ne de burnuma dokunmaya kalkıştılar: Arkadaşı, kurtarıcısı ve koruyucusu Meyer Polkovoy’un oğlu Benya olan, bir dulun oğluna bulaşmaya korkuyorlardı.

4

Okulda beni sadece “Dulun oğlu” adıyla çağırıyorlardı. Niçin “Dulun oğlu”? Çünkü annem dul bir kadındı; boş yere yoksullukla savaşıyordu ve anımsadığım kadarıyla, neredeyse sadece kireç sütü ve keçiboynuzunun satıldığı bir bakkal dükkânı vardı; bu iki mala bizim Kasrilovka’da her zaman büyük bir talep oluyordu. Kireç sütü badana için kullanılıyor. Keçiboynuzu hoş bir yemiş: Hem tatlı, hem kiloda hafif çekiyor, hem de ucuz. Hederdeki çocuklar, her şeylerini onlara yemeleri için verilen keçiboynuzuna harcıyorlar, dükkân sahipleri de keçiboynuzundan iyi kazanıyorlar. Annemin dükkân kirasını ve benim okul paramı bin bir güçlükle ödediğinden sürekli dert yanmasını anlayamıyordum. Özellikle de niçin öğrenim parasından şikâyetçiydi? Ama bir insana gerekli olan öteki şeylere sahip miydi annem: yiyeceğe, giysiye, ayakkabılara ve benzeri şeylere? Onun bütün tasası benim öğrenimimdi. “Tanrı beni cezalandırdığına göre, diyordu annem, kocamı elimden aldığına göre, hem de öyle bir kocayı, beni bu genç yaşımda dul, yapayalnız bıraktığına göre, hiç olmazsa oğlum okusun.” Eh, ne diyeceksin? Siz, yoksa annemin okula gelip benim nasıl okuduğumu sormadığını mı sanıyorsunuz? Dualar konusunda bir şey demeye gerek bile yok, her gün dua okuyup okumadığımı gözetiyordu. Annem, rahmetli babamın hayattayken olduğunun hiç değilse yarısı kadar olmamı istiyordu bu konuda. Ve her defasında, bana iyice baktıktan sonra şöyle diyordu: “Tanrı sana uzun ömürler versin, hık demiş babanın burnundan düşmüşsün! Bu sırada gözleri buğulanıyor ve bir acıyı gizleyen yüzü, endişeli bir hal alıyordu.

Öte dünyadaki babam beni bağışlasın, onun nasıl bir adam olduğunu anlayamadım. Annemin anlattıklarına bakılırsa, o sürekli ya dini kitaplar okuyor ya da Tanrıya dua ediyormuş.

Acaba babam, örneğin bir yaz sabahı, özellikle de güneşin henüz yakmadığı, insanın gözlerini acıtan aydınlık, sıcak ve altın bir yüzle ufukta daha yeni yeni yükseldiği ve ateşten atların koşulu olduğu, bir ateş meleğinin sürdüğü ateşten bir arabadaymış gibi hızla devindiği bir saatte, hiç mi içinde bir istek uyanmamıştı? Soruyorum size, Tanrının böyle bir sabahında, dualar insana nasıl bir zevk verir ki? Pırıl pırıl bir güneş gökyüzünde dönerken, demir bir tavayı kızdırırcasına toprağı kızdırırken, okulda sıkış sıkış ve rahatsız olarak bir sırada oturmanın neresi insana zevk verir? Güneş sizi oraya, dağın eteklerine, ırmağa, o muhteşem ırmağa, her yanı kaplayan yeşilliklere çeker. Sizi alıp, dualardan dolayı azarlanma korkusundan uzaklara götürür. Bir an önce soyunmak ve cup diye suya atlamak istersiniz. Suyun sadece altı, en dip yeri serindir, ırmağın tabanı da kaygan ve çamurludur. Orada kaynaşan yarı balık yarı kurbağa değişik canlılar, suda bir görünür bir kaybolurlar, göz önünde aralıksız batıp batıp çıkarlar. Garip sinekler ve uzun bacaklı sivrisinekler, kızak kayar gibi suyun yüzeyinde kayar dururlar. Yeni yeşermiş gür ekinler arasında beyaz ve sarı renkli zambakların ışıldadığı ve yumuşak, taze dallı, genç, yeşil bir söğüt ağacının size baktığı nehrin karşı kıyısına yüzerek geçmek istersiniz. Suya atılırsınız, ellerinizle çamura değersiniz, ama ayaklarınızla habire suya vurun ki sizi yüzüyor sansınlar. Bir kez daha soruyorum size, kasabanın sınırlarının ötesinde kocaman, kızıl bir göksel küre toprağa inerken, hamamın kırmızı kiremitli çatısını ve soğuk, eski sinagogun büyük pencerelerini aydınlatırken, böyle bir yaz akşamında evde veya okulda oturmanın neresi insana sevinç verir? Ve oradan, kasabanın arkasından bir sürü geçer, keçiler koşuşur, koyunlar meleşir, bir toz bulutu göğe yükselir, kurbağalar vıraklar, şarkı söyler ve doğadaki tüm canlılar bağırır, öter, cıvıldar: Tam bir panayır!

Burada duaları düşünmenin olanağı var mı? Kimin aklına okumak gelir?

Ama gelin de anneme söz anlatın! O, şöyle diyecektir size: “Mekânı cennet olsun, ‘O’ böyle davranmazdı; ‘O’ bambaşka bir adamdı, mekânı cennet olsun!” Babamın nasıl bir adam olduğunu, bana sonsuza kadar veda ettiğinden, ben de bilmiyorum. Bildiğim bir şey varsa, o da annemin beni rahat bırakmadığıdır. Her fırsatta bana babamın nasıl bir adam olduğunu anımsatıyor ve öğrenim paramı günde on kez başıma kalkıyor. Benden sadece iki şey istiyor: Okumak ve dua etmek.

5

“Dulun oğlu”nun iyi okumadığını söylemek doğru olmaz. O, arkadaşlarından geri kalmıyordu. Ama dua okumaya gelince, iş değişiyordu o zaman. Bütün çocuklar birdir. “Dulun oğlu” da ötekiler gibi haylaz bir çocuktu. O her türlü yaramazlığı seviyordu; şeytanca şeyler yapmaya bayılıyordu: Öğretmenin karısının döşemelere yaydığı eski püskü bir paçavrayı, ortalıkta gezinen bir keçinin boynuzlarına takke diye geçirmek ve onu kasabaya salıvermek; sokaklarda kudurmuşçasına koşması ve yolunun üzerinde çanak-çömlek ne varsa devirmesi için, bir kedinin kuyruğuna uzun bir kâğıt bağlamak; bir cuma akşamı, kadınlar düşüp bayılsınlar, sonra da onları ayıltsınlar diye kadınlar ibadethanesinin kapısına bir kilit asmak; öğretmenin aba terliklerini döşemeye çivilemek veya öğretmen derste uyuklarken sakalını tutkalla masaya yapıştırmak, sıkıysa ayağa kalksın! Suçlular bulununca o kadar sopa yerdik ki! Ve, sormayın... Bunun gibi her işte bir tertipçiye, bir öndere, bir komutana gerek olduğu kendiliğinden anlaşılıyor.

Bütün haylazlıklarımızın elebaşı, önderi, komutanı, Meyer Polkovoy’un oğlu Benya oluyordu. Her şey onun başının altından çıkıyordu, yanıt vermekse bize düşüyordu. Benya; şişman, patlak gözlü, sarışın Benya, sudan hep kuru çıkıyordu; sütten çıkmış ak kaşıktı o; ne uykuda ne de uyanıkken hiçbir şeyde suçu olmayan, anasının tatlı kuzusuydu. Biz her türlü yapmacık hareketi, surat asmayı Benya’dan öğreniyorduk, her şeyde ona öykünüyorduk. Burun deliklerinden dumanlar savurarak, gizlice sigara içmeyi kim öğretti bize? Benya. Kışın köylü çocuklarıyla birlikte buzda kaymaya kim götürüyordu bizi? Benya. Kahvaltılık ve yemekliğimizi oyunda kaybederek, kim bize düğme oyununu, düğüm oyununu, yazı-tura oyununu öğretti? Benya. Oyunlarda çok ustaydı o, herkesi yeniyordu, herkese baskın çıkıyordu, o sadece paracıkları cebe atıyordu. Ama iş onun oyundaki borcunu ödemeye gelince, borçla bir ilgisi olmadığı her zaman anlaşılıyordu.

Öğretmenden en çok bu oyunlar yüzünden papara yiyorduk.

– Önümde oyun oynayacaksınız ha! Şeytanla oyun oynayacaksınız önümde! diyordu öğretmen.

Ceplerimizi ters çevirip silkerek içindekileri çıkarıyor, bulduğu her şeyi elimizden alıyor ve aldıklarına karşılık bol bol sopa armağan ediyordu bize.

Fakat yıl içerisinde oyun oynamanın yasak olmadığı bir hafta vardı. Evet, bu haftada oyun oynamak yasak değildi! Oyun kutsal bir iş sayılıyordu, gerçekten de kutsal bir iş!

Bu, Hanuka⁴⁸ bayramının olduğu haftaydı ve biz çocuklar “topaç” çevirirdik.

6

“Oçko”⁴⁹, “stukalka”⁵⁰, “trik-trak”⁵¹ “ştos”⁵² ve bunlara benzer şimdiki kumar oyunları, bizim o zamanlar oynadığımız “topaç” oyunundan daha kurnazca oyunlar olabilirler. Fakat parasına oynandığında arada pek bir fark olmuyor. Bir gün, iki çocuğun oturmuş kafalarını duvara vurduklarını kendi gözlerimle görmüştüm; onlara: “Ne yapıyorsunuz? Siz aptal mısınız, yoksa deli misiniz? deyince de, kim daha önce yorulacak diye parasına oyun oynadıklarını söyleyerek beni kovmuşlardı. Artık gerisini siz düşünün!

“Topaç”, çok ateşli, heyecanlı bir oyundur. Oyunun nereye varacağını, ruhunu kaybedip etmeyeceğini Tanrı bilir! Ama can sıkıcı bir şey olarak, paraya o kadar da acımazsınız: Niçin kazanan siz değil de başkası oluyor? Niçin başkasının topacı “V”ye düşüyor da, sizinki “C”ye, “P”ye veya “T”ye düşüyor? Siz, bir topacın dört tarafına yazılmış olan bu dört harfin ne anlama geldiğini biliyor olmalısınız: “Ç” -çuş-saçma, “V” -vıigrış-kazanma, “P” -polovina-yarım, “T” -temno-kapalı. Topaç bir çeşit piyangodur, şans kime gülerse o kazanıyor. Örnek olarak, Meyer Polkovoy’un oğlu Benya’yı ele alalım: Kaç defa çevirirse çevirsin, onun topacı her zaman “V”ye düşüyor.

– Tam bir mucize! diyor çocuklar ve yeniden paralarını koyuyorlar.

Benya hepsine karşı oynuyor. Bu onun için zor mu? Ne de olsa onun babası varlıklı bir adam! Ve onun topacı bir kez daha “V”ye düşüyor.

– Şaşılacak şey! diye bağırıyor çocuklar, para keselerini tutuyor ve tekrar para koyuyorlar.

Benya yine hepsine karşı oynuyor ve koltukları kabara kabara topacı başının yukarısından aşağı atıyor. Topaç önce çalımlı bir şekilde geziniyor, sonra fırıl fırıl dönmeye başlıyor, derken, bir sarhoş gibi bir süre ileri geri sallanıyor ve düşüyor.

– “V”, diyor Benya.

– “V” mi? Yine mi “V”?! Amma da mucize ha! diye bağırıyor çocuklar ve ara ara kaşındıktan sonra elleri bir kez daha gidiyor para keselerine.

Oyun devam ettikçe iyice kumar oluyor. Oyuncular hırslanıyorlar, paralarını ortaya sürüyorlar, küfürler savuruyorlar, itişip kakışıyorlar, birbirlerine değişik lakaplar yakıştırıyorlar:

– Süt kuzusu!

– Peltek!

– Kara kedi!

– Buruşuk takke!..

– Baldırıçıplak!..

Birbirlerine bu tür komplimanlar yaparken, sırtında bir bluz, takkesinin üzerine pamuklu bir şapka geçirmiş olan öğretmenin, koltuğunun altında bir dualar kitabı takımı tutarak, onların hemen yanı başlarında dikildiğini fark etmiyorlar bile. Öğretmen sinagoga gitmeye niyetleniyor, ancak bizim heyecanla kaynaştığımızı görünce durup seyrediyor. Öğretmenimiz bize bir şey demiyor. Bugün Hanuka bayramı. Tam sekiz gün boyunca özgürüz ve canımızın istediği kadar “topaç” çevirebiliriz. Yeter ki kavga etmeyelim, tartışmayalım. Bu öğretmen, aslında hiç de öyle kötü bir insan olarak görünmüyor, samimi söylüyorum! Onun karısı, kollarının arasında hasta olan küçük Ruvele’yi tutuyor, bağırmasın diye minik ağzına memesini tıkıyor, kocasının arkasında duruyor, çocukların para sürüşlerine ve Benya’nın bütün çocuklara karşı bir başına nasıl oynadığına bakıyor.

Benya’yı ateş basmış, Benya titriyor, Benya yanıyor. Onun topacı dönüyor, sallanıyor ve düşüyor.

– Yine mi “V”? Amma da komedi ha!

Benya, bizi ütüp elimizdeki son kapiğe⁵³ kadar alınca kendine özgü açıkgözlülük ve ustalıkla bize bakıyor, olağanüstü hüneriyle bizleri hayretler içinde bırakıyor. Sonra ellerini ceplerine sokuyor, sanki şöyle demek ister gibi bir hava takınıyor: “Haydi, daha isteyen var mı?” Biz ise, içimizde bir acıyla evlerimize dağılıyoruz. Eve gelince de bir yalan uydurmak zorunda kalıyoruz: Biri bir şey, bir diğeri başka bir şey uyduruyor. Birisi, bütün paralarını güzel bir yemişe, keçiboynuzuna harcadığını söylüyor; bir başka çocuk, parasını gece vakti cebinden çaldıklarına yemin ediyor; bir başkası gözyaşları içinde eve geliyor. “Ne oldu, niçin ağlıyorsun?” diye soruyorlar. Nasıl ağlamasın, bayram harçlığıyla armağan olarak bir çakı alsaymış. “Niçin ağlıyorsun o halde? Nasıl ağlamasın, eğer parasını yitirmeseymiş!

Ben de anneme “Bin Bir Gece Masalları”ndan bir masal anlatıyorum ve yalvar yakar ondan bir daha beş kapik istiyorum, çocuklarla birlikte Benya’ya gidiyorum, beş dakika içinde paralar benden uçuyor ve anneme yeni bir yalan uyduruyorum. Hayal gücü çalışıyor, peş peşe yeni masallar uyduruluyor, bütün bayram harçlığımız “topaç”a, yani Benya’nın cebine gidiyor.

Ama içimizden bir kişi, kendini bu oyuna öylesine kaptırdı ki, Hanuka bayramının son gününe kadar, hemen her gün Benya’yla “topaç” oynadı.

Bu bir kişi bendim, “Dulun oğlu”.

7

“Dulun oğlu” oyun için parayı nereden buluyordu, en iyisi hiç sormayın. Dünyanın kazanan ve bütün mal varlığını kaybeden en büyük kumarcıları bunu bilir, bu parayı elde ederler. Ne çare! İnsanda baştan çıkarıcı bir istek uyanmaya görsün, dünyada ona karşı duracak hiçbir güç yoktur. O engel tanımaz. Şaka mı sanıyorsunuz: oyun hırsı bu!.. Ben her şeyi paraya çevirmeye başladım, sahip olduğum her şeyi! Yani ben, benim olan her şeyi peş peşe satmaya başladım: önce çakımı, sonra para kesemi, ardından düğmeleri, açılıp kapanan kutuyu, güzelce temizlenmiş, altın gibi göz alıcı şekilde parlayan birkaç adet küçük halkayı sattım. Her şeyden vazgeçmiştim, her şeyi yarı fiyatına satıyorum ve her defasında yeni paralarla Benya’ya koşuyordum, elimdeki son kuruşa kadar ona ütülüyordum ve düşünceli, başım önüme eğik, içimde bir acı, bir can sıkıntısı ve öfkeyle onun yanından ayrılıyordum. Ama Benya’ya kızmıyordum. Tanrı korusun! Ne diye ona kızacaktım ki? Şansı yaver gidiyorsa, o mu suçlu? “Şayet senin topacın “V”ye düşseydi sen kazanacaktın” diyor Benya, ama her defasında onun topacı “V”ye düşüyor ve kazanıyor. Benya böyle diyordu ve kuşkusuz haklıydı... Hayır, acı, sadece kendi kendine seçmişti beni: ben onca parayı, annemin alın teriyle kazandığı paraları nasıl böyle savurdum? Sahip olduğum her şeyi nasıl böyle yele verdim ve sıfırı tükettim?! Dualar kitabını bile sattım. Ah, dualar kitabım, kitabım! O ne zaman aklıma gelse yüreğim daralıyor ve utancımdan yüzümü ateş basıyor. Bu bir oyuncaktı, dualar kitabı değil. Annem, babamın tam ölüm yıl dönümünde, seyyar kitapçı Pesahya’dan satın almıştı onu bana. Olağanüstü bir dualar kitabıydı! İçinde neler de neler yoktu ki! “Neşideler Neşidesi”, “Peyrek”⁵⁴, “Agada”⁵⁵, bütün dualar, bütün dini kurallar, bütün âdetler ve sonunda da bütün bir Zebur. Kapak cildinin üzerindeki yazılar altın harflerle basılmıştı! Ya kenarı! Ya arkası! Size sadece, başdöndürücü diyorum! Bir dualar kitabı değil de, olağanüstü bir şeydi!.. Bu Pesahya’nın bir gözü lekeliydi, kısa kırpılmış bıyıkları vardı, kaygılı yüzünde gülümsüyormuş gibi bir ifade okunuyordu. O, mallarını ne zaman sinagogun kapısının önüne serse, her defasında, gözlerimi dualar kitabından alamazdım.

– Ne diyorsun, ufaklık? diye sorardı bana Pesahya, sanki dualar kitabının hoşuma gittiğini bilmiyordu. Oysa kitabı yirmi kez elimle yoklamış ve bu kitap kaç para diye sormuştum.

– Yok bir şey, derdim, sadece öylesine...

İnsanı kışkırtan bu kitabı görmemek için oradan uzaklaşırdım.

– Ah, anne, bir bilsen, Pesahya’da öyle bir dualar kitabı var ki! Eğer benim öyle bir dualar kitabım olsaydı, ben... ben... eh, ne diyeceğimi bilmiyorum...

– Senin dualar kitabın yok mu ki? Babanın dualar kitabı nerede?

– Sen ne diyorsun, anne! O öylesine bir dualar kitabı, ama bu...

– Bu dediğin nasıl bir kitap? diyerek şaşıyor annem. Onda daha mı çok dua var?

Öğretmen Pesahya’nın kırmızı ciltli, mavi kenarlı ve arkası yeşil olan dualar kitabının, nasıl bir kitap olduğunu gelin de anlatın anneme!

Bir akşam annem bana:

– Gidiyoruz, diyor ve elimden tutuyor. Seninle birlikte sinagoga gidiyoruz. Yarın babanın ölüm yıl dönümü. Mum dikeceğiz ve bu arada Pesahya’yı göreceğiz. Bakalım ondaki şu dualar kitabı nasıl bir şeymiş.

Babamın ölüm yıl dönümünde, annemden istediğim her şeyi elde edebileceğimi anlıyorum ve kalbim sevinçle çarpıyor.

Sinagoga geldik, fakat Pesahya henüz mallarını sermemişti. Pesahya aceleyi sevmez. Burada kendisine rakiplerin olmadığını, orayı kendisinin tutacağını iyi biliyor. O çuvalını çözünceye ve malları çıkarıncaya kadar bir yıl geçecek. Ben titriyorum, heyecandan yerimde duramıyorum, ayaklarımın üzerinde durmakta zorlanıyorum, onunsa hiç umurunda bile değil, sanki onu ilgilendiren bir şey yok.

– Gösterin, diyor annem ona, sizdeki şu dualar kitabı nasıl bir şeymiş?

Pesahya acele etmiyor. Acelesi yok onun. Yavaş yavaş, ağırdan alarak çuvalı çözüyor ve bütün dükkânını ortaya döküyor: Büyük ve küçük boy kutsal kitaplar, erkekler ve kadınlar için dua kitapları, Zeburlar...

Öyle sanıyorum ki, döktüğü şeylerin hiç sonu gelmeyecek; bu adamınki bir çuval değil de bitmez tükenmez bir kaynak, dipsiz bir kuyu! Ama işte sonunda, küçük kitaplar ve onların arasında da o aziz dualar kitabı çıkarılıyor.

– Hepsi bu mu? diyerek şaşıyor annem, ama el içi kadar bir şey?

– El içi kadar, ama büyük bir kitaptan daha değerlidir, diyor Pesahya.

– Peki, bu böceğe kaç para istiyorsunuz; bu sözlerim için Tanrı beni cezalandırmasın da!

– Siz böcek mi diyorsunuz bir dualar kitabına? diyor Pesahya ve annemin elinden kitapçığı çekip alıyor.

Yüreğimden bir şeyler kopuyor.

– Haydi, söyleyin son ne olur bu kitap? diye rica ediyor annem.

Fakat Pesahya’nın acelesi yok, heceleri uzatarak yanıt veriyor:

– Dualar kitabı kaç para? Of, onun fiyatı, onun fiyatı... Korkarım ki, bu kitap kesenize göre değil.

Annem düşmanlarına lanetler okuyor, onların başlarına her türlü belanın gelmesini diliyor ve dualar kitabının fiyatını söylemesini istiyor Pesahya’dan.

Pesahya kitabın fiyatını söylüyor, ama annem ona bir şey demeden kapıya doğru yöneliyor ve bana:

– Hadi gidiyoruz, burada yapacak bir işimiz yok, diyor. Sen öğretmen Pesahya’nın aşırı fiyat istediğini bilmiyor musun?

Yüreğimde bir acıyla annemin peşi sıra yürüyorum, ama içimde hâlâ bir umut ışığı var: Belki, Tanrı bana acır ve Pesahya bizi geri çağırır. Ama o öyle bir adam değil, Pesahya bu! Bizim geri döneceğimizi biliyor. Bunda haklı da, gerçekten de geri dönüyoruz annemle. Annem, fiyatı insanca söylemesini rica ediyor ondan. Ama Pesahya yerinden bile kıpırdamıyor, tavana bakıyor, gözündeki leke parlıyor. Bir kez daha oradan uzaklaşıyor ve bir kez daha geri dönüyoruz.

– Şu Pesahya kötü bir adam! dedi annem, oradan ayrıldıktan sonra. Bu kitabı asla ondan satın almazdım! Şaka mı, onca para! Yazık, vallahi yazık, o para okul ücretini karşılardı. Neyse, bir şey değil. Yarın babanın ölüm yıl dönümü. Sen babanın ruhu için dua okuyacaksın, senin hoşnut olmanı istedim. Ama sen de beni teselli et, yavrum! Her gün dua okuyacağına dürüstçe söz ver bana.

Anneme söz verdiğim gibi her gün gayretle dua okudum mu okumadım mı, bundan söz etmeyeceğiz. Ama küçük dualar kitabını dehşetli seviyordum. Hatta onunla uyuyordum, gözünüzde bir canlandırın, oysa biliyorsunuz ki öyle uyumak yasak. Bütün okul beni kıskanıyordu ve ben bu değerli hazinemi gözüm gibi sakınıyordum. Ama bu bayramda, ben kendi ellerimle onu marangoz Moyşe’nin oğluna götürdüm, önceleri oğlanın gözünde iyi fiyat ediyordu, ama şimdi ona yalvarmak zorunda kaldım... Küçük dualar kitabını neredeyse yok pahasına verdim marangozun oğluna! Ah, onu sadece anımsamak kalıyor bana, yüreğim daralıyor ve yüzüm utançtan yanıyor! Onu elden çıkardım, sattım onu, niçin, kimin için? Benya için. Benya benden birkaç kapik daha ütebilsin diye. Ama oyunda şanslıysa, suçlu Benya mı!

– Ne yaparsın, “topaç bu”, diyerek beni avutuyor ve son paracıklarımı cebine indiriveriyor. Eğer benim gibi şanslı olsaydın, sen kazanacaktın. Ben şanslıyım ve ben kazanıyorum.

Benya’nın yanakları parlıyor, odanın içi aydınlık ve sıcak. Masanın üzerinde, içinde güzel bir mum olan gümüş bir şamdan duruyor. Benya’ların evinde her şey bol, yeni eritilmiş taze kaz yağı kokusu geliyor mutfaktan.

– Bugün bizim evde gözleme pişiriyorlar, diye bana müjde veriyor Benya, ben kapıda dikilmiş ve açlıktan karnım guruldarken.

Sırtımda yırtık pırtık gocuğumla eve koşuyorum ve evde annemi kızarmış burnuyla, kızarmış ve şişmiş elleriyle, soğuk iliklerine işlemiş bir halde buluyorum. Dükkândan yeni gelmiş, ocağın başında ısınıyor. Beni görünce yüzü aydınlanıyor:

– Sinagogdan mı geliyorsun?

– Sinagogdan!

– Akşam duasını okudun mu?

– Okudum!

– Isın, yavrum, mum dikip dua edeceksin. Bugün, Tanrıya şükür, bayramın son günü.

8

Kuşkusuz, eğer bir insanın yaşamında sadece üzüntüler varsa, ne en küçük bir sevinç, ne de mutluluktan eser yoksa, dayanamaz ve kendi canına kıyabilir. Ben annemi, gece gündüz emdiği burnundan gelen, yarı aç yarı tok yaşayan, doğru dürüst uyku uyumayan ve sadece benim yüzümden, sadece benim için bütün bunlara katlanan yoksul Dul’u kastediyorum. Annem bir nebze olsun sevinmeyi hak etmiyor muydu? Ama herkesin sevinme anlayışı farklıdır.

Cumartesileri ve bayramlarda yemekten önce onun için dua okuyuşum, Paskalya yemeğini onun için kutsayışım ve Hanuka bayramında yanan mumların önünde dua okuyuşum, annem için en büyük sevinç oluyordu. Dua okuma zamanı masada oturmak pek zevkli değildi: Masada şarap veya bira, kıyılmış kaz boyunları ya da sadece bir parça hamursuz ile su bulunurdu; mumlar ya şamdanlarda ya da patateslere batırılmış olarak dururdu. Samimi söylüyorum, sorun ne şarapta, ne kaz boyunlarında, ne de gümüş şamdanlardaydı, bambaşkaydı: Sorun duaların okunuşundaydı, özel bayram yemeğinin nasıl sağlandığındaydı, mumların kutsanışındaydı. Bununla birlikte, söylenmesi gereken sözlerde! Ben dua okurken, annemin yüzünün bir gülümsemeyle aydınlandığını, ışıdığını, ışık saçtığını görüyorum. Bu gerçek bir sevinç, gerçek bir mutluluk! Kesilmiş bir patatesin üzerine eğiliyorum ve kutsal sözleri ezgili bir tarzda okuyorum. Ben okuyorum, annem de aynı ezgili tarzla, yavaş bir sesle sözcükleri arkamdan eksiksiz yineliyor. Ben dua okuyorum, annem de bana bakarak dudaklarını kıpırdatıyor, bu sırada ne düşündüğünü biliyorum: “Tıpkı ‘O’! diye düşünüyor annem. Hık demiş babasının burnundan düşmüş. Tanrı ona uzun ömürler versin!” Ve ben, şu patates gibi dilim dilim kıyılmayı hak ettiğimi duyumsuyorum. Annemi nasıl aldatabildim ben, hem de utanmadan! Dualar kitabımı sattım, paraları da “topaç”ta kaybettim. Sattım, sattım, her şeyi sattım!..

Patateslere oturtulmuş bizim bayram mumları daha sönmemişler, fitilleri hâlâ tütüyor. Annem:

– Git ellerini yıka, diyor bana. Kaz yağıyla pişmiş patates yiyeceğiz. Bayram nedeniyle bir bardak taze, tadı güzel kaz yağı satın aldım.

Severek gidiyorum ellerimi yıkamaya. Ve annemle ikimiz masaya oturuyoruz.

Annem içini çekerek:

– Hanuka bayramının son gününde insanlar evlerinde gözleme pişirirler! diyor.

Benya’ların evinde pişen gözleme ve her şeyimi elimden alan onun topacı geliyor aklıma, yüreğime bir şeylerin saplandığını duyumsuyorum. Ama bana en çok acı veren ve içimi en çok kemiren şey, dua kitabından dolayı duyduğum pişmanlık oluyor.

Cansıkıcı düşünceler gece de rahat vermiyor bana. Annemin iç çekişini, parmaklarını çıtırdatışını duyuyorum. Annemin karyolasının gıcırdadığını duyuyorum, ama sanki karyola gıcırdamıyor da inliyormuş gibi geliyor bana. Dışarıda rüzgâr uluyor, pencereye vuruyor, çatıyı sarsıyor, ıslık çalıyor, uzun uzun ve tekdüze bir şekilde “vuu-u-u-u” diye ötüyor. Bir süreden beri evimize yerleşen bir ocak çekirgesi, bir yarığın içinde cırlıyor: “cirrr-ri, cirrr-ri!” Ve annem boyuna içini çekiyor, inliyor, parmaklarını çıtırdatıyor. Ve onun her iç çekişi, her inleyişi yüreğime işliyor. Kendimi zor tutuyorum. Neredeyse yatağımdan aşağı inip annemin yanına gideceğim, ayaklarına kapanacağım, ellerini öpeceğim ve bütün büyük günahlarımı ona itiraf edeceğim. Ama yapmıyorum bunu, annemin iç çekişini, inleyişini ve karyolasının gıcırdayışını duymamak için, onun bütün eteklikleriyle başımı örtüyorum. Gözlerimden uyku akıyor, rüzgâr esiyor, rüzgâr ıslık çalıyor: “vuuu-u-u-u!” Ocak çekirgesi de aralıksız cırlıyor: “çirrr-ri, çirr-ri, çirrr-ri!” Gözlerimin önünden hiç gitmeyen bir adam, topaç gibi dönüyor, sanki tanıdık biri, evet bu öğretmenin ta kendisi! Başında sivri takkesi ve elleri arasında tuttuğu bir Tevrat’la, gözlerimin önündeki şeyin öğretmenim olduğuna yemin edebilirdim. O bir topaç gibi dönüyor, dönüyor, dönüyor... Takke gözlerimin önünde bir görünüyor bir kayboluyor, şakaklarındaki saç demetleri havada dalgalanıyor. Hayır, bu öğretmen değil, topaç bu! Tuhaf bir topaç, canlı, tepesinde sivri bir takke var, şakaklarından da uzun saçlar sarkıyor. Öğretmene benzeyen topaç ya da topaca benzeyen öğretmen, yavaş yavaş dönmesini kesiyor ve onun olduğu yerde ortaya, Hanuka bayramından bir hafta önce okulda okuduğumuz firavun, Mısır kralı çıkıveriyor. Firavun, yani Mısır kralı, önümde çıplak duruyor, çırılçıplak, ırmaktan yeni çıkmış ve elinde de benim dualar kitabım var. Küçük dualar kitabımın, Yahudi kanında yüzmüş olan bu caninin eline nasıl geçtiğini anlayamıyorum... Derken, cılız, bitkin, bir deri bir kemik, kocaman boynuzlu, uzun kulaklı yedi tane inek görüyorum, peş peşe bana doğru atılıyorlar, ağızlarını açıyorlar ve beni yutmak istiyorlar. Ortaya Benya, arkadaşım Benya çıkmasın mı! Benya, ineklerin kulaklarından tutuyor ve başlıyor döndürmeye... ve birisi sessiz sessiz ağlıyor, içini çekiyor, inliyor, hıçkırıyor... ve rüzgâr ıslık çalıyor, ocak çekirgesi cırlıyor ve birisi yanı başıma dikilip fısıltılı bir sesle şöyle diyor:

“Söyle bakalım, oğlum, benim ölüm yıl dönümüm ne zaman? Benim için ne zaman dua okuyacaksın?”

Bunun, öte dünyadan gelen babam, annemin bana hakkında oldukça güzel şeyler anlattığı babam olduğunu anlıyorum. Ölüm yıl dönümünün ne zaman olduğunu, onun için ne zaman dua okuyacağımı söylemek istiyorum, ama aklıma gelmiyor. Azap çekiyorum, alnıma vuruyorum, anımsamak istiyorum ama anımsayamıyorum. Siz böyle şey gördünüz mü? Unuttum, ne zamandı babamın ölüm yıl dönümü? Yardım edin, iyi insanlar! Acaba siz biliyor musunuz, babamın ölüm yıl dönümü ne zaman? Niçin yanıt vermiyorsunuz? Yardım edin! Yardım edin! Yardım edin!..

...

– Tanrı iyiliğini versin! Ne diye bağırıyorsun? Ne oldu? Neren ağrıyor?

Siz, bu konuşanın annem olduğunu anlıyorsunuz kuşkusuz. Annem önümde durmuş eliyle alnımı yokluyor ve ben onun bütün vücudunun titrediğini duyumsuyorum. Yarıya indirilmiş fitil içerisini ışıtmıyor, tütüyor, annemin gölgesi tuhaf bir tarzda duvarda oynuyor, onun geceleri bağladığı başörtüsünün uçları iki boynuz gibi dimdik duruyor ve annemin gözleri karanlıkta korkunç şekilde parlıyor.

– Neyin var? Babanın ölüm yıl dönümü geçenlerdeydi ya! Rüya mı gördün? Üç kere tükür: tfu, tfu, tuf! Bela bizden uzak olsun! Amin, amin, amin!..

9

Çocuklar, ben büyüdüm, yetişkin bir insan oldum. Benya da büyüdü ve sarı sakallı bir erkek oldu. O göbeklendi ve göbeğinin üzerinde altın bir zincirle dolaşıyor. Anlaşılacağı üzere, Benya varlıklı bir adam. Bir zamanlar varlıklı bir adamın küçük oğluydu, şimdi de kendisi varlıklı bir adam.

Benya’yla trende karşılaştık. Ben onu, balık gözlerine benzeyen patlak gözlerinden ve seyrek dişlerinden tanıdım. Uzun zamandır onunla görüşmemiştik! Kucaklaşıp öpüştük, sonra uzak geçmişten, o tatlı, hoş, büyülü çocukluk yıllarından söz ettik ve her küçük şeyi andık.

– Benya, o Hanuka bayramında, topaç oyununda ne kadar şanslı olduğunu anımsıyor musun? Senin topacın hep “V”ye düşerdi!

Benya’ya bakıyorum, Benya gülmekten morarmıştı bile. Gülmekten kırılıyor, böğrünü tutuyor, âdeta canı çıkıyor.

– Tanrı iyiliğini versin, Benya! Ne diye gülme nöbetine tutuldun böyle birdenbire?

– Of, –Benya elini kolunu sallıyor– beni topacımla rahat bırak! Amma da topaçtı ha! Dünyada bir eşi daha yoktu! Böyle bir topaçla kolay kolay oyun kaybedilmez: O sanki düşmüyordu, hep kazanmayı gösteriyordu.

– Tamam da, o ne biçim topaçtı öyle, Benya?

– O topacın dört tarafına da “V” harfi kazınmıştı. Ha ha ha!..

SAAT

Saat on üçü çalıyordu...

Şaka ettiğimi sanmayın. Kasrilovka’da, bizim evimizde geçen ve bizzat tanığı olduğum, tamamen gerçek bir öyküyü anlatacağım size.

Bizim eski mi eski bir duvar saatimiz vardı. Bu saat büyükbabamdan babama miras kalmıştı, büyükbabama da onun büyükbabasından... Neredeyse Hmelnitski’den bu yana, bu şekilde kuşaktan kuşağa geçmişti. Ne yazık ki, saat canlı bir varlık değil, onun dili yok, o konuşamaz: Yoksa o kadar çok şey anlatabilirdi ki!.. Kasabadaki saatlerin en ünlüsü, en iyisi bizim saatti: “Öğretmen Nohum’un saati!..” Öyle güzel, öyle doğru çalışıyordu ki, insanlar ona göre zamanı kontrol ediyorlardı. Güneşin batış saatini güneşe bakarak tayin eden ve takvimi ezbere bilen, bilgi küpü, filozof bir adam olan Leybuş bile, gerçi bizim saatin onun saati ve safsatalarıyla karşılaştırıldığında bir tutam enfiye etmeyeceğini, ama öteki saatlerle karşılaştırıldığında hepsinden üstün olduğunu söylediğine göre (bunu onun kendi ağzından işitmiştim ben), gerisini gözünüzde canlandırabilirsiniz... Leybuş’a güvenilebilirdi, çünkü her cumartesi akşamüzeri, ilk akşam duası ile gece duası arasında, kadınlar ibadethanesinin çatısına veya eski sinagogun yanındaki tepenin sırtına tırmanmaya ve soluklanmadan güneşi izleyip batacağı anı yakalamaya üşenmezdi. Bir elinde saati, diğer elinde de takvimi tutar ve güneş Kasrilovka’nın ardında gözden yitince de öğretmen Leybuş şöyle derdi: “Yakaladım!” Saatini bizimkiyle karşılaştırıp kontrol etmek için sık sık bize gelirdi. İçeri girerken hiçbir zaman “iyi akşamlar” demez, sadece bizim duvar saatine, kendi cep saatine ve takvimine bakar, sonra bir kez daha bizim saate, kendi cep saatine ve takvimine bakar ve toz olurdu!

Ancak, öğretmen Leybuş bir gün, bizim evde bir çığlık kopardı.

– Nohum, çabuk ol! Nerdesin? diye bağırdı.

Babam yarı ölü yarı diri bir halde koşarak geldi:

– Ne oldu öğretmen Leybuş?

– Haydut, ne oldu diye soruyorsun bir de! diyerek babama çıkışıyor ve cep saatini, gözüne sokarcasına babamın yüzüne doğru uzatıyor, sonra bizim duvar saatini ona gösteriyor ve nasırına basılan bir insan gibi çığlığı koparıyor:

– No-hum! Bu saat bir buçuk dakika ileri! Tam bir buçuk dakika! Onu kaldırıp atabilirsin!..

Babamın canı sıkılmıştı: Saati kaldırıp atmak da ne demek oluyordu?

– Öğretmen Leybuş, benim saatin bir buçuk dakika ileri olduğunu nereden biliyorsunuz? Aksine, sizin saatiniz bir buçuk dakika geri kalıyor olamaz mı? Dünyada neler olmuyor ki!..

Öğretmen Leybuş, babama öyle bir bakışla baktı ki, sanki babam ayın ilk günü aralıksız üç gün sürecek veya Paskalya temmuzda olacak ya da bir kimse onları ciddiye alacak olsa bu tür saçmalıklarla felç geçirebilir demişti. Öğretmen Leybuş’tan ses çıkmıyor. Derin bir iç çekiyor, arkasını dönüyor, ‘hoşça kalın’ demeden, kapıyı çarpıp çıkarak gözden kayboluyor! Ama bu daha bir şey değil! Bütün kasaba şunu biliyor, öğretmen Leybuş, dünyada hiçbir şeyi beğenmeyen bir adamdır. En iyi kantor hakkında konuşurken, ondan bir lahana koçanı, bir kütük diye söz eder; akıllı bir adama, eşek anlamına gelecek şekilde inek der; en mutlu evliliği eğri bir yangın söndürme kancasına benzetir ve en haklı bir görüş ileri sürüldüğünde, nasıl ki beşinci bir tekerleğin dört tekerlekli bir arabayla ilgisi yoksa, ileri sürülen görüşün de konuyla bir ilgisi olmadığını söyler. Bu öğretmen Leybuş, işte böyle bir adamdır.

Bizim saate dönüyorum tekrar. Bu, olağanüstü bir duvar saatiydi diyorum size. Onun her vuruşu üç ev öteden duyuluyordu: “Bom!.. Bom!.. Bom!..” Kasabanın nerdeyse yarısı bizim saate göre yaşıyordu. Gece yarısı ve sabah dualarını bizim saate göre okuyorlardı; cuma günü bizim saate göre uzun ve bükülmüş beyaz ekmek pişiriyorlar, et tuzluyorlar, cumartesi mumlarını bizim saate göre yakıp dua ediyorlar, cumartesi gününün bitiminde de ışıklarını yine bizim saate göre yakıyorlardı. Törensel dini faaliyetler içinde var olan bütün eylemleri bizim saate göre yapıyorlardı. Sözün kısası, bizim saat, kasabanın saati olmuştu. Bizim saat, garibim, bir dakika bile şaşmadan çalışıyor, gece gündüz hiç durmuyordu. Bütün yaşamı boyunca da, bir kez olsun bir saat tamircisinin eline düşmemişti. Saatle bizzat babam ilgileniyordu (babam saat işinden inceden inceye, yeterince anlıyordu). Her yıl, Paskalya öngününde, saati duvardan özenle indirir, üzerine örümceklerin öldürdüğü sinek ve yolunu şaşırarak oraya düşüp de zorla öldürülen hamamböceği ölülerinin yapışık olduğu örümcek ağlarını, saatin içinden bir kuş teleğiyle alarak temizlerdi. Saati silip temizledikten sonra onu tekrar yerine asar ve babamın yüzü ışırdı. Daha doğrusu, babamın yüzüyle saat birlikte ışırlardı: Saat, onu temizledikleri ve süsleyip püsledikleri için, babamın yüzü ise, duvardaki saat pırıl pırıl olduğu için ışırdı.

Ve gün geldi... bir olay yaşandı. Bir gün, güzel, açık bir havada birlikte masaya oturmuş kahvaltı ediyorduk. Benim bir alışkanlığım vardı, saat ne zaman çalsa, saatin vurgularını mutlaka yüksek sesle saymaya başlardım.

– Bir, iki, üç... yedi... on bir, on iki, on üç... vay, on üç!

– On üç mü? diyerek babam güldü. Sen, görüyorum ki saymasını biliyorsun, buna diyecek bir şey yok. Ama saat hiç on üç kez vurur mu?

– On üç! Gözlerim çıksın ki, on üç!

– Şimdi benden on üç şamar yiyeceksin! diyor babam, kızmaya başlayarak. Bu tür aptallıkları yinelemeye cüret etme, kara cahil! Saat on üç kez vuramaz.

– Biliyor musun, Nohum, diyerek işe annem karışıyor. Korkarım ki çocuk haklı. Ben de on üç vuruş saydım gibi geliyor bana.

– Bu da nerden çıktı! diyor babam. Anlaşılan kendisi de kuşkulanmaya başlıyor. Kahvaltıdan sonra babam saate yaklaşıyor, bir iskemleye çıkıyor, saatin küçük bir çarkını eliyle itiyor ve yeniden çalmaya başlıyor saat. Üçümüz birden sayıyor ve saatin vuruşlarına uyarak başımızı sallıyoruz:

– Bir, iki, üç... yedi... dokuz... on iki, on üç!..

– On üç?! Babam, ansızın bir duvarın insan gibi konuştuğunu işiten bir adamın şaşkınlığıyla yüzümüze bakıyor.

Saatin küçük çarkıyla bir kez daha uğraşıyor, ama saat yine on üç defa vuruyor. Tatsız bir yüzle, içini çekerek iskemleden iniyor babam, odanın ortasında dikiliyor, tavana bakıyor ve sakalının ucunu çekiştirerek kendi kendine söyleniyor:

– On üç?! Bu ne olabilir ki? Nedir acaba bunun anlamı? Bozuk olsa, çalışmazdı. Ne oldu acaba? Zembereğine ne olduğunu anlamak için mutlaka bir bakmalı...

– O halde ne diye boş yere zemberek zemberek diye söyleniyorsun ki?! diyor annem. Saati eline almalı ve tamir etmeli. Sen ustasın ya!..

– Ne yapalım, olabilir, sen de haklısın... diyor babam, saati duvardan indiriyor ve kurcalamaya başlıyor. Bir gün boyunca saatin üzerinde ter döküyor ve sonunda onu yerine asıyor:

– Çok şükür, gerektiği gibi çalışıyor...

Ve gece yarısı olunca, hep birlikte duruyor ve sayıyoruz. On iki! Babam sevinçten uçacak gibi oluyor:

– Duydunuz mu? Artık on üç kez çalmıyor! Eğer ben zemberek diyorsam, bana inanabilirsiniz demektir!..

– Senin on parmağında on hüner olduğunu, eskiden beri biliyorum ben, diyor annem. Yalnız anlamadığım bir şey var, saat niçin hırıltılı çalışıyor? Şimdiye kadar hiç böyle hırıltılı sesler çıkarmamıştı.

– Sana öyle geliyor! diyor babam anneme, saatin çalma zamanı geldiğinde nasıl hırıldadığına kulak kabartarak.

Saat, ihtiyar bir adam gibi, ilkin şiddetli öksürük seslerine benzer sesler çıkarıyor: “Hil-hil-hil-tr-r-rr...”, ve ancak bundan sonradır ki: “Bom...Bom!.. Bom!..” diye vuruyor. Ama bu “bom” sesi, artık o önceleri çıkardığı “bom” sesi gibi değildi: Önceden çıkardığı “bom” sesi kulağa hoş geliyordu, tatlı bir sesti, şimdiyse insana hüzün, endişe veren bir tonda çıkıyor. Ve saat, emekliye ayrılmış, yaşlı bir kantorun dünyadaki son gününde son kez dua okurken çıkardığı seslere benzer sesler çıkarıyor.

Hırıltı giderek artıyor, saatin çalışı giderek zayıflamaya ve acıklı bir hal almaya başlıyor; babamın ise, her geçen dakika suratı asılıyor. Hiçbir şeyin yararı olmuyor diye babamın içi yanıyor, sessizce acı çekiyor. Babam kendinde değil. Saat tamamen duracağa benziyor. Sarkaç tuhaf haller göstermeye başlıyor: İşleyişini ağırlaştırıyor, bir tarafa çarpılıyor, tek bacağını sürüyen bir ihtiyar gibi, nedense takıla takıla dolaşıyor. Görünen o ki, saat bir daha çalışmamaya, sonsuza kadar durmaya karar veriyor. Bereket versin ki, tam zamanında babamın aklına bir şey geliverdi: Saatin burada bir suçu yoktu suçlu olan saatin topuydu: Ağırlığı azdı! Babam, eline ne geçerse saatin topuna bağlıyor (genel olarak birkaç funt). Ve bizim duvar saati şarkı söyler gibi, neşeli neşeli çalışmaya başlıyor yeniden. Ve babamın neşesi yerine geliyor, bambaşka bir insan oluyor!

Fakat sevincimiz fazla uzun sürmüyor. Saat yeniden tembellik etmeye ve sarkaç yeniden tuhaf bir şekilde yalpa vurmaya başlıyor, bir tarafa yavaş giderken diğer tarafa hızla gidiyor; saatin içinde bir şey gıcırdıyor, yürek sızlaması gibi. Saatin nasıl can çekiştiğini görmek insana acı veriyor. Ve babam ona bakarak kahroluyor. Bir hastasını kurtarmak için kendini feda eden, onu iyileştirmek, ölümünü engellemek için bütün gücünü ortaya koyan, bütün araçları kullanan iyi kalpli, deneyimli bir doktor gibi, babam da her yola başvurarak yaşlı saati kurtarmaya çabalıyor.

– Az yük az canlılık demektir! diyor babam ve saatin topuna birbiri arkasına ağırlıklar bağlıyor: İlk önce demir bir tava, sonra bakır bir maşrapa, demir bir ütü, bir küçük kum torbası ve birkaç tuğla. Saat güçleniyor ve çalışıyor... güçlükle, işkence çeke çeke, ama çalışıyor.

Bir gece gerçekleşecek olan büyük kaza, şimdilik gerçekleşmiş değil.

Olay kışın meydana geldi. Bir cumartesi günü, akşam yemeğini yemiştik. Yemekte biberlenmiş, acılı nefis bir balık, et suyuyla yapılmış sıcak erişte ve erik kompostosu vardı. Tüm kurallarına göre dua ettik. Cumartesi mumları henüz eriyip bitmemişti. Hizmetçi kız sobanın üzerinden taze, sıcak, güzel kavrulmuş ayçiçeği çekirdeklerini almıştı. Bu sırada esmer, genç, fakat ağzında diş kalmamış bir kadın olan ve kocası tarafından terk edilmiş Yenta teyze geldi; kocası Amerika’ya gideli birkaç yıl olmuştu.

– Hayırlı cumartesiler! diyor Yenta teyze. Sizde taze ayçiçeği çekirdeği olduğunu biliyordum zaten. İnsanın çitleyecek bir şeyinin olmaması ne kötü. Onun için, dişsiz yaşamak, ağzımda dişlerimin olmasından daha büyük bir kötülük değil bana! Malka, bugün balık pazarında olanları nasıl beğenirsin? Balıkçı Menaşe’ye diyorum ki: “Niçin bu kadar pahalı satıyorsunuz?” Fakat o sırada zengin karı Sora-Perl koşarak geliyor: “Bana verin, çabuk bana verin, şu turna balığını bana tartın!” “Nereye böyle acele ediyorsunuz?” diyorum ona. “Tanrı iyiliğinizi versin, nehir kurumuyor, Menaşe de balığı getirdiği yere geri götürmüyor ya! Anlaşılan, zenginlerin paraları değersiz, ama akılları değerli” diyorum. Peki, ya siz ne düşünüyorsunuz? Bunun üzerine karı o küçük ağzını açıyor. “Yoksulların, diyor, burada yapacak işleri yok... Bir fukara balık da istememeli...” Siz böyle alçak bir karı gördünüz mü? Çoktan beri mi acaba pazarda anacığıyla birlikte durup kurdele satıyor o? Tıpkı şu Peysa-Avrom’un karısı Pesl gibi, kız kardeşiyle övünüyor; kız kardeşi, dediklerine göre, onu olduğu gibi, beş parasız bir köle olarak alan varlıklı bir adamla evlenmiş. Yahudi mutluluğu! Onun azap çektiğini söylüyorlar –sizin için söyleniyor olmasın!– ve gece gündüz, çocuklarıyla sürekli bir anlaşmazlık içinde... Bu anlaşılır bir durum, üvey ana olmak hoş bir şey mi? Tanrı göstermesin! İşte, bir örnek, Havele. Onu nasıl zaptedeceğini sanıyorsun? Üvey çocuklarından yediği paparayı bir görmeliydiniz! Gece gündüz bağırtılar, çığlıklar, yaygaralar gırla gidiyor, evin altı üstüne geliyor!..”

Mumlar eriyip kalınlaşıyor. Gölgeler duvarda ilerliyor ve giderek daha yükseklere tırmanıyor. Ayçiçeği çekirdekleri çıtırdıyor, bizimkiler sakin sakin sohbet ediyorlar, şunun bunun hakkında değişik öyküler anlatıyorlar, herkesten fazla da Yenta teyze konuşuyor.

– Durun hele! diye bağırıyor Yenta teyze. Yakın zamanlarda en temizinden bir olay olmuştu. Yampol yakınlarında, şehre üç verst⁵⁶ uzaklıktaki bir hanı haydutlar basmış, bir ailenin tamamını kılıçtan geçirmişler, beşikteki küçük bebeği bile öldürmüşler, hiç acımaları yokmuş. Sadece, mutfakta uyumakta olan hizmetçi kız kurtulmuş: Bağırtıları duyunca ocağın üzerinden aşağı atlamış, anahtar deliğinden bakmış ve yerde boğazlanmış olarak yatan efendisiyle hanımını görmüş, oluk oluk kan akıyormuş... Fazla düşünmeden pencereden atlamış ve bağırarak kasabaya doğru koşmaya başlamış: “Kurtarın, iyi insanlar! İmdat, imdat, imdat!!! Yenta teyze bağırıyor: “İmdat!” ve birden “trah-tararah-bom-drin-din-bom!” diye sesler duyuyoruz.

Yenta teyzenin heyecanlı öyküleri, haydutların evimizi bastıklarını ve on el top atışı yaptıklarını, çatının çöktüğünü veya deprem olduğunu ya da daha başka bir felaketin patlak verdiğini aklımıza getirdi!.. Yerimizden kıpırdayamıyoruz. Bir dakika kadar susarak birbirimize bakıyor, sonra hep bir ağızdan avazımız çıktığınca bağırıyoruz:

– İmdat! İmdat! İmdat!

Annem panik içinde beni kollarıyla kendine çekiyor ve bağırıyor:

– Yavrum benim, Tanrı seni belalardan korusun! Vay başıma!

– Ne oldu? Ne oldu bize? Ne oldu? diye bağırıyor babam.

– Susun, susun! diye yırtınıyor Yenta teyze, kollarını sallayarak. Korkmuş olan hizmetçi kız koşarak mutfaktan çıkıp geliyor:

– Kim bağırıyor burda? Ne oldu böyle? Yangın mı? Nerde yangın?

– Kim yanıyor? Ne Yanıyor? Hay sen yanasın, seni yılan seni! diye hizmetçi kıza bağırıyor Yenta teyze. Cinler çarpmış seni... İşte sana, yangın!.. Senin için şimdi yangın çıkacak! Siz böyle bir şey duydunuz mu? Ne diye bağırıyorsunuz? Niçin etekleriniz tutuşmuş? Alay edilecek kimse yok! Bu saat, saat düştü! Şimdi anladınız mı? Saate bir yığın ıvır zıvır şey bağlamışlar, ağırlığı da üç puddan az değil, işte onlar düştü. Şaşacak ne var bunda? Bağışlayın, eğer bir insanın üzerine bu kadar şey bağlamış olsalar, o bile yere yıkılırdı.

Şimdi yeni yeni kendimize geliyoruz ancak. Masadan kalkıyor, saate yaklaşıyoruz ve saatin nerde olduğunu, zavallı bir halde, döşemede ters dönmüş, kırılmış, paramparça olmuş ve artık ondan hayır gelmez durumda bulunduğunu görüyoruz.

– Saat gitti! diyor, suratı duvar gibi bembeyaz olan babam, başını yere eğerek, sanki önünde bir ölü yatıyor. Babam kollarını büküyor ve gözlerinde yaşlar beliriyor.

Babama bakıyorum ve ben de ağlamak istiyorum.

– Ne oluyorsun, sakinleş, ne diye bu kadar canını sıkıyorsun ki! diyor annem. Bağışlayın, bugün, bu dakikada, saatin tıpkı bir insan gibi yaşama veda etmesi için, Tanrı katında takdir böyleymiş demek ki, Tanrı günahımı bağışlasın! Kırılan saat beni, seni, çocuklarımızı, bütün akraba ve yakınlarımızı ve dünyadaki bütün insanları bağışlasın! Amin!

Bu olaydan sonra, bütün gece rüyamda saati gördüm. Yaşlı duvar saatimizin yerde yattığını ve üzerinin beyaz bir kefenle örtülü olduğunu gördüm. Saatin çalıştığını, ama sarkaç yerine uzun bir insan dilinin saatin içinde bir sağa bir sola gidip geldiğini gördüm. Ve saat çalmıyor, inliyor, ve her inilti etimden bir parça koparıyor sanki... On iki rakam görmeye alışık olduğum kadranda, ansızın on üç rakam görüyorum. Tam on üç! Bana inanabilirsiniz...

FLAMA

1

Çocuklar! Yoksul bir adamın oğlu olarak, sonbahardaki bayramlar için bir flamaya nasıl sahip olduğumun öyküsünü dinleyin şimdi. Onu ne zorluklarla elde ettiğimi ve tez zamanda, bir anda nasıl kaybettiğimi anlatacağım size. Evet, Tanrı bana karşı acımasızdı: Kısa süren bir sevincin bedelini günler ve günlerce süren bir hastalık ve acılarla ödemek zorunda kaldım...

Ben küçükken, sizin kadarken yani, herkes beni “Topele Tutaretu” diye çağırırdı, oysa doğrusu “Kopele Kukareku” idi. Biliyor musunuz niçin? İki nedenden dolayı: Birincisi, benim ince, çığırtkanca bir sesim vardı, tıpkı küçük bir horozun sesi gibi; ikinci neden, ben “t” ve “d” şeklinde telaffuz ettiğim “k” ve “g” harflerini söyleyemiyordum. Ve, tersliğe bakın ki, babamın adı Kalman, annemin adı Gita Kalmanova, benimki Kopl, Gita Kalmanova’nın oğlu, öğretmenimin adı da Galganovkalı Gerşon-Gorgl idi.

– Ufaklık, adın ne senin? diye soruyorlardı bana.

– Topl, Dita Talmanova’nın oğlu.

– Daha yüksek sesle söyle!

– Topl, Dita Talmanova’nın oğlu.

– Daha yüksek bağır!

– Topl, Dita Talmanova’nın oğlu.

– Kim okutuyor seni?

– Daldanovtalı Derşon-Dordl.

Herkes gülüyor. İnsanlar gülüyor, bense gözyaşı döküyorum.

Ama herkes bana gülüyor diye ağlamıyorum ben, sözcükleri söyleyişim yüzünden sık sık tekme tokat yediğim için ağlıyorum. Her önüne gelen benimle alay ediyor: Babam, annem, kız kardeşlerim, öğretmenim, arkadaşlarım... Hepsi de beni korkutarak doğru konuşmayı öğretmek istiyorlar bana.

Bir gün öğretmen dişlerimin arasına dikine küçük bir levha geçirdi ve bütün öğrencilere ağzıma tükürmelerini söyledi –belki bu beni adam ederdi. Fakat öğretmenimizin komşusu marangoz-öğretmen Zyama bu işe müdahale etti:

– Niçin boşuna işkence ediyorsunuz çocuğa! Başvurduğunuz bütün bu çareler ne işe yarayacak ki! Onu bir dakikalığına bana verin, ona bir çırpıda doğru konuşmayı öğreteceğim, seyredin.

Marangoz-öğretmen Zyama, bu sözleri söyleyerek çenemden tuttu ve şöyle dedi:

– Çocuk, bana bak ve arkamdan tekrarla: “Ku-har-ka ki-da-yet-sya klets-ka-mi.”⁵⁷

Marangozun gözünün içine bakarak söyleneni yineliyorum:

– “Tu-har-ta ti-da-yet-sya tlets-ta-mi.”

– Öyle değil! diyerek beni düzeltiyor öğretmen Zyama. Tam ağzıma bak ve peşimden tekrarla: “Soln-tse skro-yet-sya v obla-kah.”⁵⁸ Yüzüne bakıyorum ve şöyle diyorum:

– ”Soln-tse stro-yet-sya v obla-tah.”

– Hayır, aptal çocuk! diyerek, bir kez daha yanlışımı düzeltiyor öğretmen Zyama. Sen, “v oblatah” diyorsun. Öyle söylenmez. Şimdi söyle: “v oblakah, v oblakah, v oblakah!”

– “V oblatah, v oblatah, v oblatah!”

Öğretmen Zyama ümitsizce kolunu sallıyor:

– Bir şey diyeyim mi size, boşuna zahmet! Ölünceye kadar düzelmez. Ömür billah böyle kalır bu.

2

Sonbahar bayramı için bir flamaya, hem de güzel bir sapı olan, sapına bir elma, elmaya da bir mum geçirilerek gerektiği şekilde süslenmiş gerçek bir flamaya sahip olmak, o zamanlar benim için erişilmez bir mutlulukmuş gibi geliyordu bana. Bunu düşlemeye bile hakkım yoktu. Acaba insanın gönlünü çeken şeyler dünyada az mı ki! Ama bizim okulda çakı, sepet veya bir baston almak için her zaman para bulan çocuklar vardı. Hatta yufka ve simit şöyle dursun, her gün bonbon yiyen, fındık kıran çocuklar dahi vardı; dahası, normal günlerde bile beyaz francala yiyen çocuklar vardı... Mutlu yaşayanlar!

Ah, yavrularım, ben hiçbir zaman normal bir günde beyaz francala yemedim! Kara ekmeği bile yiyebildiğim zamanlar, içim içime sığmazdı. Biz –sizden uzak olsun!– acınacak kadar yoksulduk, perperişandık! Ailem çalışmayı çok seven ve de çalışan bir aile olmasına karşın çaresizlik içindeydi. Babam, nur içinde yatsın, Myasnikov Sinagogu’na bağlı küçük bir sinagogdaki görevlinin yardımcılığını yapıyordu. Annem, nur içinde yatsın, çavdar çöreği pişirmede ustaydı, kız kardeşlerim ise eski püskü çorapları örme işini yapıyorlardı.

Görüyor musunuz, bütün çocukluğum boyunca bir kez olsun, artık daha başka bir şey yiyemeyecek kadar, karnımı şöyle doğru dürüst doyurduğum olmamıştır.

Hiçbir zaman bakır param olmadığını söylemeye gerek yok, böyle bir mutluluğu rüyamda bile tatmadım.

Ve şöyle gözünüzde bir canlandırın: Ben, Kopl Kukareku, bir anda zengin oldum! Evet, paralarım oldu, ben yirmi iki kapiklik bir sermayenin sahibi oldum!

Siz şimdi şöyle düşünüyorsunuz: Bir mucize gerçekleşti! Diyelim, bir çiftlik sahibi para düşürdü, ben de onu buldum. Anlamadınız işte. Veya siz, benim bu parayı yüz kızartıcı bir yoldan elde ettiğimden kuşkulanmaya başlıyorsunuz: Onu bir kamu kumbarasından mı aşırdım? Tanrı sizi bu tür düşüncelerden korusun. Hayır, inanın bana, ben bu parayı namusumla çalışarak kazandım, ayaklarımla kazandım ben onu.

Bu, bir Purim bayramında olmuştu.

Babam, beni, çalıştığı küçük sinagogun dini görevlilerine armağan⁵⁹ götürmekle görevlendirdi. Önceleri bu işi ablalarımdan biri yapıyordu. Ama sonra, ben birazcık büyüyünce, babam, artık benim de ailede bir işe yarama zamanımın geldiğini söyledi. Börek tepsisini elime aldım ve çıplak ayaklarla soğuk, kaygan çamurlara bata çıka, bütün sinagog görevlilerinin evlerini dolaştım. Emeğime karşılık bana verilen küçük paralardan yirmi iki kapiklik bir sermaye birikti –bir tane gümüş yirmi kapiklik, dört tane de bakır yarım kapiklik.

3

Bu şekilde bir yığın paraya −aman nazar değmesin!− sahip olduktan sonra, bu parayla ne yapacağımı düşünmeye ve hesaplamaya başladım.

Derken, iki akıl hocası çıktı ortaya –iyi ruh ve kötü ruh– ve bana işkence etmeye, ruhuma acı çektirmeye başladılar. Kötü ruh, baştan çıkarıcı şeytan, şöyle fısıldadı:

– Parayı saklamanın ne yararı var ki, aptal mısın sen? Kendine şöyle leziz yiyecekler al, haydi, diyelim, Pirondiçka’dan haşhaşlı börek veya elmalı dondurma alsan! Zevkine sefana bak, zenginliğinin tadını çıkar!

– Karnımın sesine kulak mı tıkayayım? diye isyan ettim. Aşağı yukarı bir gün içinde bütün parayı harcamak olası. Hayır, asla!

– Çok haklısın! diyerek onayladı iyi ruh. Bu parayı annene borç vermek en iyisi! Ah, bu öylesine işine yarar ki onun!

– Akıllı çocuk! diyorum. İster misin paralar uçup gitsin? Annem bana olan borcunu hangi paradan ödeyecek?

– O öylesine yoksul ki, öylesine acılar içinde ki! diye fısıldıyor bana iyi ruh. Annenin, okul paranı öğretmene öyle rahatça ödeyebildiğini mi sanıyorsun?

– Madem öyle, ne diye öğrenim için para ödüyor peki? diye ters bir karşılık veriyor baştan çıkarıcı şeytan. En iyisi kendine kırmızı benekli beyaz bir düdük veya çift demirli, hem de şöyle bakır kınlı keskin bir çakı al. Olmazsa, güzel kilitli bir sepet satın al.

– Sepete ne koyacaksın ki? diye alaycı bir şekilde soruyor iyi ruh. Sepet neyine senin sefil?

– Düğmeleri koyarsın! diyor baştan çıkarıcı şeytan. Sepeti ağzına kadar düğmelerle dolduracaksın. Okuldaki herkes, bu kadar para nereden diye düşünecek ve sana imrenecekler...

– Peki bu sevinçten ne geçecek eline? diyerek karşı çıkıyor iyi ruh. Anneni dinle, parayı bir yoksula ver. Tanrı, senin hesabına hayırlı bir iş sayacak bunu. Ne de olsa yoksullar açlıktan ölüyor.

– Yoksullar mı?! diye alaycı bir edayla haykırdı kötü ruh. Peki sen bir yoksul ve de bir yoksulun oğlu değil misin? Sen kendin hiçbir zaman tok olmuyorsun ki! Kuşkusuz, bir başkasının adına eli açık olmak kolay. Sen meteliğe kurşun sıkarken, niçin hiç kimse hiçbir zaman sana bir kuruş vermiyor?

4

Baştan çıkarıcı şeytan ne ettiyse beni kandıramadı...

Benimle birlikte okulda öğrenim gören Elik adında bir çocuk vardı, ailesi zengindi. Onun cepleri hoşa gidecek türlü şeylerle tıka basa dolu olurdu her zaman. Fakat asla arkadaşlarına bir zırnık olsun vermezdi. Paylaşmak onun doğasında yoktu. Rica da etsen, çatlasan da bir şey koklatmazdı! Ve işte bu Elik, nedense birdenbire bana yaklaşmaya başladı: Tatlı tatlı gülümsüyor, sokuluyor, her yola başvurarak benimle ciddi bir arkadaşlık kurmaya çalışıyor.

Bir gün bana dönüp şöyle dedi:

– Biliyor musun sana ne diyeceğim? Sen iyi birisin! Vallahi! Sen hiçbir zaman başkaları gibi “Bir lokma versene bana! Ver de bir tadına bakayım!” diyerek, dilencilik yapmadığın için seni seviyorum. Dilencilerden nefret ediyorum!.. Bir parçacık şeker ister misin?

– Bir parçacıt şeter mi? Niçin olmasın, memnuniyetle! dedim.

– Peki, fındık kırmak ister misin?

– Fındıt mı? diyorum. Niçin istemiyeyim ti? Bende fındıt olsa, seve seve tırardım.

Elik elini cebine soktu. Kendi kendime “Şimdi bir bonbon veya biraz fındık çıkarıp bana uzatacak” diye düşünüyorum. Hayır, efendim! Konuşmasını sürdürdü:

– Sana marmeladımın yarısını ve üç tane fındık veririm, eğer... benimle değiştirmeye razı olursan. Değiştirmek ister misin?

– Değiştirmet mi? Neyi? diye sordum.

– Ben, diyor, sana çakımı vereceğim. Benim beyaz çakımı biliyor musun? Gerçek bir çakı, Zavyalovski marka bir çakı!

Garip bir soru! Elik’in beyaz çakısını biliyor muyum ben? Kim bilmez ki o çakıyı? Bu çakı benim için kahredici bir kıskançlık nedeni olmuştu! Onu kaç defa rüyamda görmüştüm!

– Ya, ben? diye soruyorum şaşkınlıkla. Çatıya tarşılıt ben ne verebilirim sana?

– Sen, diyor, bana sendeki gümüş yirmi kapikliği vereceksin.

– Kabul et! diye beni kışkırtıyor baştan çıkarıcı şeytan. Çakıyı al. Harika bir çakı bu! Bütün çocuklar seni kıskanacak.

Parayı çıkarıp masaya koymaya niyetlendim, ama birden aklıma geliverdi:

– Ne tadar da atıllısın sen! Yirmi tapiğe yeni bir çatı satın alınabilir.

– Böyle, benimki gibi mi? diyerek öfkeleniyor Elik. Çıkmaz ayın sonunda! Dur hele, ne biliyorsun ki sen? Sana bir de yarım düzine düğme vereceğim, çakıya ilave olarak.

– Bu paraya, diyorum, on bin düzine düğme alınabilir.

– Bonbonlar, ya fındıklar, para değil mi bunlar?.. diyor Elik. Ne biliyorsun sen? Sana söz veriyorum ve namusum üstüne yemin ediyorum: Ne zaman benden bir şey isteyecek olsan, istediğin şeyi ikiletmeden sana vereceğim. İşte, bende demir bir çivi var, bak. Sana armağan olarak vereceğim bu çiviyi, karşılığında hiçbir şey almayacağım. Bak, ne çivi ama!

– Çivi benim neyime deret? diyorum.

– Lazım olur, aptal, diyor. Onu nereye istersen çakabilirsin. Canın isterse çukur da kazabilirsin onunla.

– Ne diye çutur tazayım ti? diyorum.

– Dua kitabımdan yararlanmana da izin veririm, diyor Elik.

– Ama niçin baştasının dua titabını tullanayım? Benim tendi titabım var.

– Cumartesi günleri giydiğim kasketimi giyip denemen için sana veririm, diyor.

– Ne diye baştasının tastetini diyip deneyeyim?

– İstemiyor musun? Sana bütün bunlar az mı geliyor? Sana bu gerek, al bakalım! diye bağırdı Elik, yumruğuyla böğrüme vurdu ve bağırıp çağırmaya başladı:

– Böyle bir dilenci, böyle bir kursağı aç nasıl hoşunuza gider? Ben ona bir çakı, düğmeler, bonbonlar, fındıklar ve bir çivi veriyorum, dua kitabımdan yararlanmasını, şapkamı giyip denemesini öneriyorum, o ise bu kadar şeyi az buluyor! Bu dilencilerin pisboğazı, ne kadar tıkarsan tıka kursaklarına, habire isterler. Şayet elinde gümüş bir yirmi kapiklik varsa, şeytanın bile ona kardeş olamayacağını sanıyor! Sen bekle, Topele Tutaretu, bir kez daha bana oyun oynarsın! Yirmi kapikliği fitil fitil burnundan getiririm. Nehemya, al, bu çiviyi sana armağan ediyorum.

Ve Elik, çiviyi Nehemya’ya (bu topal ve oldukça yoksul bir oğlandı) armağan etti. O andan itibaren de Elik’in benimle olan arkadaşlığı bitti.

5

Şunu bilmek, size ilginç gelecek kuşkusuz: Bunca şeye karşın parayı niçin elden çıkarmadım?

Birincisi, ilkbahardaki çocuk bayramı (Paskalya’nın başlamasından otuz üç gün sonra) nedeniyle okulun her yıl düzenlediği şenliğe, masraflara ortak olup katılmak. Bu günde çocuklar şölene kendilerince çeşitli katkılarda bulunurlar: Kimi parayla, kimi yemeklik bir şeylerle, kimi leziz yiyeceklerle. Yalnız ben, bu ortak eğlenceye her zaman, pek değişmeyen kahvaltılığımla geliyordum, bir dilim sarımsaklı ekmekle. Ve her defasında yüzüm kızarıyordu. Beni herkesle eşit olarak bu eğlence ortaklığına kabul etseler de, bunu bana acıdıkları için yaptıklarını duyumsuyordum. Bu bahar şenliğinde tadacağım çocukluk sevincimi zehirliyordu bu duyumsayış...

“Artık, diye düşünüyordum gururla, onların iyiliği bana gerekli değil, onların acımalarına ihtiyacım yok artık. Tanrıya şükür, benim kendi cebimde paracıklarım şıngırdıyor. Ve böyle, Elik gibi bir baba kuzusu dört kapik getiriyorsa, buna karşılık benim bir kapik getirmem yeterli olacaktır. Elik’e karşıyım ya, o bir hiç, bir dilenci! Ama eğer bir değil de beş kapik verirsem, bu bana karşı şükran duygularının doğmasını sağlayacaktır, siz ne düşünüyorsunuz? İşte böyle, ben bir on kapiklik vereceğim ve sizler Kopl Kukareku kimmiş öğreneceksiniz...”

Ve ortak kumbaraya bütün bir on kapikliği attım. Kalan parayı da gelecek bahar şenliğine kadar saklayacağım.

Yazın, yemişler ve meyveler olgunlaşmaya ve bektaşi üzümü ile frenküzümü çarşıda pazarda, Pirondiçka’nın dükkânında görülmeye başlayınca, baştan çıkarıcı şeytan yeniden yakama yapıştı.

– Görüyor musun, diyor, yeşil bektaşiüzümlerini? Hele şuna baksana, amma da güzel kırmızı bir frenküzümü!

– Ama yeşil yemişler dişlerini kamaştırırlar, diyorum.

Bu sırada iyi ruh, şeytanın yardımına geliyor:

– Taze yemişler ve meyveler için başka bir dua edilir. Tadına bak ve dua et. Tanrının emrettiğini yap, diyor.

– Dua etmediğim bir gün olmayacak, diyorum. Önümüz daha yaz vişneden eriğe, elmadan armuda, kavundan karpuza, sırasıyla yetişecek... En iyisi parayı Tişri bayramına kadar saklamak, bayramın son günü de, Tanrının yardımıyla, kendime bir flama alırım.

Karar veriliyor ve imzalanıyor: Paraları Tişri bayramı için saklayacak, Tanrının yardımıyla da, kendime bir flama satın alacağım.

6

Sonunda Tişri bayramı gelip çattı ve ben büyük, parlak sarı renkli, iki tarafında da yazılar ve resimler olan kâğıt bir flama satın aldım.

Flamanın bir yüzünde, kediyi andıran iki vahşi hayvan betimleniyordu. Ama gerçekte, uzun dillerini dışarı çıkarmış, ağızları açık aslanlardı bunlar. Dillerin üzerinde ıslık sesleri resimle gösterilmişti; görüldüğüne göre, bu ıslık sesleri, boru sesleri anlamına geliyordu; çünkü üzerlerinde kocaman harflerle şöyle yazılıydı: “Uzun boru sesli ve borucuk sesli.”

Aşağıda, aslanların altında ise şu yazılar vardı: Sağda “Bir Yahudi savaşçının sancağı”, solda da “Savaşçı Efraim’in sancağı”.

Flamanın bir yüzü bu şekilde resimlenmişti. Öbür yüzü daha güzeldi. Burada Moisey ile Aaron’un⁶⁰ portreleri vardı. Canlıymış gibi ayakta dikiliyorlardı: Moisey’in başında, kaşlarına kadar indirdiği kocaman bir kasket, Aaron’un ise, gür sarı saçlarının üzerinde halka şeklinde altın bir çerçeve vardı. Moisey ile Aaron’un arasına büyük bir insan kalabalığı resmedilmişti. Hepsi de kurallara uygun uzun giysiler içindeydiler ve hepsi de iki su damlası kadar birbirlerine benzemekteydiler: Uzun, birbirlerinin aynısı redingotlar giymişler, ayaklarında da iskarpinler ve beyaz çoraplar vardı. Hepsinin de karınlarının birazcık altına kuşaklar bağlanmış, ayakları dans için havaya kalkmış ve eğer şu yazıya bakılacak olursa, şarkı söylüyorlardı: “Neşelenin ve eğlenin.”

Böyle harika bir flamaya sahip olduktan sonra, bir de ona uygun bir sap edinmek gerekiyordu. Marangoz-öğretmen Zyama’dan, hani şu, bir zamanlar bana doğru konuşmayı öğretmeye çalışan marangozdan yardım istemek zorundaydım.

– Ne diyeceksin, tatlı çocuk, Topele Tutaretu?

– Flama için bir sap...

– Sap mı? Anlamı ne bunun? Anlamıyorum.

– E, bu bir ağaç parçası, flamayı bağlamak için, diye açıklıyorum.

Öğretmen Zyama, ben hüngür hüngür ağlayıncaya kadar şakasını sürdürdü ve benimle alay etti. Ben ağlamaya başlayınca yumuşadı, tatlı bir insan oluverdi ve bütün işlerini bıraktı. Bir tahta parçası aldı, ileri-geri, ileri-geri bir iki kez rendeledi ve flamanın sapı kaşla göz arasında hazır oldu.

Şimdi geriye eksik olarak elma ile mum kalmıştı. Kuşkusuz, mum balmumundan yapılmış olmalıydı, istearin mumu değil: İstearin mumu elmanın üzerine damlayacak olursa elma lekelenir, işe yaramaz hale gelir. Balmumu ise başka, o elmayı lekelemez.

Kim olursa olsun, çocukların hiçbirinde bendeki kadar balmumu yoktu. Öyle ki, okulda birine balmumu gerektiğinde, benden başka bir kimseye başvurulduğu pek olmazdı. Ne de olsa babam, sinagog görevlisinin yardımcısıydı. Mahkeme günü tamamen yanıp bitmeyen mumlardan kalan bütün bir mum, haklı olarak babamındır, bu onun kazanç türlerinden biridir. Babam bu balmumundan diğer bayramlar için incecik mumlar yapıyor ve onları satıyor. Bu mumların yapımı sırasında, yere boyuna mum dökülüyor; dökülen mumlar bana ait, benim gelir kaynağım bu.

Kısacası, bana ne gerekiyorsa, hepsi vardı artık!

7

Tişri bayramının sekizinci gününün akşamı, bütün çocuklarla birlikte bayramın son gününü kutlamak için, elimde flamamla, ciddi ve gururlu bir edayla sinagogun yolunu tuttum. Yeni bir sapa takılmış çok güzel bir flama tutuyordum elimde; flamanın sapına kırmızı bir elma geçirilmiş, elmanın üzerine de balmumundan yapılma bir mum oturtulmuştu. Neşeliydim ve sonsuz bir mutluluk duyuyordum, sevinçten kabıma sığmıyordum ve dünyalar benimdi! Kendimi bir prens, dünyada bir eşi daha bulunmayan mutlu bir insan olarak duyumsuyordum!

Yürüyorum ve sanki sinagoga varmışım da sinagogun en saygın yerinde, doğu köşesinde, varlıklı ailelerin çocuklarıyla aynı sırada yerimi alıyormuşum gibi geliyor bana. Mumlar alev alev yanıyor. Benim flamam oradaki flamaların hepsinden daha güzel; benim elmam öteki elmaların hepsinden daha kırmızı; benim mumum diğer bütün çocukların mumlarından daha büyük. Sinagogun içi tıkış tıkış ve bunaltıcı. Bu bayramdaki âdete göre, sinagogun yarısını kadın ve genç kız doldurmuştu. Tören yürüyüşünü, vaiz kürsüsünün etrafında kantor öğretmen Meylah yönetiyor. Dini giysisinin geniş eteğini düzelttikten sonra, bir feldmareşal edasıyla kalabalığın önüne çıkıyor ve çatlak, tenekemsi bir sesle ayin şarkısına başlıyor: “Düşkünlerden yardımını esirgemeyen, yardım et bize!”

Kadınlarla genç kızlar çabucak tören alayının karşısına geçiyor ve ciyak ciyak bağırarak dileklerini haykırıyorlar:

– Tanrım, gelecek yıla kadar bizi yaşat! Tanrım, bizi gelecek yıla kadar yaşat!

Karşılık geliyor bu dileklerine:

– Tanrı yaşatacak sizi! Tanrı yaşatacak sizi!

Myasnikov Sinagogu’nun bodrumuna inmeden önce, hemen hemen bütün sinagogların ve ibadethanelerin önünden geçmek gerekiyor. Bizim kasabadaki bütün sinagogların ve ibadethanelerin aynı sokakta, yanyana, neredeyse aynı avluda olduklarını size söylemeliyim. Bu bölgenin tümüne birden boşuna “Sinagoglar Sokağı” denmiyor.

Myasnikov Sinagogu, çok sayıda dış odasıyla kendi sınıfının oldukça büyük bir sinagogu. Yazın, bütün pencereler ardına kadar açıkken, birbirine karışan seslerin uğultusu gelir kulağınıza ve aynı anda değişik dua sesleri duyarsınız: Gerek birinin sağlığına okunan dualar, gerek bir ölü için edilen dualar ve gerekse ilk mısralardan tutun da “alelûya”lara⁶¹ kadar Zebur’dan parçalar.

Bizim Sinagoglar Sokağı’nın bir gündelik, bir de bayramlık olmak üzere iki yüzü var. Normal günlerde, dua kitapları ile değişik dini eşyaların alınıp satıldığı bir pazardır burası; burada çok ucuza çürük elma, yaban armudu, ayçiçeği çekirdeği, bakla reçeli, haşhaşlı çörekler, simitler ve bonbonlar satın alabilirsiniz. Kasabanın keçileri, evlerde olduğu gibi, otların üzerine yayılır ve sakallarını sallayarak durmadan geviş getirirler. Ama cumartesi ya da bir bayram olmaya görsün, Sinagoglar Sokağı ani bir değişime uğrar. Ne pazar kalır, ne alışveriş, ne de keçiler. Sokak, gruplar halinde toplaşan, neşeli neşeli sohbet eden, bağırıp çağıran, çene çalan, bir hafta ve de bütün bir yıl boyunca olup bitenleri birbirlerine anlatan insanlarla bir arı kovanına döner. Kasabanın gerek içinde veya dışında, gerekse kasaba sınırlarının uzağında olup biten her şey sohbet ve dedikoduların malzemesi olur. Bütün okul çocukları da hemen oraya damlayıverirler. Kendilerini sudaki balıklar gibi duyumsayarak koşarlar, hoplayıp zıplarlar, oraya buraya gidip gelirler, avluda hızla sağa sola koşuşurlar, Tanrı onlara olağanüstü bir gün bağışlamıştır: Okuldan kurtulmuşlardır, yarım günlük bir dinlence! Çocuklar birbirlerinin yeni ceket veya kasketlerine bakıp gözden geçirerek, kimin ceketi daha uzun, kimin kafası daha büyük, kimin kulağının üzerindeki saçlar daha kısa diye giysileriyle prova yaparlar. Bu sırada, kuşku yok ki, birbirlerine karşılıklı çimdik atmaktan, dürtmekten, yumrukla vurmaktan geri kalmazlar, kısacası, burası eğlenceli bir yer!

Fakat Sinagoglar Sokağı’nda en büyük canlılık Tişri bayramının sekizinci gününün akşamında yaşanır. Erkek çocukları flamalarıyla gelirler ve yaşlarına göre gruplara ayrılırlar: Büyükler bir grup oluştururlar, küçükler ayrı olarak dizilirler. Sonra karşılıklı tanıtma faslı başlar: birbirlerinin flamalarını incelerler ve kimin flamasının sapı daha uzun, kimin elması daha kırmızı, kimin mumu istearinden, kimin mumu balmumundan yapılmış diye saptamaya çalışırlar. Bu sırada, şüphesiz, birbirleriyle ateşli tartışmalara girişirler, şakalaşırlar ve espriler yaparlar. Çocuklardan biri bir oyun oynar: ya arkadaşının mumunu söndürür, ya da arkasından sessizce sokularak elmasından ısırıp bir parça koparır. Buna karşılık birkaç tokat yer, üstelik bir de sert sözler işitir.

Daha sonra çocuklar dağılmaya başlarlar, herkes kendi sinagoguna gider.

8

– Kutluyoruz! Güle güle! Topele Tutaretu’nun bir flaması var! Merhaba, delikanlı, haşlanmış burun!..

Sinagoglar Sokağı’na adımını atar atmaz, okullu muzipler beni bu sözlerle selamladılar.

Arkadaşlarımın flamalarını gözden geçirdim ve içimden onlarınkilerle benimkini karşılaştırdım. Karşılaştırmak ne mümkün! Hiç benzeyen yok benim flamaya! Onların flamaları nere, benimki nere!

İlk olarak kendi flamamı ele alıyorum: Hiç kimsenin, benimki gibi böylesine düzgün, yuvarlak, pürüzsüz bir flama sapı yoktu. Hiç kimsenin elması böylesine parlak, tertemiz, kırmızı değildi. Mum için de söylenecek söz yok! Kimin mumunda benimkinde olduğu kadar balmumu var, ve kim benim gibi elmasına bu denli büyük bir mum batırabilmiş? Ama kuşkusuz, dökülen balmumunu toplarken babam beni yakaladığında, ondan yediğim kadar tekme tokadı hiç kimse babasından yememiştir.

Bir kez daha kendi flamamla diğerlerini kıyaslıyorum, kalbim gururla doluyor. Sanki büyüyor, boyum uzuyor, vücudum kalınlaşıyor ve başım göklere değiyormuş gibi geliyor bana. Ayaklarım sanki yerden kesilmiş de beni havada uçuruyorlar. Gülmek, kahkahalar atmak, haykırmak, avaz avaz bağırmak, çılgınca dönmek istiyorum.

– Haydi bakalım, göster! diye seslendi bana, şaşırmış olan Elik.

Biz çocuklar birbirimizin flamasını gözden geçiriyorduk. “Sözüm burdan dışarı, flamaymış bir de! Aman ne sap ya! Flama sapı değil de, ateş kancası mübarek!..” diye düşünüyordum.

Elik’in suratında son derece telaşlı bir ifade okunuyor ve öyle ki, kıskançlıktan çatlıyor. Ama ben, sanki hiçbir şeyin farkında değilmişim gibi davranıyorum, gözlerimi ondan kaçırıyorum.

– Kopl! diyor Elik bana. Böyle güzel bir flama sapını nerden buldun?

– Efendim? Ne? Neden söz ediyorsun sen?

– Böyle harika bir sapı nerden buldun? diye tekrar sordu.

– Ne? diyorum ben. Yotsa, senin çiviyle değiştirmet mi istiyorsun?..

Elik imalı sözlerimi anladı. Gözleri şimşeklendi, burnunu çekti ve ellerini ceplerine sokup bir kenara çekildi. Üstünlüğümden büyük bir zevk duyarak, öcümü almış olmanın gizli sevinciyle arkasından baktım. Ama işte Elik, topal Nehemya’yı çağırıyor ve benim tarafı göstererek fıs fıs bir şeyler konuşuyor onunla. Bunu açıkça görüyorum, ama hiçbir şey anlamıyormuş gibi bir tavır takınıyorum. Bir dakika sonra topal Nehemya, elinde Elik’in bir ateş kancası gibi eğri saplı flamasıyla yanıma yaklaşıyor.

– Lütfen, mumu senin mumundan yakmama izin ver, diyor. Görüyorsun, benim mumum söndü.

– Bu senin flaman mı? diye soruyorum, mumumu eğerek. Bu flamanın timin olduğunu ben biliyorum ama.

Nehemya, gözümü açıp kapayana kadar elindeki mumu benimkinden yaktı ve yanan mumu benim flamaya tutarak onu ateşe verdi. Flamam tutuştu ve bir anda ondan geriye bir şey kalmadı. Sadece birazcık kül. Gitti flamam! Gitti!..

...

Gökten bir taş düşseydi ve tam kafama isabet etseydi, vahşi bir hayvan beni parçalasaydı ya da geceleyin karşıma beyaz kefeni içinde bir ölü çıksaydı ve beni boğmaya çalışsaydı bile, flamamın sapıyla birlikte yanışını görür görmez yaşadığım böyle büyük bir korkuyu, böyle bir dehşeti yaşamaz, böyle bir sarsıntı geçirmezdim. Göğsümden vahşi, korkunç bir çığlık koptu:

– Flamam! Tanrım, flamam! Flamam!..

Gözlerimden yaşlar boşanıverdi. Bir anda dünyam karardı. Amaçsız ve hiçbir şey düşünmeksizin, nereye gittiğimi bilmeden güçlükle yürüdüm. Yürüyorum, ama gözyaşlarım, acı gözyaşlarım durmadan gözlerimden dökülüyor da dökülüyor. Yalnız ve perişan bir halde eve geliyorum, bir köşeye saklanıyorum, başımı dizlerimin arasına sokarak karanlıkta oturuyorum ve kimseler duymasın, kimseler acımı bilmesin diye sarsıla sarsıla ve sessizce ağlıyorum. Ama kafamın içinde beynimi kemiren, bana acı veren bir soru var: “Bu ne biçim merhametli Tanrı? Bu nasıl göklerin hâkimi? Senin karşında suçum ne benim? Hangi günahım için beni cezalandırıyorsun?..”

SON BÖLÜM

Biliyorsunuz, çocuklar, her öykünün mutlu ya da hüzünlü, ama mutlaka bir sonu olur.

Yahudi öyküleri, ne yazık ki çoğu zaman hüzünlü biter. Bizde bir atasözü vardır: Mutluluk yoksullar için değildir. Yıllardır anlatılıyor, büyüyeceksiniz, kendiniz göreceksiniz...

Flamamın başından geçen olay, sadece size anlattığım şekilde son bulmadı. Bu olayın ardından ciddi şekilde hastalandım ve günlerce acı çektim; humma nöbetleri arasında çırpındım ve bütün vücudum ateşler içinde yandı. Gözlerimin önünden korkunç ve çirkin yaratıklar geçiyordu: Yılanlar, ateşten dilleriyle türlü türlü sürüngenler, insan başlı korkunç canavarlar... Kulaklarımda vahşi çığlıklar, ulumalar, gizemli canavarların böğürtüleri çınlıyordu. Vücudum bir yanıyor, bir buza kesiyordu; sayıklıyordum, yarı ölü bir haldeydim. Hiç kimse benim iyileşip ayağa kalkacağıma inanmıyordu. İyileşmem için Myasnikov Sinagogu’nda dualar ettiler ve bir ölüye okur gibi Zebur okudular. Bir ayağım mezardaydı. Ölümün eşiğini zar zor geçtim.

Ama genel olarak bir bayramda, hele de Tişri bayramının son günü gibi böylesine neşeli bir bayramda neşeli ve sevinçli olmak gerekir, o zaman da benim flamanın başına gelen tatsız olay yaşanmamış olur.

Birincisi, gördüğünüz gibi, Tanrıya şükür, ölmedim.

İkincisi, bilin ki, ertesi yıl, çok daha güzel bir sapı olan, üzerine daha büyük ve daha kırmızı bir elma takılmış olan daha güzel bir flamam oldu. Ve sinagogda en saygın köşeye, doğu duvarının dibine, kasabanın tanınmış, küçük burjuva ailelerinin çocuklarıyla yan yana oturdum. Mumlar alev alev yanıyordu. Benim flamam güzelliği ve görkemiyle ötekilerden ayrılıyordu.

Kalabalığın önüne, yine bir feldmareşal edasıyla çıkan kantor-öğretmen Meylah, vaiz kürsüsünün etrafında tören alayını yönetti. Çatlak, tenekemsi sesiyle ayin şarkısını okudu:

– Düşkünlerden yardımını esirgemeyen, yardım et bize!

Genç kızlar ve kadınlar tören alayının karşısına geçtiler ve ciyak ciyak bağırarak gelecek yıla ilişkin dileklerini haykırdılar.

– Ve Tanrı yaşatacak sizi! Ve Tanrı yaşatacak sizi! diye karşılık geldi dileklerine.

Tanrı size de uzun ömürler versin, çocuklar! Size en güzel dilekleri diliyorum!

Dipnotlar

1- Kanifol: Keman yayına sürülen ve kemandan ses çıkmasını sağlayan sıvı. –ç.n.

2- Rusçada köse demek. –ç.n.

3- Namussuz: Para -ç.n.

4- Agnets: Kurbanlık kuzu.

5- Sandık vergisi: Yahudi dinindeki yasaların yenmesine izin verdiği etlerden alınan bir tür vergi.

6- Bir halk geleneği; nişan törenlerinde zil çalınır.

7- Pan: Polonya’da toprak ağası. –ç.n.

8- Bay şarap tüccarı! En güzel Macar şarabı sizinkidir. Böyle bir şarabı Budapeşte’de bile bulamazsınız! Tanrı hakkı için! (Almanca, Lehçe ve Ukraynaca).

9- Hepsi bir (Lehçe ve Almanca).

10- Bütün müzik aletlerini çalarım (Lehçe).

11- Çay ister misin? (Lehçe)

12- Tfilim: Kutsal kitapta olanlar (dua, hikâye vb.).

13- Brevno: Rusçada tomruk, kütük demek; Efraim Brevno’nun adı buradan geliyor. –ç.n.

14- Talmud: İ.Ö. III. yy. ile V. yy. arasında düzenlenen, Yahudiliğin din, yaşam ve hukuka ilişkin emirlerinin toplandığı kitap.

15- Mafusail: (Tevrat’taki efsanelerde) uzun yaşamasıyla bilinen patriklerden, insanlığın atalarından biri; 969 yıl yaşadığı ve kötü ruhlarla savaştığı rivayet edilir. Çok yaşlı kimseler veya hayvanlar için, hilkat garibesi anlamında alay sözü olarak kullanılıyor. –ç.n.

16- Pud: 16.3 kilograma aşit Rus ağırlık ölçüsü birimi. –ç.n.

17- Talmud-tora: Erkek çocuklarına din eğitimi verilen, ilkokul düzeyinde Yahudi din okulu; bir hayır kurumu işlevine sahiptir. –ç.n.

18- Pişi: Mayalı hamurdan yapılan, yağda kızartılarak pişirilen, üzerinde küçük kabarcıklar oluşan bir tür yiyecek. –ç.n.

19- Heder: Çarlık Rusyası’nda ve bazı başka ülkelerde ilkokul düzeyinde, sadece erkek çocuklarının okutulduğu Yahudi din okulu.

20- Melamed: Öğretmen.

21- Borşç çorbası: Pancar çorbası.

22- Haman: Tevrat’a göre İran İmparatoru Kserkses’in (Tevrat’ta Ahasverus) en yakın adamı. Bütün Yahudileri öldürtmek ister, ama Esther tarafından kirli yüzü açığa çıkarılır. Haman’ın asılmasını Purim bayramıyla (Haman Bayramı da deniyor) kutlarlar. –ç.n.

23- Gogu-Magu (Ecüc-mecüc): Çok güçlü, korku ve dehşet uyandıran kimse veya şeyler için kullanılır (Tevrat ve İslam dininin kaynaklarında adı geçen acımasız kral Gog ve onun halkı Magog). İslam dinine göre Ecüc-Mecüc: fesatçı, mutluluk bozucu, zulüm eden, insansı yaratıklar (kısa boylu, vücudu kıllı, yemek yerken at, katır gibi kütür kütür sesler çıkaran bir yaratık). –ç.n.

24- Zavyalovski: O dönemin tanınmış bir bıçak (çakı) markası.

25- Tatlı çocuk (Alm.).

26- Kutsal Kitap (Tevrat) Alm.

27- Söyle, söyle, yavrum (Alm.).

28- Kutsal kitapta bir bölüm adı.

29- Bırakın onu! Bırakın onu! (Alm.)

30- Pryanik (Ruslarda): Balla, şekerle yapılan tatlı ve baharatlı bir tür bisküvi. –ç.n.

31- Kantor: Sinagogda koro başı.

32- Güzel, güzel! Çok iyi, çok iyi! (Alm.)

33- Bar-mitsvo: Dinsel olgunluk; on üç yaşında başlıyor.

34- Paluşka: Çeyrek kapiğe eşit küçük bakır para.

35- Güzel çocuk! Güzel! Güzel! (Alm.)

36- Her Musevi’nin evinin giriş kapısının sağ pervazına yerleştirdiği ve içinde Tevrat’tan pasajlar bulunan kutucuk.

37- Purim: Yahudilerin İran’da yok edilmekten kurtulmaları anısına ilkbaharda kutladıkları en neşeli bayram. –ç.n.

38- Megila: Purim bayramında sinagogda okunan dini metin.

39- Kral Artakserks: 360 yılında Pers kralı olan ve zalimliğiyle bilinen kral III. Artakserks. –ç.n.

40- Gezici komedyenler tarafından bu özel günde sahnelenen piyesler, sözlü halk sanatının birer ürünüdürler; kutsal kitaptan alınma konuları işlerler, fakat bu piyeslerde oldukça güçlü yergisel bir çizgi egemendir (zenginlerin alaya alınması insanların hoşuna gidiyordu), kral Artakserks oyununda din karşıtı bir hava da kendini duyurur.

41- Eski bir inanışa göre, “kem gözlerden” korumak için, yaşayan insanların sayımı mutlaka her sayıyı takiben “değil” sözcüğünün eklenmesiyle yapılıyor.

42- Lehaim: Şerefe, sağlığınıza.

43- Pesah (Hamursuz) bayramı: Yahudilerin Musa peygamber öncülüğünde Mısır’dan çıkarak kölelikten kurtulmaları anısına ilkbaharda kutladıkları bayram. Bu bayramda mayasız hamurdan yiyecekler yapılır. –ç.n.

44- Tyolka: Düve.

45- Bık: Öküz.

46- Kniga Bıtiya (Yaradılış Cüzü): Tevrat’ın birinci cüzü (bölümü).

47- Funt (Eski Rusya’da): 409.5 gramlık bir ağırlık ölçüsü birimi.

48- Hanuka: Yahudilerin kışın Aralık ayında kutladıkları dini bayram. –ç.n.

49- Oçko: Bir sayı oyunu.

50- Stukalka: Kartla oynanan bir tür kumar oyunu.

51- Trik-trak: Tavla.

52- Ştos: Kartla oynanan bir tür kumar oyunu.

53- Kapik: Rublenin yüzde biri değerindeki Rus para birimi (kuruşun karşılığı).

54- “Peyrek”: Kutsal antlaşma.

55- “Agada”: Menkıbe.

56- Verst: Rus uzunluk ölçü birimi (1.067 km.).

57- Aşçı kadın hamur parçacıklarıyla atılıyor.

58- Güneş bulutların arasına saklanıyor.

59- Purim bayramının olduğu gün dostlara güzel yiyecekler göndermek bir âdettir. Armağanı götüren ayakçılara bahşiş verirler. –ç.n.

60- Moisey ile Aaron: Kutsal kitapta adları geçen iki kişi.

61- Alelûya: Göklere çıkarırcasına övgü sözleri (Zebur’da). –ç.n.