Evrensel Basım Yayın-124

Kentli Olmak ya da Olmamak

Cengiz Bektaş

Birinci Basım Ekim 1999

İkinci Basım Aralık 2004

Kapak Deseni: Melita Vovk

Kitaptaki Desenler: Cengiz Bektaş

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Doğa Basın Yayın Tic. Ltd. Şti.

Galipdede Caddesi Şahkulu Sokak

Tel: 0.212. 293 63 45-47 Faks: 0.212. 293 63 31

Cengiz Bektaş

Kentli Olmak

ya da

Olmamak

Deneme

CENGİZ BEKTAŞ

1934’te Denizli’de doğdu. Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nin –şimdiki Mimar Sinan Üniversitesi– İç Mimarlık ve Mimarlık (1956) bölümlerinde okudu. Münih Teknik Üniversitesi’nin Mimarlık (1959) Fakültesi’ni bitirdi. Alman Şehircilik Akademisi kurslarına katıldı. Bir yıl süreyle ODTÜ’nün İnşaat İşleri Başkanlığı Mimarlık Bürosu’nu yönetti. Ankara’da bir özel mimarlık okulunda (1967–69), Makedonya, Amerika, Almanya’da kimi mimarlık okullarında konuk öğretim görevlisi olarak bulundu. Şimdilerde Trakya Üniversitesi’nde Halk Yapı Sanatı dersleri veriyor. 1963’te Ankara’da başladığı serbest mimarlık işini, 1977’den beri İstanbul’da sürdürüyor. 1960-69 yılları arasında girdiği yurtdışındaki ve yurtiçindeki mimarlık, şehircilik yarışmalarında 25 ödül aldı. Cumhuriyet Mimarlığı örnekleri arasında sayılan yapılar gerçekleştirdi.

Halk Yapı Sanatı alanında öncü sayılacak inceleme çalışmaları yaptı. Bu konuda sergiler gerçekleştirdi, kitaplar yayınladı.

1960’ta Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın “Türkçe” dergisinde yayımlamaya başladığı şiirleri daha sonra, “Dost, Türk Dili, Yazko Edebiyat, Çağdaş Türk Dili, Varlık, İnsancıl, Evrensel Kültür” vb. dergilerde yer aldı. Mimarlıkta Eleştiri (1967) kitabıyla 1968’de TDK Deneme, 1971’de TRT Sanat Ödülleri yarışmasında tek şiiriyle Başarı, Denbir Sanata Üstün Hizmet, Ketsav Kültür Onur, 1997 Abdi İpekçi Barış Özel, 1998 Serbest Mimarlar Derneği Eğitim ödüllerini kazandı. 1. ve 2. Ulusal Mimarlık sergilerinde de ödüllendirilen Bektaş’ın şiirleriyle, bazı çocuk öyküleri İngilizce, Almanca, Rusça, Romence, Bulgarca, Arnavutça, Makedonca, Yunanca, Fransızca, Balkarca ve Sırp-Hırvat dillerine çevrildi. Şiirlerinden bir seçme, Poems by Cengiz Bektaş adıyla ABD’de kitaplaştı (1997). Öbür yapıtları şunlardır:

Şiir: Kişi (1964), Akdeniz (1970, 1981, 1984), Mor (1974, 1979, 1986), Dört Kişiydiler Bir de Ben-Ustalarım (1984), Yeryüzünün Yüreği (1978), Yer Deli Gök Deli (1976), Zeytinli Fırın Sokağı (1981), Güz Ey (1983), Fide (1987), Onu Birden (Bütün şiirleri, 1990 ), Dışların İçi (1994), Sappho (çeviri, Azra Erhat’la birlikte; 1978, 1983).

Deneme: Mimarlıkta Eleştiri (1967, 1996), Bedri Rahmi Nakışlı Bir Deneme (1975, 1984), Benim Oğlum Bina Okur (1980, 1996), Duvarların Dışı da Senin (1982, 1987, 1991, 1996), Yuva mı Mal mı (1983, 1996), Kimin Bu Sokaklar Alanlar Kentler (1987, 1996), Kültür Kirlenmesi (1996), Kent (1996), Hoşgörünün Öteki Adı: Kuzguncuk (1998), Ev Alma Komşu Al (1996), Yaşama Kültürü (1996), Bak Bak Desinler (1998), Akdenizli Ozanlar (1999), Barış Sofrası (2001).

İnceleme: Koca Sinan (derleme, 1968), Halk Yapı Sanatından Bir Örnek: Bodrum (1977), Antalya (1980), Babadağ Evleri (1987, 1971), Koruma Onarım (1992), Mimarca Mermer (1993), Kuşevleri (1994), Türk Evi (1996), Selçuklu Kervansarayları-Korunmaları; Kullanımları Üzerine Bir Öneri (1999).

Çocuk Kitapları: Koca Rıza (1981), Usta ile Çırak (1989), Ebemevi (1981), Sevgiyle Yap (1981), Çağıl Nasıl Mavi Oldu (1995), Çizmeli Kedi (çeviri, 1981).

Yakub Erdoğan evi, Banaz, 21. 6. 1980

Suya Çizmek

Geçen hafta, bir yerde, “Su Belleği” üzerine konuştum.

Gerçekte, üzerinde çalışmakta olduğum bir kitabımı özetledim...

Bunu özellikle yapar oldum son yıllarda... Bir konu üzerinde çalışırken, istenilirse o konu üzerinde konuşuyorum.

Üstelik bir kez de değil, birkaç kez...

Neden biliyor musunuz?

Dinleyicilerimi de o konu üzerinde düşündürüp, tartışabilmek için... Giderek onlardan da katkı alabilmek için...

İşte “suya çizmek” böyle bir katkı...

Gaziantepli bir hanım dinleyicim, anneannesinin kullandığı bu sözü aktardı bana... Genel bir kullanımı var mı o da bilmiyor...

Suya çizmek...

Ne güzel anlatıyor son yıllarımızın gerçeğini...

Siz ne söylerseniz söyleyin, karşınızdakinin bir kulağından girip öbür kulağından çıkıyor.

O durmadan kendi bildiklerini (ya da bildiğine inandıklarını) yineleyip duruyor.

Sözleriniz suya çizilmiş gibi oluyor... Gerçi kimi bilim adamları suyun belleği olduğunu söylüyorlar ama, bizim sularda yok mu ne? İz kalmıyor hiç söylediklerinizden...

Karşılıklı “izler” alınamayınca, ürün veren bir tartışma olabilir mi? Düşünce değişimi (eskilerin mübadele-i efkâr dedikleri) olabilir mi? Ya efendi efendi (buradaki efendilik ne demekse) susuluyor ya da kavga ediliyor.

Geçenlerde bir TV yayınında küçücük bir çocuğa sordular:

“Meclis nedir?”

Yanıt şöyleydi:

“Kavga edilen yer!”

Partilere bakın, kimi örgütlere bakın, hep böyle... İç-dış ilişkilerine bakın, hep böyle... Hangi partimizde yöntemince tartışılabildiğinden ya da dümdüz söylersek, demokrasiden söz edilebilir ki? İç demokrasisi olmayan partinin, ülkede demokrasi için savaşımına nasıl inanacaksınız?

Son yılların eğitimine bakıp da, “test”le, üç dört seçenekten biriyle, gerçeği-doğruyu buldurduğunu sanarak yetiştirmenin sonucu bu diyebilirsiniz... (Gerçek böylesine kesin, tartışmasız olabilir mi? Tartışmadan, karşıtları dinlemeden gerçeğe-doğruya giden yola girilebilir mi?)

Ama, örneğin, bizim kuşağımız testle yetişmedi ki! Bizim durumumuza ne demeli?

Karşılıklı suya yazıp-çizip duran insanlarımız, tartışmayı öğrenemeyecekler bir türlü... Tartışamayınca, geleceğin gerçek yoluna giremeyeceğiz besbelli...

23 Mart 1998

Dalını Seçmek

Otuz yıl önce sormuştum öğrencilerime:

“Neden mimarlık dalını seçtiniz?”

Aldığım yanıtlardan öğrenmiştim ki, yalnızca yüzde onu mimarlığı bile isteye seçmiş... Yüzde doksanı, bir başka dalı kazanamadığı için, zorunlu olarak gelmişti, bütün yaşamınca uğraşacağı işin öğrenimine... Kimileri de “aile” zoruyla...

Bu pek çok dalda da, bugün de böyle kuşkusuz...

Kim seçebiliyor ya da kaç kişi seçebiliyor istediği dalı?

“Zorla güzellik olur mu?”

Olmaz!

Gene de oldurmağa çalışıldı hep!

Küçük bir soruşturma yapın da görün, çevrenizde kaç kişi seviyor işini...

İşini sevmeyen kişilerden oluşan bir toplum, sevgisiz bir toplumdur olsa olsa...

(Üstüne üstlük eşini de sevmiyorsa... Vay ki vay...)

İşini değiştirmek gerçekten zordur. Baştan, gerçekten bilinçli bir tercih yapabilmek önemlidir.

Arkadaşlarıma, sorduklarında, lise çağındaki çocuklarına, kimi dalları daha o günlerden tanıma olanağı yaratmalarını önermişimdir. Kendim de bu yolda yararlı olmaya çalıştım.

Çocuk, mimarlık işliğine gelir, bir hafta on gün kalır, mimarlık nasıl bir daldır görür öğrenir. Öteki dalları da tanır böyle böyle...

Sonra içlerinden birini kendine uygun bularak seçer...

Kendini o yola (üniversite sınavlarına da) hazırlar.

(Bu üniversite sınavlarıyla, dalını doğru seçebilmek olanaklı mı? Elbette değil! Ama ben şimdi konumda kalmak istiyorum.)

Bu işin önemini görmüş kimi liseler, sanırım başka çözüm yolu bulamadıkları için daha toptancı bir yolu seçiyorlar. Her dalın başarılı gördüğü bir uygulamacısını okula çağırıp, kendi dalı üzerinde tanıtıcı bir konuşma yaptırıyorlar. Öğrenciler sorular sorup o dalı daha yakından tanımaya çalışıyorlar.

Hiç yoktan iyidir...

Son haftalarda böyle bir iki konuşmaya gittim. Biri Türkiye’nin en iyi bilinen, yabancı dille eğitim yapan bir lisesiydi.

Çok kısa bir konuşmadan sonra, konuşmama onların sorularına göre yön vermek için, sorular sormalarını istedim.

Cin gibi bir kız sordu:

“İç mimarlıktan mı, yoksa mimarlıktan mı daha çok para kazanılır?”

“Hırsızlıktan!” dememek için zor tuttum kendimi!

“En iyi” diye bilinen lisemizde bile, bu değer yargılarıyla yetişen bireylerin toplumunda, neden “çeteler” olduğu, nasıl olup da kimi kişilerin en üst düzeylere gelebildikleri, meclis koltukları, yüzdeci mimarlar, şunlar bunlar sorgulanabilir mi?

30 Mart 1998

Pertev Naili Boratav

Folklor sözcüğünün halk bilimi yerine kullanıldığı yıllarda yüksek öğrenime başladım... Folklor denilince de halk dansları anlaşılırdı o günlerde...

Halk biliminin ne olup ne olmadığını Pertev N. Boratav’dan, öğrencisi İlhan Başgöz’den, onların öğrencilerinden öğrendik. Ben onların çalışmalarından ışık alan, adını Halk Yapı Sanatı koyduğum bir yolda çalıştım. Demek istediğimi hemen bir yapıtla da örnekledim.

Ardından başka ürünler de verdim bu yolda... Doğrulandığımı, ardımdan başkalarının gelmesinden, benzer çalışmalar yapılmasından anlıyorum. (Bir üniversitemizde dersini de veriyorum.)

Halk bilimi açısından kendi dalıma bakmak, aldığım en önemli eğitimdi yaşamımda...

Halkın kendi olanaklarıyla, her koşulda, yarattıkları (ister kilim, ister desti, ister oyuncak, ister türkü, ister mimarlık ürünü vb.) her şeyden önce, insana, yalnızca insan kimliğiyle bakmayı, hiçbir alt kimliğe takılıp kalmamayı öğretiyordu. Bunca kültürün üst üste yoğrulduğu Anadolu’da bunun öneminin büyüklüğü ortada değil mi? Anadolu, en karanlık dönemleri bile bu gücüyle aşmayı, bağnazlıkları, insan dışılıkları yenmeyi bilmemiş mi? İşte burada Boratav okulunun büyüklüğü...

Boratav’ın başına gelenlerde de en küçük bir rastlantısallık yok. Onun, başına gelenlere yenilmemesi de bundan... İnadı, bilenin inadı... Eften püften kişiler yüzünden Anadolu’suna küsmemesi de bundan... Böyle bir kişinin, bir ömür boyu ardsız arasız çabayla, bilimin yansızlığıyla biriktirdiklerini bir düşünün... Arşivini...

Şimdi, bu arşivin Türkiye’ye gelmesinden daha önemli bir şey var: Hemen bilgisayara-internete geçirilmesi... Herkesçe, yeryüzünün her yerinden ulaşılabilir olması...

Dün oturdum, hem TYS’ye hem P.E.N.’e birer dilekçe yazdım. Ortaklaşa, önce ulusal, sonra uluslararası iki “Boratav” toplantısı düzenleyelim dedim. Belki başka kuruluşlarımız da katılırlar...

Asıl önerim, o toplantılarda onaylanacağını umduğum internet işi...

İmece öneriyorum kısacası...

30 Mart 1998

Mermerin Adı Anadolu

İzmir’de mermerle ilgili bir yarışma açılmıştı. Seçiciler kurulu üyesiydim. Üç dört günlük bir sergi (fuar) düzenlenmişti mermer üzerine... Bir de konuşma istenmişti benden...

“Mimarca Mermer” koymuştum konuşmanın adını... Gittim... Onların benden öğrendiklerince ben onlardan öğrendim. “Mimarca Mermer”, üç beş yıl önce yazdığım bir betiğin adı aslında...

Orada da yazmıştım... Binlerce yıldır mermer işleniyor Anadolu’da... Eski (antik) çağda yeryüzünün ünlü üç yontu okulu (Efes, Afrodisias, Bergama) Anadolu’da... O çağlarda mermer işlenirken %60 fire veriliyor. Gelin görün ki bugün de öyle... Şaşmamak, üzülmemek elde mi? Ama İzmir’de öğrendim ki durum son yıllarda usul usul değişiyor. Her şeyden önce şimdi bu işin bir okulu var. Ege Üniversitesi’ne bağlı bu okulda yalnız öğrenci yetiştirilmiyor, alaylı ustalara da eğitim veriliyor. Örneğin İzmir’de gömüt (mezar) taşı işlerinde çalışan mermercileri eğitip birer de belge vermişler. Belediye denetimiyle gömütlüklerdeki mermer işlerini ancak bunlar yapabiliyorlarmış.

Anadolu mermerlerinin bugüne dek bilinen çeşidi yüzü buluyor. Oysa bu alanın en ilerisi sayılan İtalya’da bile çeşit altmışın az üstünde...

Geçen yıl İtalya’da Bologna kentinde açılan bir fuara gittim. Seramik fuarı... Seramik pazarında, İtalya’dan, İspanya’dan sonra üçüncü olduğumuzu orda öğrenmiştim. Şimdi de mermercilerimiz benzer bir çabanın içindeymişler. Sevindim elbette...

İzmir mermer sergisine beş yüze yakın kuruluş katılmıştı. Altı yüze yakın ocak çalışıyormuş Anadolu’da bugün... Fuar alanındaki serginin adını “Marble 98” koymuşlardı nedense...

Onlara dedim ki: Mermerin adı Anadolu’da kondu. Sevdiler bu sözümü... “Marble 98” “tescil” edildiği için değiştiremeyeceklerini, ama bundan sonra bütün yayınlarında, etkinliklerinde sözümü kullanacaklarını söylediler...

Sözünü ettiğim meslek okulunun (Torbalı’da) müdürü Prof. Dr. Faruk Çalapkulu sordu bana:

“Efes’teki katrağı (mermer kesim işliği) gördünüz mü?”

“Eskiçağ kenti Efes’te mi?”

“Evet”

Pek utandım, yılda en az bir kez uğradığım Efes’te söylenilen yeri nasıl görmemiş olabilirim?

“Yarına kalın, götürelim?”dediler.

Kaldım.

Ertesi gün, mermer okulunun dört öğretim görevlisi, İtalyan, Faslı, Pakistanlı konuklar, iki de izciyle (rehber) gittik Efes’e...

Türklerden bir kişi dışında kimse, benim gibi, katrağı görmemişti...

Gezginlerle (turist) birlikte Efes’i gezebilirdik... Ama ünlü yamaç evlerine girmek için özel izin gerekiyordu. Bekçi “olmaz” diyordu. Ören yeri kapısındaki sorumludan, geri dönülüp izin alındı... Orayı gezdik... Sıra katrağa gelince bekçi gene “açamam” dedi... Bu kez ören yerindeki sorumlu da izin vermedi. Müze Müdürüne başvuruldu... Oradan da olumsuz yanıt geldi. Nasıl olur biz katrağı görmeye gelmiştik... Ege Üniversitesi devreye sokuldu... Nasılsa izin çıktı.

Ama bekçi bir olumsuz adam ki... Sanırsınız, Kafka’nın “Kanun Önünde”ki kapıcısı... Bizi oraya dek götürdü... Dışından bir barakayı gösterdi...

“İçeride” dedi...

“Kapısı?”

“Açamam, aralıktan girerseniz girin!”

Canbazlıkla, üstümüz başımız toz toprak bir kat yukarıdaki bir aralıktan girdik içeriye:

Taş kesmekteyken öğle yemeği arası verilmiş gibiydi...

Etkilenmemek elde değil!

Üzerine kumlu su akıtılan demir testerenin sesini duyuyordum sanki... Suyun arıtılma, kumun ayrılıp yeniden kullanılma düzeni bile yerli yerinde

Bizim mermercilerimiz de görseler etkilenmezler mi?

İki bin yıl önce kullanılan yöntemden pek de ilerleyemediğimizi görseler sıkılmazlar mı? Neyse ki son yıllarda kimi aşamaları becerebilmişiz. Bugün kimi işliklerde, kağıt keser gibi kesebiliyoruz mermeri...

(Gene de İtalyanları yakalayabilmiş değiliz...)

Mermercilerimiz buraları gezseler, bu kültürün bizde doğduğunu, hele hele mermerin adının bizde konduğunu bilseler, bu pazarı yeniden ele geçirmek için, bu kültüre yakışmak için isteklenmezler mi?

Bırakın onları ben bile ancak bir hafta önce gördüm Efes’teki katrağı, bacadan hırsız gibi girerek...

Bu nasıl iş? Bu nasıl kültür? Kapıları kendi yurttaşına, araştırmacısına, öğretim görevlisine kapalı... Ben eskiyi bilmeden çağdaşı nasıl üreteceğim? Bunun yalnız mermerde böyle olmadığını bilin... Kendini bilmeyen başkasını bilemez...

6 Nisan 1998

Altınoluk, 12.10.1991

Kıbrıs Evi

Kıbrıs’taki Türk Mimarlar Odası yöneticileri, Yapı Kredi Yayınları arasında çıkan Türk Evi yapıtımdan esinlenerek konuyu üyeleriyle tartışmam için çağırdılar beni...

Martın sonunda...

Gittim...

Mimarlar, öğretim görevlileri, mimarlık öğrencileri... Güzel bir topluluğa konuştum...

Bilmiş gibi, “Neden, Türk evi, ya da Türkiye evi, ya da değil?” diye, sorarak, açıklayarak başladım konuşmama...

Gerçekten onların asıl tartışmak istedikleri konuydu bu.

Bizde, “Türk Evi” başlığı altında incelenen yapıların hemen tümü 19. yüzyıl ürünüydü... Ya da, bilemediniz, 18. yüzyıl... Hani İstanbul’da “Türk” sözcüğünün neredeyse küfür yerine kullanıldığı çağların ürünü...

O dönemin Bulgaristan’daki evleri, Bulgar rönesansının ürünleri olarak tanımlandılar sonradan... Yunanistan’da, kuşkusuz Yunan evleri olarak... Makedonya’da da, Arnavutluk’ta da öyle... Örneğin Makedonyalı kimi bilim adamlarına(?!) göre, oradan bir köyden çıkmış, tüm Osmanlı topraklarındaki evleri yapan ustalar... Oradan yayılmışlar...

Makedonya’daki Türk tiyatrosu sanatçılarıyla bir toplantı yapılmıştı yıllar önce... Sormuşlardı bana: “Kimi Türkiye’li yazarlar bizi Türkçemizden ötürü eleştiriyorlar. Size göre de İstanbul ağzıyla mı konuşmalıyız biz de?..”

Yanıtım şuydu:

Türkçenin yapısını, mantığını zorlamadan (örneğin tümce yapısını bir başka dilin yapısına göre çarpıtmadan) aman yöresel renklerinizi yitirmeyin!

Bugün de öyle düşünüyorum.

Böyle düşünmemin dayanaklarının çoğu halk yapı sanatından öğrendiklerim...

Üst kimliğimiz, insanlığımız hiç kuşkusuz...

“Hepimiz insanız!” sözüydü, Denizli’de, Çaybaşı mahallesinde çocukluğumda en çok duyduğum.

Sonra, içinde bulunduğumuz kültür kazanından alıyoruz alt kimliğimizi...

Kültür, yaşamamızı olanaklandırmak için çabalarımızın tümü, değil mi?

Bu çabalar sonucu, hem içinde var olacağımız çevreyi, hem de kendimizi yaratmıyor muyuz?

Çevremiz, benim çevrem, dil, din, şu bu ayırmıyordu. Üst kimliğimize, insanlığımıza, hem en yakışanı, uyanı, hem de en doğrusu, gerçekçisi buydu.

19. yüzyılda emperyalistler, üst kimlik olarak “ulus”u tanımlayıp, ulusçuluk tohumlarıyla kültür çanaklarını, havzalarını paramparça etmediler mi? Aralarına dikenli teller çektirmediler mi?

İki yanı birbirlerine topla tüfekle saldırtmadılar mı? Parçaları dileklerince yönlendirmediler mi? Bugün de öyle yapmıyorlar mı?

Sözümü yolunda tutayım.

İşte o kültür havzalarından en önemlisiydi Osmanlı’nın egemen olduğu yerler... Kendinden önceki en önemli kültür alanlarının üzerine yerleştiği için, hepsi alt alta üst üste yoğruldukları için besbelli...

Şimdi o kültür alanından kalanları da, böle parçalaya, batının yutturduğu bir başka çeşit afyon olan sözümona ulusçuluğa göre irdelemek (daha doğrusu irdeleyememek) var; bir de, yöresel renkleri yitirmeyip, bütün bir alanı “insanlık” üst kimliği perspektifinde tutarak, yöreleri, capcanlı, üretici, yaratıcı, görmek, tutmak var...

Kıbrıslılar soruyorlardı: “Bir Kıbrıs evi olabilir mi?”

Neden olamayacakmış ki?

Kıbrıs coğrafyası, iklimi varsa; Kıbrıs faunası, florası varsa; peyniri, yemeği, içkisi, düğünü, derneğiyle bir Kıbrıs yaşama kültürü varsa, Kıbrıslı varsa, neden Kıbrıs evi olmasın ki?

Onların bunları sorma nedeni mimarlık falan değildi gerçekte, “kimlik” sorunuydu bana göre... Bu sorun, Kıbrıs’taki çizginin altında da üstünde de birdi...

Gerçekten Kıbrıslı olanlar yakında azınlıkta kalacaklardı.

Dışarıdan gelenler, söylenene göre, hızla artıyorlardı iki yanda da... (Buna ne denir?)

Lefkoşe sokaklarında dışarıdan gelenler daha çoktu. Asıl Lefkoşeliler kentin dışına çıkıyorlardı bu yüzden... Kıbrıslıların kendi bulunakları (adres) bile yoktu.

Peki ne yapılabilir ki?

Mimarlıktaki gibi...

Kültür birikiminin, yöreye özgü tadıyla, rengiyle, kokusuyla, sesiyle, bilincinde olunabilir.

Doğaya, çevreye, insana saygı hiç mi hiç göz ardı edilmez. Üst ve gerçek kimliğin “insanlık” olduğuna inanılır. “Biçim”ler öne konulmaz hiçbir zaman...

İçten dışa doğru bulunur çözüm; böylece içle dış bir olur.

Ekonomik, esnek, aracı-gereci-tekniği yöreden seçilmiş olmalı çözümün...

13 Nisan 1998

“İnsanlık” Adına...

Köyün bir tanecik alanı var.

Çok seviyoruz...

Orada birbirimizi buluyoruz çünkü...

Ağaçları, çiçekleri, havuzu, çeşmesi, dağ çayları da sunan çayhanesiyle bir park orası...

Köyün oturma odası...

Yerleşmenin alanını, “resmi geçit” ya da “trafik” yeri sanan günümüzün yöneticilerine, onların isteklerine uyan tasarımcılarına bir karşı yanıt gibidir köyümüzün göbeği...

Belediye, hemen tüm dükkanlar (bakkallar, kasaplar, berberler), fırın, PTT, parti odaları, korumalar; kısacası tüm ortak kullanımlar bu alanın çevresindedir. Yapılarla ortadaki parkın arası tek yönlü yol... Tam bir çember çiziyor. Üzerinde “park” etmek yasak... Az ötede (neredeyse bitişik) otopark var.

Evinizden çıktınız mı ister istemez bu alana akıyorsunuz. Bütün bu nedenlerle köyden kimse, park çevresindeki yolu, geçici bile olsa tıkamaz. Tıkadınız mı bütün köy işlemez olur.

Adam ta İstanbul’dan kalkar, bunun için gelir sanki...

Arabasını yolun ortasında bırakır, bakkala girer alışveriş yapar. Köylümüz sabırlıdır, bekler...

Arabanın kapısı ve arabesk müziği açıktır. İçinde “eşofman”lı insanlar vardır... Eşofman çıkmamış olsaydı pijamalı olacaklardı besbelli... Çevrelerine, insanlara en küçük saygıları yoktur...

Ne olacak canım, takılma!

Takılmayacağım ama, dediğim gibi, tüm köyü işlemez duruma sokuyorlar... Köylülerin de bir şey söylemediği, bu köylü kalamamış, kentli olamamış insanlar; köyleri, kentleri, yolları, her şeyi tıkıyorlar. Yaşamı zorlaştırıyorlar.

Tek ölçütleri var: Çıkarları... Alacaklarına göre yönleri çok kolay değişiyor. Ne sözlerine, ne oylarına, hiçbir şeylerine güvenmek olası değil... Ayakları, kökleri yerden kopmuş bir kez...

Kedi gibi de davranabilirler, dikenli bir bitki gibi de... Hem korkaktırlar hem de kavgacı... Tutarlı değer yargıları, davranış ölçütleri yoktur. Söyledikleriyle yaptıkları birbirini tutmaz.

Çok kısa görüşlüdürler... Yollarda izlerinde gidip dururlarken birden sollayanlar ya da bir tekerleri bankette tozu dumana katarak, önündeki aracı sağından geçenler bunlardır. Ancak kuralları çiğneyerek kendilerini kanıtladıklarını sanırlar. Her türlü kuralı çiğneyip; polis durdurunca da bin dereden su getirenler, yalvaranlar, “rüşvet”e zorlayanlar bunlardır.

Genellikle İstanbul plakalıdırlar. Gençliğimde İstanbul plakası saygı uyandırırdı, şimdilerde görmemişliğin, densizliğin, utanmazlığın simgesi gibi...

Bu son bayramda ölen iki yüzün üzerinde insanın büyük bölümü bu türlü kişilerin kurbanlarıdır. Bir kişinin “sürücü belgesi” alabilmesi için önce insan olması gerekmez mi? Birçok ülkede psikologlar da girer devreye sürücü belgesi alabileceklerin saptanmasında...

Öyle ya, kişi en az insanlık niteliklerine ulaşmış mı bakalım?

20 Nisan 1998

Çiçek, Böcek, Ağaç...
Boratav Gibiler...

Çevre savaşımından ötürü herkesin saygısını kazanmış bir kuruluşumuzu, ortaklaşa “sempozyum” gerçekleştirmeye çağırdımdı aylar önce...

Çok değil, otuz kırk yıl sonra Ege denizindeki çevre sorunları, iki yanda oturanların, komşuların, boylarını aşacak... Bunlara çözüm bulmak için şimdiden el ele çalışılmalı... Tencerenin bir yanı kirliyken karşı yanı temiz kalabilir mi?

“Bir araya gelelim. Birlikte tartışalım. Çözüm yollarını birlikte arayıp bulalım,” diyordum.

İzlence öncesi de sunmuştum. Tartışma konularından birini, “sosyo-kültürel boyutlar” olarak öngörmüştüm.

O saygın kuruluştan aldığım yanıt beni şaşırtmış, üzmüş, düşündürmüştü... Diyorlardı ki: “Biz politikaya karışmayız.”

Tut kelin perçeminden...

Demek çevre, onların kavrayışınca, yalnızca ağaç, çiçek, böcekti.

Olabilir mi?

Yıllardır, “Evrensel” güncesinin “Yaşama Kültürü” adını verdiğim köşesinde, insanca bir ortamın koşullarından söz ediyorum. Çevrenin tüm boyutlarına değinmeğe çalışıyorum. Sanırım, benim gibi okuyucularım da, insanın insan içinde insanlaşacağına inanıyorlar. Kültür, sanat, sosyal ilişkiler, düşünceyi dile getirme özgürlüğü... vb. boyutları eksik bir ortamı, çiçeğe boğsanız, ağaçla doldursanız, insanca bir ortam olabilir mi? Öyle olsaydı, binlerce binlerce yıl öncesinden olmuş olurdu. Ya da her penceresinden çiçekler sarkan, çatısı bile bahçe olarak düzenlenmiş, her karışında bir güzel ağaç boy vermiş tutukevi, önünde sonunda gene de bir tutukevi değil mi?

Bütün bu yazdıklarım çok özet, azıcık yineleme, bir “giriş”... Bundan birkaç hafta önce “Pertev Naili Boratav/Arşivi” başlıklı bir yazı yazmıştım. Pertev N. Boratav’ı yitirince, ben de bir yazı yazayım diye değildi... P. N. Boratav hepimiz gibi ölümlüydü işte... Ya ürünü? Hepimizin çevre boyutlarından biri değil mi? Hem de kuşaklar boyu sürecek, ölümsüz...

İşte benim derdim...

Çevremi koruma, insanlaştırma savaşımı benimkisi...

(Herkesi buna katılmaya çağırıyorum) P. N. Boratav gibilerin ürünlerinin, çalışmalarının, ulaşılır olması beni daha “insan” eder. Ulaşamadığımda eksik kalırım. Bütün “insan”lık ürünleri benim çevremdir. Çiçeksiz, ağaçsız, böceksiz elbette olmaz. Ama insanın yaşamını olanaklandırmak için binlerce yıldır yarattıkları, ürettiklerinin bilinci olmadan hiç mi hiç olmaz...

Onun için, çevreyi yalnızca ağaç, çiçek, böcek olarak tanımlamak, öyle sunmak, gerçek bir çarpıtmadır, politikanın dik alasıdır, en kötüsüdür.

Bir kez daha, değerlerimizin tüm ürünlerine “sahip çıkma” yolunda savaşıma çağırıyorum bütün insanları, daha da insan olmak isteyenleri...

27 Nisan 1998

Belgelik

Perter N. Boratav’la ilgili yazılarımda, elli bin sayfanın üzerinde olduğu söylenen belgeliğin, içinde insanlaşmaya çalıştığım kültür potasının önemli öğelerinden biri olduğunun altını çizmeye çalıştım. Boratav’ın belgeliği, asıl değinmek istediğim sorunun küçük bir parçası gerçekte... Onun yetmiş yıllık birikimince değerli daha ne birikimler var kuşkusuz... Hepsi birden kültürümüzün oluşumuna katkıda bulunmuşlar, bulunuyorlar... Bir arada olabilmeleri, birlikte değerlendirilebilmeleri, karşılaştırılmaları, kimi yolları daha sağlıklı, daha ivedi almamızı sağlayabilirlerse, asıl o zaman katkıda bulunmuş olacaklar daha doğrusu... Ne var ki bunların her biri ya yok olup gidiyor, ya da ayrı ayrı yerlerde, birbirinden kopuk, sanki toz-kir-pas içinde, yokmuş, hiç olmamış gibi duruyorlar. Oysa bir potaya girmeleri, üzerlerinde çalışılması, değerlendirilmeleri olmazsa olmaz koşul...

Benim Kuzguncuk’ta çocuklara, gençlere, herkese açtığım kitaplığım, birçok kişinin danışmak için bana başvurmasına neden oldu... Ondan, son günlerde, daha çok düşünür oldum bu konu üzerinde...

En son, Ankara’dan, uluslararası siyasa alanında yetkisi uluslararası onaya ulaşmış profesör bir dost aradı beni... Bir konutu dolduruyordu kitapları, dosyaları... Aydınlık bir ilçemizde, bir eski ev alıp oraya taşımak istiyordu hepsini... Düzenleyecek, orada çalışacak, sonra da halka açacaktı... (Ben, beş altı yılda ancak bir düzene, bilgisayar ortamına sokabildim kitaplığımı. Bir yaştan sonra, geri kalan yaşamım yetecek mi diye de düşünmeye başlıyor insan...)

Bunu en son örnek diye anlattım...

En az bir düzine benzerini hemen anabilirim...

“Cengiz, kitaplarını ne yapıyorsun?”

“Ben de kitaplarımı sana verebilir miyim?”

Kitapları bir yere koymak o denli önemli değil belki...

Şimdi de bir yerlerde duruyorlar... Önemli olan, başkalarının da yararlanabileceği bir düzene sokmak...

Sonra da beslenmeye, gelişmeye açık duruma getirmek...

En önemlisi gelecekte birilerinin onlar üzerinde çalışabilmeleri...

Belediyeye, üniversiteye verilse olmuyor. Çoğu kez uygun görevli yokluğundan sandıklarda kalıp ulaşılmaz oluyorlar. Üstüne üstlük, değişen politik koşullar karşısında pek savunmasız kalıyorlar.

Çözüm bütün bu sorunlar düşünülerek bulunmalı kısacası...

Hem de daha da gecikmeden... Çok kötü örnekler yaşamışız geçmişte... (Bulgaristan’a kağıt değerinde satılmamış mı Osmanlı belgeliğinden bir bölüm?)

Boratav belgeliği için Tarih Vakfı kolları sıvadı.

Bu, bence, yalnızca bir başlangıç, bir örnek olarak görülmeli...

Çok daha büyük olanaklarla, çok daha büyük (pek çok özel belgeliği içine alabilecek) girişim örgütlenmeli...

Bütün sivil toplum örgütleri destek olmalı vakfa...

Bu yazıyı bir soruyla bitirmek istiyorum:

Doğru dürüst bir sol belgeliğimiz, giderek kitaplığımız var mı?

4 Mayıs 1998

Asitinizi Ölçtürüyor musunuz?

“Sizin burada çok güzel bir gülünüz yok muydu?”

“Vardı.”

“Peki ne oldu? Kestiniz mi yoksa?”

Üzgün, kırgın, küskün çözümsüz yanıt verdi:

“Öldü!”

Birden “sert oldu” diye düşündü belki, açıkladı:

“Kurudu... Asit yağmuru besbelli...”

Gözlerimi gördü... Sürdürdü:

“Geçen yıla dek kuşlar gelirdi. Tellere konarlardı bu mevsim... Çat pat kıvılcımlar çakardı sağda solda... Bu yıl çıt yok... Çünkü kuşlar gelmediler...”

İstanbul’da, Beylikdüzü’nün oralarda, bir yapım yerinin (fabrika) avlusunda oldu bu konuşma...

Ardından, benden “konuşma” isteyen bir topluluğa gittim Tepebaşı’na... Kuşevlerini anlattım onlara...

Kışın aç kalmasınlar, üşümesinler diye yapılmış yüzlerce yıllık kuşevlerini Anadolu’da, İstanbul’da... Onlar için yapılanları...

İstanbul kuşevi dolu... İnsanlar görmüyorlar nedense... Dinleyicilerim duygulandılar...

(Kimileri sonradan beni aradılar... “Kuşevi nasıl yaptırabilirim?” diye soranlar oldu. Yakında gerek kalmayacak mı diyeydim? Her yıl gelenler gelmez olacaklar... Gidemeyip kalanlar, böyle giderse, eksilen yeşil, kirlenen havayla birlikte tükenip yok olacaklar mı diyeydim?)

Konuşmadan sonra elimde kuşevlerinin, kuşların saydamları, İstanbul Teknik Üniversitesi’ne gittim. “Doğayı Korumada Kent ve Ekoloji Sempozyumu”na katıldım.

Bir konuşmacı, gitgide azalan, yok olan bitki türlerinden söz etti. Bilir bilmez, ağaçlandırma yapıyoruz diye, yalnız o yere özgü, yerli (“endemik” diyorlar) bitki çiçek türlerini yok edenleri anlattı. Kaş yapayım derken göz çıkaranları...

Bir başkası asit yağmurlarının, kirli havanın, sınır tanımazlığını...

İzmit’teki yapımyerleri yüzünden, ta uzaktaki dağlarda yok olan ağaçları...

Yapımyeri yapmayalım mı?

Yapılması koşul besbelli... Ama “denge” diye bir şey var... Doğanın dengesinin bitim çizgisi var...

Gerekli bilimsel çalışma yapılmadan, bütün çizgileri saptanıp önlemleri alınmadan yapılmamalı hiçbir şey...

Katılımcılardan biri sordu:

“İstanbul’da asit ölçümü yapılıyor mu?”

Yanıt benim için, sizin için, hepimiz için korkunç:

“Hayır!”

Kuşların, çiçeklerin, ağaçların, hayvanların, insanların yaşamları ne denli göz ardı edilebiliyor...

Bir metre kare çinkoyu belli yerlere koyup gözleyemiyorlar bile... Asit yağmurunun ne yaptığı, ne ölçülerde olduğu görülecek böylece...

Benim vergimle her türlü saçmalığı, anıt-gömütleri bile ödeyebilenler, bu kadarcık gözlem için para ayıramıyorlar işte...

“Cehalet” mi?

“Aymazlık” mı?

İyi de, asit yağmuru bilenle bilmeyeni ayırmıyor ki... Ayırt edecek olanlar bizleriz...

Of of!

Hayır!

Öyle oflayıp, puflayarak, yakınarak çözülecek işler değil bunlar... Birilerinin değil bizlerin aklımızı başımıza devşirmemiz gerekiyor...

11 Mayıs 1998

Saydamlık, Güven, Sevgi

Bir yükseköğrenim kurumumuzda toplantı...

“Panel” diyorlar ya...

Konu: Terör...

(Türkçeyi sevmiyorlar mı?)

O kentte bulunuşum rastlantı...

İlle çağrıldım, gittim.

Önce art arda iki öğretim görevlisi konuştular.

Öyle şeyler söylediler ki içim karardı, yüreğim avkuldu...

Dinleyicilerin yarısı da liseli gençlerdi. Özel okul araçlarıyla getirilmişlerdi. (Yoklama da yapmışlar mıdır?)

Üçüncü konuşmacı bir güvenlik sorumlusu...

O konuşurken, kimin öğretim, kimin güvenlik görevlisi olduğunu düşünüyordu kimileri besbelli...

Yükseköğrenim kurumunun beni çağıran sorumlusu bu kez de söz almamı istedi.

Konuştum...

Konuşmasam, çok utanırdım kendimden...

Gençlere saydamlıktan, güvenden, sevgiden söz ettim. Düşmanlık yaratmaya çalışanların insanlığa kötülük ettiklerini, sevgisizlikle ancak sevgisizliklere neden olacaklarını anlatmaya çalıştım. Daha benden bekleyeceklerinizi, siz okuyucularımın bildiklerini...

Yalvaçlık etmek için söylemedim bunları...

Onların duygularını tepkileriyle dışavurmalarını, bunu en sakıncasız yoldan yapabilmelerini sağlamak için söyledim...

Gençler coşkulu alkışlarıyla yanıt, yankı verdiler!

İçime aydınlık doldu.

Az önce içimin kararmış olmasından utandım.

Sonra kimi gençlerin yanıma gelip söyledikleriyle daha da aydınlandı içim.

Olaylara, çevreye yaşamın içinden sevgiyle bakmak, insanlara, hele genç insanlara ne denli yakışıyor.

Ya onları korkutmaya çalışanlar?

Neden korkuyorlar?

Neden apaçık olamıyorlar?

Neden kendileri olamıyorlar?

Düşünün, neden?

Neden kendileri için istediklerini başkaları için istemiyorlar?

Bu korkuyla, korkudan başka nereye varılır ki?

18 Mayıs 1998

Kent Masalları

Hiç de uzun olmayan aralıklarla ya bir dergi ya bir kitap çıkagelir İstanbul’un dışından...

Sevinirim... Mutlanırım...

Dergilerin, birkaç sayı çıkıp geçici bir heves gibi sönmelerinden korkarım. Sürdürebilenlere sevgi, saygı duyarım. Umudumu beslerler... Ben de elimden geldiğince şiir yollarım onlara... Böylece, “sağ olun, var olun” demekteyimdir...

Ya kitaplar!

Er geç (kimi kez epey geciksem de) okurum onları... Okurken, çoğunlukla kalemim de olur elimde...

Baskı yanlışlarının altını çizerim. Katıldığım, katılmadığım yerlerine özel imler koyarım.

Ciddiye alırım...

Yazmak düşünmektir çünkü... Düşünmekten öte, düşüncelerini başkalarına aktarmaya çalışmaktır... (Öğrenmenin de bir yoludur..) Sorumluluklarıyla hesaplaşmaktır da bir bakıma...

Yetenek işi falan demeyip, herkes yazmaya çalışmalıdır bana göre... (İnsan yaza yaza öğrenir yazmayı...)

Öyle, bir gün ünlü bir yazar olmak düşleriyle değil... (Ya da öyle olsa ne çıkar?) İçtenlikli tanıklıklar için... Çünkü “sorumluluktur” dedim ya...

Bugün size, uzun süre önce Tarsus’tan gönderilen bir kitaptan söz etmek istiyorum. Yazarı: Uğur Pişmanlık... Adı: Kent Masalları... Bir kentlinin, yaşadığı kentin sorunlarıyla ilgili, yerel güncelerde yayınladığı, duyarlı yazıların toplamı... Kenti üzerine düşünmek için ille uzman olmak mı gerekli? Yeter ki bilgelik taslamadan, içtenlikli olunsun...

Uğur Pişmanlık’ın kitabından, “Anadolu Basını ve Gazetecilik” başlıklı yazısından küçük bir bölümü sunuyorum size:

“... Yerel basını ulusal basından ayıran en önemli özellik, yerel basının halkla, okuyucu ile daha iç içe olması, onlarla doğrudan iletişim kurabilmesidir. Bu nedenle yerel gazeteler okuyucusuyla kurduğu sıcak(lığı), yakınlığı suistimal etmemeli, toplumun güvenini yitirmemelidir. Herhangi bir ulusal ya da yerel gazetenin adının ve logosunun altında “Basında Güven” yazmasıyla güven olamayacağı gibi “Halkın Gazetesi” yazmakla da halkın gazetesi olunmaz. Basında güvenilir olmanın, halkın gazetesi olmanın önkoşulu; basının, gazeteciliğin ortaya çıkışından bu yana yarattığı değerlerine saygılı, ilkelerine ve meslek ahlakına uygun davranmasıdır. Basın kendine, üstüne düşeni yaptığı, doğru ve hızlı haberi ve bilimsel bilgiyi aktardığı sürece güvenilirdir, halkındır. Anadolu basını ise bugün bu ilkelere ve değerlere sıkı sıkı sarılmalıdır.”

25 Mayıs 1998

Sokağınızın Adı...

İstanbul’da örneğin, Edirnekapı’nın adını değiştirebilir misiniz?

(Ne yalan söyleyeyim, ne demek istediğimi anlatabilmek için böyle bir örneği vermekten bile korktum şimdi, uslarına düşürürüm de bunu bile deneyebilirler diye...)

Bizim sokağımızın adını da değiştirmeye kalkmışlardı, ünlü TV dizisinden sonra... Oturanlarına bile sormadan... “Perihan Abla” olarak değiştireceklerdi sokağımızın, ünlü bir Kuzguncuklu aileden aldığı adını... Orada oturanların hemen hepsi, karşı olduklarını yazılı bildirince, ne yapacaklarını şaşırmışlardı belediyedekiler... Kimlerse?.. Ne yaptılar biliyor musunuz? Yandaki, hiç ilgisiz bir başka sokağa verdiler “Perihan Abla” adını... İyi mi?

Perihan Abla kimdi ki?

Hiç kimse olmadığından karşı da koyamadı... Böyle adları değiştiriliveren yerlerin, sokakların, caddelerin, alanların, köylerin, kentlerin de karşı koyacak hiç kimseleri yok mudur?

Her adın bir anlamı, bir yaşamı, bir geçmişi var elbette...

“Edirnekapı” dendi mi, Edirne’den gelen yolun surdan içeri girdiği kapı olduğunu anlıyorsunuz hemen. Kentlerimizin, coğrafyamızın adları, yüzlerce, binlerce yılı duyumsatırlar bize...

Hepsi, yerleşme tarihinin en başından bugüne, kültürümüzün izleridir... Bu en güzel mozaiğin, bu en güzel insan sıcaklığının izleridirler...

Ta Luvilerden gelir örneğin özbeöz Türkçe sandığımız pek çok ad!.. Grekçeden gelenler bile onların yanında dünkü çocuktur. Bunları değiştirmeğe kalkmak, kültürsüzlüğü, köksüzlüğü bir de bağnazlığı gösterir ancak... Ancak, bundan da kötüsü, o adı, sahip çıkıp koruyamamak değil mi?

Bir gün, merdivenleriyle bir iki kişi geliyorlar, sokağınızın adı yazılı tabelayı söküp atıyorlar. Yerine de kendilerine göre bir ad yazılı olanını takıyorlar...

Hoppala!

Kim bu adamlar?

Neden orada oturanları hiç adam yerine koymazlar? Ya orada oturanlar... Bunca yabancılar mı sokaklarına? Neden “Ne yapıyorsunuz” diye sormazlar?

Hiç mi kimlikleri yok?

Otelde gibi mi oturuyorlar evlerinde, sokaklarında?..

Dün bir kıyı ilçemizde, yabancı bir dostumu bulmak için, daha önce bir kez geldiğim sokağa girdim. Yanılıp yanılmadığımı anlamak için adını aradım... Buldum... Değişikti... Şaşırdım! Yönüme baktım.

Doğruydum... Filan ilçenin yönünden gelmiştim buraya... O ilçenin adını taşıyordu ilk geldiğimde...

Edirnekapı gibi... Yanılmamak için o yönden girmiştim kente... Ama aradığım sokağın adı değişmişti işte...

Bu nasıl saygısızlık?

İnanılır gibi değil...

Yabancı uyruklu sanat tarihçisi dostum bıyık altından gülüyordu yakındığımda... Sanki ben de bir şeyler yapmıyormuşum gibi... (Oysa, inanın, belki 20-25 yıldır yazıyorum bu gibi davranışlara karşı...)

Kim bu adamlar?

Tarihimize, coğrafyamıza, kültürümüze, yarım yamalak olan demokrasimize neden kötülük ediyorlar?

Bu sokağın, caddenin, alanın, ilçenin hiç mi “sahibi” yok?

İstilacı mı bunlar? Üzerinde bulundukları yerin adlarını anlamlarını bile bilmeyenler...

Sokağının adına, adreslerine “sahip” çıkamayanlar, haklarına nasıl sahip çıkabilirler?

1 Haziran 1998

Siz Buna mı
Kentleşme Diyorsunuz?

Çevre gününde yazıyorum bu yazıyı...

5 Haziran’da...

Bu günün günceleri, kendi görüşlerine göre, bir şeylerin altını çiziyorlar.

Birinde yetkililerin(?) verdiği sayılar yineleniyor:

Çevre Bakanlığı’na göre 14 termik santraldan yalnızca ikisinde, 2900 yerleşim yerinden yalnızca yüzde bir buçuğunda arıtma düzeneği varmış. Geri kalan yerleşimlerin atık sularının %98.9’u doğrudan denize, göle, akarsuya veriliyormuş. İncelenen 9325 işleyim (endüstri) kuruluşunun %81’inde arıtma yokmuş.

Bir başka günce, Trakya’nın elden gitmekte olduğunu yazıyor.

Yeni Evrensel’de yazılanlar da şunlar:

“Emperyalist ülkelerce zehirli sanayi atıkları için çöplük olarak kullanılan, daha fazla kâr için doğasını sanayinin emrine sunan ve yok edilmesini seyreden, halkın siyanürcü şirketi ülkeden kovma mücadelesi devletçe engellenen Türkiye’de, doğa, Dünya Çevre Günü’nde bir kez daha alarm veriyor.”

Hepsini, bütün günceleri özetleyecek değilim. Anamalcı düzende neler olabileceğini elbette en iyi bilmesi gereken ülkelerden biriyiz. Gerçekten biliyor muyuz? Bilmek “eylem” ile ölçülür diyorum ya hep...

Ben her gün Bergama’yla yatıp Bergama’yla uyanıyorum. Bergamalıların güvenecekleri dağlara kar mı yağıyor usul usul? “Susurluk” gibi uyutacaklar mı? Fransız dostlarıyla(?) başka ne pazarlıkları var dersiniz? Ve bizim, hepimizin eylemi ne?

Bunları yazmamın “yinelemek” olarak algılanacağı çekintisi bile var içimde...

Ayrıca bunları yazmak için oturmadım masama...

Başka bir olgudan söz etmek istiyorum size:

Öğrencilerimle birlikte alan çalışması için Kırklareli’nin bir köyüne gittim dört gün önce...

Batıya en yakın köylerimizden biri...

Kadastro geçmemiş daha... Demek ki kimsenin tapusu yok. Köylüler için en önemli olgu bu...

Neden mi?

Kadastro geçerse, köyde herkesin tanıklığıyla yerlerinin çizgileri belli olacak... Tapu alabilecekler...

Sonra?

Tapulu yerlerini satıp göç edebilecekler...

Kime?

Örneğin İstanbul’da zehirlenmekten kaçmak isteyen varsıllar için evler yapacak yap-satçılar...

Köyün en genç seçmenini (kendi söyledi) muhtar seçmişler. O da “Bizi ancak turizm kurtarır!” diyor. Turizm dediği de, dışarıdan insanların gelip burada yer almaları...

Köyün kurtarılması, göçün durdurulmasına bağlı, yaşlılara göre. 1980’den sonra, “orman” ellerinden alınınca başlamış göç...

(Bir yaşlı dedi ki: Elli yıl ormandan çıkardım ekmeğimi... Ama bir tuğlayı öbürünün üzerine koyamadım. Ama devletin ormancısı üç beş yılda araba, apartman sahibi oluyor.)

Seksen doksan haneden yalnızca 30-35’inde oturuluyor bugün.

740 imiş oturanlarının sayısı, 180’e düşmüş... 5000 dekar ekilebilir alanın 2500’ü boş duruyormuş... Geri kalan yerler de hayvanla işleniyormuş. Seksenlik adamın tarlada çapa salladığı bir köy burası; gençler yok... Gençler köşe dönmecilerin oralara göçmüşler.

İlkokulda 115 öğrenci varken bu sayı beşe düşmüş. Onlar da 17 km ötedeki bir yerleşmeye taşınıyorlar her gün. 1953’te yapılmış okul yapısı bomboş... Camları kırık... Toprak bahçesinde Atatürk büstü yapayalnız... Önündeki bir mermerde şu yazılı: “Ne Mutlu Türküm Diyene!”

Sağlık ocağı varmış, hemşiresi yokmuş...

1985’te koca bir cami yapılmış... Parası nereden geldi ki? Sormadım...

İlkokul öncesinde, sevilecek yaşta bir tek çocuk var. Bütün yetişkinlerin oğlu, torunu, hepsi o...

Köyü görseniz, gerçek cennet!

Köyde kalan yaşlılar, bir gün çocukları geri gelirler diye evlerini ayakta tutmaya çalışıyorlar...

Ne orman kalmış ellerinde, ne hayvancılığa, ne de çiftçiliğe destek var!

İnsansız bir çevre...

Neyin çevresidir?

Kimin çevresidir?

Siz buna mı kentleşme diyorsunuz?

8 Haziran 1998

Nerelerde Buluşuluyor?

Sait Faik “Kumarbaz Hayri Efendi” öyküsünün başlarında der ki:

“Yalnız başına olan insan kadar büyük adam yoktur ama, insanlarla beraber olan insan, hakiki kıymetini ölçer, biçer. O zaman büyük adamsa, büyük adamdır.”

Pek çok yazımda korkmadan yineledim durdum bunu...

Bence en önemli gerçek:

İnsan, insan içinde insan olur.

İnsan, nerede insanlarla yaşamın çeşitliliğinde birlikte olabilir?

Kentte!

İnsanları birbirleriyle buluşturan, söyleştiren kentte...

Kent, buluşma demektir. Kent, paylaşma demektir.

Peki kenti kim yapar? Nasıl kent olur bir yerleşme?

İnsanlar yapar kenti. Ona bir şeyler, kendi çağından, insanlaşma yolunda bir şeyler katabilen insanlar yapar...

Kendileri...

Bu işi başkalarına bıraktı mı, kent onların olur çıkar.

Yönetenlerin, kralların, sultanların, despotların örneğin...

Hiç başka türlü olmamış...

Bırakın geçmişi, günümüz kentlerine bir bakın...

Söyleşmek, karar oluşturmak bir yana, en çok nerelerde bir araya gelebiliyor günümüzde insanlarımız?

Camilerde, futbol alanlarında...

Zorlayın kendinizi, başka, başka?..

Kahvelerde...

Her gelir düzeyinden insanlarımızın bir araya gelebilecekleri başka yerlerimiz var mı?

Alanlar mı?

Hepsi “trafik” alanı değil mi?

İstanbul’un bütün alanlarını karayolcuların düşünme yöntemiyle, trafik alanlarına dönüştürmemiş miyiz?

Kim yapacak bizim toplanma alanlarımızı?

Devlet mi?

Belediye mi?

Güldürmeyin beni...

Bunları dışlayarak mı yapacağız?

Yok canım, hepsinin oluşumunda benim payım yok mu?

Paylarımdan neden vazgeçeyim?

Kenti, kendimize göre değiştirmenin, kenti bizim ya da bizim gibi yapmanın yollarına girişmekten başka çözümümüz var mı?

15 Haziran 1998

Karagözsüz Hacivatlar

Bir ilçemizde ortaokul-lise öğrencileri arasında iki yarışma açıldı. Biri şiir, öteki öykü dalında... Ben de seçici kurul üyesiydim. Gelen çalışmaları okuduğumda, kara, kapkara düşüncelere daldım. Türkçeyi doğru dürüst kullanabilen yoktu içlerinde...

Çocuklara kızamadım... Tam tersine... Bunca olumsuzluğun içinde buncasını becerebilmeleri bile şaşılacak bir durum...

Radyoları açın, konuşmaları, sunucuları dinleyin. TRT kurumuna bağlı kimileri dışındakiler doğru bir tümce kurabiliyorlar mı?

TRT kurumunda çalışanlar sınavla alındıkları için daha düzeyli...

Orada da geçici çalkantılara kapılıp, bilmedikleri Arapçadan ya da bir başka dilden sözcükleri eğip büküp, sözümona hava attıklarını sananlar yok mu?

Hacivatlar...

Var! Var ya... Hiç olmazsa ötekilerden daha iyi...

Ya o TV’ler?

Ya günceler?

Filmler...

İşyerlerinin, otellerin adları...

Bu nasıl bir aşağılık duygusu?

Kendi çocuklarınıza kulak verin... Noktalı, virgüllü konuşabiliyorlar mı?

Ankara’da bir toplantı yapıldı, bir hafta on gün önce...

Çoğunluğu Amerika Birleşik Devletleri’nde ya da orada da çalışan on-on beş konuk, gerisi de koca bir toplantı yeri dolusu, ezici çoğunluğu öğrenci olan Türklerdi...

Kulaklıklarla izlenebilen eş zamanlı çeviri yapılıyordu...

Şöyle dışarıdan baktığınızda kasıklarınızı tuta tuta gülerken ağlayacağınız bir durum...

Örneğin Türkiyeli profesör, on-on beş konuk dışında tümü Türk olan dinleyicilere İngilizce konuşuyor... Elbette ana dili İngilizce olmayan kişinin İngilizcesini...

Öyle de hızlı konuşuyor ki... (Akıcı mı demeliydim? Öyle olsa da durum, gösteri yapar gibi olmaktan öteye gitmiyor.)

Çeviri yapan kişi ona yetişemiyor... O, yüz sözcük söylerse, çevirmen atlaya atlaya ancak on beş sözcüğü çevirebiliyor.

Dinleyenlerden (dedim ya hepsi Türk) İngilizce bilenler, kulaklık takmamalarından anlaşılıyor. Elbette kimileri de İngilizcesi yetersiz sanılmasın diye kulaklık takmıyor...

Onların da konuşmayı, konuyu izleyebildiklerinden kuşkuluyum. Doğru dürüst anlaşılmayan konuşma üzerine sorular da İngilizce soruluyor. Türkçe soranlar eski deyimle “medeni cesareti” olanlar...

Düşünme işi elbette en iyi ana diliyle gerçekleşiyor. Onu çevirip de söylemek, ancak çeviri düşüncesi oluyor. Bu da hemen belli oluyor.

Kısacası kim kime dum duma... Ya da sağırlar söyleşiyor...

Ne o?.. Sözümona, mimarlıktan felsefeye dek yayılan bir toplantı yapılıyor... Pöh pöh pöh...

(Elbette, gösterilen, konuşulan, tartışılanların Türkiye’yle ilişkileri yok! Olamazdı da... Bu da, Türkler surlara dayanmışken, Ayasofya’da tanrının varlığını yokluğunu tartışmak gibi bir şey işte...)

Gerçek bir Karagöz seyirliği kısacası... Ama, Hacivat’ın söylediklerini halkça karşılayıp dalgasını geçecek Karagöz yok ortalıkta... Karagöz olmak da yürek işi bunca Hacivat’ın ortasında...

Roma Galya’yı bir türlü alamıyormuş... Biri bir akıl vermiş: Onlara Latince öğretin!

29 Haziran 1998

“Küçük Amerika”

İkinci Paylaşım Savaşından sonra Marşal yardımı, Misuri uçak gemisi, genelev kadınlarımızın “namus”ları, şu-bu derken, 1950’lerde birileri “Küçük Amerika” öyküleri bile anlatmakta bir sakınca görmediler.

Ama ne yalan söyleyeyim sanki onurumuza özen gösterilirdi gene de... Dıştakilerce de, içteki işbirlikçilerce de...

1960’larda mıydı?.. En genç kuşaktan başladılar süttozuyla... İlkokul öğrencilerine her gün Amerikan süttozu dağıtılırdı.

Bunun, çocuklarımızın üzerinde yapacağı etkileri, onurlarını zedeleyip zedelemeyeceğini tartışmaya açanlar solculukla suçlanırdı.

Benim yaşımdakiler, az daha gençler bile, anımsarlar...

“Nereden nereye geldik?” desek, gülerler besbelli...

Oysa, o günlerde Amerikan süttozuna karşı çıkışta bu işlerin buralara gelip dayanacağı öngörüsü vardı elbette...

İster inanılsın, ister inanılmasın...

Öyle olmadı mı?

Şimdilerde, kimi kesimlerde... Çocuk, babası işten gelince ona koşuyor:

“Baba okuldan para istiyorlar. Yarın götüreceğim... Yıl sonu eğlencesi için...”

Onu kırmak istemeyen baba soruyor:

“Kaç lira?”

Çocuğun yanıtı:

“75 dolar!”

Bir başka gün:

“Baba okul bizi spor karşılaşmaları için ...’ya götürecek. Yol, otel, yemek giderleri için yarın para götürmek zorundayım.”

“Kaç lira?”

“... dolar!”

“Baba okuldan...”

“Kaç lira?”

“... dolar!”

“Türk Parasını Koruma Yasası” mı vardı?

Bugün de böyle bir şeyler var mı?

Kimseleri ilgilendirmiyor artık...

Çocuğunuza paranızla ilgili bir şeyleri söyleyemedikten sonra, egemenliğiniz, bağımsızlığınız, bunların kimi simgeleri üzerine bir şeyler söylemeye kalkışsanız yüzünüze şaşkın şaşkın bakmaz mı?

“Baba sen ne söylüyorsun?” diye sormaz mı?

Ne yanıt vereceksiniz çocuğunuza? Neyi anlatacaksınız?

Öğretmenlerin onur kavramını mı?

Çocuğun içine düşeceği ikilemi düşünebiliyor musunuz?

Yalnız öğretmenleri mi konu?

Biliyorum şimdi neler düşünüyorsunuz: Bütün dükkanların, sinemaların, otellerin adlarını... TV’dekilerin konuşmalarını...

Günlük konuşmamıza giren sözcükleri... Yalnızca İngilizce kullanan bilim adamlarımızı(?)... Kısacası dilimizi...

Ve daha pek çok şeyimizi...

Siz gene de bu dolar konusunu atlamayın!

Düşünün!

Burada temelden bir şeyler var!

22 Haziran 1998

Deprem

Ben birinci derece deprem bölgesinde doğdum. Denizli’de... 19 km ötedeki Hierapolis (Pamukkale’deki kent) 6 km ötedeki Laodikya (Ladik, eski Denizli) bilmem kaç kez depremle yerle bir olmuş. İnsanlar Laodikya’dan daha yukarılara, bugün çarşının olduğu yere kaçmışlar. Ortaçağ duvarları ile çevrili bu kenti de, gene koca bir depremin ardından, bırakıp bağlarına, bahçelerine, bugünkü Denizli’ye göçmüşler. Çocukluğumda kaç kez deprem geçirdik, anımsayıp da söyleyemem. Alttan alta bir gürültü, köpeklerin ulumaları, havlamaları derken başlar dünyamız sallanmaya... Odanın ortasındaki ampule bakarız... Sallanmaktadır... Hemen bir kapı içine dururuz. Sallantı sürerse bir karyolanın altına gireriz, ya da masanın...

Ahşap karkas çatkı evin bütün çivileri gıcır gıcır gıcırdar... Daha da sallarsa bahçeye koşarız. Evimiz yıkılacak olsa, altında kalmayacağımız bir köşesi vardır bahçemizin...

Ahşap çatkı (karkas, iskelet), depreme karşı en iyi yapım yöntemidir o günlerde. Ayrıca duvarlar tavan taban öyle iyi bağlanmıştır ki, kuş kafesi gibi eğilir, bükülür ama içindekini korur.

Ahşabın yapı gereci olarak özelliğine en yaklaşan (üstelik insan buluşu olan) gereç “betonarme” ya da demirli betondur. Demirle beton birbirini sımsıkı tutabilirler. Dış etkiye karşı birlikte davranırlar. Biri çekme güçlerine karşı koyar (demir), öteki basınçlara... Ama demirli betonun üretilmesi özen ister. Örneğin, betonun içine konan demir paslı ise, beton demiri tutamaz... Böylece yapılan demirli beton olmaz, demir ve beton olur. Birlikte davranış gösteremezler birbirini tutmayan demirle beton. Uygar ülkelerde paslı demiri şantiyede tutmak bile yasaktır. Şimdi sıkı durun...

1962 sonundan beri Türkiye’de tasarım mimarlığı yapıyorum. (Tasarımdan başka bir şey yapmadım, yapmıyorum.) İnşaat mühendisi hiç değilim, kısacası demirli betonun doğru yapılıp yapılmadığını denetlemek benim işim değil. Ama bu konuda kavga etmediğim şantiyem olmadı, bugüne dek... Ölseniz önleyemezsiniz paslı demir kullanılmasını iyilikle...

Çünkü mühendis olan şantiye şefine bile anlatamazsınız bunu... “Şu demirleri bir naylonun altına alın” dersiniz... Garip garip bakar yüzünüze... Siz oradayken paslı demiri kullanmazlar, güler yüzlü, yumuşak olursanız. Ayrılır ayrılmaz yapacaklarını yaparlar, bir de gülerler ardınızdan...

“Cehalet” böyledir.

Betonarmede kullanılacak su temiz ve belirlendiğince olmalıdır. Ne eksik, ne fazla... Kum, çakıl, laboratuvar deneyiminden geçirilmelidir (örneğin içinde sodyum bileşikleri olmamalıdır). Kumun, çakılın dane büyüklükleri, çeşitli ve birbirlerine oranlı olmalıdır. Bu yüzden elekten geçirilip belirli oranlarda birbirleriyle karıştırılırlar. Örneğin Mersin’deki gökdeleni yaparken, “rahmetli” Okan Merzeci’nin ocağından başka uygun kum çakıl bulunamamıştır. Evet, dediğim gibi kavgasız patırtısız şantiyem olmadı benim... Ben hep zorluk çıkartan adam oldum. Bana hep “Burası Almanya değil!” dediler. (Öğrenimimi ve ilk çalışmalarımı orada yapıp geldim ya...)

Daha asıl konuma girmedim. Yerim bitti...

Sürdüreceğim bu konuyu...

6 Temmuz 1998

Deprem II

Çok özet anlatayım:

Önce yerbilimciler yerin yapısını belirleyecekler.

Diyecekler ki:

“Şuralara yerleşilebilir.”

Örneğin kayaç bir yerse, yer kırığı varsa:

“Şuraya yerleşilemez.” diyecekler...

Buna göre, kent tasarımcıları, 1/25.000 ölçekli arazi kullanım planını yapacaklar... 1/5.000 ölçekli planlar yapılacak... Sonunda da 1/1000 ölçekli imar planları...

Böylece nerede, ne büyüklükte, ne yükseklikte yapı yapılabileceği belirlenmiş olacak...

(Elbette daha sayısız veri uyarınca...) Bir ay askıda kalan bu planlar, karşı çıkan olmamışsa, kesinleşecekler... Türlü onayların ardından, bir anlamda yasallaşacaklar.

Mimar bu imar planına uygun olarak, işverenin istediği yapının ön tasarımını yapacak.

Daha ön tasarımı yaparken, mimar, yapıyı hangi gereçle, yöntemle gerçekleştireceğini de düşünecek.

Bunun için yapının statik hesaplarını yapacak inşaat mühendisiyle daha baştan birlikte çalışacak.

Elektrik mühendisine, pis su, temiz su, ısınma işlerinin tasarımlarını yapacak makina mühendisine danışacak. İşveren ön tasarımını onaylayınca, kesin tasarım yapılacak... Bu tasarımla, tüm gereçler, tüm uzmanlıklara değgin kararlar kesinleştirilecek. Bu aşamanın onaylanmasından sonra da uygulama çizimleri yapılacak. Bunların hepsini özenle yapmayan mimarın alacağı para, eskilerin deyimiyle: Haram...

Ama bundan da önemlisi, yeterli parayı alsın almasın yapması gerekenleri yapmazsa, yetersiz, eksik, yanlış çizimler verirse bu da “cinayet”tir...

Mimarlık uygulama çizimleri, tüm öteki uzmanların (inşaat mühendisinin, makina mühendisinin, elektrik mühendisinin) uygulama çizimleriyle çakıştırılacak. Kesin uygunluk sağlanacak. Bu uygunluktan da sorumlu olacak mimar...

Peki bütün bu işlerin, geçerli kurallara, bilimin isterlerine göre yapılıp yapılmadıklarını kim denetleyecek?.. Her konunun kendi uzmanları değil mi? Bütün bunlar bu düzene sokuluncaya dek yüzyıllar geçti... Bilgisiz yapılan yapılar, doğa güçlerine, depreme dayanamadılar. Tarih bilinci olmayan, suların ne zaman ne yüksekliğe taştıklarını bir yere yazmamış olan toplumların yapılarını sel aldı... Anadolu’da her kent en az üç dört kez yerle bir oldu...

Eskiden her uğraş alanının kendi loncası vardı. Şimdi odası var... Mimarların işlerini, inşaat mühendislerinin işlerini, öteki uzmanlarınkini de odaları denetleyecek elbette... Siz bu denetimi kaldırırsanız ne olur? Kime iyilik, kime kötülük etmiş olursunuz?

1970’lerin başlarına dek, örneğin Denizli’de, bırakın mimarlar odasını, belediyede bir mimar, bir mühendis bile yoktu... Fen işleri müdürlüğünü, yazı işleri müdürü yürütüyordu.

Elbette yapı alanında hiçbir bilgisi olmadan...

Benim tasarımımı, mührü verip, bana onaylattırdı.

“Hiç olmazsa bir mühendis mimar onaylasın!” dedi...

Kısacası benim sütüme kalmıştı... Kimse ne rüzgâr ne deprem hesabı biliyordu... Boş boş bakıyorlardı çizimlere, hesaplara... Sütümün ak olduğu 1976 depreminde çıktı ortaya... Ama deprem sonrasında Denizli’de demir satışları iki kat arttı... Demek ki önceleri eksik kullanıyorlardı...

Bütün bunların, buraya dek, en iyi yolda yapıldıklarını varsayalım. Kim yapacak yapıyı?

Üstenci (müteahhit) mi?

Kim üstenci Türkiye’de?

Mimarlar, mühendisler hepsi yüksek öğrenim görmüşler...

Ya üstenci? O bakkal da olabilir, sarraf da... Cebinde, şöyle ya da böyle, para toplanmış her kişi üstencilik yapabilir Türkiye’de... Okuması yazması olmayan bile...

Söyleyin olabilir mi böyle bir şey?

Sürdüreceğim bu konuyu...

13 Temmuz 1998

Deprem III

Bundan önceki yazımda size imar planından söz ettim. Denetiminden söz ettim... Mimarların, mühendislerin sorumluluklarından söz ettim.

Şimdi bir ülke düşünün... Cumhurbaşkanı, imar planı yapılmamış bir yerde, açık söylenişiyle kaçak bir yapı girişimi için, törenle temel atıyor... Kime, hangi kuruma, kurallardan, düzenden, şundan bundan söz edebilirsiniz artık?

Gene o ülkeyi düşünün...

Meslek odaları: “Tasarımı gördük, kurallara uygun yapılmış.” deme görevini üstlenmişlerdir. Böylece bir bakıma belediyeyi sorumluluktan kurtarmışlardır. Ama bu birilerinin işine gelmemektedir. Bozarlar bu kuralı... Tasarım, hiçbir meslek odası denetimi olmadan belediyeye gelebilir artık... Daha doğrusu kimi belediyeler de bunu böyle istemektedirler. Böylece her türlü politik, parasal etkiye açık bir durum yaratılmış olmuyor mu?

Örnek mi istiyorsunuz?

Güldürmeyin beni...

Bütün bu bozuklukların içinde, sütü ak olanlar, işleri düzgün sürdüreceklerdir elbette... Sorumluluklarını savsaklamayacaklardır. Ama her toplulukta her türlü insan var değil mi? Mimarlar var şimdi, kataloglarla, gereç (malzeme) “firma”larıyla çalışan... İşverenin haklarını koruyacak yerde, en iyiyi, en tutumsal yoldan yaptırabilmesi için çözümler, çizimler üretecek yerde, çizim işini firmaya bırakıp (örneğin alüminyumcuya, marangozluk kuruluşuna vb.) işi ona verdirip, yüzde alan mimarlar... Bu mimarlar, işveren adına, sorumlulukla neyi çözerler, neyi denetlerler, neyi düzgün, eksiksiz yaparlar ki?

Sonra da, yapıcılık dalında elifi görse direk sanacak üstenciler (müteahhitler)... Tek kaygıları, daha, daha çok, daha hızlı para kazanmak olan kimi insanlar... Bunun için insan yaşamını hiçe sayanlar...

Bütün bunların böyle olabilmeleri için paraları kim ödüyor? Yapıları yaptıranlar, satın alanlar, kullananlar... Ne mimarın, ne mühendisin ne olduğunu bilenler... “Deprem hesabı tamam mı, imar durumuna göre mi yapılmış?” diye bile sormayanlar...

Çünkü onlar da, o gün, daha az ödeyip, daha çok almak istiyorlar...

Toplumumuzda akılsızlık, bilgisizlik, bilinçsizlik yayılıp gidiyor sanki...

Depremden zarar görmek, ölmek, kaderimizden elbette değil... Yalnızca akıl, ahlak düşkünlüğünden...

Ölümler karşısında üzüntümüz, dövünmemiz, şu bu ise, her şeyin üstüne bir de ikiyüzlülük...

20 Temmuz 1998

İçtenlik Yalınlık

Yıllar oldu...

Portekiz’de devrimin başarılmasının sonrasıydı.

Yeni Dünya’ya uçarken Lizbon’da yirmi dört saatlik bir durak yapmıştım.

Alanda, oralı bir dostum, bir mimar karşıladı beni...

Lizbon’u hızla dolaştık birlikte... İlgimi çeken kimi yapıların önünde duruyorduk.

Yalın, tertemiz çizgileri olan, azla çoğu yakalamış, bana göre başarılı bir yapının mimarını sorduğumda, şu yanıtı veriyordu:

“Yaşlı, ‘modernist’ bir mimar... Sağcı diye öyle suçladılar ki gençler, ülkeyi bırakıp gitmek zorunda kaldı...”

Giysi üstüne giysi giydirilmiş gibi, alüminyum profillerle üzerine çizgiler çizilerek “mimarlık” yapılmaya çalışılmış, rüküş bir yapının önünde de şunları söylüyordu dostum:

“Hepsi de komünist olduklarını söyleyen altı genç mimarın işi...”

Mimarlarla yapıları değiştirerek söyleseydi daha yakışacaktı bana göre... Ama işte böyle bir şeydir, düşünsel, yaşamsal temeli olmayan yalnızca aktarımcılıkla, biçimcilikle yapılan mimarlık. Hele az gelişmiş ülkelerde...

Geçen hafta Makedonya’daydım.

Pek çok ülkeden mimarlık öğrencisinin katıldığı bir yaz okulunda... Pek çok ülkeden de öğretim görevlileri bir araya gelmiştik. Orada bir Finli öğretim görevlisiyle ilginç söyleşilerimiz oldu. İlginç bir karşılaştırma yapıyordu Finli dost... Modernist geleneğin ardındaki değerleri sıralıyordu önce. İlerleme düşüncesi, eşitlik, akılcılık, teknolojiye inanç, sağlığa uygunluk, yalınlık, dürüstlük, gerçekçilik, içtenlik... (Elbette yalnız mimarlıkta değil...)

Sonra da postmoderninkileri şöyle sıralıyordu:

Kültürel çoğulculuk, azınlıkta olan sosyal kümelere duyarlık (çocuklara, yaşlılara, özürlülere vb.); değişik görüşlere, düşüncelere, açıklık; hoşgörü, katılımcılık, yeni deneylere ortak olma isteği, özel yaşamda açıklık vb. İster istemez bizdeki postmoderncileri yeniden düşündüm, elbette... Finli dost diyordu ki: “Doğu Avrupalılar, Batı’yı eleştirmeden biçim olarak alıyorlar... Bir şeyler yapılmalı...”

“Doğu Avrupalılar” derken, bana, ülkeme saygısızlık etmek istemediği belli oluyordu...

Ama öyle yalın bir gerçeğin altını çiziyordu ki... Biçim aktarmaları, hele modası geçmiş çeviri düşünceler, kendilerini olduklarından başka türlü göstermek isteyenlerin ülkelerine yaptıkları kötülüklerden yalnızca bir ikisi... Gereksinim olmamış, yaşanmamış biçim, tiyatro dekoru bile olamıyor...

27 Temmuz 1998

İz Siliyorlar...

Bayramiç Belediye Başkanı Sayın Nahit Varol aradı birkaç gün önce... Sayın Varol, Bayramiç’in en köklü ailesinden... Doğduğu ev, kentin en güzel, en ilginç evi... Yaşama kültürümüzün, halk yapı sanatımızın, doğaya uygunluk, içtenlik, gerçekçilik, alçakgönüllülük, tutumluluk vb. gibi özelliklerini taşıyor...

Besbelli bu nedenle Kültür Bakanlığı’nca kamulaştırılmış, onartılmış...

Onarım konusunda bir betik yazmıştım... Deneyimlerim sonucu edindiğim üç temel ilkeyi belirtmiştim orada yıllar önce... Bir kültür yapıtı onarılırken:

– İz silmemeli,

– Yalan söylememeli, tarih üretmemeli (yüzyıl önce yapılmış yapıyı yıkıp yeniden yapmak tarih üretmektir),

– Onarılan yapıya insan sıcaklığı kazandırılmalı (ona çağdaş bir işlev vermeli ki, insanlar girip çıksınlar. Düşen taşı yerine koyacak, onaracak insan olsun içinde...).

Sayın Varol’un doğduğu, çocukluğunu yaşadığı Hadimoğlu evi müze yapılmış.

(Müze dediğin okul gibi kullanılırsa, içinde hep cıvıl cıvıl insanlar olur, orada örgütlenecek kimi etkinliklere katılırlarsa bir işe yarar... Yoksa tavan arasındaki tozlu sandık gibi durup durur orada öylece...)

Hadimoğlu evini iki üç kez gezdim. Belki de uygunsuz zamanda gitmiştim... Anahtarı hep bir yerlerden bulundu getirildi, kapı açılabildi de gezebildim.

Özellikle, evin altındaki, ortasında suyun şıkırdadığı havuzuyla taşlık, pek etkiledi beni...

Öyle bir oylum ki, bütün yorgunluklarınızı, kara düşüncelerinizi sıyırıp alıyor sizden...

İşte bu ev için aramıştı beni Sayın Varol...

Kaymakam, kendi kendine badana ettirmeğe kalkışmış evi... “Çok ama çok kötü...”diyor başkan... Valiliğe, şuraya buraya başvurmuş... Sanırım onlar davranıncaya dek iş bitecek...

Onunla konuşmamızın ertesi günü, işliğimizdeki bütün genç mimarları, öğrencileri, Edirne’ye götürdüm. –Edirne’yi görmemiş, İkinci Beyazıt Külliyesinin, örneğin Bimarhanesinde (hastahane), Selimiye’de, şöyle azıcık kalıp kendini dinlememiş bir kişi, mimar olmamalı diye düşündüğüm için...–

Yol üstünde Lüleburgaz’a uğradık... Sokollu’nun, Sinan’a yaptırdığı külliyesini de görmeliydiler... “Kentsel Tasarım” açısından pek önemli bulduğum, çağını aşmış bu yapılar topluluğuna kim bilir kaçıncı gelişim... Ama artık kendi kendine eziyet etmek gibi oluyor bu uğrayışlar...

Nesini anlatayım?

Son cemaat yerini alüminyum doğramayla kapatmamışlar mı? (Kapatılması gerekli olsaydı Sinan kapatırdı!) Alüminyumla, o güzelim mermer direklerin, işlemeli direk başlıklarının birleşmelerini bir görseniz...

Sinan uyansa “Elleriniz kırılsın!” dese, yeridir...

WC’lerini onarmışlar(?!) Dille anlatamam...

Kültürsüzlüğün, görmemişliğin, cehaletin, zavallılığın bu kertesi acı veriyor... O, yerlerdeki, duvarlardaki seramiklerin çirkinliğini bir görseniz inanamazsınız... “Bunlar Sinan’la aynı kültürden mi?” diye sorarsınız...

Sinan bağırıyordu sanki: “Çekin ellerinizi üstümden!”

Ya penceredeki göz nuru el emeği mermer kafesi kırıp içinden soba borusu geçirmelerine ne derdi ki Sinan?

Böyle durumlarda, bütün çevredekiler duysunlar diye, yüksek sesle bağırıp çağırıyorum, söyleniyorum oldum olası... Kıyısına dek geldiysem de, dayak yemeden kurtuldum bugüne dek... Biri gösterince görüyorlar çünkü...

“Sen Sinan’dan akıllı mısın be adam?” deyince, sokaktaki insanımız utanmayı biliyor çünkü...

Birisi, birileri, bunları onlara söylemeli çünkü...

Söylememek suça katılmak oluyor hiç kuşkusuz...

Edirne’de ilk durağımız Eski Cami idi... Sonra da “Üç Şerefeli”... İkisi de mimarlığımızın Selimiye’ye varan yolunda kilometre taşları... Biri 15. yüzyılın başından, öteki ondan 30-40 yıl sonrasından... İkisi de onarılıyor... Kubbelerinin iç yüzlerinde, daha önce, batı etkisinde süslemeler vardı: Dallar, çiçekler şunlar bunlar işte... Güzel değildiler... Kültür savaşımında yenikliğimizin nerede nasıl başladığının kanıtlarıydılar. Tümünü kazımışlar, klasik Osmanlı döneminin (yapıların yapıldıkları dönemin çok sonrasının) bezemelerini yapıyorlar. Buradaki yanlışları, yazımın başında söylediklerimden ötürü hemen anlamışsınızdır...

Her şeyden önce iz siliyorlar!

Kültür tarihimizde, batı etkisinde kalmanın, kopyacılığın, bizi nerelere getirdiği gerçeğinin izlerini, kanıtlarını siliyorlar. (En azından bir köşeleri kalmalıydı gerçeği göstermek için...)

İkincisi, düpedüz yalan söylüyorlar...

Beğenmedikleri süslemeyi, sözümona beğendikleri süslemeyle değiştiriyorlar... Yapı her ikisinden de çok eski... Yaptıkları işle apaçık gösteriyorlar ki, çağdaşı yaratamıyorlar!..

Çağdaşı yaratılabilecek kültür düzeyinde değiller... Sanıyorlar ki kopya ile çevrelerini, insanlarımızı aldatabilecekler. Kopya, kimden olursa olsun kopyadır elbette...

Üç Şerefeli Cami’de sorumlu gibi davranan birine, kim olduğumu bildirmeden, yapılan işi birileriyle tartışıp tartışmadıklarını, doğrusunun bu olduğundan nasıl kuşku duymadık-larını soracak oldum. Bir “hiddet”, bir “celal”... “En doğrusunun bu olduğuna biz karar verdik.” gibi sözler...

Umarım bir gün doğruyu öğrenir, eğer dinlemeyi, tartışmayı öğrenebilirse...

İyi de...

Ya benim derdim?

Şehzade Süleyman Paşa Türbesi (1337-38), Yenişehir, 29.10.1982

Kaymakam, vakıflardaki sorumlular, üniversiteden olduğunu sandığımız o genç adam nereden nasıl geliyorlar bu yetkili yerlere?..

Babalarının malları mı bizim kültürümüzün belgeleri?.. Dinsel yapı olunca, hiç bilmedikleri dilden dualar okuyacak denli cahil kalmış, din tecimcilerinin eline mi kalmalı coğrafyamızın, kültürümüzün ürünleri? Bunlara “sahip” çıkmayı ne zaman öğreneceğiz?

Görüyorsunuz işte, gerçekten kötülük ediyorlar, eziyet ediyorlar bize, geçmişimize, geleceğimize... Bunları düzeltmek çok çok yıllar alır, şimdiden ilgilenmezsek...

3 Ağustos 1998

Bergama’da Genç Olmak

Güre’deyim...

Yazıyorum...

Kapı çalınıyor:

Bir dost, Yassıçalı’dan...

Öğretmen...

“Hoş geldiniz!”

“Nereden böyle?”

“Bergama’dan, gençlerden... Gittim sorumlulardan birini buldum. Dedim ki: ‘Bir günlük emeğimi sunmaya geldim. İş gösterin...’

Yaban otları bürümüş bir yer gösterdiler. Benimle birlikte olan bir gençle, güzelce biçtik, yolduk. Akşama dek tertemiz ettik...

Sağ olun, var olun dediler...

(Yürek vuruşlarım hızlanıyor.)

Seni sordum ‘Gelip gidiyor’ dediler.”

“Azdan bir ‘panel’e katılmak için gene gideceğim. Gençler ne güzel değil mi? Toplantıları... Çalışmaları...”

“Elbette güzel! İşte böyle somut iş yapacaksın!”

Yıllar önceydi... 1970’lerin ilk yıllarından biri... Gene çevremde gençlerle Bergama’daydık.

Tepedeki öreni, “Akropol”ü gezdik. Aşağıya indik... İzmir çıkışında, anacadde üzerinde, bir kahvenin önünde durduk... Kimimiz susamış, kimimiz çaysamış... Girdik içeriye... Duman içinde... Kokusu caba... Havası öyle kötü ki soluk alınası değil... Herkes bir oyuna dalmış...

Okuyup yazdığı yüzünden belli bir genç, orada bir kıyıda, yalnız başına oturuyor. Ona bulaştım:

“Şu güzel havada burada ne buluyorsun ki?”

Önce bir süzdü beni, sonra yanıtladı:

“İstersen onlara katılayım. Silahla eğitim veriyorlar. Karate marate öğretiyorlar... Kitap da veriyorlar... Sen benim için ne yapıyorsun?”

(Onun ve benim eksiğimizi artığımızı siz düşünün.)

Hep inandım, söz değil somut tasarı (proje) sundunuz mu (elbette doğru, inandırıcı) yalnız kalmazsınız, hem de en yetersiz koşullarda bile.

Bergama’da bin gencin katılacağı toplantı yapılacak dendiğinde;

“Kolay sanıyorlar bu işleri, becersinler de görelim...” yanıtı alınıyordu.

Bin değil, bin altı yüz başvuru oldu dedilerdi açılıştan bir hafta önce (üç yüzü yurtdışından).

Yassıçalılı öğretmen dost:

“İki bin beş yüz genç!”

Somut iş yapılıyor... Böyle işler yapılmalı Türkiye’de diyor... İçim sevgiyle doluyor barış çocuklarına, inançla... Alınteri, emek başarıyor işte... Arılar gibiler, karıncalar gibi...

Bu yıl Bergama’da koskoca bir koza patladı... Bir değil, bin değil, binlerce...

Ilıca’nın orası, ağaçların gölgeleri, her biri bir dünya, kozalarla dolu... Pamuk tarlası, papatya tarlası, hayır bir sürü arı oğulu... Hayır insan çiçekleri...

İşte böyle dostlar... Söz değil, fasa fiso değil... İlk kez gençler köylülerle buluştular... Bir şeylerin değiştiğini gözle görülür eylediler... Öyle boşalmak için slogan atmak değil, proje; birlikte üretmek, birlikte kurmak...

Bunu biz başarırız, emeğe inananlar...

İlk gün, öğleden önce, tepe kentte –Akropol’de– bir yanı Atena tapınağı, bir yanı yeryüzünün en ünlü kitaplığı olan kutsal alanda, ben diyeyim iki yüz, siz deyin üç yüz gence, insanı insan yapan kenti yaratışımızı anlatırken gördüğüm gözleri siz de görmeliydiniz...

Sonra öbek öbek kamp yerinde tartışanları, türkü söyleyenleri, sanatçıyı (şarkıcıyı değil), bilim adamını dinleyenleri, soranları, açık yanıt bekleyenleri, düşüncesini dile getirenleri...

Öyle dolu ki çizelgeleri, oradan oraya zor yetişiyorlar... Ama yetişiyorlar... Her köşe öğrenmenin açlığı... Silah atmayı, birbirini sille tokat dövmeyi değil, yeni dünya yaratmanın yollarını öğrenmenin açlığı, heyecanı, coşkusu...

Ben bir ara Foça’ya gittim... Gençler, sardunya diktiler orada, şiirler söyledim onlara... Bir ara Troya’ya... İki gün, her yeni buluntunun önünde bir eksiğimi giderdim...

İşte şimdi gene Bergama’ya gidiyorum.

Önce Sefa Taşkın’a uğrayacağım. Aydınlık belediye başkanına... Bir daha, sağ ol, var ol diyeceğim kendi adıma... Ona, onun aracılığıyla da belediye çalışanlarına... Buna bütün gençlerin katılacağından kuşkum yok! Sonra onunla birlikte bir panele katılacağım...

Zeus Sunağı’nın dönüşünü tartışacağız. Belki bir çağrı bile çıkarabiliriz gençlerden, tüm dünya kamuoyuna...

Bergama’ya gidiyorum... Bergamalı iki bin beş yüz gençten biri olmaya...

“Gelin ardımdan” demek isterdim.

10 Ağustos 1998

Troya’nın Kazı Bildirgesi

Troya’ya çağrılıydım...

Kazı Başkanı Prof. Manfred Korfmann’dı çağıran...

Troya’ya her yıl en az iki kez uğruyorum. (Kazı yapılan başka eskiçağ kentlerine de...) Her görüşümde yeniliklerle karşılaşıyorum.

Akşamdan gidip, Çanakkale-Troya arası bir yerde kaldım.

Ertesi gün erken kalktım. Dört buçukta...

Yanlış okumadınız; güneş doğmamıştı...

Yıkanma, giyinme, kazı yerine yol derken; Troya’da tüm çalışanlarla birlikte 05:30’da kahvaltıya oturduk. Sonra iş dağılımını yaptı Osman Bey. (Prof. Dr. Korfmann’ın Türkler arasındaki adı...) Tek tek her çalışanın adını, o gün ne yapacağını söyleyerek...

Yetmiş iki kişi çalışıyorlardı...

Yeryüzünün her yerinden gelmiş, işlerinin uzmanı, seçkin bilim adamları... Troya’nın içinde savaş yok kısacası... Barış var... İnsanlar arasında ayırım için değil, birlik için çalışanların barışı...

Herkes işine başlayınca, Osman Bey’le adım adım birlikte dolaştık Troya’yı...

“Artık kesinkes söylenebilir, Troya, Anadolu kültürünün bir kentidir...” diyordu Osman Bey...

Çok sıcak günlerde, örneğin 06:00’da çalışmaya başlamanın ne doğru olduğunu güneş tepeye çıktıkça anlıyorsunuz. Elbette çalışmak isteyen için, yaşamın anlamını üretmekte bulanlar için...

Günün sonunda Prof. Dr. Korfmann bir kitap armağan etti: Studia Troica 7, 1997.

1991’den bu yana, her yılın kazı sonuçları, böyle bir kitapla yayınlanıyor. Kitap dediğim 22x30 cm büyüklükte, 562 sayfa... Sayısız çizim, fotoğraf da var içinde...

Birkaç hafta önce güncelerde, kazı başkanı olan bir küme bilim adamımızla, Kültür Bakanlığı’nın konu sorumlusu arasında bir anlaşmazlıktan söz ediliyordu. Sorumlu yönetici, her yıl, yapılan kazı üzerine bildirge istiyordu. Kazı başkanları buna karşı çıkıyorlardı.

Neden?

Bilmem... Anlamak olanak dışı...

Eğer, kazıp ortaya çıkardıklarını o yıl bildirmeyeceklerse neden kazıyorlar ki? Ortaya çıkarılan, benim ülkemin, kültür kazanının verileri... Beni etkileyecek olan, yeni bilinç kazandıracak olan... Bunun için 10-20-30 yıl mı bekleyeceğim? Benim kültürüme kim böyle bir ambargo koyabilir?

(Gençken, param yetersizken, borç alır gezerdim ülkemi, başka ülkeleri de... Yaşlandıktan sonra göreceklerimden yararlanacak sürem yetmez diye düşündüğümden... Ne iyi yapmışım.)

Pamukkale’de, bir zamanlar, bir türlü yayın yapmayan İtalyan bilim adamları için de söylemiştim: Otuz yıldır kazıyorlardı, ama bana zırnık bilgi verdikleri yoktu... Ne anladım ben bu işten? Sonradan değiştiydi tutumları...

Sayın Prof. Dr. Korfman’ın 1997 Troya kazılarını anlatan kitabı, konuyla ilgili bütün bilim adamlarının ellerine geçmiştir kuşkusuz...

Tersini düşünemiyorum. Özellikle, her yıl kazı bildirgesi vermek istemeyen kazı başkanlarını, bu kitabı incelerken görmek isterdim.

17 Ağustos 1998

Buluşmalar

Türkiye’deki Mimarlık Fakültelerinin Öğrencileri (TMÖB) her yıl, bir yerde buluşuyorlar.

Sanırım altı yıldır...

Bu buluşmalardan, ilki uluslararası düzeydeydi...

Ürgüp’te, bütün ülkelerden altı yüzün üzerinde mimarlık öğrencisi buluşmuştu. Beni, başka birkaç mimarı da, konuşma yapmak için çağırmışlardı.

Altı yüz kişinin buluşmasını, kimi kurumların yardımlarını sağlamayı da bilerek, örgütleyebilmeleri, öğrenciler için gerçekten başarıydı.

Orada sormuştum:

Neden bunu her yıl ayrıca kendi aranızda yapmıyorsunuz?

Mimarlık okullarının kendi aralarındaki ilişkilerin pek yufka olduğunu biliyorum. Böylece hiç olmazsa öğrenciler birbirlerini tanımak, durumlarını karşılaştırmak olanağı bulabilirlerdi.

Bunu da gerçekleştirdiler.. İlki Gökçeada’da oldu, Türkiye’deki mimarlık öğrencilerinin buluşmalarının..

Oraya da çağırdılardı... Gittimdi...

Bilmiyorum kaçıncısıydı ama, bu yılki buluşma Kaya’daydı...

Kaya, Fethiye’nin 7 km güneyinde, çok eski bir yerleşme... Altta Likya yerleşmesi duruyor... Üstte bir çağların Kaya kasabasının Rumların oturduğu bölümü... Üç bin beş yüz evlik... İki de kilisesi var... Daha önce şiirini de yazmıştım...

Zorunlu göç sonucu boşalmış, 1920’lerin ilk yarısında...

Sonra Yunanistan’dan gelen soydaşlar yerleştirilmişler...

Onlar da kalamamışlar, başka yerlere göçmüşler...

Yıllardır, yıllardır, öyle bomboş, yıkılmış, dökülmüş duruyor.

Kamu kesimi burayı tatil köyü yapmak üzere özel kesime vermeye kalkışınca, o günün Mimarlar Odası yöneticileri burayı Türk-Yunan dostluk köyü yapmayı önerdiler. Ben Dünya Barış Kenti dedimdi...

Kaya’da 150 mimarlık öğrencisi buluştu bu yıl...

Üzerinde düşünmek üzere... Bir de yarışma vardı...

Seçici kurul üyesi olarak, ayrıca söyleşi için çağrılmıştım. 17-20 Ağustos arası oradaydım. Çeşitli düşünceler üretildi. Dokunmayalım, böylece kalsın, “uyarı” olsun gibi düşünceler ağırlıktaydı. Bu elbette başka düzlemlerde de tartışılmalı... Tartışılacaktır daha...

Benim bu yazıyı yazmamın iki nedeni var: Biri, neden başka dalların öğrencileri de buluşmuyorlar diye sormak... Örneğin tarım öğrencileri, tıp öğrencileri, mühendislik öğrencileri...

İkincisi de şu:

Bu yıl birçok buluşmaya çağrıldım.

Kimilerinde içimi karalar bastı... “Vay benim yurdum!” dedim durdum içimden içimden...

Ne denli uzaklar, bu gencecik insanlar, gerçek sorunlarımızdan... Ne denli bencilleri var...

Bir tek toplantı vardı içimi ısıtan, umut veren...

Üretenlerin toplantısıydı da ondan mı? Orada, Türkiye’nin, dünyanın sorunları üzerine gidildiği için mi? Bir ağızdan türküler söylemeyi bildikleri için mi?

Bergama’daki, dünya gençlerinin toplantısından söz ettiğimi anladınız kuşkusuz...

Bergama bir kıvılcım olarak sürüyor içimde...

Şimdi onu meşaleye, meşalelere dönüştürmenin yollarına bakmalı...

24 Ağustos 1998

Sabahattin Ali Güre’de

21 Ağustos 1998 Sabahattin Ali günüydü Güre’de...

Talip Apaydın, Mehmet Başaran, Feridun Andaç, Öner Yağcı, Filiz Ali konuştular Güre’nin açık tiyatrosunda...

Ben de...

Tiyatro doluydu...

Feridun Andaç, doğrudan yapıtı üzerine; Öner Yağcı çağının politik durumu üzerine konuştular. Talip Ağabey, apaydınlıktı her zamanki gibi... Onu ilk görüşünü, sonraki konuşmalarını, içtenlikle aktardı...

Elbette Nazım’ı da anarak...

Bekir Yıldız’ı andım ben de konuşmamda...

Mehmet Başaran bence benim dinlediğim en güzel konuşmalarından birini yaptı, hem akıl, hem coşku dolu...

Bir de Erdoğan Kantürer vardı dinleyiciler arasında... Kırklareli’nde dokuz yıldır Sabahattin Ali’yi anma etkinliklerini gerçekleştiren dost... Toplantıyı ben yönetiyorum ya, onu da çağırdım konuşmaya...

Erdoğan Kantürer öyle güzel anlattı ki Trakya insanının Sabahattin Ali duygusunu... Bana da bir şiir yazdırmış oldu hemen oracıkta...

Sabahattin Ali düşündüğünü dile getiren, dile getirdikleriyle, söylediğiyle, yaşamı çakışan kişi... Çok önemli bizde, çok az görülen bir örnek bu yönüyle... Ele talkını verip kendisi salkımı yutmamış kısacası...

Aydınlandıkça halkımız, daha iyi bilecek değerini...

Başaran ilk “faili meçhul” diyor onun için...

O günden bugüne bildiğimiz, bilebildiğimiz elbet... Bir de bilmediklerimiz, hiç bilemeyeceklerimiz var...

Bir gün sonra Güre’nin tiyatrosunda sergilenen “Akrep” oyunundan öğrendiğimize benzer...

Bu yazıyı Sabahattin Ali için yazdığım şiirle bitirmek istiyorum:

SABAHATTİN ALİ
DUYDUN MU
ÇEŞME OLMUŞSUN
ÇATAL YÜREK
ÇATALKAYA OLMUŞSUN
KÜBELE GİBİ

YEL OLMUŞSUN YEL
İNİLERMİŞSİN
TOPRAKTAN TOPRAKTAN

AĞAÇ OLMUŞSUN
DUYDUN MUDERE OLMUŞSUN
AYDINLIK SAVAŞÇISI
ÇİÇEK OLMUŞSUN ÇİÇEK

SABAHATTİN ALİ
ÇOCUKLAR OLMUŞSUN
İĞDERELİ
TRAKYALI
TÜRKİYELİ

31 Ağustos 1998

Su Sesi

Güre’deyim...

Su sesinin içindeyim.

Çeşmeler akıyor sokaklarda... Musluklu değil... Boşa akıyor sular... Buz gibi...

İda’nın –Kazdağı– suları...

Büyük kentlerden gelenler şaşıp kalıyorlar, suyun öyle akışına... Daha dün köylü olanlar...

Ara yerde kalanlar...

Arabalarının ardına su doldurup gidiyorlar...

Bana soruyorlar: “Neden buradasın? Sen Güreli değilsin ki... Burayı nasıl buldun? Neden seçtin?”

“Su sesi” desem sudan bir yanıt sanıyorlar... Oysa gerçekten nedenlerden –en önemlilerinden– biri bu...

Ben Denizli’de doğdum... Çocukluğum, ilkokulun dördüne dek orada geçti.

Sular akardı benim kentimin sokaklarından. Akpınar’ın suları... Evlerimizden sular geçip giderdi. Arklar... Bir, en az, iki, üç ya da...

Su sesiydi ninnimiz, ağlamamız, türkümüz, gülüşümüz... Kazayakları salınırdı içlerinde... Fesleğen yansırdı yüzlerine, sardunyalar, güller, ıtırlar...

Suyla uyurduk... Düşlerimde bile suya girerdim.

“Evliya Çelebi demiş ki...” derdik, okulda birbirimize... “Suları bol olmağla Denizli denmiştir.”

Bir işlemiş ki su sesi içime...

Nereye gitsem, içimde yeşil kazayaklı pınarlar akar... Delikanlılığının bir bölümü Denizli’de geçmiş bir dosta dedim ki: “Seni bir yere götüreceğim, çok özlediğin bir şeye kavuşacaksın!”

Sordu: “Neymiş o?”

“Su sesi!”

“Deme!..”

Dilerim hepinizin içinden sular aksın hep, pırıl pırıl sular. Biz öyle büyüdük. Ne bizim ne de bizden sonraki kuşağın usumuzun kıyısından bile geçmedi, suyun bir gün Denizli’de sorun olacağı.

İşte bundan içim titriyor şimdi Güre’de de...

Bu işlerin ne çabuk tükenebileceğini bilmiyorlar, duyumsamıyorlar diye acıyorum çevreme.

Ben geleli bile azaldı sular...

Güre çevresi Türkiye’de suların biteceği en son yermiş... Azalıyor ama... Tıpkı Denizli’deki gibi kirlenmeye başladı bile... Geçen gün baktım deremiz neredeyse köpük köpük... Burada da sular biterse gidecek yerim yok!..

İstanbullular, benim yaşımdakiler, bilirler ne demek istediğimi... Bilirler de, suyu kirletmemeyi, suyu sevip saymayı çoktan unuttuklarını ayrımsamazlar gene de...

Eskiden yaşama kültürü İstanbul’da üretilir, her yere örneklik ederdi...

İstanbul şimdi nelere örneklik ediyor, bir düşünün...

Suyu sevmeyi bile unutanlar, denizini bile yitirenler, neye örneklik edebilirler?

Anımsayın suyu sevdiğinizi...

İçinizdeki su sesine kulak verin...

7 Eylül 1998

Alanlarımızın Bizim Olması...

Önce ev yaratıldı besbelli...

Yan yana gelen evler sokağı, sokakların kesişmesi alanı oluşturdu...

Alan deyince, evlerin ortasında nasılsa kalmış bir boşluk değil elbette... Alanın en yalın işlevi, insanları bir araya getirmesi...

Evinden çıkmayan, sokaktan öteye geçemeyen, alana ulaşamayan, sesini topluma katamayan kişi hep güdülmek, yönetilmek durumunda değil mi?

Ne demek sokaktan öteye geçmek?

İstanbul’da, kimi özelliklerimizin yitmediği bir yer ararken demişlerdi ki bana:

“Çengelköy’de sokak, Kuzguncuk’ta mahalle yaşamı vardır.”

Ne güzel ölçülerimiz var değil mi?

Yeryüzünün ilk yerleşmesi Çayönü’nde (on bin yıl öncesinden) tepenin ortası düzeltilmiş, bu düzlüğün çevresine bağımsız, dikdörtgen planlı anıtsal yapılar yerleştirilmiş... Bu alanda 1-2 m yükseklikte dikilitaşlar da var... Kutsal bir alan sanki... Gerçekten, Çatalhöyük’te de (İÖ 7250-6750) böyle bir çevrede çok sayıda tapınak var.

Bunların “artık ürün”ün saklanmasıyla ilgili olabileceğini düşünmek yanlış mı olur?

Böyle bir alanın oluşması, yerleşmede yaşayanların ortak kararlarının sonucu muydu? Yoksa usul usul suyun başını tutanların istekleri miydi? İkincisiydi gibime geliyor...

İlk Troya yerleşmesinde (İÖ 2900) çok kalın duvarlarla (surlarla) korunmuş alanda birçok megaron var... (Megaron, ortasında ateş yakılan bir dikdörtgen oda... Ateşin dumanlarının çıkması için damının ortasında bir de delik var... Buradan ışık da giriyor elbette... Önünde koca kapısı var bu odanın... Kapının önünde iki yanı kapalı bir hayatı var...)

İkinci Troya yerleşmesindeki bir megaron, insanı şaşırtacak denli kocaman...

Mimarlığın konusu olabilecek ilk ev türü diye bakılıyordu ya megaron’a... Troya’da bu yazın, kazı döneminin sonuna doğru, bir megaron bulundu. İçinde sunu taşı, ateş yakma yeri, heykelcikleri, yanık buğdaylarıyla...

Hiç kuşku yok, tapınaktı... Daha sonra Hellen tapınağına kaynaklık ettiği artık bir “tahmin” değil, gerçek...

Surlarla çevrili Troya’nın kale bölümünün içinde megaronlardan başka bir şey yokmuş sanki...

Daha sonra, önceki dönemlerin yapıları, tepenin başı dümdüz edilip, koskoca bir Atena tapınağının oturtulması da, halkın değil, su başındaki devlerin isteğiydi kuşkusuz...

Tapınağın banka olarak da kullanıldığını söylüyorlar ya bilim adamları... Halk, kapılarına bile yaklaşamazdı tapınakların...

Peki halk neredeydi? Halkın alanı, alanları neredeydi? Var olan orta boşluklar halkın alanları değildi!.. Halkın alanı yok daha ilk yerleşmeler de... Çok sonraları da... İnsanoğlunun alana kavuşması bir aşama kuşkusuz...

Bilincinde miyiz bunun?

Bilincinde olsak, örneğin İstanbul’da, neden bir alanımız yok diye sormaz mıyız?

Bu konuyu sürdüreceğim...

28 Eylül 1998

Bizim Alanlarımız

İlk kez “Neden?” diye soran insan, Miletli yurttaşımız, Tales idi biliyorsunuz. İşte onun gibi, gene bir Miletliyi ilk kent tasarımcısı sayabiliriz. Hippodomos adlı bu yurttaşımız ne mimar ne de mühendis... Teknik adam bile değil... Milet Senatosu’nun üyesi... Bir kent yerleşmesinin nasıl olması gerektiği üzerine uzun uzun düşünmüş, çalışmış, tartışmış besbelli...

Bunlarla kalmamış, bir de öneri geliştirmiş... Bu öneriye göre önce Priene kenti yapılmış. (Priene, Milet’in kuzeyinde, Büyük Menderes koyağının üst kıyısında, Samsun dağlarının güney eteklerinde... Söke’nin güney batısında...) Sonra daha pek çok kent yapılmış, Hippodomos’un düşüncesine göre... Milet’in kimi kesimleri yenilenmiş...

Hippodomos’un önerisi, birbirine eşit aralıklarla dik kesen yollar... Tüm kentin, tapınak, tiyatro, agora ile çevresindeki okul, senato, direkli-gölgelikli yol (stoa) gibi ortak kullanım yapılarının, alanlarının dışında kalan kesimleri, birbirini dik kesen yollarla, adalara bölünmüş...

Eşit büyüklükte, dikdörtgen adalar, dörde, altıya (kimi kez daha çoğa) bölünüyor... Duvarlarla çevrili bu parsellerin tümü yapıyla örtülmüyor. Ağacı, çiçeği, böceği olan bir avlu kalıyor... Önce bu avluya giriliyor, sonra odalara... Odaların en büyüğü, en yükseği, girişi güneye bakan ortadaki oda... Onun bir ya da iki yanında da ötekiler...

Yerleşmenin yüreği, hemen hemen özeğindeki agora... Bildiğimiz çarşı işte... Roma döneminin forumu ya da... Çarşı, büyük, dikdörtgen bir alan... Bütün yollar, dolaylı dolaysız, oraya varıyor. Benim babam da evden çıkarken annem nereye gittiğini sorsa, şöyle yanıtlardı onu: “Çarşıya.” Neredeyse her şey agorada ya da çevresinde... Yönetim, halk... Agorada bir tapınak var, olanı biteni denetler gibi ya da devlet bankası gibi.

Agoranın çevresi gölgeli, direkli yollarla çevrili... İnsanlar yağmurdan, güneşten korunmuş, eyleşebilsinler diye... Balık da orada satılıyor, et de... Doğrusu her şey...

Duyurular, buluşmalar, kimi törenler, yarışmalar her şey her şey orada...

Evlerin eş konumları “demokrasi” belki... Ama düzenleri, denetlenmelerini de kolaylaştırıyor. İnsanlar gerçekten eşit mi? Öyle derler demesine, ama değil... Has kentliler(!) vatandaşlar için belki... Ama yabancılar da var, köleler de... Kadınlar, erkekle köle arasında bir yerde... Kısacası, insanların ancak yüzde biri, oy verip, kararlara katılabiliyorlar... Atina demokrasisi dedikleri işte bu... Batı Anadolu’da yaratılan kentlere baktığımızda halkın gitgide kentin özeğine doğru yürüdüklerini görür gibi oluruz. Elbette birdenbire varılmıyor istenilen yere... Didim’deki, kapısından içeri bakılabilen ilk tapınaktı. Yoksa yanlarına bile yaklaşılmazdı tapınakların.

Bergama’da, soylunun, yabancının, kölenin bir arada olabildikleri tek yer tiyatro Akropol’e (yukarı kente) dek sokulmuş... Önünde de tam bir stad (240 m) uzunluğunda bir “piyasa” caddesi var, gölgelikli... Piyasa yapılıyor orada, genç kızlar, delikanlılar gülüşüyorlar...

Efes’te tiyatro kentin içinde...

Assos’ta gene tam özekte agora var. Stoaları, senatosu, tapınağı, hamamı, şusu busuyla tam bir kentsel oylum...

Afrodisias’ta agoraların aralarında da koskoca bir kentsel oylum var ki anlatılır gibi değil. Bir stad uzunluğunda bir havuz var ortasında... Havuzun çevresinde gölgelikli yollar... Kim bilir ne canlı, şenlikli, selamlaşmalı günler, akşam üzerleri, geceler yaşandı orada... Milet’te liman kapısı da öteki çarşıların kapıları da, senato da, böyle bir alana açılıyordu. Bu alanın bir ucunda bir anıt, bir uzun kıyısında hem stoa hem de geçit törenlerini izleyecekler için basamaklar uzanıyor...

Pamukkale’deki Hierapolis’in ortasında bir kapıdan bir kapıya uzanan üç kilometrelik mermer yolda, bugün de yörenin kasabalarında olduğu gibi genç kızlarla genç erkekler karşı kaldırımlardan birbirlerine işmar mı ediyorlardı? Kim bilir? Hele bir anıtsal çeşme var ki, beş havuzlu, ben diyeyim otuz metre, siz deyin kırk metre... İki kat yüksekliğinde.

Kısacası insan insanla buluşmaya çağrılıyor Batı Anadolu kentlerinde... Buluşuyorlar da... Söyleşiyorlar da... Elbette ne doğarsa insanların buluşmasından doğuyor...

Görüyorsunuz kısa kesemedim... Sürdüreceğim alanlarımız üzerine yazmayı...

5 Ekim 1998

Sevginin Barışın Alanları Olacaklar
Bizim Alanlarımız!

Anadolu’da iki yol izlenmiş kentin oluşmasında...

Biri usa (akla) uyuyor, öteki coşkuya...

Biri (örneğin, önceki yazımda anlattığım, Priene) Apollon’a...

Öteki (örneğin Bergama) Dionisos’a...

Elbette her iki yolun da tartışılacak yönleri var. Ama ikisinde de kentin özeği, insanların toplanma yeri agora, agoralar...

Daha sonraki kentlerde her iki deneyimden de yararlanıldığı olmuş... Örneğin, bana göre, İstanbul hem akıl, hem coşku...

İstanbul’un kentsel oylumları, Roma egemenliğinde de, Doğu Roma (19. yüzyılda konulan adıyla Bizans) döneminde de neredeyse bir... Osmanlı çağında da kentin temel işlev alanlarına, giderek anayollarına, ana kurgusuna bağlı kalınmış... Roma’nın, Doğu Roma’nın buluşma alanlarında Osmanlılar da buluşmuşlar... Hıristiyanlaşmanın yönetildiği bu kentin silüeti, yüzyıl içinde Osmanlılaştırılıyor... Bir anlamda üzerleri örtülen kentsel oylumların yerlerini, bu kez, o örtülerle-kubbelerle izleyebiliyorsunuz. Her biri bir külliyenin simgesi... Her külliye, sosyal yaşamın bir özeği... Örneğin Süleymaniye Külliyesi denilince yalnızca cami mi düşüyor usunuza? (Kimileri için öyledir de...)

Süleymaniye Külliyesinde, ilkokul, medreseler, üst düzeyde eğitim veren medreseler, kentin konuk evi, halk mutfağı, sayrılar evi (hastane), tıp medresesi, kervansaray, kuran okulu, hamam, dükkanlar, görevli konutları, türbeler, genel WC’ler vb., kamu yapıları var... Tam bir sosyal özek kısacası...

Sultanların yaptırdıkları kubbelerin altında hutbe okunurdu. Hutbede ülkenin kimin yönetiminde, iyeliğinde olduğu bildirilirdi. Buralarda toplananlar “kul”lardı.

Alanların tarihi, kulların “vatandaş”lara dönüşmelerinin öyküsüdür.

Alanlar gitgide bağımsız insanın, bağımsız insanlar toplumunun olacak. Resmi geçitlerin değil, olsa olsa şenlik yürüyüşlerinin, halk toplantılarının, kitap, çiçek fuarlarının alanları olacaklar. Tekerlekli teneke kutuların olmayacaklar alanlarımız... Yayaların, birbirine zaman ayıracak insanların olacaklar...

Halkın oturma odası olacak; bir araya gelip karar oluşturdukları, eyleştikleri, buluşup söyleştikleri, oturup bir şeyler yiyip içtikleri yerler olacak alanlar...

Kent tasarımı bir yana, mimarlığı da böyle anladım başından beri. İlk delikanlılık çağımdaki mimarlık düşlerimde, kendi tasarladığım yapıların içinde dolaşırdım... Yapılarım insanlardan görülmezlerdi... İnsanların bir araya geldikleri, dolup taştıkları yerlerdi yapılarım. Bugün de hep böyle işleri seçmeğe çalışıyorum.

Bana göre mimarlık da, şehircilik de, ne denli çok insanı birbirleriyle merhabalaştırırlarsa o denli başarılı, o denli çağdaştırlar...

Ne doğarsa insanların ortak havasından doğacak:

Sevgi... Barış...

Sevginin, barışın alanları olacak bizim alanlarımız!

12 Ekim 1998

Belediyeler

Evinizden çıkıyorsunuz, sokağı geçiyorsunuz, mahallenizin alanına geliyorsunuz.

Evinizin sorunları ne denli sizin sorunlarınızsa, sokağınızınkiler de, alanınızınkiler de o denli sizin... Ülkenizinkiler de...

Evinizin sorunlarını başkalarına mı bırakıyorsunuz?

Sokağınızınkileri de, alanınızınkileri de bırakamazsınız, bırakmamalısınız başkalarına...

Bu sözde böyledir de, gerçekte böyle midir?

Söylemek başka, gerekeni yapmak başka...

Demokratik kuruluşlardan, birer ikişer seçilmiş kişiler bir araya geldiler geçenlerde... Demokratik bir seçimi tartışmak için...

Her konuşmacı, geçerli olan seçim yasasından yakındı...

Sanki başka hiçbir şey yapamazmışız gibi...

Çok yakında o yasayla seçime gidilecek oysa...

Olayın dışından bakılsa gülmemek (elbette ağlanacak durumumuza) elde değil...

Kumda oynuyoruz... Oyunu, ne olursa olsun kendi isterlerine göre kurallandırmış olanlar, kendi alanlarına çekmiş oluyorlar bizi böylece...

Onların kuralları üzerine konuşa tartışa oyalanıp, gecikip gidiyoruz...

Belki de köpekler de gülüyorlardır durumumuza...

Görüyoruz değil mi hepimiz? Hiçbir şey değişmeden, hızla gidiyoruz seçime...

Belediye, politikanın, bana göre en önemli aşaması... Başarılı olmuş, iyi iz bırakmış devlet adamlarına, başbakanlara bakın; neredeyse hepsi yerel yönetim deneyiminden gelmişlerdir. Bu işin iyi yanı...

Bir de kötü yanı var: Belediyeyi ele geçiren çok şeye ulaşmış oluyor...

Bu nedenle her şeyden önce belediyenin sakınılması gerekiyor...

Geçenlerde değişik İslam ülkelerinden “medyacılar”ın söyledikleri yayınlandı... Okumuşsunuzdur... Köktencilerin ilk yaptıkları, belediyeleri ele geçirmeye çalışmak...

Durmadan ahlanıp vahlanıp yakınmayı hemen bir yana bırakmak, silkelenmek gerekiyor... Hepimiz... Evet hepimiz...

Seçimlerde birleşmeyi, bilinçli davranmayı becermek zorundayız. Hepimizin gündeminde yalnız bu olmalı... Sivil örgütlerde bir araya gelmeliyiz... Uygar, çağdaş, bağımsız bir yaşamı savunmayı öğrenmeliyiz... Bunun için bir yandan gerçekten demokratik bir seçim yasası önerirken, bugünküyle ayrımlarını sergilerken; bir yandan da bugünkü koşullarda bile yapılabilecekleri saptamalıyız...

19 Ekim 1998

Muğla Yazıları

Belediye başkanlığı üzerine yazmak istiyordum.

Dün postadan “Muğla Yazıları” yapıtı çıktı geldi; Erman Şahin’in...

Denk mi düştü?

Daha lise yıllarımda sormuşum bir arkadaşıma yazdığım mektupta:

“Belediye başkanı varken ‘Vali’ neyin nesi?”

Fransızların sömürge yönetim biçiminden kalmış değil mi bu valilik kurumu?.. Bir yerin yönetimini bir özek (merkez) adına yürütmek, denetlemek değil mi bu yöntem?..

Bir gün değişecek elbette!

Ne zaman?

Çoğunluğumuz demokrasiyi becerince... Kendi gücümüzü bilince...

Ürettiğimizi, kaynaklarımızı kurda kuşa yedirmemeyi öğrenince...

Son yıllarda kimi kaynaklara kavuşmadılar mı, güçlenmediler mi belediyeler?

Kimi kaynaklara kavuştular ama; bu kez de başka özekler için kullanıyorlar onları...

“Belediyeler Yasası değişsin” diye tutturuldu bir dönem. Demokrasinin yaygınlaştırılması amacına yönelikti bu istekler... (Özal, bu konuda da sol gösterip sağ vurdu... Erkin yayılmasını isteyenleri, usları kötüye çalışmadıkları için, şaşırttı... Aldattı...)

Sormuştum o günlerde, bir yuvarlak masada, ünlü belediye başkanlarına: “1930’ların yasası sizin hangi hizmetleri yapmanızı engelliyor?” Yanıt alamamıştım.

1930’ların yasasıyla 2000’li yıllarda yetinmek elbette olmamalı... Değişme olmalı... Ama daha iyiye, ileriye doğru...

Bana göre bir büyük yanlış da, neredeyse her önüne gelenin belediye başkanlığına soyunabilmesi...

Her önüne gelen doktorluk, mühendislik, valilik yapabiliyor mu? (Sormayın, mimarlık yapabiliyor...) Belediye başkanlığı için de kimi özellikler, yetenek, eğitim gerekmez mi?

Pek kolay değil bu sorunun çözümü... Başka yerlerde de pek çözememişler... Ama arıyorlar...

Örneğin Almanya’da, bir dönem başarılı başkanlık yapmış kişi, ikinci kez adaylığını koyup da seçilirse, yeni bir dönem için değil, iki dönem uzunluğunda bir süre için seçilmiş oluyormuş.

“Çoğunluğun güvendiği, yöresine, kentine yararlı bir kişinin belediye başkanı olarak yetişmesi kolay değil. Bir kez işin içinde yetişince, ondan daha uzun yararlanılmalı!” diye düşünüyorlar besbelli...

Belediye başkanlığı görevinin tek kişiye bırakılması bile ilginç... Küçük küçük “diktatörcükler” yaratılıyor böylece... Bence, kentinin tüm sorunları üzerinde, uzmanlarla bir izlence (program) oluşturmamış, bunu seçimden çok önce halkının bilgisine sunmamış kimseyi adaylığa bile bırakmamalı...

“Erman Şahin” der demez söz nerelere geldi?

Bana göre Erman Şahin, sokakta, kahvede, düğünde, dernekte “popülizm” yapmaya düşmemiş, kentlisine yalnızca parti penceresinden bakmamış, her şeyden önce yerli bir belediye başkanıydı...

Kısa süre Bayındırlık Bakanlığı da yaptı...

(Gangsterler arasına düşmüş gibiydi o günlerde...)

Ama o benim için Muğla’yı Muğla yapan güzel insanlardan biridir.

Daha önce de okuduğum köşe yazılarını, “Muğla Yazıları” adı altında toplamış... Muğla halk kültürüne belgelik edecek, güzel, sıcacık dilli bir yapıt çıkmış ortaya...

Bakın ne diyor önsözünde:

“Genç kuşaklara çok iş düşüyor. Yapılacak çok şey var çünkü, kültür mirasımız sadece Kentsel Sit’in mimari değerleri değil, belki kentin yaşamı...”

26 Ekim 1998

Altınoluk, 15.7.1989

Kuşadası, Cesur Sok., 27.3.1979

Dil Karıncası
Ömer Asım Aksoy

Ankara’ya, Ömer Asım Aksoy’u anma günü için çağırdılar. Gittim...

On dört yılımın dolu dolu geçtiği başkentte, bir eksikliği gideren Çankaya Belediyesi’nin, Ankara Çağdaş Sanatlar Merkezi yapısındaydı toplantı...

İlhan Selçuk, Sevgi Özel, ben konuşmacılardık.

Dil Derneği, Çankaya Belediyesi’nin katkılarıyla düzenlemişti bu etkinliği... Yüzyıl önce doğmuş olan Ömer Asım Aksoy, bütün yaşamı, başkalarınınkiyle karşılaştırsam birkaç yaşamı, dil çalışmalarına vermişti. Abartmadım... Doksan beş yıl yaşadı, son günlerine dek üreterek... Otuz yıl öncesinden başlayarak son yirmi beş yılına tanık oldum.

Ömer Asım Aksoy, kültürümüze omuz verenlerin başında gelir. Savaşmaksa savaşarak... Fransızlara karşı Antep savunmasına, tıp öğrenimini kesip bütün engelleri aşıp katılarak... Eğitmek öğretmekse, eğitip öğreterek... Liselerde edebiyat öğretmenliği yapıp, “ders kitabı” yazarak... Kültür için savaşımsa, bunu en bilinçli yolda gerçekleştirerek... Kültür bir bütün... Gerçekliği, halkına bağlılığında...

Halkından kopuk bir kültür olabilir mi?

Halka ulaşmanın en eski, en sağlıklı yolu dil... Dilini unutturdunuz mu bir halka, köküne kibrit suyu dökmüş oluyorsunuz.

Dilini koruyabilen, çağdaş tutabilen, üretir biçimde damarlarını açık tutabilen halk yok edilemez... Edilemiyor... Edilememiş hiç... Dil ile düşünce kol kola olmazlarsa, ikisi de yürüyemiyorlar...

Dil üzerinde çalışmak, bence bağımsızlık savaşlarının en gerçek olanı... Üstelik en çok özveri, gönül büyüklüğü, hoşgörü isteyeni...

Ömer Asım Aksoy, kesintisiz, yetmiş yıldan çok sürdürmüş bu savaşımı...

İlhan Selçuk, “Yontusu (heykeli) yapılmalı” dedi...

Bence de...

Bence yontunun yeri, onun yaptırdığı, benim yaptığım, yeniden dernekleştirilmesi, tüzel kişiliğine kavuşturulması gereken Türk Dil Kurumu’nun önüdür.

2 Kasım 1998

Tarsus’daki Yol...

Tarsus’ta, kentin orta yerinde, toprağın beş altı metre altında, yaklaşık iki bin yıllık bir yol bulunmuştu...

Bir cadde...

Bilmeyeniniz var mı?

Tam o günlerde, başkentin en büyük caddelerinden biriyle uğraşıyordum... Günlerce, yağmur sularının nasıl akıtılacağını; yayaların taşıtlarla nasıl kesişmeyeceklerini; körlerin, sağırların, engelli arabası kullananların da yola çıkabilmelerini, bir yerden bir yere düşüp kalkmadan, çarpışmadan gidebilmelerini nasıl sağlayacağımı düşünüp bir şeyler çiziktirmiştim. Taşıtların yaya kaldırımına çıkmalarını, yayalara su sıçratmalarını önlemenin ayrıntılarını çözmeye uğraşmıştım... Günümüz Ankara’sının olanakları içinde... İşte tam o günlerde Tarsus’daki yol, bir yapı kazısı sırasında rastlantısal bulundu.

Koşup gittim... Gördüm...

Şaşırıp kaldım... Utandım da...

Nasıl utanmam? Benim düşündüklerimin pek yakınını iki bin yıl önce yapmışlardı... Üzerine birikmiş olan altı metrelik toprak, bana, bu uzun sürede ne denli az ilerlemiş olduğumuzu gösteriyordu...

Dün neler olup bittiğini, nelerin başarılıp nelerin başarılamadığını bugün bilmek, geleceği belirlemekte, geleceği yapmakta, yol gösteriyor elbette... Ayrıca çok da süre kazandırmıyor mu?

Sağlıklı bir geleceğe bakış açısı için, geçmiştekileri, kendi çağlarının koşulları içinde bilip değerlendirmek gerekiyor... Böylece yanılgılarımızı azaltıyoruz... Ama durmadan geçmişi tartışmak, hele hele, bugünden bakıp, “şöyle olsaydı daha iyi olurdu” demek, “halamın bıyıkları olsaydı” demek gibi bir şey gelir bana...

Var mı buna zamanımız?

İki bin yıl önceki insanlar yaptıkları işe bakıp, “İki bin yıl sonrakiler yollarını kim bilir daha ne güzel yapacaklardır...” demişlerdir hiç kuşkusuz...

Onların olanaklarının, bilgilerinin el verdiğinin üstesindeki yerlere bugün gelememişsek, suçu onlarda mı aramalıyız?

Tartışmayla, gevezelikle süre yitirmek yerine, daha iyisini yapmaya koyulmak, bunun için elinden geleni ardına koymamak bizim sorumluluğumuz elbette...

Yoksa gelecek kuşaklar için, o altı metrelik toprak yığılımına eklenmiş bir iki milimetrelik bir toz tabakası oluruz olsak olsak...

9 Kasım 1998

Necati Zekeriya,
Azınlığın Var Olabilmesi...

Tanıdığım ilk Makedonyalıydı Necati Zekeriya.

Daha sonra tanıdığım Yugoslavyalı Türkler içinde en Makedonyalı oydu.

Makedonyalılar arasında en Türk olan da...

Bunu yazmamın önemi var...

Türkiye’de küçük bir esinti olsa başka ülkelerde gözleri Türkiye’ye dönük yaşayan topluluklarda fırtınalar kopar. Türkiye’deki esinti değişir değişmez, oralardaki fırtınalar da yön değiştirirler. Öyle çabuk olur ki bu değişmeler... Bir bakarsınız ulusçuluk yelleri esmektedir, bir bakarsınız İslamcılık... Türkiye’deki ilişkilerini bile buna göre yürütürler...

Necati, geçici yapay yellere kaptırmadı kendini...

Bundan on yıl önce 11 Kasım’da, altmışına basmadan yitirdiğimiz Necati, Makedonyalıydı, Türktü, ama önce insandı...

Kemal Seyfullah yoluna inanıyordu.

Kemal Seyfullah Yugoslavya’da, azınlıklar konusunda en insanca, en anlaşılır politikalar üretmiş kişidir. Yurdunun savunmasında Tito’nun yanında yer almış, en önlerde olmuştur. Cephede bile okumaktan, kendini yetiştirmekten geri kalmamış biri olan Kemal Seyfullah, savaştan sonra da toplumuna insan haklarını sağlama savaşı verenlerin önünde gelir. Türklerin, azınlık olarak kendilerini, kültürlerini koruyabilmeleri, çoğunluk içinde azınlık olarak var olabilmeleri savaşıydı onunkisi...

Necati Zekeriya, bu savaşın, dil, kültür alanında etkin olmuştur.

Dil konusunun kimlik konusu olduğuna inanmıştı Necati... Yalın dile özen göstermek, halkla, konuşma diliyle kucaklaşmak, bir olmak yoluydu yolu... Bunun için durmadan yazdı. Okulda, okul dışında da öğretti, eğitti... Güncelerde, dergilerde, yazarak, yöneterek emek verdi. Çiçekler gibi sakındığı gençler yetiştirdi. Türkçeyi doğru yazmaları, doğru konuşmaları için çevresini çarşı pazarda, dükkanda, kahvede aydınlattı.

Türkiye ile köprüler kurdu. Kendisi gerçek bir “kültür köprüsü” oldu.

Hiçbir biçimde ulusçuluğa düşüp, parçalanmaya omuz vermedi.

Yugoslavya ile ilgili bir söyleşide söylediklerinden küçük bir bölümü size de aktarmak istiyorum:

“... Her ulus ve halkın (azınlık) çocukları kendi ana dilleriyle okurlar. Yine her ulus ve halkın kendi ana dillerinde gazeteleri, dergileri, TV ve radyo yayınları vardır. Bazı sayıca büyük uluslar, bazı kısıtlamalar yapmak isterler herhalde.

Milliyetçilikleri içinde gizlenerek, bu bir mücadeledir. Dillerine fazla üstünlük sağlamak isterler, ulusalcılıklarına da.

Ama Anayasaya karşıdır bu. Yugoslavya’da, ne kadar ulus ve halk varsa, o kadar dil vardır ve bütün diller eşittir...”

Bunların böyle olmasını isteyenlerce, daha sonra, Yugoslavya’nın nerelere getirildiğini hep birlikte gördük....

16 Kasım 1998

“Sanat Eğitimi ve Kimlik”

18-19 Kasım günlerinde Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’nde gerçekleştirilen toplantıların başlığıydı yazımın başlığı...

İlginçti toplantılar... Değişik sanat dallarında yaratıcılıklarıyla bilinen kişiler art arda konuştular... Ben de... Önce verilen başlık çerçevesinde söyledim söyleyeceklerimi... Asıl söylemek istediklerimi, “Kimlik ve Sanat Eğitimi” konusunda söyledim. Üstelik, dinleyici öğrencilerden çok, sanat üretenlere, eğiticiliğini yapanlaraydı sözüm.

Sanat kültürü eksik kişinin, kimliği oluşabilir mi?

Oluşamaz...

Yurttaşımızın bir kimliği olabilmesi için gerekli sanat kültürünü edinebilmesinin yolu gerçekte çocukluğunda evde başlar. Bu olanağa erişememiş olanlar için ilköğretimle başlar... En azından...

Ama ne olursa olsun lisede, sanat kültürü alt yapısının ana çizgileri verilmelidir. Sanat eğitimi, bugünkü durumumuzda, yüksek öğrenimde de sürmelidir.

Bu aşamaların tümünü kapsayacak biçimde, özellikle öğrenim yaşını geçirmiş ya da daha önce öğrenim olanağı bulamamış kişiler için “Sanatın Yaygın Eğitimi” bizimki gibi ülkelerde en önemlisi geliyor bana... Bütün olanaksızlıklar içinde bile...

İlk öğrenimde sanat eğitimi deyince resim-iş dersini söylemiyorum elbette... Hele hele yetersizlerin eğitmenliğe, öğretmenliğe soyunması, yapılmak isteneni tersine çeviriyor.

Bugüne dek pek çok çocuk resim ya da şiir yarışmasında seçici kurul üyeliği yaptım.

Şiirde de, resimde de, büyüklerin işe nerede karıştıkları hemen belli oluyor... Duvar resimleri yaparlarken de büyükleri, çocuklara karışmaktan alıkoyabilmek en önemli sorun...

Çocuğun yaratıcılığı, okul yaşlarında duraklıyor, donuklaşıyor... Çocuğa, “ağacın gövdesi kahverengi, yaprakları yeşil olur” diye karışan, okuldaki ya da evdeki büyükler, elbette istemeden, çocukların imgelem filizlerini kırıveriyorlar.

Resim, yontu, müzik gibi derslerin sınavsız, zorunlu ders olarak, pedagoji eğitiminden geçmiş yaratıcılarca verilmesinden yanayım. Hiç olmazsa bu olanağın bulunduğu yerlerde... Okulca yapılamıyorsa, bir yolu bulunup ana baba, okul aile birliklerince, öğrenci derneklerince, sivil toplum örgütlerince bu olanak sağlanmalıdır.

Tüm üniversitelerimizde, yüksek okullarımızda, değişik etkinlikleri art arda örgütleyecek kültür sanat özekleri kurulmalıdır. Çağdaş müzik kültürünü, sanat kültürünü alamamış bir hukukçunun, bir doktorun, bir mühendisin kimliğinden söz edilebilir mi?

Kendi dalım için söyleyeyim: Kültürlü bir hukukçu, kültürsüz bir mimardan daha iyi yapı yapar.

Sanat kültürü, kimliğin oluşmasını sağlamaktan öte, çağdaş toplumu yaratabilmenin de gereğidir. Sanat kültürü insanlığın ortak dilidir...

Kendimizi içinde var edeceğimiz ortamın niteliği, sanat kültürü olmadan sağlanamaz...

Barış ortamına da bu yolla ulaşılabilir. Bunun sorumluluğu da sanatçılara, yaratıcılara düşer...

23 Kasım 1998

Söylediğiyle Ettiği

Ankara’da, bir üniversitenin sanat eğitimi yapılan bölümünün çağrılısı olarak, örgütledikleri bir “sempozyum”a katılmıştım... Yıllar önce... Sanat, sanat ortamı, yaptıklarımızdı konular... Öğle yemeğine, o kurumda çalışan sanatçılar, bizi üniversitenin öğretim görevlilerinin yemek yerine götürdüler. İsviçre takvimlerinde göllü şatolu resimler vardır ya... Onlar kesilip çerçevelenmiş, asılmışlardı duvarlara...

Yediklerim boğazıma dizilmişti...

Öğleden sonra, konuşma sırası bana gelince, bütün sanatçı dostlardan bir dilekte bulundum önce... Hemen yarın, evlerinden, işliklerinden, birer yapıtlarını getirip, yemek yediğimiz (yedikleri) yerdeki takvim yapraklarının yerine asmalarını istedim.

18-19 Kasım 1998 günlerinde, Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Bölümü’nde, geçen yazımda sözünü ettiğim “Sanat Eğitimi ve Kimlik” toplantısına giderken de korkuyor-dum. Öyle kötü bir yapısı vardı ki... İçi, son gördüğümde içimi kaldırmıştı. Böyle bir yer nasıl “sanat ortamı” olabilirdi? Pislik, beğenisizlik, özensizlik akıyordu her yerden...

Olanaksızlıklar içindeydiler... Bunu düşünerek hoşgörülü olmamızı beklerler genellikle...

Benim söylediklerimin olanaklarla, varsıllıkla, hele hele ödenekle şununla bununla ilişkisi yok ki...

Doğrudan kişilik, kimlik sorunu...

Dedim ya, giderken korkuyordum, bir şey değişmemişse gene o durumda bulursam...

Dilim de durmaz ki... Söylediklerim doğru da olsa kırılıyorlar bizim insanlarımız...

Oysa Denizlili Ali Amca: “Biz bu doğruyu yarın ahrette mi söyleyeceğiz?” derdi... İşte bu sıkıntıyla gittim Marmara Üniversitesi’nin Güzel Sanatlar Fakültesi’ne...

Daha bahçe kapısından girer girmez içimde ışıklar yanmaya başladı... Önünde eski bir ahşap ev vardı... Dökülüyordu... Bana da sordulardı... Onarılıp kullanılmalı demiştim. Öyle güzel onarılmış ki... Pırıl pırıl, çağının tanıklığında... Kullanılıyor, insan sıcaklığında... İşte eğitimin en güzel yolu... Eylemle örnek vermek...

Çok çirkin olan ana yapıdan içeri girince şaşkınlığım, neredeyse hoplayıp zıplamaya dönüşüyordu. Tertemiz duvarların, yüzeylerin önlerinde, alanlarda, öğrencilerin işleri, yapıtları vardı. Tam on bir sergi oylumu (galeri) yaratılmış... Hepsi dolu, hepsi sevgiyle, sevinçle, coşkuyla yaratılmış ürünlerle bezenmiş... İşte böyle bir yerde sanat üzerine konuşulursa, ikiyüzlülük olmaz... İşte böyle bir yerde sanat üretenlere inanılır...

Derdimiz, ikiyüzlülük oldum olası...

Adam “emek”ten söz eder önce; kendisi emeğin üzerine oturur. Çevreden, sağlıktan söz eder; çevreyi kirletenlerden biridir. Haktan hukuktan söz eder; insan haklarında bile her şeyi tek yanlı görmekten kurtaramamıştır kendini. Sanatı-sanatçısı, politikası-politikacısı, bilimi-bilimcisi, dili-dilcisi bu ikiyüzlülüğe düşmeye görsün bir toplumun, ört ki ölem...

Söylediğiyle yaptığı birbirini tutanlara “Merhaba!”

30 Kasım 1998

Tarih

Ankara’da yazıyorum...

Mimarlar Odası’nın çağrılısı olarak geldim buraya.

“75 Yılda Planlama, Kentleşme, Koruma Politikaları ve Mimarlık” konusunda bir toplantıda düşüncelerimi sundum. Sonra da bütün sunuş yapanlarla birlikte toplu görüşmeye katıldım.

Bütün bu türlü toplantılarda olduğu gibi hemen herkes önce bir geçmiş özetlemesine girişti. Bu özetlemeyi yapmadan, dünü şöyle bir gözden geçirmeden, bugünü bir yere oturtup geleceğe bakılamayacağına inanılıyor besbelli.

Böyle olmasına böyle de, “Tarih” çağımızda ilginç aşamalar yapmış bir bilim dalı... Çağdaş tarih bilincinde olmayanların tarih özetlemesine ne denli güvenebiliriz ki? İşte temel sorunlarımızdan biri... Bırakın, tarih bilincini, “doğru dürüst beş on sayfa tarih bilsek çok şey değişirdi” diyorlar kimi yazarlar.

“Mimarlık Tarihi”, adındaki alanlardan birini bilmekle, içinde olmakla yazılabilir mi? Bir tarihçi otursa mimarlık tarihi yazabilir mi?

Bence yazamaz... Deneyen de, benim bildiğim yok gibi... Bir mimar da oturup mimarlık tarihi yazamaz bana göre...

Tarih bilimi alanının çağdaş yöntemlerinin bilincine ulaşabilmek için, bu alanın eğitimini ayrıca yapmış olmak gerekmez mi?

Yoksa tam filin tanımı istenen körlerin durumuna düşülür. Kendi bakışımıza, ya da durduğumuz yere, filin neresini tuttuğumuza göre bir tanım yaparız. Buna göre fil, ya fırça olur, ya koca bir ağaç gövdesi, ya da bir hortum...

Mimarlık tarihinden söz ediyorum ama, siz onu aşıp bütün öteki alanları da düşünebilirsiniz: Yazın tarihi, felsefe tarihi, güzel sanatlar tarihi, ekonomi tarihi vb.

İlkokuldan beri görülen yanlış tarih derslerini de düşünün...

(Oğullarımın, kızımın tarih dersi kitaplarını okuduğumda kendi okuduklarımdan edindiğim yanlışları düzeltmek için yitirdiğim zamanı anımsayarak üzülüyorum. Bütün çabalarıma karşın, onların da aldıkları eğitimden ötürü önleyemeyeceğim yitirimleri beni mutsuz ediyor. Buna bir de, “resmi tarih”i aşamamışlığı ekleyin...)

Örneğin yazında (edebiyatta) uğraşı alanı olarak eleştirmenliği seçmiş, yaşamını buna göre adamış olan kişiler var hiç olmazsa. Oysa mimarlık alanında eleştirmen de yok...

Daha kimse “Bir yapıya nasıl bakılır?”ı bile bilmiyor. (Bir resme, yontuya nasıl bakılırı da tam bilmiyorlar ya...)

Yapılan tarihçilik denemelerinin yanlışlık paylarını göz önüne alınca da, geleceğe dönük ne denli eksik, yanlı, yanlış bakış açılarımız oluştuğunu varın siz düşünün.

7 Aralık 1998

Koruma

Bizim için değerli olanı korumak, sakınmak isteriz değil mi?

Sizin için değerli olanları şöyle bir düşünün...

Hangisi canınız değerinde olabilir?

Elbette canınız her şeyden değerlidir sizin için!

Bu sizin için böyle de başkaları için değil mi?

Kim olursa olsun, bir insan için, yaşamından daha değerli ne olabilir?

Demek ki insanın korunmadığı yerde, korumadan söz etmek ikiyüzlülüktür aslında, çarpıklıktır. İnsan canına kıyılabilen bir yerde, tarihsel bir duvarın korunmasını böyle tanımlamam yanlış mı?

“Koruma”yla ilgili her konuşmaya, tartışmaya, yazıya, önce bu çarpıklığın altını çizerek başlamak gerekiyor... Hiç ama hiç unutulmaması için...

Koruma, her şeyden önce kültür yorumumuza bağlı... Bilgimiz, kültürümüz, bir şeyin değerini kestirebilecek düzeyde değilse, onu korumak diye bir tasamız olmayacaktır.

Örneğin, çok değerli bir kilimi, ayakkabılarını silmek için kullanabilir, onun değerini bilmeyen kişi... Yüzlerce yıllık bir kitabı ocağı tutuşturmak için kullanabilir... Çok değerli bir yapıyı, onun çevresindeki, değerleri ölçülemeyecek ağaçları, bir apartman yaptırmak için yıkıp, kestirebilir. Bir mozaiği kırıp, yolda moloz diye kullanabilir (bütün bunların örneklerini sayıp, dökebilirim).

Kültürsüzlüğün, bilgisizliğin yanında, “Koruma”nın en önemli iki karşıtı vardır: Ulusculukla, köktendincilik... Ya da bağnazlık diyelim tek sözcükle...

Bir kültür-sanat ürününün, ulusu, dini olabilir mi? O bütün insanlığın malıdır. Ulusçu ya da köktendinci böyle düşünmez ki... Kendi ulusundan bildiği yapıtları korurken başka ulusların diye bildiklerini ya da öyle sandıklarını yok etmeğe çalışır... Köktendinci de öyle... Bu, her şeyin, insanlığın ortak malı olan her şeyin, yok edilmesi demektir.

Öyle ya, yalnız kendilerinin diye tanılamağa çalıştığı yapıt da o kafa yapısındaki bir başkası için yabancıdır.

Köktenci Müslüman, bir kilise yapısını yıkmaya, iz silmeye kalkışırken, köktenci Hıristiyan da, bir camiyi ortadan kaldırmağa çalışır... Sonuçta ikisi de korunamaz... (Bunları da sözün gelişi yazmıyorum... Örneklerini sıralayabilirim...)

Sözün özü, kültürümüzün düzeyi, korumadaki insanca davranışımızın düzeyini belirler.

Bu konuyu sürdüreceğim.

14 Aralık 1998

Koruma (II)

1980’den sonra bir “Kültür Şurası” toplanmıştı bilmem anımsar mısınız? O toplantıya, çok köklü bir kültür kurumumuzdan gelen bir değerlendirme yazısında, “bin yıllık kültür tarihimiz” sözü geçiyordu. Bu inanılmaz aymazlığın, Anadolu kültürlerinin bin yetmiş birlerden bu yanasını değerlendirmeye kalkışmanın sakıncalarının, eksinliğinin, kültürsüzlüğünün altını çizebilmek için oturup bir de kitap yazmıştım o günlerde.¹

Bugün de geçerliklerini yitirmemiş kimi ilkeler de saptamıştım o çalışmada...

Yeryüzünde ilk yerleşmelerin gerçekleştirildiği Anadolumuzun kültür varlıklarını özetlemeğe çalışmıştım. Bir anlamda soruyordum: On bin yılın son bin yılını kendilerinden sayanlar, önceki dokuz bin yılı kimden sayıyorlar ki?

Kişinin kendi oluşumunun sağlığı için, iki temel konuda savaşımı kaçınılmaz: Birincisi kendi kişiliğini geliştirme; ikincisi, içinde yaşamını sürdürdüğü toplumun, çevrenin niteliklerinin yükselmesi için savaşım... Hemen anlaşılacağı gibi bu ikisi birbirinin koşulu... Kişi, toplumu, çevresi için savaşıma girişmiyorsa, kötü bir ortamda yaşamaya aldırmıyor demektir. Örneğin odanızın zehirli gazla dolmasını önlemek için bir şey yapmazsanız, kendinizi korumak için de bir şey yapmıyorsunuz demek değil midir?

Yalnızca havanın temizliği, öteki fiziksel nitelikler yeter mi, kişiliğinizin gelişeceği ortam için? Yetseydi, ormandakilere de, dağbaşındakilere de yeterdi...

Daha “insan” olmayı sağlayan çevreye, onu oluşturan her şeye sahip çıkmak, bu savaşımda, olmazsa olmaz koşul değil mi?

Oluşumumu, kişiliğimi sağlayan ortamıma, çevreme giren her şeyi, renk, din, dil, ulus, şu bu ayrımına hiç mi hiç bakmadan, oldukları gibi, öz malım, kendimden bir parça saymam, onları korumak için elimden geleni yapmam, benim kişilik, kimlik sorunum değil midir?

Onları benden saymayanlar olsa bile, ben onlardanım, bilinçle, yürekle...

Güngör Dilmen’in dediği gibi, “Hititler benden değilseler, ben onlardanım.”

Sabahattin Eyüboğlu’nun dediği gibi: “Kaynayan kazan da biziz, içinde eriyen de...”

21 Aralık 1998

Onarım

Kültür varlıklarının yok olup gitmelerini önlemek için, onların, kültürsüzlere, bağnazlara, bir de dış etmenlere (iklimsel etmenlere) karşı korunmaları gerekiyor doğal olarak. Buna “koruma onarımı” diyoruz. Kültür adına yapılan her türlü onarım, koruma onarımı olmalıdır. Onaracağım, onarıyorum derken, kültür varlığını ortadan kaldıran, yok eden öyle çok uygulama gördüm ki oysa...

Onarımda, kesinkes gözetilmesi gereken kimi ilkeleri, yıllarca önce, “Koruma Onarım” adlı yapıtımdan da önce saptamıştım:

Onarım yapıyorum derken;

– iz silmemeli,

– yalan söylememeli, tarih üretmemeli,

– onarılan yapıta, özellikle yapıya, insan sıcaklığı kazandırılmalı...

demiştim. Bugün de böyle diyorum.

İz silmemeli derken, kendinden saymadığı kültürlerin izlerini silmeye kalkışanların yaptıklarına karşı uyarıyorum elbette, önce ilgilileri, sonra bütün insanlarımızı... Çok eski bir kentin öreninde, İslam dışı öğeleri silmeğe kalkışan bilim adamları(?) gördüğüm için... Onarıyorum diyerek, duvar resminin üzerini sıvayanları, yazıları, kimi imleri kazıyanları gördüğüm için...

(Yapacağı satılık yazlık evin yerinde çıkan bir tarihsel yapıtı, gece gece kimseler görmeden yok edenleri ayrıca anmaya gerek görmüyorum... Çünkü sözüm “onarım” üzerine bu yazıda... Tarihsel yapıtı, yapıları, bile bile, üç kuruşluk çıkar uğruna yok edenleri insandan sayabilir miyiz?)

Yalan söylemenin, tarih üretmenin en çarpık örneği de, bir çağlarda kendilerini uzman sayanların “2. sınıf tarihi eser” dedikleri yapıların onarımlarında(?) uygulanan yöntem... Yüz yıl öncesinin bir yapısını yıkıp yeniden yapmak örneğin... Bir kültür, sanat ürünü, yalnız bir kez var edilir, yalnız bir kez var olur, çağının koşullarında, olanaklarında, kültür yorumunda, üstelik tanıklığında... Yüz yıl sonra, yüz yıl öncesini geri getirmeğe kalkışmak, en iyimser deyimiyle, yalancılıktır. Tarihsel yapıtı yok etmek, sonra da yerine yapılan kopya, yalan işleri, yüz yıl eskiymiş gibi göstermektir. Bu tür “2. sınıf eser” uygulamasıyla kültürümüze yıkımlar yaşatılmıştır.

Bir yapıta insan sıcaklığı kazandırmak demek, içine insan sokabilmek, ona çağdaş işlev verebilmek demektir. Ancak içinde insanın yaşaması sağlanmış bir yapıt, onarılmış, sürekli onarıma kavuşturulmuş demektir. İşlev belirlenmeden onarım yapılmamalıdır aslında... Sözümona onarılmış, sonra da boş bırakılmış bir yapı onarılmış sayılmaz.

Kültür, gelenek, yaşayan şeylerdir. Bugüne ulaşamamış bir şey bugünün geleneği değildir. Bu nedenle çağdaş kültürümüzü var eden bir etmen de değildir bir bakıma... Hele hele çoktan aşılmış ilkellikler bugünün kültürü olamazlar...

Gerçek kültür yapıtları, elbette, bugün de üretilmektedir. Onu tanılayamayan, göremeyen, koruyamayan kişiler, çevreler, örneğin “gazino” şarkıcılarını, türkücülerini, neredeyse göbekçilerini sanatçı sanan, giderek devlet sanatçısı sayanlar, çağdaş kültür üretimlerimizi de geçmişten gelen kültür varlıklarımızı da korumayı elbette bilemezler...

28 Aralık 1998

Kırk Yıl Sonra Bodrum...

Bodrum’da yazıyorum...

Yılbaşını geçirmeye gelmedim. Ne yalan söyleyeyim, hem o denli çok, hem de böyle şeylere verecek param yok...

“İş” diyelim...

Bin dokuz yüz altmışların başlarında gelmiştim Bodrum’a ilk kez. Çok dar, çok kötü bir yoldan...

Halikarnas Balıkçısı’nın bıraktığı gibiydi hemen hemen...

İstanbullular, Ankaralılar, büyük kentliler gelmemişlerdi daha... Bodrumun yerlileri de, üçünün beşinin dışında, büyük kentleri bilmezlerdi. Uçağı, treni bilmedikleri gibi...

İlerlemiş Batı ülkelerinde bile, gelişmiş yörelerin insanlarına az gelişmiş yörelere (yazlık için bile olsa) yerleşmek isterlerse kolaylıklar gösterilirdi ben oralardayken. Çünkü gelişmiş yörelerin insanlarının, az gelişmiş yöreyi uyandıracakları, onları, gelişmenin getireceği olanaklarla tanış biliş kılacakları düşünülürdü. Giderek az gelişmiş yörenin insanlarının, gelişmiş yöreleri (yeni köylüleri, komşuları aracılığıyla) tanıyabilecekleri düşünülürdü. (Şimdi de öyle midir? Sanmıyorum... Gerek kalmamıştır...)

Az önce, ilk gelişimden bu yana geçen kırk yıl içinde, o günlere oranla, gelişmiş yörelerin insanları Bodrum’a neler getirdiler diye düşünmeye kalkıştım.

İçimi karalar bastı.

Duyumsatabilmek için damara basacağım:

Kırk yıl önce, “Alın burası sizin olsun!” diyerek, örneğin Almanlara, Fransızlara, giderek İngilizlere, İtalyanlara verseydik, bugün böyle mi olurdu?

Biri yılbaşı gecesi, ikincisi ertesi günü, Bodrum’un içinde epey yürüdüm.

Yılbaşı gecesi, hemen hemen yalnızca doğulu vatandaşlarımızı gördüm sokaklarda... Yapı işçiliği için gelmişlerdi besbelli...

Gece pislikler, çirkinlikler daha az görünüyordu elbette... Ertesi gün, gündüz gözüne gördüklerim gerçekten “işkence” yerine geçti.

Çevreyi, yerleşmeyi, mimarlığı, yolu, bağı bahçeyi ancak bu denli bozabilirdik. Afrika yerlilerini yerleştirseydik buralara, inanın böylesini başaramazlardı...

Kır çiçeklerini koparıp yerine, örneğin plastikten yapay çiçekleri koyarsanız ne olur? –Güzeli çirkini sormuyorum– İlk yiten şey gerçeklik duygusu olmaz mı?

İşte öyle olmuştu her şeyden önce... Gerçeklik duygusu yitip gitmişti...

Ne kent içinde ne kent dışında, kaldırımlı kaldırımsız, iki yanı belirlenmiş tek bir yol yok. Hiçbir yapının ötekine saygısı yok. Bütün çirkinlikler, akıl almaz çeşitlilik içinde...

Kapkara bir Neyzen Tevfik gelmiş bir yerlerden, doğduğu evin önüne oturmuş. Halikarnas Balıkçısı çoktan betonlaşmış. Bir Bodumlu yüzü bulsam da, yüzüne bakamasam, utansam...

Yarımadanın öteki yerleşimlerine de girip çıktım... Gümbet’e Müskebi’ye, Yalıkavak’a, vb.

Kendine eziyetin de bir bitim çizgisi var... Sonuna dek direndim... Dayanamadım... Gelip otel odasına kapandım.

Ağlamaklıyım...

Ne getirdik biz Bodrumluya?

Dr. Alim Ağabey (ta Denizli’den tanırdım) Bodrumluya sağlık dağıtmıştı... Balıkçı mandalin getirmişti, çeşit çeşit bitki getirmişti... Biz ne getirdik?

Sağlık hizmetleri mi? Eğitim hizmetleri mi?.. Daha çağdaş donanımlı, daha güzel, daha doğru evler mi? Daha temiz hava mı, su mu, deniz mi? Demokrasi falan mı? Hak mı, hukuk mu? Güvence mi? Bodrumluya Bodrum’dan bir şey kaldı mı?

Evi, bahçesi, bir şeyler ürettiği dükkanı...

İsterseniz yüzdeye, alana (metre kareye) vurun da düşünün Bodrumluya Bodrum’dan ne kaldı?

Çağdaş olanaklara kavuşmak için mi çıkarmıştı elinden her şeyi? Diyelim ki öyle sandı da çıkardı... Kendinden saydığı birine vermesi bir şeyi değiştirdi mi onun için?

Hayır her şeyi anlatamadım size; öyle kırgınım, öyle doluyum ki beceremiyorum.

4 Ocak 1999

Sabahattin Eyüboğlu

Bilmiyorum daha önce anlatmış mıydım?

Beş-altı yıl oldu mu?

Ankara’da, çok geniş olanaklı, varlıklıların çocuklarının okuduğu bir üniversitede konuşmam istenmişti.

Kent, kent tasarımı, kültür, kültür yorumu gibi konularda aktı gitti konuşma... Yeri geldi insancılıktan (hümanizmden) söz ettim. Elbette Sabahattin Eyüboğlu’ndan, Halikarnas Balıkçısı’ndan, Azra Erhat’tan da...

Konuşmam bitti... Çıktık konuşma oylumundan...

Öğretim görevlilerinden bir arkadaşım yanıma geldi:

“Hep böyle romantik idin... Bu kuşak nereden bilsin Sabahattin Eyüboğlu’nu, Balıkçı’yı, Erhat’ı?..”

Dün bunu dostum, Ressam Mustafa Plevneli’ye anlattım... O da bana, bir başka üniversitede başına geleni aktardı... Dersinin bir yerinde Sait Faik’ten söz etmiş. Sonra da usuna düşmüş, “dur bir sorayım” demiş... Tek tek başlamış sormaya...

Tanıyan çıkmamış Sait Faik’i...

Bütün bu kişileri bilmeseler ne çıkar?

Diyemezsiniz!..

Kültürsüzlük, üniversite öğrenimi düzeyine ulaşmışsa, kültürün sürekliliği zorda demektir.

Sabahattin Eyüboğlu kültürümüzü her yönüyle derinlemesine harmanlamış, özümsemiş bir kişi...

Yorumlamış, gününde genç kuşağa üniversitelerde aktarmış, yazmış en önemli kültür adamlarımızdan biri...

Bugünün gençlerinin onu bilmemeleri, çok şeyimizin yitmekte oluşunun göstergesidir.

Dayanamayıp, onun neredeyse kırk yıl önceki bir yazısından alıntı yapacağım:

“En iyi devlet gibi, iyi sanat da dünyadaki, tarihteki, insanların hayatındaki yerini bilendir. Hizmet edecek yerde hizmet ettiren devlet ne kadar korkunçsa, insanı yüceltecek yerde bayağılaştıran sanat da korkunçtur. Bundan ötürü devletin de, sanatın da en büyük dostları onlara ilk ve gerçek ödevlerini, görevlerini rahatları bahasına hatırlatan hoyrat düşünce adamlarıdır.

Sanatın devletçe korunması son derece netameli bir iştir. O kadar ki, devletin sanatı koruyayım derken kısırlaştırdığı, sanatçının en iyisi şöyle dursun en kötüsünü tuttuğu ve fakir fukaranın parasını bir sürü bal vermez arılara yedirdiği çok görülmüştür. Devletin sanata yapabileceği tek ve en zararsız yardım şekli, bütün sanatçılara birden serbestçe yarışma alanını hazırlamasıdır. Falan sanatçıyı gerçekten değeri de olsa, elinden tutmak, rahatını sağlamak devletin işi olmamalıdır. Bu yardımın gerek sanatçıyı törpülemesi, duraklatması bir yana, hangi hükümet sanatçının gerçeğini sahtesinden ayırt edecek nitelikte olabilir, dalkavuk sanatçıların yardım isteklerine karşı koyabilir? Olmaz, olmamış öyle şey.

Devlet sanatçıyı değil sanatı korumalıdır; kendine gelen sanatçıya değil, gelmeyen, gelemeyen sanatçılara toptan yardım etmelidir. Bu da her yerde, çoğaltmalarla da olsa müzeler, sergi yerleri, sergi dolaştırmaları yapmakla sanat anıtlarına en büyük titiz saygıyı göstermekle, yeni anıtları bir sanatçıyı korumak için değil, halkın sanat zevkini beslemek kaygusunu güderek dikmekle olur.”

Kırk yıl sonra da güncel değil mi?

Sabahattin Eyüboğlu’nu yitireli, iki gün sonra yirmi beş yıl olacak.

Bütün yaşamını, hiçbir karşılık beklemeden, halkına adamış bir kültür adamını yirmi beş yılda unutan toplumlar “binlerce yıllık kültür”den falan söz edemezler...

11 Ocak 1999

Kentli Olmak ya da Olmamak

Kentli, her şeyden önce, kentli olmanın sorumluluklarını taşıyan kişidir.

Kentinin, kent olma niteliklerini yitirmesini önlemek için elinden geleni yapan, onu yağmacılara, bilinçsizlere, kentli olmayanlara karşı savunan, sahip çıkan, koruyan kişidir kentli...

Kentin büyümesi bir insanın büyümesi gibidir. Öyle olmalıdır... Onu kent yapan niteliklerin dengeleri bozulmamalıdır büyürken.

Öyle ya...

Ayak olduğu gibi kalırken, eller büyüyüp giderse, olur mu? Düşünün, beyin on beş yaşında duruyor, beden büyüyüp gidiyor...

Olmaz değil mi? Artık o sağlıklı bir insan sayılmaz değil mi?

İşte, kent de böyledir...

Her yeni kişi, yeni bir hücre gibi bütünün yaşamına katılmadıkça kent büyüyemez...

Oturanların sayısı artmakla kent büyümez.

Kent demek kamunun her şeyi eş paylaştığı yer demektir. Sosyal düzenekleri, kültürü, kültür üretimini... Kent tasarımcısı bunu hiç unutmamalıdır elbette; kente, kentsel yaşama sahip çıkmayı sorumluluk bilenler de... Kente yeni bir bölüm mü eklemek zorunda? Bu yeni bölümde oturacakların, kentin eski bölümleriyle, üretimleriyle, oturanlarıyla buluşmalarının sağlanması göz ardı edilemeyecek bir zorunluktur.

Yeni gelenlerin her türlü ortak kullanımdan, baştan bugüne kültür birikiminden yararlanmalarını, yeni sosyal kültürel üretimlere katkılarını sağlayamayan kent, kent olmaktan çıkar gider.

Kent bir kez kent olmaktan çıktı mı, orada eskiden beri oturmakta olanlar da kentli değildirler artık.

Yeni bir konut bölgesi ekleneceği zaman, oraya gerekli olan yeni bir alanın bile eski bölümle ilişkilerinin kurulması zorunluluktur. Orada eski kentlilerle yeni gelenlerin rastlaşmaları, tanışmaları, kimi ortaklıkları paylaşmaları sağlanmalıdır.

Bütün bunlar böyleyken, kimi kişilerin, üstelik kendilerini aydın, kentli falan sayanların, bir küme oluşturup kentin dışına göçmeyi tasarladıklarını düşünün... Sizce nasıl bir davranıştır bu?

Kentlilik midir?

Sorumluluk mudur?

Hele bu sözümona “kaçılan” yer İstanbul’sa...

Yeni yerleşme gettolarını, oralara gidip yerleşenleri düşünün... Bu yalnızca yaşayan toprakları yağmalamak ya da yağmalanmasına katılmak değil... Kentliliğin ne olduğunu bilmemek de var bu davranışın içinde...

18 Ocak 1999

Deliye Her Gün Bayram

İnanamıyorum...

Bütün bir ülke, nasıl olur da, dokuz gün dinlenceye çekilir?

Olur mu böyle şey? Oluyor işte...

Ya okullar... Üç hafta kapalılar... Nasıl olur? Oluyor işte...

Bayram da bayram... Deliye her gün bayram...

Bayram dedikleri de bayram olsa...

İnsanlığa sığacak şeyler mi bayramlarda olanlar? Ayrıntıya girmeğe gerek yok... Hemen, ilk iki günde, yüzün üzerinde kişi öldü, ondan da çoğu yaralandı.

Neden?

Maymunun bile yapabileceği gibi, bir tekerleği sağa sola çevirebilmek beceri sayılabilir mi? Bakalım sürücü belgesi almak isteyen kişi, yeterince insanlaşmış mı, akıl denen şeyden payını alabilmiş mi?

Artık herkes biliyor, bayram falan değil bu...

(Büyüklerin ellerini öpmek, onları yılda bir-iki de olsa sarıp sarmalamak, küslerin barışması, konu komşunun kucaklaşması, toplum yaşamının olumlanması değil miydi bayram?)

Dinlencenin ilk günü: “Haydi az biraz açılalım” dedim eşime, oğullarıma... Haliç’in kıyısındaki “Rahmi Koç Müzesi”ne götürdüm onları... İşleyim (endüstri) çağında, işleyimle ilgili, teknikle bilimle ilgili bir şeyleri görüp, geleceğe ışıklar yakabiliriz belki içimizde... Olur a...

Her şeyden önce iyi onarılmış, çağdaş bir işlev verilmiş (insan sıcaklığına kavuşturulmuş) tarihsel bir yapıya girmekle mutlanıyorsunuz elbette... Bu mutluluğu sonuna dek koruyabilmek için direndim de direndim... Beceremedim...

Fotoğraf aygıtından uçağa, buhar kazanından lokomotife, sandaldan gemiye, çağımızın birçok buluşu sergileniyor müzede.

Onları, eskiden yeniye izlerken izlerken ayırımına varıyorsunuz ki, bizden, coğrafyamızdan, toplumumuzdan hiçbir buluş, küçücük bir yaratı yok... “Şu sofraya biz ne katmışız?” diye bakmaya görün...

İçinizi karalar basıyor, yüreğiniz daralıyor...

Yıllar yılı, otomobil parçalarını birbirine “şekilde gösterildiği gibi” bağlamaktan başka bir şey yapamıyoruz... “Haydi artık şunu bir de biz yapmayı deneyelim, bunca yıl maymunluk yeter!” diyenimiz yok...

Her şeyimizi, ama her şeyimizi, kimilerimizin ayakkabılarını, giysilerini bile, başkaları bizim için yapıverirken, yollarımızda elbette bir günde yüzlerce kişi ölecek ya da yaralanacak...

Önümde bir güncenin Bilim Teknik eki duruyor. Yazmayı bıraktım, üşenmedim, içindeki “Bulmaca”daki sözcükleri saydım. Seksen beş sözcük sorulmuş... Bunlardan yalnızca sekizinin karşılığı Türkçe... Yüzde on bile değil... Dilimizde karşılıklarını bile koyamıyoruz artık, çağdaş teknik kavramların...

Neyseki deliye her gün bayram...

25 Ocak 1999

Abdi İpekçi

Şunu söyleyebiliyor musunuz kendi kendinize?

“Yarın beni sokak ortasında vursalar, polis hemen vuranı yakalar, yargıya verir. Olay aydınlanır. Böyle bir olayın yinelenmemesi için gerekli bütün önlemler alınır.”

Ben söyleyemiyorum.

Çünkü, Abdi İpekçi’yi vurmalarından sonra tam tamına yirmi yıl geçmiş oldu bugün...

Yirmi yıl önce yaşanan olayın karanlığı bugün de sürüyor... Ondan da öncekilerinki gibi...

Abdi İpekçi’nin ölümünün ardından olay çözümlenemese de karanlık işlerin bir sonu gelseydi, ölümün bir işe yaradığını düşünebilirdik.

Peki nasıl sürebiliyor bu karanlık? Yirmi yıldır değişmemiş olanlar kimler ki, neler ki?

İşte asıl konu...

Bu nedenle hiç ama hiç kimse yarınından güven duyamaz, başta sorduğum soruya olumlu yanıt veremez. Özellikle iki bine bir kala...

(Şimdi Uğur Mumcu’yu, Metin Göktepe’yi de düşündünüz değil mi?)

Bundan otuz sekiz yıl önce yayınladığım şiirimde,

“Özgürlüğümüzü nerelerden taşıdık sanıyorduk

Betik yakıcılar aşıldıydı ya”

diyordum. Bırakın betik yakıcıları, insan yakıcıları bile aşamadığımızı bilmenin acısı avkıyor şimdi yüreğimi...

Bir gün öncesinde, uzun soluklu bir ortak çalışmaya başlamayı sözleştiğimiz, arkadaşım Bedrettin’i (Cömert) öldürdükleri gün Atatürk’ün Dil Kurumunda (bugünkü elbette onunki değil) toplantıdaydık. 1978... Yirmi bir yıl önce... Bu sağ-sol işi değil demiştim kürsüden...

Olayın niteliği başkaydı benim için...

Dedim ya, bugün de karanlıktayım.

Bu karanlıktan bir gün kurtulacağımızdan umudumu hiç yitirmeyeceğim. Hep silkinmeye çağıracağım herkesi... Bedrettin’in, Abdi İpekçi’nin, Uğur’un (Mumcu), Metin Göktepe’nin daha nice dostumun, sevdiğim insanın ölümlerinin ağırlığını taşıyacağım ama ezilmeden, umudumu ezdirmeden...

1 Şubat 1999

28.12.1985

Seçimin Kuralı

“Oyunun kuralı” mı deseydim?

Bir oyun düşünün... Kurallarını, kendi yengisini sağlayacak yolda karşınızdaki koymuş... Siz de onun koyduğu kurallara göre oynayınca yitiriyorsunuz işte...

Böyle sürer gider mi bu iş? Sanırım birkaç yenilgiden sonra, işin ayırımına varınca, kuralların doğrulukla yeniden saptanması koşulunu dile getirirseniz, oyunu sürdürmek için.

Seçim, elbette oyun değil! Hepimiz için yaşamsal sorun... İnsanlık binlerce yıl, on binlerce yıl geçirmedi mi bugüne bile ulaşabilmek için? İyi de... Varılması özlenen yere varabildik mi? Kimileri, kendilerinin istediği gibi bir yönetimi oluşturacak biçimde, seçim yasası yapıyor. Sizi, koşullayan bir çemberin içine alıyorlar başka deyişle... Sonra da sizi “seçmeğe” çağırıyorlar...

Neyi seçeceksiniz ki? Birbirinden ayırımı olmayan beş yüz bilmem kaç sabundan birini mi?

Bundan birkaç ay önce, sivil toplum kuruluşlarından, derneklerden, sendikalardan, kimi partilerden çağrılı kişiler bir araya gelip, seçim konusunu tartıştılar. Hemen hepsi var olan yasayı eleştirdiler elbette... Kimse, bu basamağı aşıp, hakça bir yasa şöyle olmalıdır diye bir öneri getirmiyordu. Hemen, her kesimden katılacaklarla bir grup oluşturup, olması gerektiği gibi bir yasa önerisi ortaya koymamızı önerdim o toplantıda. Söylenen, sürenin kısıtlılığıydı... Doğruydu... Ama bir yerden başlanmamalı mı buna? Bugün meclis bunu görüşemeyecektir, görüşmeyecektir bile! Bu da doğru... En azından, önümüzdeki seçimlerde, bunun herkes için bir ölçüt olmasına çalışılamaz mıydı? Geleceği biz kurmayacak mıyız? Başkaları mı bizim için kuruverecek?

Yazdıklarım, hem milletvekili (bu çağda artık bu ne demekse) seçimleri için, hem de yerel yönetim seçimleri için geçerli elbette...

Düşünürken bile, başkalarının çizdiği çerçevenin dışına çıkamayanlar kısır döngüye girmiş demektir. Yayınlanan kimi eleştiri kitapçıkları bunu gösteriyor. Bu da gelecek yazımın konusu olacak...

8 Şubat 1999

Koşulla(n)ma

Bilmem anlatmış mıydım?

Anlatmış olsam da yineleyeceğim...

Bir sağcı şöyle eleştirmişti yıllar önce beni: “Sizler yinelemeyi bilmiyorsunuz.”

Neyse...

Bana yıllarca önce bir soru sorulmuştu. Soranın söylemesine bakılırsa, Moskova Üniversitesi’nin giriş sınavında soruluyormuş bu soru...

Bildiğimiz üç taş oyununda olduğu gibi, dokuz nokta veriliyor: Bir dörtgenin köşelerine birerden dört, kıyılarının ortalarına da birerden dört, etti sekiz, bir de tam göbeğe (kıyı ortalarını ya da karşılıklı köşelerini birleştiren doğruların kesiştiği yere) etti dokuz... Sonra soruluyor: “Elini kaldırmadan dört doğru çizerek bu dokuz noktadan geçebilir misiniz?”

Dokuz noktayla bir dörtgen belirledi ya... Hinlik burada; böylece bir dörtgene koşullanmış oluyorsunuz... Koşullandınız mı da, uğraşın da uğraşın... Çözemezsiniz... O verilen dörtgenin dışındadır çözüm çünkü... Soruyu çözebilmek çizeceğiniz dörtgenin dışına taşmalı... Ya da sizin bir anlamda çevrenize çizilen çizgiyi kırmalı, dışına çıkmalısınız.

Geçen haftaki “Seçimin Kuralı” başlıklı yazımda “Oyunun Kuralı” mı deseydim diye daha baştan soruşum bundandı. Seçim yasasının hiç de demokratik olmadığını, bırakın geçmişe göre değerlendirmeyi, en azından son seçimle öğrenmedik mi? Şimdi bu seçim yasasının belirlediği dörtgen içinde kalarak “reform” tartışmalarına girişenler, dokuz nokta sorusunu, dörtgenin içinde kalarak çözmeğe çalışanlar gibi değiller mi? “İyi niyetli” olduklarını düşünebileceklerimiz bile böyle değiller mi?

“Temsili Demokrasi” ile olmuyor işte... Olmuyorsa, neden “doğrudan demokrasi”de aramıyoruz çözümü? Hiç olmazsa, temsili demokrasiden en çok çekenler, yakınanlar, yeni çözüm yollarını, doğrudan demokraside arasalar ya...

“Bugünkü yasalarla, böyle bir meclis yapısıyla olmaz!” deniyor...

İyi ya işte... Elbette olmaz... Olmayacağını biliyorsanız daha ne? Neden boşa kürek çekiyorsunuz? Daha demokratik yollar arasanız ya...

Yeni çözümleri arayacak olanlar, “temsili demokrasi” işlerine gelenler değil elbette... Onu, temsili demokrasinin halkın çıkarlarına karşı olduğunu görenler, bilenler, halktan yana olanlar arayıp bulacaklar. En iyisi olmasa da, yeni çözümler önerecekler, bugünden tartışacaklar... Gereklerini bugünden yapmaya çalışacaklar...

Bu konuyu sürdüreceğim...

15 Şubat 1999

Eski Hamam Eski Tas

“Temsili Demokrasi”nin istenilen sonucu vermediğini, sanırım bugün sağdaki soldaki herkes biliyor.

Önümde bir kitapçık var. Marmara ve Boğazları Belediyeler Birliğinin adı var üzerinde, Uluslararası Cumhuriyetciler Enstitüsü’nünkiyle birlikte...

Kitapcığın başlığı: “Yerel Yönetim Reform Tasarısı Sivil Örgütler İçin Ne Getiriyor?”

Koca bir bölgenin, hem de en kalabalık olanının belediyelerinin örgütü yayınlıyorsa elbette doğru dürüst incelenmiştir tasarı değil mi?

“Neden Yerel Yönetim Reformuna Destek Olmalıyız?” başlıklı ilk bölümde bu soruya yanıt aranıyor besbelli:

“Son yıllarda temsili demokrasinin yeterli olmadığı, katılımcı demokrasinin devreye girmesi gerektiği dünyanın her yerinde gündemde. Bu konular son olarak dünya ölçeğinde Habitat II konferansında İstanbul’da tartışıldı. Bu konferansta; kamu yönetiminde ve toplumun karşılaştığı sorunları çözmede ‘katılımcılığın’ tek başına yeterli olmadığı ve ‘ortaklık’ yaklaşımının uygulamaya geçilmesi gerektiği ortaya konuldu.”

Dedim ya herkes doğruyu görüyor işte!.. İyi de bu “ortaklık” da ne demek oluyor? İşimi gördürmek için seçtiğim vekil şimdi neden ortağım oluyor?

Açıklama sürüyor:

“Özellikle yerel yönetimlerde, halkın oyuyla işbaşına gelen yönetimlerin kendi başlarına yerel sorunları çözmeğe yetmediği(?!), kentlerde veya bölgelerde yaşayanların da bizzat yönetime etkin biçimde katılması gerektiği ortaya çıkmış bulunmaktadır. Başka bir anlatımla, kentlerde veya bölgelerde yerel yönetimlerin dışında başka aktörler de vardır. Kimdir bu aktörler? O yerde oturan yaşayan bireyler, dernekler, vakıflar, sendikalar, odalar, üniversiteler, kadınlar, özürlüler, çocuklar, kamu kurumları, örgütlü olmayan toplumlar ‘öteki aktörleri’ ifade etmektedir. Kentin veya bölgenin sorunlarını çözmek, geleceği planlamak için yerel yönetimler bu aktörlerle ‘ortaklık’ içinde çalışmak zorundadır.

21. yüzyıla girerken yeni bir yönetim ve siyaset anlayışı şekillenmeye başlamıştır. Şikayet etmek, protestoda bulunmakla yetinmek yerine ‘ortak’ olarak davranmak gerekiyor.”

(Bana göre “ortak” olarak değil, sahip olarak.)

Gene de köprülerin altından epey sular geçmiş...

Yasanın amacı olarak şunlar sayılıyor:

– Yerinden yönetim

– Verimlilik

– Açıklık

– Demokratik katılım

Biliyor musunuz, biz yıllarca, güçler yerel yönetimlere kaydırılmalı, yerel yönetimler kaynaklarını kendileri değerlendirmeliler diye çırpındık. Bu nedenle bizler için kötü düşünenler oldu elbette o günlerde... Oysa bugün örneğin yukarıdaki amaçlara kimler hayır diyebilirler.

Ama tasarıda bu güzel amaçların hemen ardından deniyor ki:

“Tasarı; yerel yönetimleri merkezi idarenin bir uzantısı olmaktan çıkararak kamusal alanı merkezi yönetimle paylaşan bir konuma getiriyor.”

Hemen Osmanlı gelmiyor mu usunuza? Hani ekende biçende yoğ iken yiyende ortağ olan Osmanlı...

Bakın nasıl sürüyor açıklama:

“Önce merkezi hükümetin görev alanı belirleniyor. Merkezi hükümet kısaca; iç ve dış güvenlik, dış politika ve makro kararları alan ve yürüten bir idare olarak tanımlanıyor. Merkezi hükümet bugüne kadar yürütmekte olduğu pek çok hizmeti ‘İl Özel İdarelerine’ devrediyor. Bu yaklaşımla birlikte yerel yönetimler genel bir yetki ile donanıyor. Yasaların açıkça bir kamu kurumuna vermediği tüm yerel nitelikteki hizmetler yerel yönetimler tarafından kendi hizmet alanları arasına alınabilecek.”

Maçka, 14 Haziran 1989

Yavaş yavaş anlaşılmıyor mu?

Merkezi hükümet; yerel yönetimlere daha çok yetki verecek, daha çok alanı onlara bırakacak derken, bizim anladığımız yerel yönetimler değil bu, İl Özel İdaresi... Kısacası gene merkezi hükümetin uzantısı... Özel idarenin başı merkezin valisidir.

İl Özel İdaresi, “eğitim, sağlık ve sosyal yardım, gençlik, spor, kültür ve turizm tarım sanayi ve ticaret, çevre, orman ve ağaçlandırma, bayındırlık ve köy hizmetleri” konularında yetkilerle donatılıyor.

İl Özel İdaresinin genel karar organı il meclisi... İl meclisinde yukarıda saydığım konulara ek olarak ayrıca plan ve bütçe, hukuk, halkla ilişkiler, uzlaşma ve dilekçe komisyonları var.

İl meclisinin üyeleri beş yıl için seçiliyorlar. İl meclisine, belediye başkanları, üniversite temsilcileri, kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarının başkanları ve her ilçeden muhtarların kendi aralarından seçecekleri bir muhtar “fahri” üye olarak katılabiliyor.

Bunlar görüş belirtiyorlar ama oy kullanamıyorlar.

Belediye meclisleri varken bu neyin nesi, kimlerin katılımı? Bu ikilem neden? Bu iki yüzyıllık ikilem...

Kısacası az gittik uz gittik, dere tepe düz gittik; bir de bakıyoruz ki gide gide bir arpa boyu yol gitmişiz. Üstelik ileriye olduğundan da kuşkum var benim... 1930’ların belediye yasası daha ilerici gibi geliyor bana hala...

Yeni tasarı, gene merkezî hükümetin bir bakıma tam denetimini getiriyor, halka güvensizliği gösteriyor. Bu kez belediye meclislerini daha yakından izleyebilecek, gerçekte merkezin uzantısı il idare meclisi... İdare meclisinin adı bile Osmanlıca...

Kısacası, doğrudan demokrasi deniyor ama, gene temsili demokrasi...

Üstelik bir de sıkı denetim...

Neden?

Çünkü geçen yazımda anlattığım gibi, çevremize çizilmiş kareyi kırıp çıkamıyor düşüncemiz...

Bitmedi bu konuda yazacaklarım...

22 Şubat 1999

Kimler Çiziyor Bu Çemberleri?

Çevremizdeki çemberi (giderek çemberleri) çizenler, bize güvenmeyenler...

Kendi insanına güvenmeyenler... Kendi komşusuna, kendi mahallelisine, kendi kentlisine, kendi vatandaşına güvenmeyenler... Güven olmayan yerde sevgi nasıl yeşersin? Hele hele demokrasi nasıl boy versin?..

Bunun en iyi kanıtlarını, elbette önce siyasal yaşamımızda görüyoruz. Bakın partilerimize... Hangi kararları “demokratik” yolla alabilmişler? Hangi partide, tepedeki yönetimin istemediği bir karar alınabilmiş?

Bu çemberleri çizmelerine ses etmemenin suçlusu olan bizler, şimdi bu çemberleri nasıl kırabiliriz?

Usumuzu başımıza toplayıp, bizim olan demokratik haklarımızı başkalarına bırakmayarak!

Demokratik haklarımı kullanamama özürlüsü müyüm? Ya da zor yoluyla mı, demokratik haklarımı kullandırmıyorlar?

Her ikisi de değilse bu durum neyin nesi?

Ya ölü toprağı serili üzerimize, ya ikiyüzlülük ediyoruz, ya da kişiler olarak gelişmemizi tümlememişiz... Peki bu yolda gelişmeyi bu alana hiç inmeden mi öğreneceğiz? Hani oyuncak arabayla oynar gibi mi? Demokrasi diye oyuncak araba mı konuldu önümüze yoksa?

Hele hele beni “temsil” etsinler diye, sözümona seçtiklerimin büyük bölümü, benim sağduyumdan bile yoksunsalar? Çarpılıp gitmişlerse, “temsil” ettiklerini değil, yalnızca kendi çıkarlarını düşünür duruma düşmüşlerse...

Uzun sözün kısası, bu işten kurtuluş, beceriksiz, iyi niyetli olmayan, başkalarının “işte bunu seçin” diye önüme diktikleri “acemi avukatlar”ı “azletmeyi” bilmekle olacaktır...

Şu içinde oturduğunuz ev (iyeliğinizde olsun, kiralanmış olun) bir göz olsa da sizin “yaşama alanınız” değil mi?

Kimse karışabilir mi orayla ilgili kararlarınıza?

Örneğin yatağınızı nereye yapacağınıza, badananızın rengine başkaları mı karar veriyor?

Bir “apartman”da oturuyorsanız, merdiven duvarlarının ne renge boyanacağına kim karışıyor? Yoksa, yaşam alanınız evinizin kapısında bitiyor mu? Kapınızın önüne düşen merdiven sahanlığı da, merdivenin tümü de başkasının mı? Hiç payınız yok mu? Neden karışmıyorsunuz badanasının rengine, ya da temizliğine, şusuna, busuna?.. Korkarım siz evinizin önüne düşen sokağınızın bölümüne de, sokağınıza da hiç karışmıyorsunuzdur. Hele alanınıza, mahallenize, kentinize hiç mi hiç...

Bunu yıllarca önce bir betiğimde de sormuştum, şimdi bir daha soruyorum: Kimin bu sokaklar, alanlar, bu kent?

1 Mart 1999

Kararların Oluşmasına Katılım!

Kararların oluşmasına katılımı sağlayabilmek için yeni örgütlenme biçimi gerekli demiştim ya son yazımda...

Böyle bir örgütlenme biçimi üzerinde bundan çeyrek yüzyıl önce sevgili Tevfik Çavdar’ın bir önerisi üzerine bir küme insan hep birlikte düşünmüştük. Kimi sosyal bilimciler için bile böyle yeni bir örgütlenme biçimi üzerine düşünmek kolay olmuyor. Gene hep o çemberler yüzünden elbette... Örneğin bugün bile yaşananlardan hala ders alamamış sözümona kimi sosyal bilimciler, “falan belediye başkanı olursa bu iş düzene girer” diyebiliyorlar... Üstelik bu düşüncelerini köşe yazılarıyla duyurmaya kalkışanlar, bunun bir düzen konusu olduğunu düşünemeyenler var. En demokratik olmaları gereken kuruluşların, partilerin, doğrudan demokratik olmayan bu düzene uymaya çalışmaları bir yana, aday diye gösterdikleri kişiler de “Şunu şöyle yapacağım!” diye çıkabiliyorlar ortaya... “Kararların demokratik yöntemlerle oluşması düzeninin kurulması için çabalayacağım ve bu düzene şunları önereceğim” diyen yok. Sol partilerden bile... Hele bir sol partiden, “şunu yapacağım, bunu yapacağım” diye ortaya çıkan oldu mu, ya da ondan bu türlü önermeler beklendi mi, ödüm kopuyor... Daha bunu bilemeyen kişi, hem de sol adına, ne yanlışlar yapacaktır bir düşünün...

Ben döneyim sevgili Tevfik Çavdar’ın bir önerme örneğine...

Tevfik Çavdar’ın bu önerisini tartışıp bir arada yaşamayı tasarlayan kişilere, bir kooperatifin küçük bir ilçeyi oluşturacak üyelerine sunduk... Önce onları da bu konu üzerine düşündürttükten sonra, onaylarını alıp kent tasarımını ona göre yaptık.

Bakın çeyrek yüzyıl önce (1973) önerinin nedenlerini nasıl açıklıyordu Tevfik Çavdar:

“... alışılagelen muhtar vb. gibi yasal yönetim modellerinin çağdaş yerleşmelerde yetersiz kaldığı son yıllardaki çeşitli örneklerle ortaya çıkmıştır. Bu yetersizliğin temel nedeni, çağdaş yerleşmelerin birlikte yaşamadan ileri gelen yeni gereksinimlerine, bugünkü yerel yönetim yasalarının ve bu yasaların oluşturduğu örgütlerin cevap verememeleridir. Diğer yandan mevcut yerel yönetim yasaları, birlikte yaşayan bireylerin yönetime aktif katılımını da engellemekte, en azından kısıtlamaktadır. Bunun doğurduğu yabancılaşma (bireyin yaşadığı toplumsal ve fizik çevreye yabancılaşması) konutları çevreden koparılmış akşamdan akşama adeta sığınılan birer barınağa dönüştürmekte ve sonuçta konut, bireyin içinde uyum halinde yaşadığı, mutluluğunu bulduğu bir yer olmaktan çıkıp, sadece bir mülk, üzerinde spekülatif hesaplar yapılan bir meta haline gelmektedir. Böyle dramatik ve ürkütücü bir noktaya gelmemizin gerek ve yeter şartı, konutun ancak çevresiyle var olabileceğini kabul etmektir.

Demokratik katılım, bir yerleşmede yaşayan bireylerin o yerleşim yönetimine herhangi bir aşamada herhangi bir kısıtlamaya uğramaksızın katılması biçiminde genel anlamda tanımlanmaktadır. Sorun bir yerde yönetime katılma şekline indirgenebilir.”

Tevfik Çavdar’ın bu saptamalarının doğruluğu, gün geçtikçe daha çok ortaya çıktı...

Sürecek bu konu...

8 Mart 1999

Komşuluk Yönetiminden Mahalle Kuruluna

Yönetime, belirli zaman aralıklarında yapılan toplantılarda bulunarak, oy vererek katılınamaz doğrudan demokraside...

Yönetime katılım en kabasından şöyle açıklanabilir:

– Kararlara katılım,

– Yönetimin denetlenmesine katılım,

– Mali katılım,

– Bedeni katılım.

Böyle bir katılımın sağlanması, örgütlenme biçimine bağlı... Bunun üzerinde düşünen, öneri geliştiren, Tevfik Çavdar’a göre, her konuttan bir temsilci seçilecektir. Bu temsilci, evin erkeği mi, kadını mı, yetişkin kızı ya da oğlu mu olacak, bu aile içi demokrasiye kalıyor... Ama sorunları, düşünceleri dile getiren biri olmalı...

BLOK YÖNETİMİ

Belli sayıdaki (bir bloktaki ya da sokağın bir kesimindeki 5-6-7) konuttan gelen temsilciler blok yönetimini oluştururlar. Blok yönetimi bloğa ilişkin sorunları ya kendisi çözer ya da üst kuruluşa yansıtır.

Blok yönetimi, içlerinden bir kişiyi, bir üst kuruluşa yollanacak temsilci olarak seçer...

KOMŞULUK YÖNETİMİ

Altı bloktaki (yaklaşık otuz) konutun temsilcilerinin tümünün katılacağı, oy sahibi olacağı bir yönetim birimidir. Otuz konutça seçilen başkanla, altı bloktan seçilip gelen birer temsilci “Komşuluk Yönetim Kurulu”nu oluştururlar.

Bu yönetim kurulu, komşuluk biriminin kendi iç sorunlarını çözümleyecek, komşuluk birimiyle üst kuruluşun ilişkisini sağlayacaktır.

SOKAK YÖNETİMİ

Sokak yönetimi üç komşuluk biriminden oluşur. Bu birimler, bir sokakta ya da çevresindedirler. Başkanı, üç komşuluk biriminin tüm konutlarının temsilcileriyle seçilir... Komşuluk birimlerinin başkanlarıyla, komşuluk birimleri yönetim kurullarının kendi aralarından ayrıca seçecekleri birer kişinin katılımlarıyla yedi kişilik bir kurul “Sokak Yönetimi”ni oluşturur. Sokak yönetimi sokağa ilişkin tüm sorunların çözümleriyle ilgilenecek, çözemediklerini, eleştirilerini bir üst kuruluş olan mahalle kuruluna yansıtacaktır.

MAHALLE KURULU

Tüm mahalle oturanlarınca seçilecek bir başkanla, her “Sokak Yönetimi”nin başkanlarından oluşur, mahalle kurulu... Mahallenin tüm sorunlarıyla ilgilenir...

Bu eklemlenme “Kent Kurulu”na (konseyine deyin isterseniz) dek böylece gider.

Şimdi sorulacaktır: Bugünkü dizge içinde böyle bir örgütlenme biçimi nasıl gerçekleşebilir?

Buna gelecek yazımda değineceğim...

15 Mart 1999

Bugünden

Son altı yazımla, doğrudan demokrasiye, bugünkü seçim yöntemleriyle, kendi içlerine demokrasiyi yerleştirememiş “parti”lerle ulaşamayacağımıza inancımı aktarmaya çalıştım.

Sevdiğim bir söz vardır: Ortaya bir sorun getirip, çözümünü önermiyorsanız sizde de bir sorun var demektir. Böyle de düşündüğüm için öneri de getirdim son yazımda...

Kararlara doğrudan katılmanın, kararların oluşmasında sorumluluk almanın denenmemiş bir yolunu, buna göre eklemlenmeyi önerdim. “Blok Kurulu”, “Komşuluk Kurulu” dedim... “Sokak Kurulu”, “Mahalle Kurulu” dedim... Başka önerisi olan var mı? Bilmiyorum.

Söylemek istediğimin en kısa özeti şu:

Halk doğrudan el koymalıdır kendi işlerine... Kimseyi kendine “vekil” etmemelidir. Varlılar varsıza kilim dokumuyor.

Temsilciliği (milletvekili vb.) ele geçiren, kimin temsilcisi olduğunu unutuveriyor. Milletin vekili olup Ankara’ya gidenler kendi illerinin sorunlarını bile göz ardı etmeye başlıyorlar. Kendi çıkarlarının, ona da pay ayıran çıkar çevrelerinin temsilcisi olup çıkıyorlar. Bu söylediğimin doğruluğunu, şu son günlerin Türkiye’sinde kanıtlamaya bile gerek yok değil mi?

Peki, bu kendi işlerini ele almak nasıl olacak?

Hazır mıyız buna?

Hazır olduklarını sananlar var... Oysa yaşamım içinde gerçekten demokrat oldukları düşünülebilecek beş on kişiyle karşılaşmadım desem yeridir. Bu sözüme karşı çıkmadan önce, kendinizi bir yoklayın bu konuda... Bu işleri okumaktan bilmek yetmiyor. Bilmenin üzerine, uygulama gerekiyor... Gerçekten demokrat olmadan da ne paylaşmayı bilebiliyorsunuz ne de birlikte davranabilmeyi...

Önümüzdeki seçimleri, bütün bunlardan ötürü, hem önemsiyorum hem de önemsemiyorum.

Önemsiyorum... En az zararla çıkalım istiyorum seçimlerden... Hırsızı, iti, kopuğu meclise göndermeyebilmek adına, görece olsa da bir başarı elde edelim... Kimi aklı başında kişileri yollayabilelim oraya, yeter...

Önemsemiyorum... Çünkü asıl yapacaklarımıza başlamak daha önemli... Seçim nedeniyle bir araya gelmişken, neler yapılabileceği konusunda düşünmeğe başlamışken, kimilerini yaşama geçirebilelim, bu daha önemli diyorum.

Çünkü onları yaşama geçirebilmek için “seçilmiş” olmak, yetkili olmak falan gerekmiyor.

Gelecek seçimlerin demokratik yasalarla, kurallarla yapılabilmesi için bugünden yapılacaklar önemli... Bunları gerçekleştirebilip, demokratik haklarımızı kullanmaya başlayalım yeter... Yeter ki yurttaşlık haklarımızın, yaşam oylumumuzun, sorumluluklarımızın bilincinde olalım.

Bugünkü durumda da “Blok Kurulunu”, “Komşuluk Kurulunu”, “Sokak Kurulunu” şimdiden oluşturabilir, sorunlarımıza çözüm arayabilir, tasarılar üretebiliriz. Hiçbir şeyi küçümsemeyelim yeter... Dedim ya, önce kendi sorunlarımızı hep birlikte, doğrudan çözmeye girişebiliriz. Haklarımızı kovuşturmayı tek tek değil, hep birlikte kovuşturmayı öğrenebiliriz.

“Burası Türkiye!” demeyebiliriz...

“Aman bana mı kaldı!” demeyebiliriz...

“Bana dokunmayan yılan...” demeyebiliriz...

Sorunlar bizim sorunlarımızsa, elbette biz uğraşacağız çözümleriyle...

22 Mart 1999

Kirlenmek

Seçimlerden önce, seçimlerle ilgili yazmak istediklerime öncelik verdiğim için, kimi günü gününe yazmak istediklerimi yazamadım. Seçim, elbette demokrasinin yolu olduğundan önemli, en önemli konu... Demiştim ya, çevremizi, yaşama alanımızı, seçmelerimizle oluşturuyoruz.

Kendi kendini, çevresini yönetmeye aday olmayan, buna istekli, yetenekli olan kendi çizgisindeki insanlara oy kazandırmak için uğraşmayan, üçüncü beşinci çizgideki kişilerden birini seçmeye razı olan, sonra da onların aldığı, her şeyden önce ona karşı kararların oluşturduğu çevrede yaşamak zorunda kalan insanları bir düşünün... Böyleleri en çok bizde görülüyor.

Seçmeyi bilip bilmemekle ilgili değil mi bu?

Seçmelerimizi, daha çocukluktan, kendi gelecek “perspektif”ine göre yönlendirmeye çalışanlar buna nedendir en çok...

Geçmiş haftalarda üç kez Antalya’ya gittim çağrılı olarak...

Dinleyicilerim daha çok arkeologlar, arkeoloji öğrencileri, az biraz mimarlar, okuyup-yazanlar, bir de yüksekokul, lise öğrencileriydi.

Önce Homer’i anlattım, bir başka gün de Safo’yu...

Dışa vurmaktan kaçınmadığım sevinçle yaptım bu işi...

Bir sevgili öğretim görevlisi:

“Safo, ilk kez bizden birisi olarak anlatılıyor...” dediğinde de amacıma ulaştığımı duyumsadım.

Bize Homer’in İzmirli olduğu söylenmişti elbette... Ne yazık ki, bunu söyleyenlerin bile dillerinin altında şu vardı: Ama o zaman İzmir Türk değildi... Bir başka deyişle, biz Türk olduğumuza göre Homer bizden değildi...

Elbette Homer Türk değildi. Onun gibilerinin Türk ya da başka bir ulustan olması olası mı? Ulus mu vardı o çağlarda hem... Önemli olan benim ondan olmam, benim coğrafyamdan, iklimimden olan bu insanoğlunu, kendimi ondan sayarak seçmem... Savaşı “lanet”leyen Homer’i, benim insanım olarak seçmem... Kendimi ona yakıştırmaya çalışmam... Önemli olan sevgiyi, sevinci dillendiren Safo’yu, üç sokak ötede oturan, dövüşü kavgayı sevmeyen, her şeyi insanlığına sarınarak değerlendiren insanı, içinde oluşmak istediğim çevremin insanlarından biri olarak seçmem...

Önemli olan Yaşar Kemal’in bütün güzel insanları Çukurovalı sayması... Bütün güzel insanların benim çevremde olmaları...

Çevremin insanlarını seçemedim mi, yabancılaşıyorum çevreme... Kültürüm kirleniyor...

Topraktan, sudan, havadan önce ben kirleniyorum.

Ben kirlendim mi, kirli ellerimle, yüreğimle kirletmediğim şey kalmıyor.

Bütün bayramlar kutlu olsun...

29 Mart 1999

Dergiler

Her ayın ilk günü, iskeledeki gazetecimize özel bir süre ayırıyorum. Sergenlerdeki her daldan dergilere göz atıyorum... Kimilerini karıştırıyorum, kimilerini alıyorum.

Ortaokul çağımda, üç ağabeyimle bölüşmüştük dergileri... Her birimiz bir başka dergiyi alıyorduk. Böylece hepimiz bütün dergileri okumuş oluyorduk. Topu topu o sayıdaydı dergiler...

Şimdi, ne çok dergi var?

Şaşmamak elde değil...

Kısa süre öncesine dek bir, en çok iki mimarlık dergisi vardı örneğin. Şimdi benim izlediğim, konusu salt mimarlık olan yedi dergiyi hemen sayabiliyorum.

Yazın dergileri elbette ayrı bir başlık...

Daha lise yıllarında dergi çıkarmıştı bizim kuşak. Bir avuç arkadaş, elimize geçen üç beş kuruşu bir araya getirip, bütün emeğimizi, çabamızı bu yola koyup çıkardığımız dergiyi, ilk elimize alışımızın mutluluğu anlatılabilir mi? Fırından yeni çıkmış somun gibi koklarsınız dergiyi. Bu kokuyu duydukça da yazasınız gelir...

Her yeni derginin bir “başlarken” yazısı vardır. Onu okurken içiniz titrer... Kaç sayı sürecek?

Derginin satışı, beşinci, altıncı, bilmem kaçıncı sayısının yayımlanmasından sonra oturur ancak. İlk bir-iki sayının, sonradan, yeniden basıldığı olur bu yüzden... Sürmez düşüncesiyle alınmamışlardır çünkü... Hele dergi bir de oturdu mu sevincin sonu yoktur...

Belki de tatmış olduğum bu duygulardan ötürü “amatör” dergilere çok ilgi duymuşumdur hep... Bugünkü dergi çokluğunda daha da çok...

İskeledeki gazetecinin sergenlerindeki bütün dergileri dergiden saymıyorum elbette...

Neredeyse büyük çoğunluğu “pazarlama” işlevinde... Arsa pazarlayanlar, konut pazarlayanlar, bilgisayar pazarlayanlar, kişileri pazarlayanlar, kendilerini pazarlayanlar...

Bu arada yayınladıklarının tümüne ya da çoğuna katılmasam da, amatör olmasalar da inandıkları yolda özenli, düzenli çıkan dergilere de saygı duyarım. Yeter ki ikiyüzlülük etmesinler, söyledikleri inandıkları olsun...

Yazın dergileri içinde, kısıtlı olanaklarla, kendi yağıyla kavrulup çıkanlara sevgim saygım sonsuz... Arkalarını anamala dayamış olanları kotarıp çıkaranların çoğu da bizim arkadaşlarımız. Onlar yüzündendir, çıkan derginin elinin yüzünün düzgünlüğü...

Ama bunların süreceğinden kuşku duyarsınız hep... Bir gün birdenbire çıkmayıverirler...

Önceden bildirmeden... Sorup soruşturursunuz... Yeterince “ilan” geliri yokmuş... Satışı on binin (ne büyük sayı) altındaymış... Çıkaran yayıncılık kuruluşunun yeni İtalyan, Alman vb. ortakları yayının durdurulmasını istemişler... Durmuş işte... Dergilerin pek çoğu yabancı ortaklı... Dışarıda çıkanların uzantıları... Amaçları belki de yalnızca para kazanmak... Ya değilse? Bizdeki anamalcılarda azıcık kendi kültürünü gözetenler var mıdır?

Her yerimize olduğu gibi, bu alana da iyiden iyiye yerleştiler yabancılar...

Yaşasın bizim dergilerimiz! Aman yaşasınlar...

5 Nisan 1999

Yıldönümünde Ceyhun Atuf Kansu

1962 sonu muydu, 1963 müydü, anımsamıyorum. Askerlik görevimi yapmadan önceydi. Yurda, uzun ayrılıktan sonra, yeni dönmüştüm.

Halkevleri Merkezi’nde bir konuşma vardı.

Ceyhun Atuf Kansu demokrasi üzerine konuşacaktı.

Gittim.

“Tek çıkar yol demokrasi” dedi o gün Ceyhun Atuf Kansu...

Sordum:

Okuma yazma yüzdesi?

Karşılık verdi:

Yüzde şu...

Sordum:

Bağımsız istenç?

Üsteledi Ceyhun Atuf Kansu:

“Tek yol DEMOKRASİ.”

Sonra askerlik görevimi yaptım. Sonra anladım ne demek istiyor Ceyhun Atuf Kansu.

Ceyhun Atuf Kansu yavaş yavaş benim de Ceyhun Ağabeyim oldukça anladım nerelerden gelinmiştir buralara...

Gene de, durup bulutların arasındaki aya karşı, Talip Apaydın’a:

“Dünya dönüyor be Talip” diyebilmenin, ne olursa olsun ümit yeşertebilmenin nemenem bir şey olduğunu...

Ceyhun Ağabey Cumhuriyet düşüncesiyle birlikte düşmüştü ana karnına sanki... Birlikte büyümüştü... Yaşamı Cumhuriyet olmuştu...

O Cumhuriyetti...

Daha doğrusu içtenlikle inanmışların bildikleri Cumhuriyetti.

Yaşamı da bunu yansıtıyordu.

Öğretilenlere, kendine karşı, şiiri de...

Kendi yazın geleneğimiz içinde, topluma etki gücüne inandığı için şiir yazıyordu.

Baştan beri okunsun, yayılsın, insanlarla ortak bağ kursun diye de doğrudanlığı yeğlemişti.

Bu doğrudan şiir yaratanını da etkiliyordu elbet...

Şiir onu, özle biçimi buluşturmadan bir yerlere varılamayacağı sonucuna getirirken, yaşamını da etkiliyordu... Yaşamını düşüncesiyle koşutlamaya girişiyordu. Ama böylece Cumhuriyetin gerçek tarihi de onun bedeninde ortaya çıkmaya başlıyordu bir bakıma... Ve o bunu gene doğrudan, gördüğünü yalanlamadan, kendisinden önce olanı biteni görmüşlerin sesini kullanmaktan korkmayacak denli dürüstlükle veriyordu.

Gelin bugün ondan bir bölüm okuyalım.

Şimali Şarkiye Doğru

Allaha ısmarladık Ankara,

Yirmi dokuz mustarip yıldan sonra.

Terk ediyorum artık, Allaha ısmarladık.

Düşüncemin yeşil vadisine güz yağmuru,

Şimdi vatanımda, şimali şarkiye doğru

Pancar ve tütün ekilen bölgelere

Şimali şarkiye gidiyorum...

Lincoln’ün mavi askerleri gibi.

Düşüncemi hayatla birleştirmeye,

Hayatımı vatandaşlıkla birleştirmeye,

Vatandaşlığı vatandaşlıkla birleştirmeye,

Birleşmenin gök bayrağı altında,

Vatandaş olmaya gidiyorum...

Seni ey Ankara, ilk önce seni, sonra İstanbul’u,

Sonra Trabzon’u, İzmir’i, Sivas’ı.

Sonra Süphan Dağına doğru Muş Ovası,

Sonra gökyüzü altında münzevi vatanım,

Vatandaşsız kalmış vatanımı seviyorum.

12 Nisan 1999

Yeni 17 Nisan’lar

Bugün 17 Nisan...

Bugünden yazmalıyım, pazartesi günü okuyacağınız yazımı.

Bugün Köy Enstitüleri günü...

“Köy Enstitüleri Türk eğitimcilerinin ilk orijinal büyük eseri ve köy çocuklarının yaratıcılık destanı olmuştur” diyor Sabahattin Eyüboğlu...

Eğitim öğretim üzerinde azıcık düşünmüş, kimi aşamalarında uygulamasında bulunmuş biri olarak inanıyorum buna...

Ama, ne yalan söyleyeyim, anma törenleriyle, anma yazılarıyla 17 Nisan’ları geçirmek utandırır oldu beni...

Uluslararası tüm deneyleri incelemiş, öğrenmiş, Rousseau’dan Pestollozi’ye bu yolda düşünenleri doğru anlamış olan kişiler, önce bizdeki durumu tanılıyorlar, sonra da bize uygun, özgün bir yol öneriyorlar. Bunlar halklarının kınamasından sakınan, halklarından kopmamış aydınlar... Bilimsel düşünmeyi bilenler... Diyorlar ki:

“Türkiye’nin kalkınması, yüzde seksen olan köylünün yaşama ve üretme yollarının, yeni ekonomi koşullarının değişmesine bağlıdır. Bu ise yalnız okuma ve öğretmekle gerçekleşecek bir iş olmadığı gibi, yalnız okuma yazma öğreten okulun devlet parasıyla yapılmasına, yaşamasına, köylüce tutulmasına yine ekonomi koşulları imkan vermeyecektir.”

Şuncağız saptama bile bugün bize neleri düşündürtebilir... Deneyelim...

Bugün köylerle kentlerin birbirlerine oranları tersine döndü. Nedenleri, gerçekleşmesi, doğal yollardan olmasa da bugünkü durum bu...

O günlerde kırsal kesim için düşünülenlerin geçerlilikleri gene var, ama yeterli değil... Yüzümüzü kente çevirmek bugün daha geçerli, ağırlıklı çözüm olmalı...

Kalkınma, bugün artık yüzde seksen olmayan köylünün değil, kentte yaşayan vatandaşların yaşama ve üretme yollarının, yani ekonomi koşullarının değişmesine bağlıdır.

Bu iş de gene yalnızca okullarla sağlanamaz. Hele artık okumak “varlık düzeyine” bağlıysa... O günlerde kır için düşünülen, üreterek eğitim öğretim, kentli için de düşünülmelidir bugün...

Eğitim, öğretim birbirinden ayrılmadan yeni yollarla yeni kurumlarla kentte denenmelidir. İzlenceleri, yapılarıyla değişmeli, yediden yetmişe yaygınlaşmalıdır...

İnsanlar çalışırken eğitimi, öğrenimi edinebilmeliler.

Öğrenim, eğitim, iş birleşmeli diyordu Köy Enstitülüler, bugün de öyle olmalı...

“Hani Köy Enstitülerine eğitim imeceleri denseymiş...” diyor ya Sabahattin Eyüboğlu... İş içinde “Eğitim imeceleri”ni gerçekleştirmeyi bilmeliyiz.

“17 Nisan”lar, bu yolda yaratılacaklara, yepyeni bir “ahlak”a gebe olmalı.

19 Nisan 1999

Seçimler

Seçimler bitti, herkes şaşkın...

Şaşanlara şaşıyor insan...

Aymazlığın bu kertesine...

“Arkadaşlar, bunca bölünmek olmaz...”

“Dostlar, her beldede en güçlü ilerici aday kimse herkes ona oy versin. Hiç olmazsa seçim sandığında oylarımızı birleştirmeyi bilelim...”

Diyorsun.

“Ah ne doğrusun!” diyorlar. Öyle yapmıyorlar... Hep yaptıkları gibi yapıyorlar... Hep bölük pörçük... Hep paramparça...

Seçimlerden önce dile getirmeğe çalıştım. Gerçekte, elbette herkesin bildiği şeydi: Bu oyunun kuralları bize göre değil!

Sonuç ne olabilirdi ki?

Şimdi küsüp oturulacak mı, üstüne üstlük?

Bu “memleket” hepimizin değil mi?

Şimdi asıl ayma, uyanma, çalışma, inanma günüdür.

Hep birlikte somut projeler üzerinde çalışmalıyız. Bugün “politika” sanılan oyunlara, hokkabazlıklara, yalanlara, söz ebeliklerine düşmeden...

Bizim anlatmamız sözle değil, işle olmalı; somut sonuçlarla olmalı, ürünle olmalı... Sorunlarımıza başkalarının gölgelerini düşürmeden, hiç kimseden destekti, şuydu buydu beklemeden...

Eğitim mi?

Kendimiz çözeceğiz!

Yollarını bulacağız!

Bundan önce bin dokuz yüz kırkların başında devlet kurumlarının desteği görülmüştü. Ne oldu? Gene devlet kurumları eliyle yok edilmedi mi insanımızın eğitim kalkınması?..

Korkmadılar mı?

Korkup da o güzelim çiçekleri soldurmadılar mı?

El birliğiyle, yürek birliğiyle, inanç birliğiyle, daha bilinçli çalışmanın günüdür. Ne olursa olsun koşullarımız, eskisinden daha iyidir.

Sözü bırakıp “akıllı” projeleri tartışalım. Yeterli, akıllı, projeleri tartışa tartışa oluşturalım.

Sevgiyle, inançla uygulamaya girişelim.

“Bu cennet bizim.”

Bu güzel ülke, ancak uyanmış, sevgiyle, bilgiyle donanmış, oyu satın alınamayacak insanlarıyla daha güzel olacak.

Yalnızca bizim ülkemizin, bizim koşullarmıza göre, bizim insanlarımızın yararına çalışacak projelere girişelim.

Tek kezlik “vaat”lerle sözümona “kazanmanın” sonu hemen gelir. Öyle olmadı mı? Devlet kurumlarını ele geçirmişlerken bile becerebildiler mi, aldatıp aldıkları oyları koruyabilmeyi?

İnsanlarımızı oyunu satma çizgisinden kurtarmaktan başka çözüm var mı?

Bakmayın siz... Kimsenin kandığı yok...

Alınan oylara, satın alınmamış sağlam oylara sahip olabilmektir konu.

Bu da tek kezlik, yalanlığı yatsıya varmadan çıkacak “vaat”lerle olmaz...

İnsanca yaşamı kurmanın yolları üzerine kafa patlatmalıyız. Her şeyi insancalaştırmanın, insalcıllaştırmanın yolları üzerine... Bu yolları elbette biz bulacağız... Başkası bizim için buluverir mi?

26 Nisan 1999

“Garanti Belgesi”

Yapı gereçleri (inşaat malzemeleri) üzerine konuşmam istendi bu yılın yapı fuarında.

Konuştum...

Söyleyeceklerim vardı çünkü...

Şunca yıldır söylenmesi gerekenleri söylemekten bıkmamıştım. İnanıyorum ki, bıkıp usanmadan, yinelemeye düşmekten korkmadan, söylenmeli doğrular.

Söylenmekle bir şeyler hemen çözümlenmez elbette... Ama saptanırlar, sınanırlar en azından...

Gerektiğinde ana doğrultu bilinir.

Açık pazar durumuna gelişimizin, neredeyse Abdülhamit dönemindeki çizgilere gerisin geri kayışımızın açıklıkla görüldüğü alandır yapı alanı...

Fuardan önce, yapı gereçleri konusunda bir yarışmanın seçiciler kurulu üyesiydim.

Yarışma;

– nitelikli,

– çevreyi kirletmeyen, – doğaya zarar vermeyen,

– gereğinden artık enerji tüketmeyen-tükettirmeyen, (örneğin biz yapı yaparken İsveç’e göre %230 daha çok enerji tüketiyormuşuz)

– Türkiye’de üretilen,

– ekonomimize, sorunlarımıza ters düşmeyen,

– insan sağlığına kötü etkileri olmayan gereçleri ödüllendirmek içindi.

Başvuran yirminin üzerindeki gereçten, her şeyi Türkiye’de üretilen, sanırım bir tek gereç vardı.

Bugün bile “Marsilya Kiremiti” diyoruz ya... Abdülhamit çağında, tuğlayı, kiremiti bile oradan satın almışız. Toprağı bile satmışlar bize kısacası...

Kereste, örneğin Romanya’dan gelmiş. (Kendi ağacımızı keseceğimize oradan gelsin... Onun karşılığında başka bir dışsatım yapabiliyorsak. Japonlar da böyle yapıyor.) İşte bugün de öyle durumumuz... Öyle şeyler geliyor ki dışardan...

İçerde ürettiklerimiz için de, lisanstı, ortaklıktı, kimi düzenlerle, kucak kucak akıl parası ödüyoruz. Neredeyse Münih’teki nalbur bile bize bir şeyler satıyor. Yakında “üretici” olan kimse kalmayacak ülkemizde... Herkesin kolayına “bakkallık” geliyor. Üç kuruş için ne ülke dinliyorlar ne emek... Ne yerli malı dinliyorlar ne de vatan-millet-sakarya dinliyorlar... Kahve yerine neskafe, gazoz yerine coca-cola, köfte yerine hamburger olmuş ne çıkar, o üç kuruş daha kazansın da... Bir yerden (nereden olursa olsun) bir şeyleri (ne olursa olsun) ucuza alsın, pahalıya satsın; kendisi kısa süre içinde köşeyi dönsün de gerisi ne olursa olsun... Üç gün için köşeyi dönebildiklerini de sanıyorlar bu saflar... Uzağı göremeyenler... Yalnız ben köle olacağım sanki yarın... Bize yalnızca “pazar” gözüyle bakanlar, ülkemizde kendileriyle “rekabet” edebilecek olanları satın almaya başladılar bile... Satın almanın bir yolu da “ortaklık” elbette... Böylece ayıp olmuyor sözümona...

Fuarda, yetkili bir kişi, Türkiye’de kullanılan boyaların yüzde sekseninin hammaddesinin yabancı kaynaklı olduğunu söyledi. Zehirliler mi, radyasyonlular mı, bir soran eden var mı? Köleleşiyoruz... Sağlığımıza ne olup ne olmadığını da hiç bilmiyoruz...

Yapı alanındaki “nitelik” düzeyi için tek sorun “gereç” değil elbette...

Bunu hepimiz doğrudan yaşayarak biliyoruz. Tesisat, yalıtım (doğru dürüst yapılsa en az %40 daha az enerji tüketeceğiz, kentlerimiz daha az kirlenecek), sağlamlık (yüzde kaçının depreme dayanıklı olduğunu bilen var mı yapılarımızın?), dayanıklılık (yeni yapıların ortalama yaşı yirmi beş yıl), temel sorunlarımız...

Bu yazıyı bitirirken bütün içtenliğimle bir şey soracağım:

Örneğin ütü alırken, TV alırken “garati belgesi” soruyorsunuz değil mi? Bir soruşturun bakalım, konut alanlar hiç böyle bir şey soruyorlar mı? Var mı böyle bir şey? Neden yok?

Geçmiş 1 Mayıs kutlu olsun!

26 Nisan 1999

Eskişehir, Odunpazarı, Yeşilefendi Sok. Yeşilefendi evi (müze), 29 Eylül 1983

Dipnot

1- Cengiz Bektaş, Koruma Onarım, YEM (Yapı Endüstri Merkezi) Yayınları, 1992.