Sinan Gündoğar

Kürt
Masalları

Seçki

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah. Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com - e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın – 226

Kürt Tarihi ve Kültürü Dizisi – 1

Kürt Masalları - Sinan Gündoğar

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Stüdyoları

Birinci Basım: Nisan 2003

Kürt
Masalları

Seçki

KÜRT HALK HİKÂYELERİ
VE
MASALLARI ÜZERİNE

Sinan Gündoğar

Yazı kültürü yeterince gelişmemiş toplumlarda sözlü edebiyat, öteki toplumlara kıyasla daha büyük işlevler üstlenir. Toplumların acı, sevinç, özlem, sitem, başkaldırı gibi çeşitli duygularını ve düşüncelerini yansıtan sözlü edebiyat ürünleri, gayri resmi tarihin de en önemli kaynaklarıdır.

Yazılı kültür araçlarına yeterince sahip olamamış bir halk olarak Kürtler, gelişkin bir sözlü edebiyat geleneğine sahip halklardandır. Kürt dili 7. yüzyıldan itibaren yazı dili olarak kullanılmaya başlanmıştır. Kürt dilinde edebi ürenler verilmesi ise 10-11. yüzyıllara denk gelir. Bu yüzyıllarda Botan, Şemdînan, Bedlis, Erdelan Kürt beylik saraylarında Kürt dili, bir kültür dili olarak kullanılmıştır. Ancak Kürt dilinin saraylarda edebiyat dili olarak kullanılmasına karşın Kürtler arasında okur-yazarlık oranının düşüklüğü, sözlü edebiyat geleneğinin daha fazla gelişmesini sağlamıştır. Sözlü edebiyat ürünlerini günümüze ulaştıran dengbêjler (ozanlar), çîrokbêjler (hikâye anlatıcıları), stranbêjler (halk şarkıcıları); halkın belleği görevini üstlenmişlerdir.

Bu kitabın hazırlanmasının temel düşüncesi, halkın belleği olan kişilerin anlattığı Kürt halk hikâyeleri ile masallarından kimi örneklerin yalnız Türkçe bilen okuyuculara ulaştırılmasıdır. Kimi yönlerden derleme niteliği taşısa da, bu çalışma asıl olarak bir çeviri kitaptır. Çünkü eserler üretildiği dilden farklı bir dile çevrilmiştir. Kürtçe’den Türkçe’ye aktarmada kimi güçlüklerle karşılaşıldı. Özellikle Kürt dilindeki benzetmelerin anlamlarının Türkçe’ye çevrilmesinde hayli zorluklar yaşandı. Kendi dillerinde yerli yerine oturan benzetmeler, yaşam tarzının farklılığı ve içinde bulunulan koşullar yüzünden kimi zaman çok basit ya da ilkel kalabildi. Buna rağmen, tarıma ve hayvancılığa dayalı bir yaşam tarzının hüküm sürdüğü bir coğrafyada güzel kızların “bir yaşındaki oğlak gibi körpe”, yeni yeşermiş, çok güzel kokulu, küçücük bir tür kavun olan “şimamok gibi güzel kokulu” nitelemeleriyle anlatılması kaçınılmazdı. Ancak bu benzetmelerin Türk okuyucular için neler çağrıştıracağı merak konusudur.

Kitap, Kürt halk hikâyeleri ve masalları beş ayrı bölüme ayrılarak oluşturuldu. Birinci bölüm için, aşk konulu halk hikâyeleri seçildi. “Halk hikâyesi” tanımının kullanılmasında kimi güçlükler de yaşandı. Çünkü Türk edebiyatında nazım-nesir birlikteliğiyle oluşturulan ve “halk hikâyesi” diye adlandırılan tür, Kürt edebiyatında aşk temalı ise “destan”, kahramanlık temalı ise “şer” adıyla anılıyor.

Kitaptaki ilk dört metin, Kürt aşk hikâyelerinden önemli örnekler. Ancak bu eserlerin seçiminde başka ölçütler de kullanıldı. “Mem û Zîn” Kürt halk hikâyelerinden söz edildiğinde “olmazsa olmaz” denilebilecek eserlerden biri olduğu için kitaba alındı. Mem û Zîn, Memê Alan adlı halk hikâyesinin halk arasında yaygın olarak bilinen versiyonlarından birini oluşturuyor. Bu eserin halk arasındaki anlatımı ile Ahmedê Xani’nin “Mem û Zîn”i arasında farklılıklar bulunmaktadır. “Fatima Salih Ağa” adlı halk hikâyesi ise, Kürtlerin kırsal yaşamından ayrıntılar içermesi yönünden seçildi.

Bu bölümdeki metinlerin seçiminde, kişilerin ve diyalogların çarpıcılığının yanı sıra, karakterlerin temsil ettikleri kesimleri, azınlıkları örneklemesine de dikkat çekildi. “Seyrê” adlı halk hikâyesindeki gayri Müslim kendine sığınanlara ihanet eder, ihanetin simgesidir. “Metran Îsa”da birbirine kavuşmak için kendisine sığınanları canı pahasına savunan da bir gayri Müslimdir. Bu da Kürtler arasında çeşitli dinlere inanan insanların kalıplarla değil de farklı şekillerde yansıtıldığının bir göstergesidir. Aynı gösterge, ikinci bölüm olarak değerlendirilebilecek “kahramanlık hikâyeleri”nde yer alan “Dewrêşê Evdî”de de bulunuyor. Çünkü Kürt ve Arap Müslüman aşiretler arasındaki bir çatışmada Kürt aşiretinden iyilik gördüğü için onların savaşına katılan kişi de bir zîdî (Yezidi)’dir. Bir diğer kahramanlık hikâyesi olan “Nuho ile Kalo” ise, aşiret geleneklerinin ayaklar altına alınması ve keyfiliğin, zorbalığın doğurduğu sonuçların işlenişiyle tercih edildi.

Kürt halk edebiyatında çokça işlenmiş olan dini tema da, Feqiyê Teyran adlı Kürt şairi için halk arasında anlatılan bir öyküyle örneklendi. Halk hikâyeleri aracılığıyla dini öğütlerin sunulması da Kürtler arasında yaygın bir gelenek olarak çıkıyor karşımıza.

Kürt masallarından söz edildiğinde göz ardı edilemeyecek bir karakter olan Mîrze Mihemed, önemli bir tiptir. Mîrze Mihemed bir prens olmasının yanı sıra, girdiği kılıklar ve dış görünüşüyle Türk masallarındaki Keloğlan tiplemesini andırması yönüyle ilgi çekicidir. “Sığırtmacın Oğlu ile Vezirin Kızı” adlı masal ise, dünya masallarında yoğun olarak işlenen “zengin prens ve fakir genç kız” kalıplarını tersyüz eden bir örnek. Bu masaldaki “kadercilik anlayışı” da Kürtlerdeki din olgusunun ağırlığını alttan alta hissettiriyor.

Kitabın son bölümü ise, fabl örneklerinden oluşuyor. Önceki eserlerden daha kısa olmalarından ötürü dört farklı fabla yer verildi. Bu fabl örneklerinde, insanların özlemleri, sitemleri, olumlu ya da olumsuz davranışlarının sonuçları gibi temalar işleniyor.

Kitaptaki eserlerin seçiminde farklı kaynaklara başvuruldu. “Mem û Zîn”, “Fatima Salih Ağa”, “Seyrê”, “Feqiyê Teyran”, “Nuho ile Kalo” adlı örnekler, “Mardin Yöresinde Anlatılan Halk Hikâyeleri” adlı basılmamış tezim yeniden gözden geçirilerek hazırlandı. Bu halk hikâyeleri, Mirado, Mihemed Aliyê Mitirb (Kercosê), Silo Koro gibi mitirb (enstrüman eşliğinde müzik yapan Çingene müzisyenler) ve dengbêjlerin (enstrümansız eserler veren ozanlar) anlatımlarına dayandırılarak oluşturulmuştu. “Metran Îsa” ve “Dewrêşê Evdî” ise, Salihê Qubinî, Şakiro ve Erivan radyosunun dengbêj kayıtları ile kimi dergilerdeki yazılı metinlerin karşılaştırılmasının ürünleri.

Masal ve fabl örneklerinin seçiminde, halk arasındaki eksik anlatımlarla karşılaşıldığı için kimi yazılı kaynaklar da incelendi. Feqi Hüseyin Sağnıç’ın Çirokên Kurdî, Kürt Enstitüsü’nün yayınladığı Zargotin ve Çirokên Gelerî gibi kitapların yanı sıra, “Rewşen”, “Jiyana Rewşen”, “Nûdem” gibi kimi dergiler de tarandı. Halk arasındaki anlatımlar ile metinler karşılaştırılarak, daha derli toplu bir çevirinin yapılmasına çalışıldı.

Kitapta yer alan isimlerin orijinallerinin tercih edilmesinde, Türkçe yazım kurallarındaki “Türkçe dışında yer alan, ancak Latin alfabesiyle yazılan farklı dillerdeki özel isimlerin kendi dillerindeki yazımlarıyla kullanılacağı, farklı alfabelerle yazılan dillerdeki özel isimlerin ise okunuşuyla yazılacağı” kuralı esas alındı. Kürtçe’nin de uzun yıllardır Latin alfabesiyle yazılmasından dolayı Kürtçe kişi ve yer isimleri orijinalleriyle kullanıldı. Ancak Kürtçe’de kullanılan “x (ğ ve h arasında bir ses), q (Arapça’daki kaf’ı karşılayan ve Türkçe’de kalın k olarak adlandırılabilecek bir ses), i (Türkçe’deki ı sesi), î (Türkçe’deki i sesi), ê (Türkçe’deki e ve i arasında bir ses), w (Türkçe’deki v sesi), v (Türkçe’deki v ile f arasındaki bir ses) harflerinin geçtiği kimi kelimelerin okunuşları parantez içerisinde verilmiştir. Ancak isim tamlaması şeklinde kurulan ve tamlayan tamlanan şekli Türkçe’den farklı olan kimi Kürtçe kişi isimlerinde orijinal hali olduğu gibi bırakılmıştır.

Son olarak da kitapta seçilen dil ile ilgili bir konuya değinmekte yarar var. Kuşkusuz her yazarın masalları, halk hikâyelerini ele alış biçimi farklı olacaktır. Ancak tercih edilecek dil ve üslup konusunda iki temel anlayışın olduğu söylenebilir. Birincisi, eseri derlendiği biçim ve anlatımla, başka bir deyişle “masal dili”yle yazıp bir kaynak eser oluşturmaktır. İkincisi ise, eseri şiirsel ve kişisel bir üslupla yeniden yaratarak sunmaktır. Bu kitapta birinci yöntem kullanılmıştır. Çünkü Kürt halk hikâyeleri ve masallarının kaynak eser niteliğiyle yayınlanması, daha öncelikli bir iş olarak görüldü. Ancak eserin çeviri kokmaması, akıcılığın sağlanması özellikle de halk hikâyelerindeki nazım bölümlerinin taşıdığı ahengi sunabilmek için bir işbirliğine gidildi. Kitabın redaksiyonu ve nazım bölümlerindeki şiirselliğin sunulmasında yardımlarını esirgemeyen Şair-Yazar Sennur Sezer’e; kitaplarından yararlanmama izin veren İstanbul Kürt Enstitüsü Başkanı Hasan Kaya’ya, kimi masal örneklerinin bulunmasında yardımlarını esirgemeyen Müslüm Yücel ve Adar Jîyan’a teşekkür ederim.

Eylül 2002, İstanbul

Mem û Zîn

Günlerden bir gün cinler şahı dünyadaki tüm cinleri toplayıp bir meclis kurmuş. Sonra cinlere sormuş: “Ey cinler aranızda bugüne kadar birbirine yakışan, güzellikte birbirini tamamlayan, birbirine uygun olan iki başı bir yastıkta gören var mı?” Meclistekiler birbirlerine bakmışlar, ama bir şey söyleyememiş suskun kalmışlar. Cinler şahı olumlu-olumsuz bir cevap alamayınca sorusunu üç kez tekrarlamış. Dördüncü kez, ‘birbirine uygun iki yaratık görüp görmediklerini’ sorduğunda, Marus adlı cin, “Ben birbirine yakışan, güzellikte birbirine denk iki insanı biliyorum, gördüm şahım!” demiş. Cinler şahı, “Ey Marus, bir söyledin pir söyledin. Ama eğer göstereceğin kişiler birbirlerine yakışmazsa Allah adına ant olsun ki, kelleni eline veririm,” diye kükremiş. Cin de, “Buyruğun başım üzre şahım! Eğer söyleyeceğim insanlar aradığınız özelliklerde değilse, celladınız kellemi koparsın. Bu başım Memê Alan ve Stîya Zînê için kurban olsun,” diye karşılık vermiş. Sonra adını andığı kişileri anlatmış: “Uçmayı yeni öğrenmiş bir yavru güvercindir Stîya Zînê. Mîr Zeydîn’in bacısı, Qeretajdîn’in amca kızıdır ve Cizîra Bota’da (Botan bölgesindeki Cizre şehrinde) yaşar. Mem ise, yüz seksen şehre hükmeden Alan Bey’in oğludur. Memleketi Yemen’dir.”

Cinler divanında bunlar konuşuladursun biz haberi Mem ve Zînê’den verelim. Cuma akşamı olduğu için Zînê bütün hizmetçi ve cariyelerine izin vermiş. Bir tek Guleyişan adlı cariyesini bırakmış yanında. Ona, “Ey Guleyişan, çoktandır halama gidip eğlenmedik. Bugün nasılsa bütün cariyeler, hizmetçiler izinli, biz de halamı ziyaret edelim,” demiş. Guleyişan, “Ey hanımım! Sen ne zaman bir şey önerdin de ben kabul etmedim ki. Yol hazırlığımızı yapayım da, halanın evine gidelim,” diye karşılık vermiş.

Sonra da fanusu hazırlayıp kapının önüne gelmiş. Zînê kalkmış, güzel bir elbise giymiş, gözlerine sürme çekmiş. O sırada cinlerin marifetiyle Zînê’nin üzerine uyku çökmüş. Cinler de Zînê’yi kollarından tutup Yemen’e Mem’in odasına götürmüşler. Zînê tatlı uykusundan uyandığında şaşırıp kalmış. Bulunduğu odanın bir yanında iki gümüş diğer yanında iki altın lamba görmüş. Odanın ortasında mücevher bir yatak varmış, yatakta yakışıklı bir beyzade yatıyormuş. Beyzadenin yüzünün aydınlığı gümüş ve altın lambaları gölgede bırakıyormuş. Zînê, bir değil bin gönülle sevmiş beyzadeyi.

Mem de o sıra uyanmış. Başını yastığından kaldırdığında kapısının önünde bir yavru ceylanı, cennetten yeryüzüne inmiş bir huriyi ayakta dikilir görmüş. Mem’in de gönlü akmış Zînê’ye. Bin can ile sevmiş onu. Sonra bir kuşku düşmüş içine: “Ya Rabbi! Dünyada böyle şey görülmüş mü? Ben çocuk muyum ki, beni kandırmak için birisi kızını süsleyip püsleyip bana göndermiş. Bey’in oğlunu böylece kendine damat edinmeyi kurmuş. İşin aslını anlamanın tek yolu var, bir sorayım kimin nesidir öğreneyim,” demiş kendi kendine. Sonra da şöyle seslenmiş Zînê’ye: “Ey dilber! Anan, baban beni çok kızdırdı. Ben çocuk muyum ki seni bezeyip kandırasın diye bana gönderdiler?” Zînê bu sözleri işitince, “Vay başıma!” demiş. “Ben Botan Miri’nin kızkardeşi Zînê olayım da, benim için böyle bir şey söylensin. Bu dünyada ne işim var bu aşağılamadan sonra!” Ve şöyle cevaplamış Mem’i: “Sen neler söylüyor ne yalanlar uyduruyorsun? Burada ne işin var? Eğer hemen bu yataktan kalkıp gitmezsen, Allah’a ant olsun ki Botan askerleri ve korucuları kelleni eline verir.” Mem, kızın odayı kendi odası sandığını anlamış. Hemen, “Sen bu odanın senin olduğunu düşünüyorsun, ben de odanın bana ait olduğunu söylüyorum,” demiş. “Hangimiz haklı anlamak kolay. Gel sen de yatağın üzerine otur, sonra da cariyelerimizi, hizmetkârlarımızı çağıralım. Kimin hizmetkârı, cariyesi cevap verirse oda onundur. Hizmetçisi cevap vermeyen evsahibinin yanına gelmiştir.” Zînê bu öneriyi kabul etmiş. Gitmiş yatağın üzerine oturmuş. Cariyesini çağırmış:

“Sırdaşım, dert ortağım, Guleyişanım, can yoldaşım

Hadi dedim sana avluya bir fanus çıkar hanımına

Sonra yan gel yat, sohbet et, ne istersen yap, keyfine bak

Nerde kaldın körolmayası Guleyişan avlu bu kadar mı uzak”

Zînê cevap alamayınca, Memê Alan hizmetkârını çağırmış:

“Bengîn’dir babamın sadık emektârı

Ondan sorulur evin beş yüz hizmetkârı

Bambaşkadır beyinin gönlünde yeri

Pişirip bir kahve getirsin beri”

Bengîn hemen kahveyi hazırlayıp kapının önüne gelmiş, odaya girmek için izin istemiş. Mem, “Ey Bengîn, beyinin çok aziz bir misafiri var odada. Kahveyi kapıya bırak da git,” diye cevap vermiş hizmetkârına. Sonra da Zînê’ye, “Şimdi söyle bakalım oda kiminmiş?” diye sormuş. Zînê de, “Cevap veren senin hizmetkârın olduğuna göre oda da senin. Demek ki ben senin yanına gelmişim,” diye karşılık vermiş. Mem, bunun üzerine, “Allah bizi birbirimize layık gördü ki bizi birbirimizle buluşturup görüştürdü. Bu akşam ikimiz iki kardeş gibi temiz yürekle birlikte kalalım. Sabah kalktığımızda imamı çağırtır, nikâhımızı kıydırırız. Sen benim olursun, ben de senin,” demiş.

Gecenin geç saatlerine kadar oturmuş, konuşmuşlar. Parmaklarındaki yüzükleri birbirlerine vermişler. Uykuları gelince, Mem, duvarda asılı duran kılıcı alıp, “Bu kılıcı aramıza koyacağım. Eğer bu akşam senin gönlünden haram istekler geçerse, bu kılıç seni; benim gönlümden geçerse beni öldürsün. İkimiz de bütün saflığımızla uyuyup sabaha çıkarsak, zaten nikâhımızı kıydırıp evleniriz,” demiş. Sonra da başlarını yastığa koyup yan yana uyumuşlar.

Cinler şahı ile etrafındaki cinler onları seyrediyormuş. Bazı cinler Zînê’nin daha güzel olduğunu söylemiş, bazılarıysa Mem’in. Ay ile güneşi yan yana koymuşçasına hangisinin güzelliğinin daha üstün olduğuna karar verememişler. Yaşlı bir cin bu tartışmalara noktayı koymuş: “Ey cinler! Zînê’nin güzelliğinden Mem’in yakışıklılığından bize ne? İkisi de birbirine denk. Allah ikisini de birbirine yakışacak şekilde yaratmış. Kalkın Zînê’nin kolundan tutun da onu Cizre’deki odasına götürelim.” Oradaki bütün cinlerle cinler şahı bunu kabul etmişler.

Sabahleyin gün ışımaya başlayınca Mem, eliyle yatağı yokladığında kılıca değmiş, ancak yatağın öbür yanı boşmuş. “Yarabbim! nedir bu başıma gelen?” diye söylenmiş kendi kendine. “Düş gördüm desem düş değil bu, hayal değil, cin peri işi değil. Çünkü onun yüzüğü benim parmağımda, kılıç da yatağımın ortasında.”

Mem ayağa kalkmış odanın içinde bir o yana bir bu yana dolanıp durmuş. İçten içe yanmış tutuşmuş. Çığlığı yeri göğü tutmuş, gönül yarasıyla ağlamaktan gözleri kan çanağına dönmüş. Sonunda hizmetkârını çağırmış. Bengîn hemen kapının önünde belirmiş, Mem’in buyruğunu beklemiş. Mem, “Dün gece benim yanımdaki kız nereye gitti?” diye sormuş. Bengîn, “Ey aziz beyim, dün gece ben senin odana girmedim ki senin yanında kim var göreyim. Gözüne görünen cin miydi, peri miydi, ben nereden bileyim?” diye karşılık vermiş. Mem, öfkeyle, “Ben anlamam. Sen hizmetkârımsın, sürekli kapının önündesin. Cin de, peri de olsa giderken kapıdan çıkıp senin önünden geçmiş olmalı. Gidip getirirsen ne âlâ, getirmezsen sana ne yapacağımı görürsün,” diye bağırmış hizmetkârına. Mem’in hiddetinden korkan Bengîn, “Eğer bir yalanla kendimi beyin elinden kurtarmazsam başımı kesecek,” diye düşünüp, “Beyim, izin ver şehri bir dolaşayım. Eğer gece şehirden ayrılmadıysa cin de olsa, peri de olsa bulur getiririm,” demiş. Mem, “Onu bulup bana getirmen için sana yarım saat izin, yoksa sen bilirsin,” diye karşılık vermiş.

Bengîn, dışarıya çıkmış, “On beş yıldır bu evde çalışıyorum. Bir gün olsun kimse bana bir haksızlık yapmadı, aşımı ücretimi eksik vermedi. Buradan çekip gidip evimin yurdumun yolunu tutsam Mem’in babası kızacak, ‘Ne nankör bir hizmetkârmış. Madem gidecekti, bari helallaşıp vedalaşıp gitseydi,’ diyecek. En iyisi Mem’in babasına gidip Mem’in başına gelenleri ona anlatayım, helallaşıp vedalaşayım, ondan sonra memleketime giderim,” diye düşünmüş.

Bengîn, Alan Bey’in odasının kapısına gelmiş. Şafak vaktinde, seksen yaşındaki Alan Bey’i, elindeki ibrikle abdest almaya hazırlanırken görmüş. Selam vermiş. Alan Bey de, Bengîn’in selamını alıp hemen sormuş: “Bengîn oğlum, ne derdin var da, sabahın bu saatinde odamın kapısına kadar geldin. Biri sana haksızlık mı yaptı, paranı eksik mi verdi?” Bengîn de, “Yok beyim. Siz sağ oldukça, kimse benim paramı pulumu eksik veremez, kimse bana haksızlık edemez,” diye cevap vermiş ve eklemiş: “Ben Mem’in durumunu sana anlatmak için geldim. Bilmiyorum, Mem’in gözüne cinler mi, periler mi görünüp aklını başından aldı? Bana, ‘Gidip o kızı bulup getirirsen ne âlâ, bulmazsan senin kelleni uçururum,’ diyor... Ben Allah’ın biçare bir kuluyum, nereden bulup getirebilirim cini, periyi. Eğer izin verirsen, evime dönmek istiyorum.” Alan Bey, “Bengîn oğlum. Sen on beş yıldır evimde dürüstçe çalışıyorsun. Doğrulukla çalışan, insanın oğlundan yeğdir. Ben Mem’i kovarım yine de seni bırakmam. Gel gidelim Mem’in yanına da, onu yatıştırmaya çalışalım,” demiş.

Alan Bey, ibriği odaya bırakıp, giyinmiş. Sonra Bey önde, Bengîn arkasında düşmüşler yola. Mem’in odasına gelmişler, girmişler içeri. Babası Mem’in durumunu görünce çok şaşırmış. Mem, yalınayak odanın bir yanından öbür yanına gidip geliyor, feryadı gökleri tutuyormuş. Gönül yarasıyla Mem’in yüreği ne kadar yanmış, derdi ne kadar artmışsa, Alan Bey’in yüreği bin kat daha fazla yanmış, derdinden aklı başından gitmiş. Mem’e demiş ki:

“Canım, ciğerparem Memê Alan

Başına geleni hepimiz yaşadık bir zaman

Yüz seksen şehrin hükümdarıdır baban,

Ağaların beylerin kızıdır sana layık olan”

Alan Bey, ne yapmış ne etmiş ne söylemişse oğlunu yatıştıramamış. Mem, yataktaki kılıcı ve parmağındaki yüzüğü göstererek, gördüklerinin hayal olmadığını, anlattıklarının hepsini yaşadığını söyleyip duruyormuş. Alan Bey son çare olarak oğluna demiş ki: “Oğlum bana on beş gün izin ver. Emrimin altında ne kadar şehir varsa, oralarda bulunan falcılara haber salayım, remil atıp fal açsınlar, imamlara haber salayım, Kuran’a ve din kitaplarına baksınlar. Eğer Cizîra Bota diye bir yeri bulurlarsa, ister savaşla, ister parayla, isterse malla mülkle, her ne yolla olursa olsun, o kızı oğluma alırım.” Mem, “Sevgili babacığım, ben seni on beş gün nasıl beklerim? Yaşasam yaşasam on beş gün yaşarım, sonra da bu dertten kahrolup ölürüm. Sana ancak bir hafta süre tanıyabilirim,” demiş.

Alan Bey, hükmettiği şehirlere, oralardaki falcı ve imamlara haberler göndermiş. Onlardan cevap beklemiş. Yedinci günün sonunda Mem, herhangi bir cevap alamayınca babasının yanına gidip demiş ki: “Bana hayırlı bir haber ver diye seni yedi gün bekledim. Verdiğim süre de sabrım da tükendi. Hâlâ bana bir şey söylemedin. Baba yalvarırım sana, söyle Cizîra Bota’nın yerini öğrendin mi?” Alan Bey, “Oğlum! Yedi gündür, hükmettiğim bütün şehirlere, köylere haber saldım, falcılar fal açtılar, imamlar kutsal kitaplarına baktılar, ancak kimse Cizîra Bota adlı bir yeri bulup tarif edemedi,” diye cevap vermiş üzüntüyle. Mem de, “Öyleyse benim yaptıklarımdan incinip gocunma, bana darılma artık baba, kararıma üzülüp, alınma. İzninle Cizîra Bota’yı aramaya gitmek istiyorum,” demiş. Alan Bey, “Ey oğul, bey oğul...” diye önlemeye çalışmış onu: “Eğer baba sözü büyük öğüdü dinlersen gitme derim, ancak kendi bildiğini işleyeceksen sana diyecek lafım yok.” Mem, “Başka çarem yok baba. Eğer gitmezsem, bu dertten kahrolur ölürüm, gitmem daha hayırlıdır,” diye cevap vermiş.

Mem, Bengîn’e iki at hazırlamasını buyurmuş. Bengîn de, hemen söyleneni yapmış. Mem bir ata, Bengîn ötekine binmiş. Yola çıkmaya hazırlanmışlar. Alan Bey, Mem’e şöyle seslenmiş:

“Oğlum, Mem’im, öfkeyle kabarıyor yüreğim

Babanın saçı sakalı, ananın saçı perçemi ağardı

Eğer bırakıp gidersen bu iki kocamışı

Biz de ardından ölürsek özleminle

Issız kalacak Yemen’in tacı tahtı

Eğer sen, terk edersen ananı babanı

Botan’daki kızdan alama muradını”

Mem ile Bengîn tam yola çıkacaklarken Mem’in annesi olanları duyup gelmiş ve oğluna şöyle ilenmiş:

“Mem’im, biriciğim, yanıyor yüreğim

Eğer gidersen ananı babanı bırakıp bir başına

Biz de dayanamayıp ölürsek hasretine

Kime kalacak bu kasırlar, bu konaklar kalacak kime

Ana sözü dinlemez de terk edersen bizi bu halimizde

Stîya Zînê’yle muradına ereme”

Mem ana baba öğüdüne kulak asmamış. Annesi Mem’le konuşurken, Alan Bey, kim var kim yok toplamış, Mem’in gitmesini engellemek için danışmış. Hep birlikte şöyle bir karar almışlar: “Mem’le birlikte bin süvari yola çıkacak, her saat başı atlılardan yüz tanesi geriye dönecek. Mem yalnız başına kaldığı zaman belki aklı başına gelir. Mem’in yanında kalanlarsa bir daha bu şehre dönemeyeceklerdir.”

Şehir çıkışında, bin süvari Mem ve Bengîn’e yetişmiş. Her saat başında yüz süvari geri dönmüş. On saat sonra yolda ikisi dışında kimse kalmamış. Mem, içinde yanan aşkın ateşiyle hiçbir şey fark edememiş önce. Biraz kendine gelir gibi olduğunda, “Bengîn, bizimle birlikte birçok atlı yola çıkmamış mıydı? Nereye gittiler?” diye sormuş. Bengîn de, “Haklısınız beyim. Bizimle birlikte birçok süvari yola çıktı ama her saat başı yüz süvari geri döndü. On saattir yolda olduğumuz için yanımızda kimse kalmadı,” diye cevap vermiş. Mem, “Bengîn! Senin de evin, çocukların var. Sen de dön. Çocuklarının günahını boynumda taşımayayım,” demişse de, Bengîn, “Yok beyim. Dünya durdukça, sen benim beyimsin, ben de senin hizmetkârınım. Asla senden ayrılmam,” diye karşılık vermiş.

Bir iki saat daha devam etmişler yollarına. Yaşlı bir adama rastlamışlar. Selamlaşmışlar. İhtiyar, “Ey delikanlılar, hoş gelip sefalar getirdiniz! İyi insanlarsınız belli, kimlerdensiniz? Nereden gelip, nereye gitmektesiniz?” diye sormuş. Mem, “Dede, biz tüccarız. Birkaç koyun almak için geldik buralara,” diye cevap vermiş. Yaşlı adam, “Yok oğlum, yok. Sen tüccar falan değilsin. Koyun keçi için değil, bir gönül derdi yüzünden yola düşmüşsün. Yazık ki hiçbir zaman amacına ulaşamayacaksın. Çünkü ana babandan beddua almışsın. Bil ki ana ve babaların bedduası kabul olur. Eğer bu yaşlı dedenin öğüdünü dinlersen, buradan evine geri dönersin,” demiş. Mem, bu sözler üzerine içini çekip demiş ki: “Yok dedem, başka çarem yok. Ben amacıma ulaşsam da ulaşmasam da gitmek zorundayım. Gitmezsem bu dertten kahrolup ölürüm.” İhtiyar da, “Eğer benim sözümü dinlemezsen keyfin bilir,” deyip vedalaşmış.

Yaşlı adamdan ayrıldıktan sonra dur durak bilmeden sürmüşler atlarını. Gide gide bir tarlaya varmışlar. Tarlaya atlarıyla girmişler. Oradan biri, “Hey! Önünüze baksanıza, deli misiniz nesiniz tarlanın içinden geçiyorsunuz!” diye bağırmış. Mem Yemen çöllerinden geldiği ve tarlanın ne olduğunu bilmediği için adamın neye sinirlendiğini anlayamamış. Çiftçi, onun boş boş etrafına bakındığını görünce, “Görmüyor musun, karpuzların hepsini ezdin,” diye bağırmaya devam etmiş. Karpuzun ne olduğunu, değerini bilmeyen Mem, hemen çiftçiye birkaç altın vermiş. Altınları gören köylü sevinçten deliye dönmüş, ne yapacağını bilememiş. Mem, köylüden bulundukları yerin neresi olduğunu sormuş. Çiftçi, “Cizîra Bota...” yanıtını verince, kendi kendine: “Evi yıkılmayası babam yüz seksen şehre hükmeder. Yedi gün boyunca Cizîra Bota’nın yerini tarif edecek birini bulamadı. Oysa ben iki günün sonunda Cizre’ye ulaştım,” demiş. Sonra da bir avuç dolusu altını çiftçiye müjdelik vermiş.

Yollarına devam edip Cizre sınırındaki bir bahçeye girmişler. Akşama doğru, bir grup atlı bahçede konaklamış. Atlıların önünde, Bekir adlı biri varmış. Bu adam arkadaşlarınca Beko diye çağrılırmış. Beko, atlıları geri gönderdikten sonra Mem ve Bengîn’e yaklaşmış. Selamlaşmışlar. Beko, “Ey aziz misafirler, hoş geldiniz! Söyleyin kimlerdensiniz, nereden gelip nereye gidiyorsunuz?” diye sormuş. Mem de, “Tüccarız. Kendimize birkaç koyun almak için geldik,” diye cevap vermiş. Beko, “Vallahi hiç tüccara benzemiyorsunuz ya, öyle olsun bakalım. Nasıl olsa işin içyüzü anlaşılır,” diye iç geçirmiş. Sonra onları evine davet etmiş. Mem, “Davetin için sağol amca,” demiş. “Sana birkaç soru sormak istiyoruz.” Beko, “Sorun bakalım,” diye cevap vermiş. “Allah için söyle. Bu memlekette insan sığınmak isterse, hangi eve gidebilir?”

Beko Mem’i, “Doğrusunu istersen, her amaca göre gidilecek ev ayrıdır,” diye yanıtlamış. “Eğer siz çay ve kahve arıyorsanız, buraların beyi Mîr Zeydîn’in evine gideceksiniz, eğer fitne ve fesat arıyorsanız bu Bekir amcanızın evine geleceksiniz, eğer yiğitlik, mertlik arıyorsanız Qeretajdîn (Karatajdin)’in evinde kalacaksınız.” Beko’nun bu yanıtı üzerine Mem, “Fitne ve fesat bizden ırak olsun, onlar delikanlılara yakışmaz. Çay ve kahve de yiğitlere gerekmez. İnsana asıl gerekli olan yiğitlik ve mertliktir,” demiş. Beko, “Mademki seçiminizi yaptınız. O zaman size buradan geçecekleri nasıl tanıyacağınızı anlatayım. Bir saat sonra buradan süvarileriyle bey geçecek. Bey hiçbir zaman sağına soluna bakmaz, daima ileriye bakar, sizi görmeyecektir. İki saat sonra da Qeretajdîn, Çeko ve Erif –onlar kardeştirler– süvarileriyle geçecekler. Onlar sizi fark etmeden, yanınıza uğramadan geçmezler,” diyerek, onlara ne yapmaları gerektiğini açıklamış.

Beko’nun vedalaşıp ayrılışından bir saat sonra bey atlılarıyla gelmiş ve onları görmeden çekip gitmiş. İki saat sonraysa, Qeretajdîn süvarileriyle birlikte bahçeye gelmiş. Onları görünce, atından inmiş, selamlaşmışlar. Mem yine tüccar olduklarını söylemiş. Qeretajdîn onları evine davet etmiş. Mem, “Önce bize bir söz vermen gerekiyor,” demiş. Qeretajdîn, “Ne sözü?” diye sorunca, Mem, “Eğer sen bize kardeş gibi davranacağına söz verir, kardeşlik elini uzatırsan evine geliriz, yoksa gelmeyiz,” diye karşılık vermiş. Qeretajdîn, duraklamış, sonra: “Tüccar olduklarını söylediler, ama tavırlarından bunların tüccar olmadıkları belli. Herhalde bu delikanlılar kendi memleketlerinin beyleridirler. Eğer onlara kardeşlik sözü vermezsem, memleketlerine döndüklerinde, ‘Cizîra Bota’nın hakimi, bir dilim ekmek için bizden kardeşliğini esirgedi’ derler. Başımın gideceğini bile bilsem, onlara kardeşlik elimi uzatacağım,” diye düşünmüş. Sonra da Mem’i kardeş kabul ettiğini söylemiş, hep birlikte evin yolunu tutmuşlar. Qeretajdîn, eve geldiğinde, içeriye seslenmiş: “Stîyê, hizmetkârlara söyle, gelip atları ahıra yerleştirsinler.” Mem, Stîyê adını duyunca, irkilmiş, “Dünya başıma yıkıldı. Olsa olsa Zînê budur. Üstelik Qeretajdîn ile kardeş olduk. Ne onu öldürebilirim, ne de kızı kaçırabilirim,” diye düşünüp kaygılanmış. Tasasından hastalanmış, yatağa düşmüş.

Aradan üç gün geçmiş, Qeretajdîn, Mem’i bırakıp da, Mîr Zeydîn’in divanına gidememiş. Bey, Qeretajdîn’i merak etmiş, neden gelmediğini sormuş. Odadakiler arasında bulunan Beko, “Eğer onun evindeki misafir senin evinde olsaydı, sen üç değil altı gün evinden çıkamazdın. İnsan ne o delikanlının güzel yüzünü seyretmekten ne de onunla sohbetten vazgeçebilir,” demiş. Mîr Zeydîn, “Beko, bizim misafirlerimiz ile onun misafiri arasında ne fark var ki?” diye şaşmış, “Bir adam gönderelim de, misafiriyle birlikte divanımıza gelsin, biz de misafiri nasıl biriymiş görelim.”

Gelen haberciden Mîr Zeydîn’in kendisini ve misafirini divana davet ettiğini öğrenen Qeretajdîn, “Mem, sen yatağından kalkma, hastasın. Ben gideyim, bey ne istiyor öğrenip geleyim,” demiş. Qeretajdîn, beyin divanına gitmiş, oradakileri selamlamış, oturmuşlar sohbet etmişler. Sohbetin konusu dönmüş dolaşmış, Qeretajdîn’in misafirine gelmiş. Dünyada onun benzerinin olmadığı söylenmiş. Qeretajdîn ve Beko, “Mem, divana geldiğinde, ayağa kalkmayacak bir yiğit göremiyoruz,” demişler. Mîr Zeydîn, “Ey Beko! Ey Qeretajdîn! Bugüne kadar ben kimseye ayağa kalkmadım, bundan sonra da kalkmam,” diye karşı çıkmış. Qeretajdîn ve Beko, “Yok beyim. Eğer Mem, divana gelirse, sen de ayağa kalkarsın,” demişler. Üçü tartışmışlar, çekişmişler, inatlaşmışlar. En sonunda Qeretajdîn, Mem’i çağırtmış.

Bir hizmetkâr, Qeretajdîn’in Mem’i divana çağırdığını söylemiş. Mem, bunu duyunca kalkmış, giyinmiş, kılıcını kuşanıp hizmetkârın ardından odaya yönelmiş. Mem odaya girip de oradakilere selam verdiği anda, sesinden, giyinişinden, tavırlarından etkilenen herkes farkında olmadan ayağa kalkmış. Beyin de ayağa kalktığını gören Qeretajdîn, kendi kendisine, “Eğer ben eski minderimi onun tahtının üzerine atmazsam, bey, ayağa kalkmadığını söyleyecek,” diye düşünmüş, sonra da minderini tahtın üzerine koymuş. Herkesle birlikte bey de oturmuş. Qeretajdîn ve Beko, “Beyim, sen Mem’e ayağa kalktın mı?” diye sormuşlar, o da, “Hayır!” diye cevap vermiş. O zaman Qeretajdîn, “Beyim, eğer benim eski minderim senin tahtının üzerindeyse bil ki, sen de ayağa kalkmışsın, eğer tahtın üstünde yabancı bir eşya yoksa ayağa kalkmadığın doğrudur,” demiş. Mîr Zeydîn, yerinden kalkmış ve taburenin üzerindeki eski minderi görünce, “Ey Qeretajdîn ve Beko! Bundan sonra Mem ile ilgili söyleyeceğiniz her şeyin doğru olacağını peşinen kabul ediyorum,” demiş. Yemekler yenmiş, sohbet edilmiş, yatma zamanı gelmiş, herkes evinin yolunu tutmuş. Mem odasına gitmiş, Qeretajdîn kendi odasına yönelirken karısına seslenmiş: “Biz divandan buraya gelinceye kadar Mem çok iyiydi. Seni görür görmez durumu kötüleşti. Kalk giyinip süslen, gözüne sürmeler çekip Mem’in odasına git. Onun kardeşlikte ne kadar dürüst olduğunu öğrenelim.” Stîyê, hemen bir güzel giyinmiş, süslenmiş ve Mem’in odasına girmiş. Mem onu görür görmez, “Kardeşim, herhalde yolunu şaşırdın, burası misafirlerin yattığı odadır. Hemen çık dışarı,” demiş. Stîyê bunu duyunca, geri dönmüş ve olanları Qeretajdîn’e anlatmış. Qeretajdîn, “Mem, senin için yaptıklarım anandan emdiğin ak süt gibi helal olsun,” diye düşünmüş. “Ben artık biliyorum kardeşliğinin gerçek kardeşlik olduğunu.” Ondan sonra da Qeretajdîn’in gözünde Mem’in değeri artmış

Aradan günler geçmiş. Bir gün, Qeretajdîn, Mîr Zeydîn ve Beko divanda oturmuşlar söyleşiyorlarmış. Laf lafı açmış, Mem ve Bengîn’e gelmiş. Sonunda biri, “Mem ve Bengîn bizi kandırıyor. Biz tüccarız diyorlar, ama davranışları tüccarlarınkine benzemiyor. Onlar gibi yiğit, mert, pehlivan bulunmaz. Eğer Mem’i razı edebilirsek, burada yaşar, bizim de sırtımız yere gelmez,” demiş. Ötekiler bu fikre katılmışlar. Bunu nasıl sağlayacaklarını düşünmüşler. En sonunda Mem’i Cizreli bir kızla evlendirerek, onu Cizre’de tutabileceklerine karar vermişler. Her üçü de, Mem’i Beko’nun kızı Zînê’yle evlendirmenin uygun olacağını düşünmüş. Bunu Mem’e söyleme görevini de Qeretajdîn’e vermişler.

Akşam Qeretajdîn eve geldiğinde, Mem’e, “Evlenmen için sana bir kız bulduk,” demiş. Mem, “Kimmiş o?” diye sormuş. Qeretajdîn, “Beko’nun kızı Zînê,” diye cevap vermiş. Memo, Zînê adını duyunca, “Belki de benim gördüğüm ve aradığım Zînê odur,” diye iç geçirmiş. Qeretajdîn’e, “Mademki hep birlikte buna karar verdiniz, onu bana uygun gördünüz, kabul ediyorum,” demiş. Ertesi gün, Qeretajdîn, beyin odasına gitmiş ve Mem’in evlenmeyi kabul ettiğini söylemiş. Beko’ya müjde vermişler, Beko’nun kızı Zînê’yi Mem’le nişanlamışlar.

Bütün bunlar olup biterken Mîr Zeydîn’in kardeşi Stîya Zînê, yüzüğünü değiştirdiği Mem’in Cizre’ye geldiğini ve Beko’nun kızıyla nişanlandığını duymuş. Cariyesiyle bir haber göndermiş Mem’e:

“Ey Mem! Şeker arayıp şap bulan sensin

Hanım arayıp hizmetçiyi kendine denk görensin

Cuma günü Benekli Burç’taki bahçeye gelirsen

Hanım kim hizmetçi kim öğrenirsin”

Bu haberle Mem’i bir düşüncedir almış. Cuma gününü iple çekmeye başlamış. Kendi kendine, “Ben hele Benekli Burç’ta beyin bahçesine gireyim, bir kez olsun Zînê’yi göreyim de ondan sonra ne olursa olsun. İsterse ecel gelsin, can baş üstüne. Ölsem bile gam yemem,” demiş.

Cuma günü gelmiş çatmış. Mem, Qeretajdîn’e, “Sevgili kardeşim, eğer kırılmazsan bir ricam olacak senden,” demiş. “Nerdeyse on beş gün oldu geleli buralara, beyin odası dışında bir yeri görmedim. Canım sıkıldı. Bugün beyin Benekli Burç’taki bahçesine gidelim, belki gönlüm biraz ferahlar.” Qeretajdîn hemen, “Aman aziz kardeşim, sen hastasın, hâlâ tam olarak iyileşmedin,” diye karşı çıkmış. “Eğer oraya gidersek, üşütür daha fazla hasta olursun. O zaman dünya başıma yıkılır.” Ama Mem öyle ısrar etmiş ki Qeretajdîn de kıramamış onu.

Benekli Burç’a gitmişler oturmuşlar, beyin yamacın altındaki bahçelerini seyretmeye başlamışlar. Biraz sonra dört genç kadın belirmiş bahçede. Qeretajdîn, Mem’e, “Sen aşağıdakileri tanıyor musun?” diye sormuş. Mem de, “Yok kardeşim, nereden tanıyayım?” diye cevap vermiş. Qeretajdîn aşağıdakileri tanıtmaya başlamış: “Biraz dikkatli bak. Tanıyacaksın. Nisan mayıs aylarında kanatlarına çiğ taneleri düşen dört güvercin gibidir onlar. Birincisine Stîya Zînê derler, Mîr Zeydîn’in kardeşi, benim kuzenimdir. İkincisi, kardeşin Qeretajdîn’in kızı, üçüncüsü karısıdır. En sonuncusu ise, kardeşim Mem’in nişanlışı Zînê’dir.” Mem, “Yok kardeşim. Sonuncusu bana gerekmez, benim istediğim en öndekidir,” deyince Qeretajdîn: “Kardeşim neler söylüyorsun? Eğer bey duyarsa bu söylediklerini, birbirimize düşeriz, aramıza kan girer,” demiş. Mem, kılıcını kınından çekerek, “Beni Yemen’den yollara düşürüp buralara getiren de, yüreğimdeki bitmez tükenmez acının sebebi de Stîya Zînê’nin aşkıdır. Eğer karşı çıkacaksan kalk burada kozumuzu paylaşalım. Ya da bırak yanına gideyim,” demiş. Qeretajdîn Mem’in sözlerine, “Yok, kardeşim. İstediğin yere git,” diye karşılık vermiş.

Mem, burçtan aşağıya inmiş, beyin bahçesine, Stîya Zînê’nin yanına gitmiş. Zînê, Mem’i görünce şöyle demiş: “Selvi boylu reyhan dalı endamlı Mem, Yemen şehrinden Cizîra Bota’ya, bu gurbet ele hoş gelmişsin, sefalar getirmişsin benim ve babamın başı üstünde yerin var,” demiş. Qeretajdîn’in kızı ise şunları söylemiş:

“Ey amcam Mem! Yüreğim öfkeyle çarpıyor

Evi yıkılası gülü gören bülbül kanat çırpıyor

Sonra da usul usul baş başa söyleşiyor

Bugün kaytan bıyıkları Mem’in

Okşayacak yüzünü Stîya Zînê’nin

Bugün bahçesindeyiz beyin, misafiriyiz teyzemin

Ey amcam Mem! Hırsından çatlıyor yüreğim

Garibim, yoktur kimsem, yalnızım demeyesin

Babamla iki amcam kölendir senin

Biri gelip bizden bir kişiyi öldüremeden

Biz onlardan kırkını kırar gideriz bilesin”

Beyin bahçesinde Mem ile Stîya Zînê bir araya gelip konuşmuşlar. Bir süre sonra da tatlı bir uykuya dalmışlar yan yana. Onları gören, ortalık kararmış da erkenci iki yıldız görünmüş sanırmış. O sıra Beko’nun kızı Zînê gelip her ikisini yan yana uyurken görmüş. Hırsından, kıskançlığından saçını başını yolmuş, üstünü başını parçalamış. Parmaklarında ne kadar yüzük varsa hepsini atıp ağlayarak evinin yolunu tutmuş. Babası Beko da, evde pencerenin önünde oturuyormuş, kızının ağlayarak geldiğini görünce, ne olduğunu sormuş. Kız da, “Hani beni nişanladığınız Qeretajdîn’in misafiri Mem vardı ya. İşte onu bugün beyin bahçesinde, Mîr Zeydîn’in kızkardeşi zorla elimden aldı,” diye cevap vermiş. Beko, “Zarar yok kızım üzülme,” diye yatıştırmaya çalışmış kızını ve, “Eskiden beri zenginler, güçlüler, yoksullara, arkasızlara haksızlık eder. Hiçbir şey de olmaz onlara. Ama bu sefer başka. Allah’a ant olsun ki, ben yaşadıkça, onlar muratlarına eremeyecekler,” demiş. Qeretajdîn’in uyarısıyla Mem iki saatlik tatlı uykusundan uyanmış ve beyin bahçesinden çıkmış. Beko dışında kimsenin olup bitenden haberi olmamış.

Aradan birkaç gün geçmiş, Mem, Beko ve Mîr Zeydîn bir arada oturuyorlarmış. Beko ve Mîr Zeydîn, “Mademki bugün üçümüz baş başayız. Sevdiğimiz kadınların adını söyleyelim,” demişler. Mem, “Ne benim bir sevdiğim var, ne de yalan yere elalemin kızının adını dillere düşürürüm,” demiş. Beko, “Ey Mem! Sen neden korkuyorsun ki, en önce ben söylerim,” demiş ve eklemiş: “Benim gönlümdeki sevgilinin adıdır Fatma. Ben Burç’tan indiğimde, o da yoluma çıkar, beni keyifle karşılar.” Daha sonra yine Mem’in söylemesini istemişler. Mem, “Yalvarırım, yakamı bırakın. Benim adını söyleyebileceğim bir yarim yok buralarda,” demiş. Mîr Zeydîn de, “Benim gönlümün yaridir Begîmxan. Beni büyük bir keyifle karşılar, ben Burç’tan yürümeye başladığım zaman,” deyip sırasını savmış. Yine Mem’e gelmiş sıra, sevgilisinin kim olduğunu sorup üstelemişler. Mem, önceden söylediklerini yinelemiş. Mîr Zeydîn, “Mem’in gönlündeki kızın kim olduğunu bilene altın, elmas ve mücevher bağışlayacağım,” demiş. Beko, hemen atılmış: “Beyim, ben Mem’in kimi sevdiğini biliyorum.” Mîr Zeydîn, “Biliyorsan söyle,” diye karşılık vermiş. Beko, Mem’i sinirlendirerek, konuşturmak için şunları söylemiş: “Mem’in sevdiği kara kuru bir köle kızdır. Elinde taşıdığı yoğurt bakracını Cizre çarşısında dolaştırır. Ona rastlayan her genç de, yoğurttan bir kaşık alır.” Beko’nun bu sözleri üzerine kendine hakim olamayan Mem ayağa kalkmış, “Gönlümdeki sevgiliye Zînê derler, uçmaya yeni başlayan bir yavru güvercin gibidir, Mîr Zeydîn’in kardeşi, Qeretajdîn’in kuzenidir,” demiş. Bu sözler üzerine, Mîr Zeydîn öfkeyle ayağa fırlamış ve orada bulunan hizmetkârlara haykırmış: “Hizmetkârlar, emeklerim, yediğiniz ekmek gözünüze dizinize dursun! Sizi ben ne gün için besledim? Ne bekliyorsunuz? Neden üzerine atılmıyorsunuz?”

Mem’in üzerine kırk hizmetkâr yürümüş. Bir elinde gürz, bir elinde hançerle duvara sırtını dayamış Mem. Elindeki hançerle gürzden çekinen hizmetkârlar saldırmamışlar. Beyin büyük oğlu Gûrgîn gitmiş, Çeko, Erif, Qeretajdîn ve Bengîn’i çağırmış. Bengîn hemen Mem’in kılıcını da alarak yola çıkmış. Ardından da diğerleri. Bengîn divanın kapısına gelip Mem’i elinde hançerle sırtını duvara dayamış görünce yüreği yanmış, yine de içeriye girmemiş. Çünkü Mem izin vermeden Bengîn divana giremezmiş. Mem, kapıda elindeki kılıcıyla Bengîn’i görünce şöyle seslenmiş:

“Bengîn’dir babamın sadık emektârı

Ondan sorulur evin beş yüz hizmetkârı

Kılıcını ulaştırabilirse beyinin eline

Mîr Zeydîn’in divanı dönecek kan gölüne”

Bu sözler üzerine Bengîn divana girip Mem’e kılıcını ulaştırmış. Aynı anda Çeko, Erif ve Qeretajdîn de odaya girmişler. Qeretajdîn, “Mîr Zeydîn, Beko! Allah bana davranışları, huyları kusursuz bir kardeş bağışlamışken, siz nasıl onu yok etmek istersiniz?” diyerek öfkelenmiş. Beko, “Yok Qeretajdîn, biz Mem’i yok etmeyi düşünmedik. Biz onun yiğitliğini denedik. Parmağımızı gözümüze sokup kendimizi kör edecek kadar aptal mıyız ki, Mem’i öldürelim,” diye cevap vermiş. Qeretajdîn gelmiş, Mem’in koluna girip onu dışarı çıkarmış. Çıkarken de, “Eğer yiğitliğinizi, mertliğinizi sınayacaksanız, yarın süvarilerinizi toplayıp meydana gelin,” demiş. Beko, yeniden, “Biz sadece Mem’in yiğitliğini denemek istedik,” diye cevap vermiş. Bunun üzerine Qeretajdîn susup evine yollanmış.

Ertesi sabah Mîr Zeydîn’in adamları, Beko’nun adamları ve Qeretajdîn’in adamları meydanda toplanmışlar. Qeretajdîn adına, Mem çıkmış meydana, çekmiş kılıcını. Mîr Zeydîn’in ne kadar yiğit, cesur, pehlivan adamı varsa hepsini yenmiş. Mîr Zeydîn bir de bakmış ki etrafında hiç kimse kalmamış. Bu duruma çok kızmış. Kılıcını çekerek o da diğer yiğitler gibi Mem’le dövüşmeye hazırlanmış. Qeretajdîn, “Eğer Mem, beyi de yenerse, büyük bir savaş çıkabilir,” diye düşünüp şöyle seslenmiş Mem’e:

“Gönülden sevdiğim kardeşim Memê Alan

Sağlam dur, Botan’ın hakimidir sana saldıran

Şimdi iki elinle atın dizginlerine asıl

Bırak kendini görününce kumluk alan”

Mem, Qeretajdîn’e inanarak söylediklerini aynen yapmış, böylece bey kazanmış mücadeleyi. Qeretajdîn, “Ey Beko ve Mîr Zeydîn! Allah’ın bana bağışladığı kardeşimi, sizler yok etmek istiyorsunuz. Bu, gün gibi aşikâr,” diye iç geçirmiş. Beko, Qeretajdîn’in üzgün olduğunu görünce yanına yaklaşıp demiş ki: “Neden yüzünü asıyorsun. Mem düştü, ama elhamdülillah hiçbir şey olmadı. O eve gitsin de, biz oyunumuza devam edelim. Cizre bugüne kadar böyle bir mücadele görmedi. Bu kadar yiğit pehlivan Mem için toplandı. Eğer seni dinlersek, bu eğlenceyi dağıtıp eve gitmemiz gerekecek. Oysa kalabalığı dağıtacak bir şey yok. Mem atından düştü ama kılına bile zarar gelmedi.” Orada bulunan herkes de Beko’yu desteklemiş.

Mem’i eve göndermişler. Beko, Mem’in Qeretajdîn’in evinde durmayacağını, bir süre sonra Zînê’nin yanına gideceğini tahmin etmiş. Mem ile Zînê’yi aynı yerde yakalayıp herkese göstermek için bir düzen kurmuş. Oradaki süvarilere, “Var mısınız sizinle yarışalım. Ama bana bir iki at boyu öncelik tanıyacaksınız. Yani ben sizden biraz önde duracağım. Ben atımı sürdükten sonra siz de beni kovalayıp yakalamaya çalışın. Bu yarış beyin divanına kadar sürecek. Divana varmadan beni yakalayana kanımı dökmek helaldir,” demiş. Oradaki herkes kabul etmiş. Qeretajdîn kendi kendine, “Çok iyi olur. Eğer ona ben yetişirsem, bir kılıç darbesiyle herkesi ondan kurtarırım,” demiş. Beko uzaklaşmış, süvarileri çağırır çağırmaz da atını dörtnala sürmüş.

Mem, Beko’nun tahmin ettiği gibi eve gitmemiş, Zînê’nin yanındaymış. Bir odaya girmişler, oynaşıp gülüşüyorlarmış. Kapıdaki nöbetçiye de rüşvet verip bir ses duyduğu zaman haber vermesini istemişler ki, Zînê hemen odasına kaçabilsin. Ama nöbetçi kapıya oturup aldığı rüşveti saymaya başlamış. Hayatı boyunca o kadar çok parayı bir arada görmediği için şaşkınmış, parayı yeniden yeniden sayıyormuş. Dünyadan haberi yokmuş. Beko ise, süvarileri peşine takarak divana yaklaşmış. Qeretajdîn onu yakalamak için atını çok zorlamış, ama Beko’nun atı soylu bir atmış, hiçbir at ona yetişememiş. Beko birdenbire kapıdan içeriye girmiş, nöbetçi ne olduğunu anlayamamış bile. Mem’e de haber verememiş. Zînê odasına kaçamayınca Mem, hemen yakınındaki bey tahtına oturmuş. Sonra da Zînê’yi abasının altına saklamış. O memlekette bir gelenek varmış. Bey divana geldiği zaman, oturan ne kadar yaşlı olursa olsun, mutlaka beyin yerinden kalkarmış.

Bey içeri girmiş, odada bir o yana, bir bu yana dolanmış, Mem’in kalkıp yerini vermeyişine kızmış. Qeretajdîn, Mem’e gözucuyla işaret ederek, beyin yerinden kalkmasını istemiş. Mem de, abasının altından kimseye sezdirmeden Zînê’nin örgülü saçlarının ucunu gösterip neden ayağa kalkamadığını anlatmış. Qeretajdîn kardeşleri Çeko’yla Erif’e seslenmiş: “Kardeşlerim, işler kötü. İkiniz de kılıçlarınızı çekin ve Mem’in iki yanında durun. Ben eve gidip gelinceye kadar kimse Mem’e dokunamasın.” Qeretajdîn eve gitmiş, karısına sormuş: “Mem zor durumda, divanda köşeye sıkıştı. Beyin yerine oturmuş da ayağa kalkamıyor. Çünkü Zînê, abasının altında. Biz ne yapalım da, Mem’i bu durumdan kurtaralım?” Karısı Stîyê, “Ey Qeretajdîn, sen nasıl biliyorsan öyle yap,” diye cevap vermiş.

Qeretajdîn atını, Kuranıkerim’i, oğlunun beşiğini dışarı çıkarıp koca kasrı ateşe vermiş. Hemen birileri divana koşup, “Beyim, Qeretajdîn, kasrını yaktı. Nedir bunun derdi bir öğrenseniz,” demişler. Bey tam ayağa kalkacakken, Beko, “Aman beyim, dur gitme bu bir hiledir,” demiş. Kimsenin de divandan çıkmasına izin vermemiş. Kasır yanmış kül olmuş. Qeretajdîn, “Ey Stîyê, kardeşin divandan dışarıya çıkmadı. Mem’i kurtarmak için şimdi ne yapalım? Elimizden gelen başka bir şey var mı?” diye sormuş. Stîyê, “Küçük bebeğimden başka hiçbir şeyimiz kalmadı,” diye cevap vermiş. Bunun üzerine Qeretajdîn karısına demiş ki: “Kalk, kundaktaki bebeği sırtına bağla, ayakkabını giy, benden biraz uzaklaşıp koşmaya başla. Seni kovalayacağım. Bütün gücünle kaç da seni yakalamayayım. Eğer yakalarsam, seni de çocuğu da öldürürüm.” Bu sözleri duyar duymaz Stîyê hemen koşmaya başlamış. Qeretajdîn de elinde kılıcıyla peşindeymiş. Stîyê beyin divanına yaklaşınca çığlık atmaya başlamış. Bey kızkardeşinin çığlığını duyunca, kalkmaya davranmış. Beko, onu yine, “Dur beyim, bu hiledir düzendir,” diye durdurmuş. Mîr Zedîn öfkeyle, “Ey Beko! Qeretajdîn çıldırmış, elinde kılıç Stîyê’yi kovalıyor, yakalarsa öldürecek, sen de bunu göre göre hâlâ beni engelliyorsun,” diye haykırmış. Beko ise, “Hiledir bu hiledir,” diye cevap vermiş. Mîr Zeydîn, olanca öfkesiyle bir tekme atmış Beko’ya, Beko’nun üç dişi kırılmış. Mîr Zeydîn de hemen dışarı çıkmış, o çıkınca herkes izlemiş onu, divanda kimse kalmamış. Herkes Qeretajdîn’i yatıştırmaya gidince, Zînê abanın altından çıkıp odasına kaçmış. Bey bir karaltı görüp sormuş: “Beko, divandan içeriye geçen neydi, kimdi?” Beko da, “Bilmiyorum beyim, ama elbisesinin kumaşı hanımının elbisesinin kumaşındandı,” diye cevap vermiş. O sırada Qeretajdîn’i yakalamışlar, yatıştırmışlar, birlikte beyin odasına gelmişler. Mem de, beyin yerini ona bırakmış. Bey tahtına kurulmuş konuşup söyleşmişler, sonra da herkes dağılıp evine dönmüş.

Ertesi gün halk yine divana gelmiş, oturmuş. Herkes Qeretajdîn’i, onun yanan kasrını konuşuyormuş. Divandakiler, yanan kasrı onarıp eski haline getirebilmek için çok para gerektiğini, buna kimsenin gücünün yetmeyeceğini düşünüyor, çıkar yol arıyormuş. Mîr Zeydîn, Beko’ya, “Eğer sen bir çare bulamazsan, işimiz zor,” demiş. Beko’ysa şöyle cevap vermiş: “Beyim, bu beni hiç ilgilendirmez. Ben her zaman yanı başınızda durup da size akıl veremem ki! Versem ne olacak, zaten söylediklerim doğru olsa bile kimse beni dinlemiyor, bana kimse inanmıyor ki!” Mîr Zeydîn, “Söyle bakalım Beko, Qeretajdîn’in konağını yeniden inşa etmek için ne yapalım? Söyle de sözlerinin doğruluk derecesini görelim,” diye karşılık vermiş. Divandaki herkes de Beko’nun bir çare bulacağından umutluymuş, hep bir ağızdan, “Hadi anlat, bize yol göster,” demişler. Beko da demiş ki: “Beyim, bilirsiniz, konuşmaya geldi mi Qeretajdîn, Çeko ve Erif kendilerinden daha mert, daha yiğit kimse olmadığını söylerler. Eğer o kadar yiğitseler, gitsinler, Berazan aşiretinin haracını alsınlar. Yedi yıldır o aşiretten haraç alamadık. Qeretajdîn kardeşleriyle gidip o yedi yıllık haracı alsın, bu parayla da eskisinden daha büyük, daha güzel bir kasr yapsın.” Divandakiler Qeretajdîn’i çağırıp Beko’nun önerisini anlatmışlar. O da kabul etmiş.

Qeretajdîn, Çeko ve Erif ile Bengîn gün ağarırken yola çıkmışlar, Mem’e de evden dışarı çıkmamasını öğütlemişler. Aradan birkaç gün geçmiş. Beko ve Mîr Zeydîn divanda oturmuşlar. Beko, “Beyim, Qeretajdîn kardeşleriyle Berazan aşiretinin memleketine gitti. Mem kaç gündür evde tek başına oturuyor. Canı çok sıkılmıştır. Biriyle haber yollayalım da yanımıza gelsin biraz ferahlasın,” demiş. Mîr Zeydîn de kabul etmiş ve Mem’i çağırması için birini göndermiş. Adam gitmiş, ama Stîyê, Mem’e izin vermemiş. Bu kez Beko kendisi gitmiş, yalvarmış yakarmış, en sonunda Stîyê’den izin almış. Mem divana gitmiş, akşama kadar Mîr Zeydîn ve Beko’yla oturmuş, sohbet etmiş. Akşam olunca divan dağılmış, herkes evine gitmiş.

Ertesi gün canı sıkılan Mem, yine beyin odasına gitmiş, oturmuş, herkes evine dönünce de eve dönmüş. Böylece Mem, her gün beyin odasına gider olmuş. Bir gün, Beko, Mem ve Mîr Zeydîn otururlarken, Mîr Zeydîn, “Bugün iskambil oynayalım. Ama kim kaybederse kazananın her isteğini yerine getirecek,” demiş. Mem ve bey, oyunu kazanabilmek için, yedi kez karşısındakini yenmek gerektiğinde anlaşmışlar. Oynamaya başlamışlar. Altı oyunu Mem kazanmış. Beko bakmış ki, işler kötüye gidiyor; Mem oyunu kazanırsa Stîya Zînê’yi isteyecek, bey de verecek. Bunun önüne geçmek için ne yapmalı diye düşünmüş, sonunda, “Zînê’yi pencereye çağırırsam, onu gören Mem’in dikkati dağılır, böylece oyunu kaybeder,” diye kurmuş. Hemen Zînê’nin odasının kapısına gidip şöyle seslenmiş: “Zînê, Mem ile ağabeyin büyük bir iddiaya girdiler, oyun oynuyorlar. Mem altı kez ağabeyini yendi. Eğer ağabeyin bir kez daha yenilirse, Mem’in her isteğini yerine getirecek. Biliyorum ki Mem’in gönlü sendedir, kazanırsa seni isteyecek. Kalk, güzel bir elbise giy, gözlerine sürme çek, pencereden kendini göster de düğününüzü yapalım.” Bu sözler üzerine Zînê, hemen giyinip, süslenmiş ve pencereye çıkmış. Mem’in sırtı Zînê’nin olduğu pencereye dönükmüş. Beko, “Beyim, küçükken biz bilyelerle oynarken bile yer değiştirirdik. Yer var, yerden daha uğurludur,” demiş. Mem, “Eğer kazanmam oturduğum yer sayesindedir demek istiyorsan, hemen yerimi değiştiririm,” demiş ve beyin yerine oturmuş. Oturup da, beyin arkasındaki pencerenin köşesinden Zînê’yi görünce Mem’in aklı başından gitmiş. Bir gözü iskambil kâğıdındaysa öteki gözü Zînê’deymiş. Kâğıtlara bir kez baktıysa, Zînê’ye bin kez bakmış. Sonunda Mîr Zeydîn yedi kez Mem’i yenmiş. Mîr Zeydîn, Beko’ya, “Ne isteyelim?” diye sormuş. Beko da şöyle cevap vermiş: “Ne isteyelim beyim. Bizim elli metrelik bir kuyumuz var. Biz Mem’i kuyuya bırakalım, üç dört gün sonra da çıkaralım.” Mem’e fikrini sormuşlar. O da, “Eğer dediğiniz doğruysa, beni üç dört gün sonra çıkaracaksanız, olur,” diye karşılık vermiş. Onlar da üç dört gün sonra çıkaracaklarını söylemişler.

Birkaç halatı birbirine düğümlemiş, bir ucunu Mem’in beline bağlayıp onu kuyuya salmışlar. Zînê bunu duyar duymaz, kendi odasından kuyunun dibine kadar bir tünel kazmış, Mem’e yatak yorganla padişahlara yaraşır yemekler götürmüş. Neredeyse Mem’in hali, dışarıdakinden daha iyiymiş. Mem’i her gün, kuyunun başına gelip Beko yokluyor, ona yemek veriyormuş. Bir iki gün sonra yemeği verirken Mem’in kuyu içinde dolanmasını izlemiş, durumunun çok iyi olduğu da gözünden kaçmamış. Hemen beyin yanına gidip, “Beyim bugün kuyu başına gidip baktım. Mem’in durumu dışarıdakinden çok daha iyiydi. Oysa benim bildiğim, kuyunun dibindeki bir kişinin yüzünün rengi dışarıdakinden daha solgun olur,” demiş. Mîr Zeydîn de, “Haklısın, yer altındaki ile üstündeki kişinin yüzünün rengi birbirine benzemez,” diye karşılık vermiş.

Evden çıkmışlar, kuyunun dibini araştırmışlar. Kuyunun dibindeki tüneli bulmuşlar. Tünelden gide gide Zînê’nin odasına çıkmışlar. Bey, Zînê’ye kızmış, “Şu andan itibaren kuyuya yaklaşmayacaksın. Eğer kuyunun yanından bile geçtiğini duyarsam seni öldürürüm,” diye bağırmış. Zînê’nin odasını değiştirmişler. Zînê, “Beko dışında hiç kimsenin Mem’e yemek götürememesi kabul edilemez bir haksızlık. Beko her gün yalnızca tuzlu ekmekle su veriyor. Sonra da halılarla kuyunun ağzını kapatıp, kuyuyu bir zindan haline getiriyor,” demiş.

Aradan on gün geçmiş. Zînê kaygıyla, “Bir yolunu bulup Qeretajdîn’e haber ulaştıramasam, Mem kuyunun dibinde ölecek,” diye düşünmüş. Bir mektup yazıp durumu şöyle anlatmış: “Beko ve bey Mem’i zindana attılar. Mem’in ekmeği ve suyu Beko’nun elinde. Eğer acele yetişirseniz ancak kurtulur, yetişemezseniz kuyunun dibinde ölecek.” Zînê’nin işlerini gören kel bir hizmetkârı varmış, onu çağırıp demiş ki: “Bu mektubu alıp Berazan aşiretinde Qeretajdîn’e ulaştırırsan, dile benden ne dilersen. Dünya malından ne istersen, ne kadar istersen vereceğim,” demiş. Kel hizmetkâr, “Ey benim değerli hanımım, benim istediğim dünya malı değil, bana vereceğin bir sözdür,” diye cevap vermiş. Zînê, “Ne sözü?” diye sormuş. Kel hizmetkâr demiş ki: “Mektubu verip geldikten sonra seni bir kez öpmeme izin vereceğine söz verirsen, Berazan aşiretine giderim, yoksa gitmem. Zaten kendimi bildim bileli yoksulum. Senin vereceğin para ile de hayatım değişmez. O yüzden ben Berazan aşiretine gitmem,” demiş. Zînê kel hizmetkârın teklifini kabul etmezse, Mem’in kuyunun dibinde öleceğini düşünmüş ve mektubun sonuna şunları eklemiş: “Mem’in hatırı için kel hizmetkâra bir söz vermek zorunda kaldım. Sana mektubu ulaştırıp döndüğünde, beni bir kez öpecek. Söz vermezsem mektubu getirmeyecekti. Senin kel hizmetkârı sağ salim buraya göndermeyeceğini sanırım.” Mektubu kel hizmetkârın eline vermiş ve, “Mektubu çabucak götür, beni bir kere öpmene izin vereceğim,” demiş.

Kel hizmetkâr mektubu aldığında sevincinden ne yapacağını bilememiş. Dönüşte Zînê’yi öpmenin hayaliyle dört günlük yere, bir buçuk günde varmış. Qeretajdîn mektubu almış, okumuş, Mem’in dara düştüğünü öğrenmiş. Hemen Çeko, Erif ve Bengîn’e, “Hizmetkârlara söyleyin, çadırı söksünler. Dünya malına boşverelim de Mem’in imdadına yetişelim,” demiş. Çeko, Erif ve Bengîn hizmetkârlarla çalışırken, Qeretajdîn mektubun son bölümünü de okumuş. Kel hizmetkârın amacını öğrenince kılıcını çekip, kellesini uçurmuş. Çadırların sökülüşü bitince, düşmüşler yola.

Qeretajdîn, Çeko, Erif ve Bengîn, diğer hizmetkârlarla birlikte beyin evinin önünde durmuşlar. Beko ve Mîr Zeydîn Qeretajdîn’in geldiğini duymuşlar. Pencereden dışarıyı gözlüyorlarmış. Qeretajdîn’i elindeki kılıçla meydanda görünce çok korkmuşlar. Qeretajdîn, “Bugün nereye saklanacaksınız? Eğer siz kuş olup göklere uçsanız bile, ben sizin kanatlarınızı koparırım,” demiş. Bey, “Şimdi ne yapacağız?” diye sormuş Beko’ya. Beko, “Beyim, benim bu işle ne ilgim var!.. Ben ‘adamı tut’ dedim, ‘tut da bırakma’ demedim ki. Nasıl olursa olsun ben kendimi kurtarırım. Eğer işini biliyorsan sen de kendini kurtar,” diye cevap vermiş. Bey, Mem’in durumu için hiçbir bahane, söylenecek hiçbir söz bulamamış. Bütün umudunu Beko’ya bağlayıp, bu kez de kendisini kurtarmasını istemiş. Beko, bu işle ilgisinin olmadığını tekrarlamış. Bey, kendisini kurtarması için yalvarıp yakarmayı sürdürünce Beko, “Beyim, aslında senin kurtulman çok kolay. Mem ile Zînê’nin evlenmesine izin vermen yeter,” demiş. Bunun üzerine Mîr Zeydîn demiş ki: “Zînê’yi Mem’e verdim. Evlenmeleri için gerekli her şeyi yapma işini de sana bırakıyorum. Git Mem’i kuyudan çıkar da yedi davul yedi zurnayla düğünümüzü kuralım.” Beko, meydana gidip Qeretajdîn’e sokulmuş, “Qeretajdîn, gönlünü ferah tut. Mem’in yeri bizim yerimizden daha rahat daha güzel. Duydun ya, bey kendi ağzıyla Zînê ile Mem’in evlenmesine izin de verdi. Bize düşen gidip Mem’i kuyudan çıkarmaktır. Sorun çözülmüşken neden canını sıkıyorsun?” demiş. Qeretajdîn, Mem’in bütün derdinin Zînê olduğunu, bu derdine çare bulunursa ortada hiçbir sorunun kalmayacağını düşünmüş, “Tamam Beko,” diye karşılık vermiş.

Beko hemen Zînê’nin oda kapısına gidip: “Ey Zînê Qeretajdîn Berazan memleketinden döndü,” diye seslenmiş. “Ağabeyin Mîr Zeydîn de yola geldi. Kalk güzelce giyin, süslen kırk tane de güzel kızla kuyunun başına git, Mem’i çıkarın ki düğününüzü yapalım.” Zînê en güzel giysilerini giymiş, kırk kızla birlikte kuyuya varıp seslenmiş Mem’e: “Gönülden sevdiğim Memê Alan! Botan’ın kırk güzelini getirdim sana. Eğer bugün can vermezsen seni Botan’ın damadı ve hakimi yapacağım.” Mem, “Ah Zînê olamaz, dediğin kesinlikle olamaz, Botan’ın damadı ve hakimi olmak bana artık haramdır,” diye karşılık vermiş. Bu sözler üzerine Zînê, “Dayan biraz daha, herkes anlaştı, sorun bitti. Eğer bugün ölmezsen Botan beyinin damadı olacaksın,” demiş. Mem ise, “Ah Zînê, sen beni serbest bırakmaya değil, canımı almaya gelebildin,” demiş. Kuyunun dibine halat değmeden, Mem can vermiş. Mem’in cesedi yukarıya çıkarılınca haykırışlar, ağlamalarla inlemiş Cizre. Zînê, hıçkırarak şöyle dua etmiş:

“Ey iyi insanlar, ey hayır işleyenler

Alın kazmalarınızı, küreklerinizi alın

Sevdiğimi Mem’imi yiğitlerin yanına gömün

Ey Allah’ım,

Ey yerin kırk meleği, ey kırk meleği göğün

Beni Mem’in ardında bırakmayın

Onsuz dünyada akşamlatmayın”

Bengîn de, oturup ağıt yakmış:

“Ey Memê Alan yüreğim yanıyor

Babanın saçı sakalı ağardı

Ağardı ananın perçemi saçı

Bugünden sonra ne yapacaklar

Nasıl dayanacaklar yokluğuna

Sensiz nasıl yaşayacaklar

Onlar da ölecektir dayanamayıp acına

Issız kalacak Yemen’in tacı tahtı ıssız

Yemen kalacak beysiz ve hatunsuz”

Bengîn, kılıcının kabzasını yere koyup, kılıcın ucuna göğsünü dayamış, “Mem’den sonra dünyada kalamam,” diyerek kıymış canına.

Mîr Zeydîn, Zînê’yi kendince yatıştırmaya çalışmış: “Kardeşim, Mem’le muradınıza eremediniz, ama hiç üzülme, sana Mem’den daha iyisini bulurum, seni evlendiririm.” Bu sözler Zînê’yi kandırmamış. Zînê hastalanmış, eve götürüp yatırmışlar. Aradan iki saat geçmeden dileği gerçekleşmiş, o da ölmüş. Mem ile Zînê’nin mezarını yan yana, Bengîn’inkini ise biraz daha öteye kazmışlar. Cizre ahalisi üçünü de mezarlığa götürmüş, gömmüş ve dönmüş.

Aradan birkaç gün geçmiş. Beyin odasında divan oluşturulmuş, sohbet koyulaşmış. Bir ara söz Mem ile Zînê’ye gelmiş. Oradakiler, “Onların sevgisi, birlikteliği, Allah katında kabul görmüştü, ama biz insanlar, onların muratlarına ermelerine mani olduk,” demişler. Beko ise hemen demiş ki: “Yanılıyorsunuz! Bu meselenin Allah’la hiç ilgisi yok. Bu dünyalık bir işti. Eğer inanmıyorsanız yarın gidelim, mezarlarını açıp bakalım. Eğer her ikisi aynı mezarda koyun koyuna değilse söylediğim her şey yalandır.” Herkes Beko’nun önerisini kabul etmiş.

Beko, gece yarısı gidip Memo ile Zînê’yi mezardan çıkarmış, kollarını birbirlerinin boyunlarına sarıp ikisini aynı mezara koymuş. Mezarları kapatmış, evine dönmüş. Beko’nun içine bir kuşkudur düşmüş, ya ertesi gün herkes ölüleri gömüldüğü gibi bulursa diye. Sonra kendi kendine: “Ben kendi ellerimle onları yan yana aynı mezara koydum. Onlar kalkacaklar, mezarları açacaklar, tekrar yerlerine geçecekler. Olacak şey mi?” demiş. Ama yine de, Beko, halkın karşısında haklı çıkacağından emin olamamış.

Ertesi sabah, Beko önde ahali geride mezarlığın yolunu tutmuşlar. Qeretajdîn de, avdan dönmüş, evin önüne gelmiş, “Mezarlık yine çok kalabalık. Kim öldü?” diye sormuş Stîyê’ye. O da, “Kimse ölmedi. Mem ile Zînê öldükten sonra bile Beko’dan kurtulamadılar,” diye cevap vermiş. Qeretajdîn atından inmeden mezarlığa gitmiş, kılıcını çekip, Beko’nun yanına gelmiş. Mîr Zeydîn, “Qeretajdîn, biz Mem ile Zînê’yi çıkardık aynı mezardan, şimdi yeniden onları eski mezarlarına koyacağız. Beko’ya ilişme sakın. Birçok derdimize çare buldu, onun sayesinde birçok badireyi kolay atlattık,” demiş. Qeretajdîn ise, “Beko’nun bugüne kadar yaptıkları yetti,” deyip vurmuş kılıcını. Beko’nun kafası bir yana, gövdesi bir yana savrulmuş. Mem ile Zînê’yi yeniden yan yana gömmüşler. Qeretajdîn’in kılıcının ucunda kalan Beko’nun bir damla kanı iki mezarın ortasına düşmüş. O kan damlasından, iki mezarın arasında bir diken bitivermiş.

Beko’yu da gömdükten sonra insanlar evlerine dönmüş. Ama bu olay hiç unutulmamış, hep anlatılmış.

Seyrê

Bir zamanlar Hesenan ve Heyderan diye anılan memlekette üç bey yaşarmış. Üçü de memleketin egemeninin oğullarıymış. Büyük beyin adı Qol Mistefa (Kol Mustafa), ortancanın adı Qol Silêman (Kol Süleyman), küçüğünün adı ise Qol Qasim (Kol Kasım) imiş. Bu üç beyden ilk ikisi Qol Mistefa ile Qol Silêman ana baba bir, Qol Qasim’sa baba bir anne ayrı kardeşmiş. Üçü de, aşiretlerinde beyliklerini, ağalıklarını keyiflerinin istediğince sürdürürlermiş. Aşiretlerini yakıp yıksalar, bir yumurta gibi deryaya salsalar bile onlara engel olabilecek hiçbir güç yokmuş.

Bu üç beyin bir de kızkardeşleri varmış. Adı: “Seyrê Xatun” (Seyrê Hatun)muş. On dört-on beş yaşlarındaymış Seyrê Xatun. Yeni yeni olgunlaşan bir üzüm tanesi gibi taze; gül bahçesinde insanların koparmaya, arıların konmaya kıyamadığı bir gonca gibi güzel ve narinmiş. Başını altın bir başlık gibi saran sarı saçları, yakıcı bakışları, tatlı diliyle ince bir genç kızmış. Ayrıca iyi huyluymuş, bey kızı olmasına karşın kimseyi küçümsemezmiş. Teni, Çukurova pamuğu gibi beyaz, dişleri biçimli ve inci parlaklığındaymış. Kara gözlü, ince belli, gül kokuluymuş Seyrê. Onda bir tek kusur bile bulmak mümkün değilmiş. Seyrê Tanrı rızası için iki büklüm bir ihtiyar, yatalak bir hasta, otuz üç hançer darbesi almış bir yaralı ya da dünyanın bütün dertleri ve hastalıklarını taşıyan çaresiz birine bir öpücük verse, tüm dertlerinden kurtulup şifa bulurmuş.

Günlerden bir gün, büyük ağabeyi Qol Mistefa, Seyrê’yi yanına çağırmış, “Seyrê, sen Hesenan ve Heyderan memleketinin egemeninin kızısın ve bizim bacımızsın,” demiş. “Bilirsin ki, bir kız on dört-on beş yaşlarına geldiğinde delikanlılara yakınlık duyar. Yani ergen kızlar ve delikanlılar birbirlerini aramaya başlarlar. Ondan sonra da ne delikanlı eşinden ayrı kalabilir ne de genç kız. Senin günahına girmek istemeyiz. Ne zaman, ‘ben evlenme çağına geldim, üstelik şu delikanlıya gönül verdim’ dersen, seni onunla evlendiririz.”

Seyrê, ağabeyine: “Biz kadınlar kırık bir dal gibiyiz. Ben soyluyum, bey kızıyım, bey bacısıyım ‘şunu seviyorum, şuna gönül verdim’ demek bana yakışmaz. Bana kalsa hiç evlenmem. Eğer siz beni mutlaka evlendirmek istiyorsanız, ona da bir şey diyemem. Bana kimi uygun görürseniz onunla evlendirin,” diye cevap vermiş.

Yaşamını Seyrê’nin ağabeylerinin yanında sürdürmeye çalışanlardan biri de amcalarının oğluymuş. “Elîyê Mamed” (Aliyê Muhammed) derlermiş adına. Çalışkan bir delikanlıymış. Küçük yaşta anasız babasız kaldığından amca oğullarının elinde büyümüş. Malı mülkü varmış ama, kendi denetiminde değilmiş. Her şeyi kuzenleri olan beyler yönetirmiş. Elî büyüdükçe, yakışıklı bir delikanlı olmuş. Yakışıklıymış ama üstü başı dökülüyormuş. Üflesen dağılacak bir takke ve yamalı elbiselerle dolaşırmış. Giydikleri o kadar eskiymiş ki üstünden bir iplik çekilse, bin yama sökülürmüş. Yoksulmuş, ırgatmış, çobanmış, evin bütün işlerini gören bir azapmış.

Bir gün üç beyin misafirleri gelmiş. Misafirler hemen hemen bin atlıymış. Kalabalık misafir, önemli, büyük aşiretlere gelir. Aşiretin büyüklüğü, önemi de misafiri iyi ağırlamayı gerektirir. Misafirler daha atlarından inmeden yemekler hazırlanmış. Çaylar kahveler ateşe konmuş. Elî de, her zamanki gibi, misafirleri ağırlamak, eksikleri tamamlamak için bir o yana bir bu yana koşuşturuyormuş. Büyük ağabey birden seslenmiş: “Elî, Elî! Baksana yemekler misafirlerin boğazında kaldı. Su tasları ve bardaklar nerede?” Elî, hemen fırlamış. Salonu, mutfağı, odaları tek tek arayıp taramış. Bu kadar çok misafire yetecek tası, bardağı bulmaya çalışmış. Dolaşa dolaşa Seyrê’nin odasının kapısına kadar gelmiş. Neresi olduğunu bilmeden kapıyı vurup içeri girmiş. “Su tasları....?” demiş ama söyleyecekleri boğazında düğümlenmiş, bir tek laf bile edememiş. Seyrê’yi gördüğü anda çarpılmış, çok utanmış. Gözlerini Seyrê’nin güzelliğinden alamayacağından korkup, bakışlarını hemen yere indirmiş, boynunu bükerek dışarı çıkmış. Seyrê de Elî’yi gördüğü anda bir değil bin gönülle bağlanmış ona.

Seyrê, hemen cariyesini çağırıp, “Allah rızası için söyle, kapıya gelen bu delikanlı kimdi?” diye sormuş. Cariye de, “Siz bey kızları bizim gibi yoksullarla eğleniyor musunuz, yoksa kibrinizden insanları tanımazlıktan mı geliyorsunuz?” diye cevap vermiş. Seyrê, “Ne demek istiyorsun?” diye sorunca, cariye demiş ki: “Siz ikiniz aynı tarlanın soğanı, aynı meşenin palamudu gibi aynı soydansınız. Amca oğlun Elî’nin kim olduğunu niye benim gibi bir yabancıya soruyorsun?” Seyrê kendi kendine, “Demek Mamed Amca’mın oğlu buymuş. Allah’a ant olsun ki, eğer yaşarsam bu delikanlıdan başkasına varmam. Ölürsem canım ve bedenim toprağın, yaşarsam Elî’nin olsun,” diye yemin etmiş.

Misafirler gidince, Seyrê, cariyeye Elî’yi çağırtmış. Utana sıkıla kapıya gelmiş Elî. Kapıyı çalmış. Seyrê kapıyı açıp içeriye buyur etmiş onu. Elî odaya bir göz gezdirmiş. Seyrê’nin güzelliği ortalığı aydınlatıyormuş sanki. Oda altın ve gümüş süslemelerle bezeli, yerlerde Acem işi püsküllü halılar seriliymiş. Elî, geri çekilmiş ve, “İçeri giremem,” demiş. “Neden girmiyorsun?” diye sormuş Seyrê. Elî de, “Bu çarıklar ve yamalı elbiselerle ne işim var içerde?” deyip sürdürmüş sözünü: “Hanım, utanıyorum vallahi! Söyle derdin ne? Odunları mı kıracağım, yoksa başka bir emrin mi var? Ver buyruğunu da yerine getireyim ve işime gideyim,” demiş. Seyrê kolundan tuttuğu gibi onu odanın içine çekmiş. Elî heyecandan titremeye başlamış. Seyrê, onu yaylı koltuklardan birine oturtmuş, eline de bir sigara vermiş. Kendi eliyle bir kahve pişirip getirmiş, yanına oturmuş. Seyrê Elî’yi süzdükten sonra, “Hoş geldin, başım gözüm üstüne geldin Elî. İnan ki düne kadar da amcamın oğlu olduğunu bilmiyordum. Maşallah yakışıklı bir delikanlısın. Düne kadar neden seni göremedim. Nerelerdeydin sen?” diye sormuş. Elî de, şaşkınlıkla, “Ben ne bileyim?” demiş. “Seni neden buraya çağırttığımı biliyor musun?” demiş Seyrê. Elî, “Vallahi bilmiyorum,” diye cevap vermiş. Seyrê başlamış anlatmaya: “Ben on beşime geldiğimden beri delikanlılar evlenmek için beni istetiyorlar. Geçen gün de, büyük ağabeyim bana, ‘sen büyüdün, eğer kabul edersen seni evlendirmek istiyoruz’ dedi. Ben de ona, ‘Bana söz düşerse evlenmek istemiyorum’ dedim. Ancak dün seni gördüğüm anda kanım kaynadı sana. Eğer sen de uygun görürsen, ben seninle evlenmek istiyorum. Birçok memleketten birçok ağa, paşa, bey gelip benimle evlenmek istedi. Ben onlara evlenmek istemediğimi söyledim. Ancak gözlerim seni gördüğü anda, bu isteğim birden değişti. Herhalde Allah bizim çöplerimizi çatmış, yazgımızı birleştirmiş, kader birliğimizi önceden yazmış. Eğer sen de beni kendine layık görüyorsan senden başkasıyla evlenmem.” Elî, ensesini kaşıyıp, “Bırak artık alay etmeyi, bu şakaları!.. Ben de ciddi bir şey söyleyeceksin diye boşuna bekliyorum,” demiş ve kalkmaya yeltenmiş. Seyrê omzundan tutup onu oturtmuş: “Kardeşim Qol Qasîm’ın başına yemin ederim ki, içimden geleni söylüyorum. Az önce de söyledim eğer sen de beni istersen ben seninim. Ama, ‘yok seni istemiyorum’ dersen o zaman diyecek sözüm yok,” demiş.

Elî bu söz üstüne dayanamayıp konuşmuş, böylece karşılıklı söyleşmeye başlamışlar:

“‘Sen beni istersen seninim’ diyorsun, ama beni neyimle alacaksın: Dağıldı dağılacak takkemle mi, yamalı pantolonumla mı, yoksa olmayan malım mülkümle mi? Neyim var ki, benimle evleneceksin?”

“Ne olmuş? Birbirimizin yabancısı mıyız?”

“Peki ben seni neyle isteteceğim?”

“Ne ile olacak? Parayla.”

“Parayla ha!.. Hiç param yok ki. Bu sabah on iki kuruşum vardı. Cebim delinmiş, yedi kuruşum düşmüş, geriye kalan ile de bir paket sigara aldım. Şimdi söyle bakalım, seni neyle isteteceğim. Takkemle mi, çarığımla mı?”

“Neden bu kadar yoksulsun, durumun neden kötü? Sen de Hesenan ve Heyderan memleketinin beylerinden biri değil misin? Aşiretin malı ve mülkü senin de değil mi?”

“Benim olmasına benim de, şu anda bu mal ve mülk benim elimde değil ki. Senin ağabeylerinin yönetiminde.”

Seyrê bu sözler üstüne susup kalmış. Düşüncelere dalmış, sonra demiş ki: “Seni şimdi daha iyi anlıyorum. Bu zamanda insanın parasının olmaması çok güç bir şey. Çünkü kişinin değeri de, insanlığı da parayla ölçülür hale gelmiş.”

“Doğru valla.”

“Mademki öyle. Sen de yiğitsen, karanlık geceler de yiğitlerin kalesiyse bu gece beni kaçırırsın. Sonra da gider mert, yiğit bir beye sığınırız. Yiğitlik daha bu dünyada tükenmemiştir; ağaların, beylerin de yiğidi çoktur. Bize yardım edip birbirimize kavuştururlar.”

“Seni kaçırayım mı?”

“Evet.”

“Vallahi bu iş nasıl olacak anlamıyorum. Ben bir tek bey, bir tek ağa bile tanımam ki onların hangisi yiğit hangisi mert bileyim. Yalan söylemiş olmayayım, yalnız birinin adını biliyorum, duymuştum. Keleha Comaniyê (Comani Kalesi)’de Îskanê Gulîxan (Îskânê Gulihan) adında bir ağaymış. Hiç karşılaşmadım. Yolda önümü kesse ve beni soysa bile onu tanıyamam. Keleha Comaniyê’de zîdî (Yezidi) bir ağaymış.”

Seyrê bunları duyunca, sevincinden, coşkusundan isteklerini Elî’ye bir ezgiyle anlatmaya başlamış:

“Bundan sonra kalkıp oyna, oynamalısın

Kolumdan tutup beni kaçır

Kolumdan tutup Hesenan ve Heyderan memleketinden kaçırmalısın

Yiğitlerin odalarında, aşiretlerde

Beni yanında dolaştırmalısın

Ah hey loooooo hey lo loooooo hey loooooo hey lo hey loooooo

Kalk artık amcamın oğlu hey lo loooooo hey lo lo

Kalk artık şirin yar hey lo loooooo hey lo lo”

Gün bitmiş, gece yarılanmış, bu kez Elî seslenmiş Seyrê’ye:

“Seyrê! Amcamın sarı saçlı güzel kızı Seyrê!

Hesenan ve Heyderan’dan kaçacağız

Kol kola girip seninle

Kendimizi Îskanê Gulîxan’ın merhametine bırakacağız

Keleha Comaniyê’ye sığınacağız

Seyrê! Kalk artık amcamın sarı saçlı güzel kızı Seyrê!

Hey lê lêêêêêê hey lê lêêêêêê hey lê lê!”

Seyrê kalkmış, ne kadar altını, bileziği, gerdanlığı varsa çantasına doldurmuş. Uzun saçlarını toplayıp bir yazmayla bağlamış. Giyinmiş, kuşanmış ve ver elini Keleha Comaniyê. Gittikleri her köyde sormuşlar kalenin yerini. Köylülerden kalenin yerini öğrenmişler. Sonunda kaleyi görmüşler. Kaleye yaklaşınca Elî Seyrê’ye demiş ki: “Bu adam bir ağadır. Bilirsin ki ağa evlerinin misafiri çok olur, ayrıca erkekler kadınlardan ayrı yerde ağırlanır. Birlikte erkeklerin bulunduğu odaya gitmeyelim. Sen kadınların olduğu odaya git, ama kimseye durumumuzu anlatma. Bakalım yarın bize ne getirecek? Eğer nereli olduğunu, bu akşam vakti nereden geldiğini sorarlarsa, ‘kocamla beraber uzak bir memleketten geldik, bu akşam misafiriniz olmak istiyoruz’ de. Sakın ağzından bir şey kaçırıp, durumumuzu sezdirme.”

Seyrê kadınların bulunduğu odaya gitmiş. Kapıyı çalmış. İçeri buyur etmişler. Seyrê çarşafını çıkarmadan, verilen yemeği yemiş. Oradaki kadınlar, “Nerelisin, nereden geliyorsun kızım?” diye sormuşlar. Seyrê de, “Vallahi kocamla beraberiz, bu akşam misafiriniz olmak istiyoruz. Biraz ilerinizdeki köye gideceğiz,” diye cevaplamış onları. Sonra da bir kenarda sessizce oturmuş.

Elî erkek misafirlerin bulunduğu odaya gitmiş. Odada misafirlerden adım atacak yer yokmuş. Gece ilerleyip uyku vakti geldiğinde misafirler evlerine gitmeye başlamışlar. Sonunda odada, ağa, Elî ve ağanın bir hizmetkârından başka kimseler kalmamış. Îskanê Gulîxan tahtından kalkarken yabancı bir delikanlının oturduğunu görüp sormuş:

“Söyle, yeğenim! Kimsin, nereden gelip nereye gidiyorsun?”

“Elîyê Mamed derler adıma, Îskan Ağa! Bir derdim var. Hem sana söylemeye mecburum hem de sana söylersem...” demiş ve sözünü tamamlamaya çekinmiş Elî. Ağa, “Ee... Söyle bakalım derdin nedir?” diye sorunca da ne ‘olursa olsun’ deyip, anlatmaya başlamış:

“Ben Allah’ın koruduğu Keleha Comaniyê’ye geldim

Ben memleketimden kalkıp Keleha Comaniyê’ye geldim

Ey Îskan Ağa memleketimi neden mi terk ettim

Kolundan tutup amcamın kızını

Hesenan ve Heyderan’dan kaçırdım.

Benim bildiğim en mert ve babayiğit insan sensin

Muradıma ermek için sana sığındım

Ah hey loooooo, hey lo loooo hey loooooo hey lo loooo hey lo lo

Îskan Ağam hey loooooo, hey lo loooo hey loooooo hey lo loooo

     [hey lo lo

Kalk artık sevgili ağam lo hey lo lo hey lo hey lo lo

Ne yaptın dersen bana ağam vallahi suçsuzum

Kolundan tutup amcamın kızını kaçırdım

Hesenan ve Heyderan’dan, memleketimden

Rabbimin yazısına güvendim kapına sığındım

Senin gibi yiğit ağalar

Katilleri, mahkûmları, kız kaçıranları korurlar

Ben de senin ocağına düştüm, bahtına kaldım

Vallahi amcam kızı Seyrê Xatun’dur alıp kaçtığım

Hey loooooo hey lo loooooo hey lo hey lo loooo hey loooo hey lo lo

Haydi kalk Îskan Ağam loooooo hey lo loooo hey lo loooo hey lo lo”

Seyrê’nin adını duyunca Îskanê Gulîxan’ın küllenmiş acıları, özlemleri depreşmiş. Çünkü Seyrê’nin övgüsünü daha öncelerden duymuş. Kendi kendine, “Ben onu göğün yedinci katında ararken o gelip avucumun içine düştü. zîdîlerin yaradanı Melekê Tawis¹ hakkı için Elîyê Mamed’i öldürüp Seyrê’yi ben alacağım,” demiş. Onu elinden kaçırmamak için hileler düşünüp planlar kurmaya başlamış Îskan Ağa. Önce Elî’ye kaçırdığı kızın nerede olduğunu sormuş. Elî de, Keleho Comaniyê’de kadınların bulunduğu bölümde olduğunu söylemiş. Îskan Ağa hemen, “Hoş gelmişsin! Başım gözüm üstüne gelmişsin. Evimi evin bil yeğenim,” demiş. “Yılda en az yirmi otuz kişi senin gibi sevdiklerini alıp buraya sığınır. Ben de onları burada evlendirir, sonra da memleketlerine gönderirim. Yalnız bir şey sormak istiyorum.” Elî de, “Dilediğin soruyu sor ağam,” diye karşılık vermiş. Sonra da Îskanê Gulîxan ile Elî şöyle konuşmuşlar:

“Maşallah! Yakışıklı, sıcakkanlı bir delikanlısın. Acaba senin kaçırdığın kız da, sana denk mi, sana yakışıyor mu? İnsan bir işe kalktı mı, sonunda zarar etmemeli.”

“Vallahi ne diyeyim Îskan Ağa. Ben onu kaçırdım bir kere. Hani bir söz vardır. ‘Arap’a sen neden bu kadar karasın’ demişler, o da, ‘ne yapayım benim yaradılışım budur’ demiş. Gönül bu. Ben onu beğenip kabul ettim, o da beni beğenip kabul etti. Gönül kimi severse güzel o denir. İkimiz de birbirimizi kaçırıp evine geldik.”

“Doğru söylüyorsun, ama sevgi pazarlığı da, mal almaya benzer; kimi zaman kız, mal masrafına çektiğin eziyete değmez. Yani, kaçırdığın kız uğruna ölünecek, yoluna dünyanın bütün malları dökülecek kadar güzel mi? O kadar olmasa bile çektiğin çileye değebilecek orta halli bir güzelliği var mı? Ben gidip şu kızı bir göreyim.”

“Sen bilirsin ağam, git de bak gör.”

Îskan Ağa, kadınların bulunduğu odaya gitmiş. Seyrê’nin çarşafına sarındığını görmüş. Ona seslenmiş: “Seyrê! Anam, bacım! Burada bir öğün ya da bir gün kalacakmışsın gibi niye örtündün çarşafını? Hemen gitmeyeceksin ki. Bu evde belki de bir yıl yaşayacaksın. Bu evden sayılırsın artık, çıkar çarşafını da rahat et.”

Îskan Ağa’nın bu sözleri üzerine, Seyrê, narin elleriyle çarşafını çıkarmış. Seyrê’nin yüzünün ışığıyla ortalık birden aydınlanmış. Bu aydınlık, Îskan Ağa’yı yüreğinden vurmuş. Îskan Ağa, üç karısının güzelliğiyle, Seyrê’nin yüzünün ışığını karşılaştırmış. Tedirgin olmuş, kendi kendine söylenmeye başlamış:

“Hey lo hey looo looo hey lo hey loo loooo hey loooo hey lo loooo

Hoş gelmişsin, başım üstünde babamın başı üstünde yerin var Seyrê

Vay cennetin en güzel hurisi, vay karagözlü Seyrê

Hey lêê lêêêê

Lê lê lêêêêêêêêêê

Ya rabbim sen ne kadar büyüksün, kullarına acırsın

Bu cennet hurisini nereden getirip evime bıraktın.

Bu gece Elîyê Mamed’i öldürüp Seyrê Xatun’u alacağım koynuma.

Elîye Mamed bulacak belasını

Bu taze armağanı getirdi avucuma bıraktı

Hey looooooo hey lo loooooo hey looo hey lo looo hey lo loooooooo

Ah hey loooo hey lo lo hey loooo hey lo loooo hey lo lo!

Hoş geldin, başım gözüm üzre, babamın başı gözü üzre geldin Seyrê

Haydi kalk hazırlan şirin yar lêêê lêêêê!”

Daha sonra Îskan, Elî’nin yanına dönmüş. Bu kez Elî sormuş: “Nasıl buldun?” Îskan da, “Fena değil, idare eder,” diye cevap vermiş. Sonra da hizmetkârına seslenip köyün imamını çağırtmış. Köyün yarısı zîdî yarısı da Müslüman olduğu için köyde bir de imam varmış. İmam gelmiş, ağa onu kenara çekip kızı kendisine nikâhlamasını istemiş. İmam ağanın korkusundan bu teklifi kabul etmiş. Atalar ne demişler, “Ağacın kurdu kendinden olmasa, ağaç kurumazmış.” İmam da, kurt gibi, Îskan Ağa ile birlik olup Elî ile Seyrê’ye sahte bir nikâh kıymış. Nikâhtan sonra, Elî Îskan Ağa’ya, “Ağam! Günlerdir yoldayız, memleketimizi de özledik. Eğer yataklarımızı aynı odaya yaptırırsanız, memleketten konuşur, özlem gideririz. Biraz ferahlarız. Böylesi bizim için daha iyi olur,” diye yalvarmış. Îskan Ağa da, bunu kabul edip hemen hizmetkârına emir vermiş. Seyrê ve Elî’nin yatakları aynı odaya serilmiş.

Elî ve Seyrê odasına çekilince, Îskanê Gulîxan kıskançlıktan titremeye başlamış, sıkıntıdan terlemiş. Kaledeki odaları birer birer dolaşmış, bahçeye çıkmış yine de sıkıntısı geçmemiş. Sanki saçları yüzünü örtüyor gibi bunalmış, içmeye, rakı şişelerini devirmeye başlamış. İçi daraldıkça daralmış. Uzunluğu bir metre, eni de dört parmak olan bir kılıcı varmış. Bu kılıcı eline almış, tabancasını da beline takıp gelmiş Elî ve Seyrê’nin odasına.

“Îskanê Gulîxan kapılarına yaklaşmış

Bakmış ki açık odanın kapısı

Lambaya hiç ihtiyaç duymamış

Çünkü Seyrê’nin yüzünün ışığı aydınlatıyormuş etrafı

Bir an sessizce duraklamış Elîyê Mamed’in baş ucunda

Birden elini kılıcının kabzasına atmış

Bu kılıç Salih Bey’in hediye ettiği kılıçmış

Elindeki uzun kılıcı bütün gücüyle saplamış Elî’ye

Kılıcın ucu Elî’nin yüreğini delmiş

Elî’nin yüreğinden sonra iki karış dört parmak da evin

     [döşemesine geçmiş

Hey loooooo hey lo loooo hey looo hey lo lo hey lo lo!

Hey lêêêêêê hey lê lêêêê hey lêêê hey lê lê hey lê lê

Ah zavallı Seyrêêê, vah kimsesiz Seyrêêêê”

Seyrê tatlı uykusundaymış hâlâ. Feleğin ona kurduğu tuzaktan habersizmiş. Gönlünün sesini dinleyip Elî’yle kaçmanın, onunla birlikte olmanın verdiği keyif ve aşkla uyuyormuş. Yüzüne kan damlacıkları sıçrayınca birden irkilmiş ve uyanmış. Tam Elî’yi uyandıracakmış ki, tepelerinde, elindeki kanlı kılıçla duran Îskanê Gulîxan’ı görmüş. Yüreğinde apayrı bir yeri olan Elî’nin yüzüne bakakalmış Seyrê. Elî, bütün ağa ve beylerin arasından seçtiğiymiş. Elî, bütün soylulara tercih ettiği yiğitmiş. Elî, az önce yaşadıkları huzurlu andan sonra uykuya dalan kişiymiş. Uyandığında gördüğüyse, Elî’nin, başı yeni koparılmış bir tavuk gibi çırpınışıymış. Kan gölü içerisinde kalmış Elî. Seyrê Elî’nin üstüne atmış kendini. Yarası hâlâ sıcakmış Elî’nin. Son bir çabayla Seyrê’ye seslenmiş:

“Lê lê Seyrê! Benim için gücünü tüketme

Bir dileğim var Allah’tan:

Hayırlı işler yapsın ancak hiçbir hayır görmesin Îskanê Gulîxan

Nereden bilirdik bu kan gölüne düşeceğimizi

Hayırlı işler yapsın da hiçbirinin hayrını göremesin Îskanê Gulîxan

Hemen git buradan, hemen gitmelisin,

Hesenan ve Heyderan’a tez ulaşmalısın

Öz kardeşin Qol Qasim’a olup biteni anlatmalısın

Qol Qasim gelip öcümü alsın

Hey lêêêêê hey lê lê hey lêêêê hey lê lêêêê hey lê lêêêê hey lêêêê

[hey lê le

Kalk artık Seyrê! Hey lê lêêêê”

Elî bunları söyleyip can vermiş. Seyrê de haykırarak, gecelikle başı açık, yalınayak kendini dışarıya atmış. Acısından ne yapacağını bilemiyormuş. Ellerini ısırıyor, saçlarını yoluyor, yüzünü bağrını tırnaklarıyla yırtıyormuş. Köyden kaçışından iki saat sonra, gece yarısı düşmüş dağlara Seyrê. Îskanê Gulîxan ise, elindeki kılıçla Elîyê Mamed’in cesedinin yanında bilinçsiz bir şekilde kalakalmış saatlerce. Birden kendine gelince, “Adam babasının öcünü almaya giderken, anasının namusundan da olmuş, derler,” diye söylenmiş kendi kendine. “Bu adamcağız niye, ne umutlarla sığınmıştı da buraya başına neler geldi! Seyrê’nin ardından buralara geldi. Sonra?.. Sonrasını nasıl bilebilirdi ki?”

Seyrê, yaban hayvanlarının yaşadığı dağlara yönelmiş. İşi gücü ağlayıp haykırmakmış. “Zavallıyım, esirim, kimsesizim, garibim, çaresizim,” diyerek dolaşıp duruyormuş. Ağzına bir lokma yiyecek koymayalı yedi gün olmuş. Gittiği yer, yüksek bir dağmış. Bu dağın başından kurt ulumaları eksik olmazmış. Üstelik adım başı kaplan, aslan, ayı ve sırtlanlara rastlanırmış. Seyrê, kadın başına yalnızlıktan sıkılıyormuş. Sıkıntısına ortak olabilecekler, yanına yoldaş olabileceklerse yalnızca yabani hayvanlarmış. Seyrê, bu yüzden yabani hayvanların barındıkları kayalıklara gidermiş. Hayvanlarsa bir insan gördüklerinde, olanca güçleriyle kaçarlarmış. Seyrê onları gördükçe, seslenir: “Ey Allah’ın yaratıkları! Benden kaçmayın, silahım yok. Silahım olsa da sizleri öldüremem. Çünkü ben de sizin gibiyim, ben de insanlardan kaçtım buralara. Ne olur bu akşamlık sizin yanınızda kalayım ve derdimi sizinle paylaşayım,” dermiş. Ancak hayvanlar yine de ondan ürkerlermiş.

Günlerden bir gün pusuya yatmış bir avcı görmüş. Avcı tüfeğini ateşleyip bir hayvan öldürmüş, hemen sonra da derisini yüzmek için avını ağaca asmış. Seyrê, avcının yanına yaklaşıp, “Amca!” diye seslenmiş. Avcı, dönüp baktığında şaşırmış. “Bu dağ başında ne arıyorsun? İn misin cin misin?” diye sormuş. Seyrê de, “Benim hikâyem uzundur, hiç sorma amca. Senden bir dileğim var. Hayvanın derisini yüzüp etini aldıktan sonra, postunu bana verir misin? Bana çok gerekli,” diye cevap vermiş. Avcı, postu ne yapacağını sormadan, “Olur kızım,” demiş; hayvanın derisini yüzer yüzmez postunu Seyrê’ye vermiş.

Seyrê akşam olunca, yabani hayvanların barındığı kayalıklara gitmiş. Postu sırtına ellerini ön ayaklarının, ayaklarını da arka ayaklarının olduğu yere geçirerek giymiş. Hayvanlar ondan kaçmamışlar. Böylece o da hayvanların arasında yaşamaya başlamış. Akşamları onların inlerinde yatıyor, gündüzleri de postunu çıkarıp ağaca asıyor sonra da oradaki otları yiyormuş. Tek yiyeceği otlarmış. Gündüzleri dolaşarak, akşamları postuyla hayvanların arasında barınarak bir ay yaşamış dağ başında.

Bir gün yüksekte sarp bir kaya görmüş. Oraya tırmanıp, etrafı gözlemeye başlamış. Uzaklardan bir karaltı fark etmiş. Dağın eteğindeki bir küçük kuş gibi görünüyormuş karaltı. Daha dikkatli bakınca onun bir insan olduğunu anlayıp, “Heey yolcu!” diye bağırmış. Oradan geçen kişi medresede eğitim gören bir öğrenciymiş. Feqi denir onlara. Feqi kimin bağırdığını anlamak için çevresine bakınmış, kimseyi görememiş. Seyrê bir daha bağırmış: “Hey yolcu heeey!” Feqi yukarıya bakınca, dağın doruğundaki kayanın başında tek başına oturan bir kadın görmüş, şaşırmış: “Acaba bu kadın bir başına bu dağın başında ne yapıyor?” diye sormuş kendi kendine. Sonra düşünmeye başlamış: “Yakınlarda bir köy de görünmüyor ki, oradan buralara çalı çırpı, kenger ya da fasulye toplamaya gelsin. Ya ayı ya da kurtlardan kaçıp bu kayaya sığındı herhalde. Anlaşılan bu kadının bir derdi var. Bir sorayım bakayım ne derdi var?” Feqi, kayanın altına kadar gelip, “Ne var anam, ne var bacım! Derdin nedir, ne istiyor, ne söylüyorsun?” diye sormuş. Seyrê de, “Kardeşim, sen Müslüman mısın, gayri Müslim misin?” diye soruyla karşılık vermiş. “Müslüman’ım, köy köy dolaşan bir feqiyim,” cevabını alınca, “Başım gözüm üstüne gelmişsin kardeşim,” demiş Seyrê. “Bir derdim var. Eğer Hesenan ve Heyderan memleketine gideceksen sana bir çift sözüm var,” demiş. Feqi de, “Bacım. Derdini söyle. Gücümün yettiği bir şeyse elimden geleni yapacağıma inan. Ama beni aşacak bir şeyse, söyleme, yapamayınca dert olur içime. Şimdi anlat bakalım derdin nedir?” demiş. Seyrê başlamış, anlatmaya:

“Ey kardeşim feqi! Bütün hızınla çıkmalısın yola

Allah’ın adını anmalısın yol boyunca

Hesenan ve Heyderan memleketi uzaktır,

Gece gündüz demeden yürümelisin

Hesenan ve Heyderan’a ulaştığında

Küçük kardeşim Qol Qasım’ı ara

Ona Seyrê şunları söyledi dersin:

‘Sevgili kardeşim! Vay bana, dayanacak halim kalmadı

Vay bana, ağacın üstündeki kuş gibiyim

Vay bana, kurtlarla birlikte uluyorum kurtlarla

Vay bana, yüksek dağlarda yalçın kayalıklarda esirim

Vay anam vay, inlerde yatıyorum vahşi hayvanlarla

Vay şu dünyanın haline

Vay üç yiğidin kara bahtlı bacısına, vay bana!

Ben taşıyamam bu dünyanın yazgısını vay bu ne kara yazı ne kara

Taşıyamam bu dünyanın utancını, utanmazlık kanun olmuş dünyaya

Elîyê Mamed’in kanı yerde kaldı

Kaldı Elî’nin kanı Keleha Comaniyê’de Îskanê Gulîxan’da

Vay anam vay kimsesiz kaldım

Vay anam vay garip kaldım burda’

Ah hey loooo hey lo loooo hey loooo hey lo lo hey loooo hey lo lo”

Seyrê, anlattıklarını anlayıp anlamadığını sormuş feqiyê. O da şu cevabı vermiş: “Bacım, senin söylediğin her şeyi kâğıda yazdım. Hiç merak etme. Üç vakte kadar yetiştireceğim dediğin yere. Sen benim ne kadar hızlı yürüdüğümü bilmezsin. Ancak Allah tanığımdır, ki o uyumaz ve uyuklamaz, bir gün rüzgâr benimle yoldaşlık etmek istemişti. Demişti ki, ‘Feqi niye bu kadar hızlı yürüyorsun? Bekle de ikimiz birlikte gidelim.’ Ben de ona, ‘sen rüzgârsın, belasın. Sen boyna çalılıklarda, kurumuş dere yataklarında oyalanırsın. Biz ikimiz yoldaş olamayız’ diye cevap verdim. Artık sen merak etme. İnan ki, ayakkabım ayağımdan fırlasa bile, hızımı kesip beklemeyeceğim, ardıma bakmayacağım. Takkem ağaçların dalına takılsa da, onu almaya çalışmayacağım. Eğer, koç etinden yapılıp bol tuzda bekletilmiş kavurmadan beş kilo yiyip de Kehnîya Bilexşe (Bılehşe Çeşmesi)’nin yanından geçsem bile senin hatırın için o çeşmenin yanında durup su içmeyeceğim. Su içmek için bile duraksamadan yürüyeceğim.”

Feqi, dua edip yola çıkmış. Bir adımda dağları, ormanları aşmış, ikinci adımda, Keleha Comaniyê’yi geçmiş, üçüncü adımda ise Hesenan ve Heyderan memleketine ulaşmış. Oradaki bir köylüye ağayı sormuş. Köylü de, “Buranın üç ağası vardır. Üçü de kardeştir. Üçü de kendi odalarının ağalarıdır. Şu gördüğün oda, büyük ağabeyin odasıdır,” demiş.

Feqi, büyük ağanın odasına girmiş. Orada bulunanları selamlamış. Seyrê’nin söyleyip kendisinin yazdığı kâğıdı ağaya uzatmış. Ağa kâğıdı okumuş, ancak hiçbir şey söylememiş. Feqi, kâğıdı alıp ortanca kardeşin odasına gitmiş. Kâğıdı ona da vermiş. O da feqiyê hiçbir şey söylememiş. Büyük ve ortanca kardeşler aynı ana ve babanın çocuklarıymış. Küçük kardeş ile Seyrê’nin ise anneleri ayrıymış. Ağaların tepkisizliğinin sebebi de buymuş. Feqi kâğıda dikkatli baktığı zaman, Qol Qasim’ın adını görmüş. Odadan çıkınca, karşılaştığı bir kadına Qol Qasim’ın odasını sormuş. Kadın ona, “Qol Qasim odasında hiç durmaz. Köyün etrafındaki kayalıklarda, çimenliklerde dolaşır. Eğer biri ona yiyecek bir şeyler götürürse onları yer. Götürmezse yemez, odasına yemek için bile uğramaz. Nedenini sorarsan, bu üç ağanın bir bacıları vardı. Adına Seyrê Xatun derlerdi. Çok güzel bir kızdı Seyrê Xatun. Amcasının oğlu kaçırdı onu. Qol Qasim da, onların ardından her yeri aradı taradı, ama izlerine rastlayamadı. Bunun üzüntüsünden artık eve uğramaz oldu,” demiş.

Feqi, köyün çevresinde dolanmaya başlamış. Qol Qasim’ı çayırda oturur halde görmüş. Yanına gidip omzuna dokunmuş. Qol Qasim kendine geldiğinde de kâğıdı uzatmış ona feqi. Kâğıdı okuyunca, Qol Qasim’ın gözünden yaşlar boşanmış çeşmelerden akan sular misali. Sonra da elini cebine atıp birkaç kuruşu feqinin cebine koymuş. Feqi, Seyrê’yi Çiyayê Mazî (Mazıdağı)’de gördüğünü söyleyip yoluna devam etmiş. Qol Qasim da evinin yolunu tutmuş.

Qol Qasim, evine gelir gelmez hemen evinin damına çıkarak bağırmış: “Hêêêêêy! Yedi yaşından büyük olan, kılıç kalkan tutabilen ve ata binmeyi bilen herkes, hemen meydanda toplansın.” Qol Qasim emir verecek de, hazır olunmayacak. Mümkün mü? Atlılar, bir anda meydanda Qol Qasim’ın çevresinde toplanmışlar ve ağalarının emirlerini beklediklerini söylemişler. Bin beş yüz atlı ile ver elini Keleha Comaniyê.

Gide gide kaleye yaklaşmışlar. Qol Qasim, çadırları, kalenin etrafındaki tepeye kurdurmuş. Sonra yanındakilere, “Bilirsiniz, Îskanê Gulîxan tilki gibi kurnazdır. ‘Sen bizim düşmanımızsın, seninle savaşmaya geldik’ dersek, inanın bir daha onu bulamayız, hemen kaçar. En iyisi yarın ben ona bir haber göndereyim. O buraya gelsin. Ne dersiniz?” diye danışmış. Oradakiler de, “En iyisini sen bilirsin Qol Qasim,” cevabını vermişler. Ertesi gün, yanına birini çağırmış, ona kendisini elçi seçtiğini söyleyip yapması gerekenleri anlatmış. Elçi de Îskan’ın kaledeki evine gitmiş. Kalenin karşısında çadırları gördüğünden beri Îskan’ın içine bir korku düşmüş. Elçi kapıyı çalmış. Îskan, “Kim o?” diye sormuş. Elçi de, “Ben Qol Qasim’ın elçisiyim. Gördüğün çadırların hepsi de ona aittir. Beni sana bir haber ulaştırmam için gönderdi. ‘Îskan Ağa buraya gelsin. Duyduğuma göre kızkardeşimi kaçıran adamı öldürmüş. Buna çok sevindim. Onun bu iyiliğine karşılık, ben de onu ödüllendirmek, ona armağanlar sunmak istiyorum’ dedi,” diye cevap vermiş. Duyduğu sözler, Îskan Ağa’nın gururunu okşamış: “Benim gibi bir yiğit var mı? Vallahi ben öldürdüm,” demiş.

Îskan Ağa, atına atlamış. Qol Qasim’ın çadırına gelmiş. Selam vermiş. Qol Qasim sormuş: “Îskanê Gulîxan sen misin?” O da cevap vermiş: “Evet. O yiğitliği gösteren, Elîyê Mamed’i öldüren adam benim.” Qol Qasim, “Elîyê Mamed de, babayiğit biriydi. Onu nasıl öldürebildin?” diye sormuş. Îskan da, ballandıra ballandıra anlatmaya başlamış: “Akşam vakti bir kız ile bir delikanlı kapıma geldi. Bana birlikte kaçtıklarını anlattılar. Ben de uyduruk bir nikâh kıydırdım ve yataklarını aynı odaya serdirdim. Gece yarısından sonra, şu gördüğün uzun kılıcı aldım. O tatlı uykusundayken kılıcı sırtına sapladım. Doğrusu, kızı da yanımda tutarak size ‘kardeşiniz burada, gelin onu alın’ diye haber salmak istiyordum. Babamın başına and içerim ki doğru söylüyorum, ben ne olduğunu anlayamadan kız kapıdan çıkıp kaçtı. O günden beri de hiç görmedim. Nereye gittiğini de bilmiyorum.” Qol Qasim bunları duyunca yüreği yanmış, ayağa fırlayıp demiş ki:

“Îskanê Gulîxan, babasının kefenine sıçtığım Îskanê Gulîxan

Kendine sığınan misafire nasıl hainlik eder insan

Nasıl kıydın tatlı uykusunda

Nasıl elin vardı da Elîyê Mamed gibi yiğide kıydın

Hiç aklın alır mı Qol Qasim Ağa amca oğlunun kanını

[yerde bıraksın

Hiç aklın alır mı Qol Qasim Ağa amca oğlunun öcünden caysın

Hey loooo hey loooo hey lo loooo hey loooo hey lo loooo

[hey loooo hey lo lo

Ah hey looooo hey lo looo de Îskano hey loooo hey lo looo

[hey lo looooo”

Îskanê Gulîxan’ın kanı donmuş bunları duyunca, yerinden kıpırdayamaz olmuş. Qol Qasim kalkmış, Îskanê Gulîxan’ın çizmelerini çıkartıp, ellerini atının kuyruğuna bağlamış. Üç saat boyunca dikenlerin üstünde yürütmüş onu. Bağırsaklarını deşmiş, gözlerini oymuş, üç çarığa yetecek kadar yüzmüş sırtının derisini. Yaralarına da tuz basmış, Kurtalan tuzu. Çünkü Kurtalan’ın tuzu keskindir. Sonra kendi kılıcıyla öldürmüş Îskan’ı. Gövdesinden ayırdığı başını atının terkisine koymuş. Îskan’ın leşi çadırların önünde kalmış. Etrafında kurtlar, sırtlanlar, tilkiler dolaşmaya başlamış. Qol Qasim, yanındakilere seslenmiş: “Bizim bütün amacımız bu adamı yakalayıp cezalandırmaktı. Amacımıza ulaştık. Benim evimin hizmetkârları dışındakiler evlerine dönebilir.” Atlılar, “Ey Qol Qasim! Sen neredeysen biz de oradayız,” demişlerse de, Qol Qasim: “Gerek yok. Yapılacak bir şey kalmadı. Üç dört atlı kalsın benimle yeter,” diye tekrarlamış

Atlılar Hesenan ve Heyderan’a, Qol Qasim ile üç dört atlı Çiyayê Mazî’ye yönelmişler. Qol Qasim ile yanındakiler yol üstündeki bir köye girmişler. Orada yaşlı bir adama rastlamışlar. Qol Qasim, “Çiyayê Mazî nerededir bilir misin dede?” diye sormuş. İhtiyar da, “Bilirim bilmesine de, sakın ola Çiyayê Mazî’ye gitmeyin yeğenim,” demiş. Qol Qasim, “Neden?” diye sorunca ihtiyar da, “Çünkü Allah’ın yarattığı bütün vahşi ve yırtıcı hayvanlar, kaplanlar, aslanlar, sırtlanlar ve daha adını bilmediğim nicesi o dağdadır,” demiş. “Buraya atla bir saat çeker ama insan o dağa yaklaşamaz bile. Eğer beni, benim gibi güngörmüş dedenizi dinlerseniz, oraya gitmeye kalkışmayın.” Qol Qasim, “Biz oraya gitmek zorundayız dede. Nerededir o dağ, nasıl tanırız?” diye üsteleyince, ihtiyar adam, “Yeğenim, gözlerim tam olarak görmüyor artık, size kılavuzluk edemem. Yalnız o dağın başı, dumanlar ve sisler içinde kalmış bir yumurtaya benzer. Eğer dikkat ederseniz görürsünüz,” sözleriyle tarif etmiş dağı.

Gide gide dağın eteğine varmışlar. Burada atlarını bir ağaca bağlayıp başına da bir nöbetçi bırakmışlar. Qol Qasim, üç adamıyla dağa tırmanmaya başlamış. Nerede yüksek bir kayalık görmüşlerse, oraya çıkıp bağırmışlar: “Seyrêêêêêêê! Seyrêêêêêêê!” Kimse ses vermemiş. Qol Qasim kendi kendine, “Seyrê! Kurtlar mı yedi seni, uçurumlardan mı yuvarlandın, kaplanlar mı parçaladı, ayılar mı öldürdü? Ses vermiyorsun sesime,” diye söylenmiş. Yine de Seyrê’yi aramaktan vazgeçmemişler. Derken yavaş yavaş ortalık kararmaya başlamış, akşam olmuş. Akşamın sessizliğinde Qol Qasim haykırmış defalarca... Yine cevap alamamış. Dağda gecelemişler. Sonra buralarda bir ay boyunca yaşanamayacağını, bir kadının bu koşullarda burada sağ kalamayacağını düşünüp geri dönmeye karar vermişler.

Dönüş yolunda, ilerde hiçbirinin uğramadığı bir tepe görmüşler. Qol Qasim, son bir çabayla oraya tırmanıp bağırmış: “Seyrêêêê! Seyrêêêêêê!” Seyrê o sıra, yiyecek ot toplamaktaymış. Adının çağrıldığını duyunca, “Burdayım,” diye cevap vermiş. Qol Qasim, Seyrê’nin sesini duyunca, bir anda yedi kardeşe sahip olmuşçasına sevinmiş. “Bu kez de bacımın sesini duydum ya, bu bana yeter,” demiş ve ezgiye dökmüş yüreğindekileri:

“Lê lê Seyrê

Bilmiyorum Seyrê! bu nasıl dünyadır bu nasıl devran

Öz kardeşin Qol Qasim’ım ben

Eğer tanımadıysan,

Lê lê Seyrê! Ah vay! Lê lê lê lê

Gücümüz tükendi, çok yorulduk Çiyayê Mazî’de,

Ah vay lêêêêêêêêêêêê vay le lêêêêêêêêêêêê hey lêêêêêêêê

hey lê lêêêêêêê

Ah hey lêêêêêêêêêêêê hey le lêêêêêêêêêêêê hey hêêêêêêêê hey le

[lêêêêêêê”

Seyrê kardeşini tanımış. Sevdiği Elî’yi sonsuzca kaybetmekten duyduğu üzüntüyle ağabeyine kavuşmanın verdiği sevinç çatışmış yüreğinde. Ne ağlayabilmiş, ne gülebilmiş. Öyle taş gibi donup kalmış. Qol Qasim Seyrê’nin dağda yaşamaktan nasıl değiştiğini fark etmiş. Narin, pamuk gibi ak, yumuşacık elleri varmış eskiden Seyrê’nin, şimdiyse elleri kamyon tekerleği misali çatlak çatlakmış. Bacısının ellerine baktıkça içi yanmış. Sonra bacısının yüreği soğusun diye, amca oğlunun öcünü kendi eliyle aldığını söylemiş. Kız kardeşinin elinden tutup, Mazıdağı’ndan indirmiş. Hesenan ve Heyderan memleketine döndürmüş. O günden sonra Seyrê bir daha evlenmemiş, ölünceye kadar hep Elî’nin hasretiyle yaşamış.

Metran Îsa

Bir papazın çok güzel bir kızı varmış. Meyrem derlermiş adına. Sarkîs’in ailesi Meyrem’i oğullarına istemişler, aralarında söz kesilmiş. Henüz düğünleri yapılmamış ama, yine de herkes Meyrem’e Sarkîs’in gelini gözüyle bakıyormuş. Meyrem’in güzelliği dilden dile dolaşa dolaşa sonunda Van Valisi’nin de kulağına gitmiş. Vali, Meyrem’in, duyduğu kadar güzel olup olmadığını görmek için onun yaşadığı köye gitmiş. Meyrem’i görünce güzelliği için söylenenlerin çok eksik olduğunu anlamış. Valinin gönlü kaymış Meyrem’e. Genç kıza göz koyup Meyrem’in ailesine, çevresine, “Bugünden itibaren kimse Meyrem’in adını anmasın. Eğer Meyrem yaşarsa benimdir, ölürse soğuk toprağın!” diye haberler yollamış. Artsız arasız sürüp gitmiş valinin tehditleri: “Canından bezen varsa Meyrem’i gelin almaya kalkışsın, onları dünyada sağ bırakmam!” Sarkîs’in ailesi güçlü, zengin bir aileymiş ama valinin korkusundan ne Meyrem’le oğullarının düğününü yapabilmişler, ne de kendilerine yedirip kızdan vazgeçebilmişler.

Söylenenlere göre bu durum dört yıl böyle sürmüş. Meyrem hâlâ baba evinde kalıyormuş. Bir gün Meyrem, valiye haber gönderip demiş ki: “Allah, benim hakkımı sende bırakmasın! Kaderimin önüne set çektin. Beni ne kendin alıyorsun, ne de başkasının almasına izin veriyorsun. Ya elini talihimden çek ya da bir elçi gönder de ben onunla sana geleyim.” Vali, kimi göndereceği konusunda düşünüp taşınmış. En sonunda, “Elî namuslu bir insandır, dürüsttür. En iyisi Meyrem’i getirmesi için Elî’yi göndereyim,” diye vermiş kararını. Evin hizmetkârlarından Elîyê Qolaxasî’ (Aliyê Kolağası-Kolağası Ali)’ye, “Sen gidip Meyrem’i bana getireceksin,” demiş.

Elî düşmüş yola, ulaşmış Meyrem’in köyüne. Meyrem’in yanına gelmiş. Meyrem Elî’yi görünce vurulmuş ona. Çünkü Elî, boylu poslu, yakışıklı bir delikanlıymış. Elî her ne kadar yakışıklıysa da, yoksulluğundan giysileri eski püsküymüş. Meyrem, “Elî sen beni valiye götürmek için mi geldin?” diye sormuş. Elî de, “Evet hatunum!” diye cevap vermiş. Meyrem bu cevap üzerine demiş ki: “Elî, bu kılığınla seninle gelemem ben. Ben bir papaz kızıyım, sen de beni valiye götüreceksin. Üzerinde bu paçavralar varken seninle gelemem. Eğer paran yoksa, al şu paraları, berbere git bir güzel traş ol. Hamama gidip güzelce yıkan. Beylere yakışan bir takım elbise satın al. Ancak ondan sonra seninle valinin yanına gelirim.”

Elîyê Qolaxasî, Meyrem’in sözünü dinlemiş, traş olmuş, yeni elbiseler satın almış, hamamda yıkanmış ve Meyrem’in yanına dönmüş. Elî’nin yakışıklılığı, endamı daha bir görünür hale gelmiş. Bu haliyle Elî’yi gören Meyrem’in aşkı on kat artmış. Elî’ye sormuş: “Elî, aynanın karşısına geç de söyle. Sen mi güzelsin, yoksa ben mi?” Elî Meyrem’e, “Estağfurullah hatunum. Senin güzelliğin beni de, ailemi de aşar,” diye cevap vermiş. Meyrem yeniden konuşmaya başlamış: “Elî şakayı, boş lakırdıyı bırak da gerçeği söyle. Sen vallahi yakışıklı delikanlısın, ben de güzel bir kızım. İkimiz birbirimize uygunuz. Beni valiye götürmekten vazgeç, kendine al. Vali de elinden geleni ardına komasın!” Bu sözleri duyunca Elî’nin boynu bükülmüş, dili tutulmuş, ne diyeceğini, ne yapacağını bilememiş valinin korkusundan. Meyrem’e, “Ey güzel hatunum! Benden ne istiyorsun? Canıma ne kastın var?” diye yalvarmış: “Ben daha çok gencim, daha dünyadan muradımı almadım bile. Sen de başımdan olayım istiyorsun. Bilirsin ki vali zalimdir. Ben yuvamı gökyüzünün yedinci katına kursam bile vali onu aşağı indirtip beni öldürtür.”

Meyrem, Elî’ye öfkeyle, “Bana bak Elî, eğer beni kendine almazsan, Allah’a ant olsun ki, valinin yanına vardığımızda, yolda namusuma el attığını söylerim,” demiş. Meyrem’in sözleriyle Elî iki arada bir derede kalmış. Meyrem’le evlenirse valinin kendisini öldürteceğini biliyormuş. Ama valiye götürdüğünde, Meyrem “namusuna göz diktiğini” söylerse de durum değişmeyecekmiş. Elî, Meyrem’e, “Söyle bakalım hatunum. Ben seni nerelere götüreyim? Beni koruyabilecek, sığınabileceğim hiç kimsem yok ki,” demiş. Meyrem, Dêra Axtermanê (Ahtamar/Akdamar Kilisesi)’de Metran Îsa (Piskopos İsa)’nın bu yükü omuzlayabileceğini, oraya gitmeleri gerektiğini şu sözlerle anlatmış:

“Ey Elî ne hayırlı bir sabahtır bu sabah

Kalk, Metran Îsa’ya gidecek kayık ve gemileri birbirine bağla

Kendimizi atalım bugün kiliseye Axtermanê’ye

Metran Îsa’nın kapısına,

Ne yiğittir o piskopos, koçyiğittir

Benzer sürüde kösemene

Koç sürüsündeki şu koça bak hele

Anasından başka piskoposun

Axtermanê Kilisesi’nin piskoposunun anasından başka

Demesin hiç kimse

‘Yere diz çöktüm de

Bir oğul getirdim ben dünyaya’

Metran Îsa’nın ünü söylenir dilden dile

Her tarafta duyulur o zamandan bu zamana”

Elî de, Meyrem’e karşılık vermiş:

“Ey Meyrem, ne hayırlı bir sabahtır bu sabah

Kalktım, Metran Îsa’ya gidecek kayık ve gemileri birbirine bağladım

Papazın kızı, Sarkîs’in gelini,

Van Valisi’nin göz koyduğu Hıristiyan Meyrem’i

Elinden tutup kaçırmış Elîyê Qolaxasî,

Elî önce sığınmış Allah’a

Sonra da sığınmış Axtermanê Kilisesi’nin piskoposuna

Anasından başka piskoposun

Axtermanê Kilisesi’nin piskoposunun anasından başka

Demesin hiç kimse

‘Yere diz çöktüm de

Bir oğul getirdim ben dünyaya’

Metran Îsa’nın ünü söylenir dilden dile

Her tarafta duyulur o zamandan bu zamana”

Elî’yle Meyrem yola düşüp sabahın erken saatlerinde Dêra Axtermanê’ye yaklaşmışlar. Metran Îsa da o saatte uyanıp kalkmış. Kilisenin kapısına bir göz attığında bir karaltı görür gibi olmuş. Metran Îsa, seslenmiş: “Ey oradaki, sabahın bu saatinde ne işin var Axtermanê’nin kapısında?” Elî de, “papazın kızı, Sarkis’in gelini, Van Valisi’nin göz koyduğu Hıristiyan Meyrem’i kaçırdığını ve gelip kiliseye sığınmak istediklerini” söylemiş. Kiliseye girmişler. Evlenmek istemişler. O zamanlar evlenmek için dini nikâh kıymak gerekliymiş, ama Elî Müslüman, Meyrem ise Hıristiyan’mış. Elîyê Qolaxasî, Meyrem’le nikâhlarının kıyılması için Metran Îsa’dan yardım isteyerek demiş ki: “Eğer sen Muhammed’in dininin gerektirdiği gibi nikâhımızı kıyarsan yüzlerce kez helal olsun. Senin adın, şanın binlerce kez helal olsun sana. Yok eğer Muhammed’in dininin gerektirdiği gibi nikâh kıymazsan, ben senin dinine geçer Hıristiyan olurum. Yeter ki derman ol derdimize.”

Elî’nin bu sözlerine Metran Îsa’nın verdiği yanıt, yiğitliğini, mertliğini daha iyi koymuş ortaya. Çünkü Metran Îsa, Elî’nin isteğine şöyle karşılık vermiş:

“Bu söylediklerini dünyada kabul edemem

Axtermanê Kilisesi’nin ünü geçmişinden gelir

Ben bu ünü zedeleyemem

Muhammed’in dinine baş eğemem

Ama kadim bir din olan Muhammed’in dinini de

Hiçbir dinin önünde küçük düşüremem

Hemen bir molla ile iki feqi çağıracağım

Allah’ın emri ve peygamberin kavliyle

Hıristiyan Meyrem’i sana nikâhlatacağım”

Tüm bunlar olurken bakalım Van Valisi ne haldeymiş? Adam öfkeden ve kıskançlıktan kendini yiyip bitiriyormuş. Çünkü dünya alem valinin hizmetkârı Elîyê Qolaxasî’nin Meyrem’i kaçırdığını duymuş. Vali, Elî’nin Meyrem’le birlikte Metran Îsa’ya sığınışının haberini de almış. Gözünü kan bürüyüp Metran Îsa’ya, “Buradan iki güvercin uçmuştu, duyduğuma göre onlar gelip Dêra Axtermanê’ye konmuş. Eğer bana o güvercinleri gönderirsen sana bin çuval dolusu altın veririm. Yok eğer göndermezsen, Axtermanê’yi başına yıkarım,” diye haber göndermiş.

Metran Îsa yiğit bir insan olduğu için tehditlere kulak asmamış, bin çuval altına satmamış onurunu, iki güvercinin katline ortak olmak istememiş, ihanet etmemiş Meyrem ve Elî’ye. Valiye şöyle bir cevap göndermiş:

“Ey vali, ben Metran’ım

Ağabeyiyim Bedran’ın, Henan’ın ve Yewnan’ın

Piskoposluk takkemi çıkartır yere çalarım

Dediğini yapacağıma

Ben sana kimseyi teslim edemem

Piskoposluk takkemden cayarım olsa olsa

Yarın günlerden pazardır

Yarın bütün Hıristiyanlar çarşıya inecek

Yarın bütün Hıristiyanlar kilisede duada

Yarın bu zamanlar kıyılacak nikâhları

Elî damat olacak Meyrem de gelin yarın bu zamanlarda

Anasından başka piskoposun

Axtermanê Kilisesi’nin piskoposunun anasından başka

Demesin hiç kimse

‘Yere diz çöktüm de

Bir oğul getirdim ben dünyaya’

Metran Îsa’nın ünü söylenir dilden dile

Her tarafta duyulur o zamandan bu zamana”

Van Valisi, bu haberi alır almaz Dêra Axtermanê’ye asker göndermiş. Metran Îsa’nın çağırdığı Hıristiyanlar da Van’ı dört bir koldan kuşatmışlar. Dört bir yandan gelip piskoposlarına, onun onuruna sahip çıkmışlar. Van Valisi kötü durumda olduğunu görmüş. Anlamış ki, bir çarpışma çıkması durumunda her iki taraftan kan dökülecek, kan gölüne dönecek ülke. Boynunu bükmüş, süvarilerini, askerlerini kilisenin önünden çekerek Van’ın yolunu tutmuş.

Metran Îsa, ertesi gün Axtermanê’de, Muhammed’in dininin şartlarına göre Meyrem ile Elî’yi evlendirmiş. Kilisede düğün, eğlence günlerce devam etmiş. Elî ve Meyrem mutlu bir yaşam sürmüşler.

Fatıma Salih Ağa²

Memleketin birinde yaşlı bir kadın ile oğlu yaşarmış. Fakir kadının bütün varı yoğu oğluymuş. Onu çok sever, gözünü üstünden ayırmazmış. Neredeyse bir gözü dünyada olup bitenlerde, diğer gözü ise oğlundaymış.

Bir gün çocuklar harmanda toplanmış “gogê” adlı bir taş oyunu oynuyorlarmış. Oyun, ebenin taşı sayılan “gogê” adlı taşı, daha büyük taşlar atarak bir dairenin içinden çıkarmaya dayanıyormuş. Çocuklar oynarken, Mehemed (Muhammed) görünmüş. Mehemed, Hozka Beyi’nin oğluymuş. Bey oğlu olduğu için de farklı bir gözle bakarmış dünyaya. Çocukların arasına girip o da oynamaya başlamış. Sonra elindeki taşı “gogê”ye öyle bir hızla vurmuş ki taş sıçrayıp yaşlı kadının oğlunun göğsünün ortasına çarpmış. Zavallı çocuk da yere yığılmış. Bunu gören yaşlı kadın çığlıklarla oğlunun yanına gelmiş. Çocuğu bu hale getiren bey oğlu olduğu için kötü bir söz söyleyememiş. Ancak alaylı alaylı konuşmaktan da kendini alamamış: “Maşallah, sen beyliğini, gücünü çocuklara mı gösteriyorsun? Öyle büyükleniyorsun ki, gören de seni, Fatima Salih Ağa (Salih Ağa’nın kızı Fatima) ile evlenmiş sanır.” Bu sözleri duyan Mehemed, başından aşağı soğuk sular dökülmüşçesine titremiş. İçinden de, “Hele oğlun sağ salim ayağa kalksın da ben sana yapacağımı bilirim,” demiş. Çocuğun yüzü gözü soğuk suyla yıkanmış, bir iki saat sonra da çocuk kendine gelmiş. Herkes evine gitmiş. Gece yarısına doğru Mehemed yaşlı kadının evine hışımla girip, kadının üstüne yürüyerek demiş ki: “Allah’ın adına yemin ediyorum ki, ya bana Fatima Salih Ağa’nın nerede yaşadığını söylersin ya da elimdeki hançerle seni şu anda delik deşik ederim.” Yaşlı kadın, ürkmemiş bile: “Aman Allahım, şunun canıma karşı sürdüğü şarta bak. Söylesem ne olacak? Senin ona gücün yetmez ki,” diye söylenmiş. Mehemed, “Sen söyle hele yerini,” diye üstelemiş. Yaşlı kadın en sonunda demiş ki: “Salih Ağa’nın obası Deşta Rewanduz (Revanduz Ovası)’da, nehir kenarında kuruludur. Bizim gibi ne kadar fakir fukara sığınsa yanına, hepsini korur gözetir. Sen de göreceksin ya...”

Mehemed, Salih Ağa’nın yerini öğrenir öğrenmez, hemen yola çıkmış. Yüz adım kadar yürüdükten sonra, ne yapacağını, nasıl davranacağını düşünmüş. Sonra da, “Üzerimdeki beylere ağalara uygun elbiselerle amacıma ulaşamam,” deyip dönmüş geri. Fakir bir çobanın giyebileceği şeyleri üzerine geçirerek düşmüş yola. Sırtını feleğe dayayıp yüzünü uğura çevirip yürümüş. Yürümüş üç gün üç gece boyunca. Üstü başı dikenlere, dallara takılıp yırtılmış. Üç günün sonunda güneş ışınları ortalığı aydınlatırken birkaç çobana rastlamış. Selam vererek çobanlardan biriyle konuşmaya başlamış:

“Kimin çobanısınız?”

“Salih Ağa’nın çobanlarıyız.”

“Yeni bir çobana ihtiyacınız yok mu?”

“Biz yabancılara pek güvenmez, çobanlık vermeyiz.”

“Neden?”

“Çünkü onlar ya sürülerimizi kaybediyorlar. Ya tüfeklerimizi çalıyorlar ya da kızlarımızı kaçırıyorlar. Biz de onlara çobanlık ettirmiyoruz.”

Mehemed, esenleşip ayrılmış çobanlardan, biraz daha yürüdükten sonra ulaşmış obaya. Orada büyük çadırın önünde bin-bin beş yüz kişinin oturduğunu görmüş. Bu kalabalığa büyük güğümlerle kahve pişiriliyormuş. Kahvelerin dumanı neredeyse bir bulut gibi bütün obayı kaplıyormuş. Mehemed düşünüp kendi kendine demiş ki: “Eğer büyük çadıra gidersem, bu kalabalıkta kimseler selamımı alıp benimle konuşmaz, beni umursayıp da yüzüme bile bakmaz.” Geri dönüp, daha kenarda kalan bir çadıra yönelmiş. Orada yeni evlendiği belli genç bir çift görmüş. Yanındakilerle birlikte bağdaş kurup oturuyorlarmış. Mehemed çadıra yaklaşarak sormuş: “Hayırlı geceler! Misafir kabul eder misiniz?” Oradakiler de cevap vermişler: “Hoş geldin. Başımızın üstünde yerin var. Misafir Allah misafiridir.”

Mehemed çadıra geçip oturmuş. Misafire uygun bir yemek hazırlamak için hemen besili bir koyun kesip pişirmeye başlamışlar. Hep birlikte yemek yedikten sonra Mehemed, “Keşke büyük çadıra gitseydik,” demiş. Çadırın sahibi de, “Vallahi benim de gönlümden aynı şey geçti. Ama misafiri başka bir çadıra götürme isteğini söylemek hoş olmaz diye sustum. Mademki gitmeyi sen istedin, buyur gidelim,” demiş. Salih Ağa’nın büyük çadırına gidip, oturmuşlar. Az sonra içeriye Salih Ağa’nın bir çobanı girmiş, selam vermiş. Onun selamını alan Salih Ağa sormuş: “Hayırdır evladım. Bir sorunun mu var?” Çoban da, “Altı aydır buradayım, karımı, çocuklarımı özledim. Onları görmek için memleketime gitmek istiyorum,” demiş. Salih Ağa, “Haklısın! Haklısın ama, bunu üç gün önce söyleseydin de, biz de kendimize yeni bir çoban bulsaydık, daha iyi olmaz mıydı?” diye sitem etmiş. Bu sırada, Mehemed’i misafir eden çadırın sahibi, “Ağam, sen çoban arıyorsun, bizim yanımızda bir çoban var,” diyerek araya girmiş. “Nerede yanındaki çoban?” diye soran Salih Ağa’yı, Mehemed’i gösterip, “İşte burada,” diyerek cevaplamış. Mehemed ayağa kalkmış, ağa onu süzmüş. Duruşu, endamı boyu reyhan dalı gibiymiş. “Gönlü ferah bir yiğidin önüne katılan sürü ne kadar çok dolaşırsa, o kadar çok süt verir,” sözünü hatırlamış Salih Ağa, Mehemed’i görünce. “Ne dersin oğlum, çobanlık yapar mısın?” diye sormuş. Mehemed de, “Neden yapmayayım beyim! Kör değilim, sakat değilim, ne romatizmam ne ağrım sızım var, ne de güneşle sorunum,” demiş. Ona hemen çobanın kepeneğini vermişler. Mehemed, kepeneğini sırtına atmış, ayağına yün çorabını, çarığını giymiş ve sürünün peşine düşmüş. Gece sürünün içinde yatmış ama koyunların ağızlarının kokusundan uyuyamamış. Ne de olsa bey oğluymuş.

Ertesi gün, güneşin yüzünü göstermeye başladığı saatlerde ‘berivan’ denen süt sağıcı kızlar, süt sağmak için hazırlanmışlar. Fatima Salih Ağa da, babasının çobanlarına hazırladığı sabah kahvaltısını cariyesine vermiş. Fatima Salih Ağa öyle güzelmiş ki, gören: “Bu kız kimselere güzellik bırakmamış, hepsini kendi almış,” dermiş. Düğüne gidiyormuşçasına süslü giysisi, ince uzun endamı ile de hemen göze çarparmış. Cariyesi de çok güzelmiş, ama önünde sonunda cariyeymiş. Güzellikte olmasa da soy sopta gerideymiş. Cariye de, şalvarının paçalarını dizinin altına kadar sıvamış, üstüne çoraplarını çekmiş, terliğini de giyerek hazırlanmış. Sonra sabah kahvaltısıyla sütü dolduracağı kovayı alarak koyunların sağılacağı yere yönelmiş.

Koyunların bulunduğu alana gelip de çobanı gördüğünde aklı başından gitmiş cariyenin. Koyunları sağmaya başlayınca da süt damlaları bir o yana bir bu yana savrulmuş. Cariyeye de cariyenin babasına da haram olsun verilen emek, çünkü bir damla sütü bile kovaya dolduramamış. Sağılan sütler küçük bir akıntı halinde cariyenin giysilerinin altından toprağa karışıyormuş. Böylece üç gün boyunca cariye eve bir damla süt bile götürememiş. Fatima Salih Ağa da kuşkulanmış. Cariyeyi çağırıp azarlamış ve üç gün boyunca neden hiç süt getirmediğini sormuş. Fatima’nın sözlerini duyan cariyeyi bir düşüncedir almış. Kendi kendisine, “Babasının sürüsünü güden çobanın ne kadar yakışıklı olduğunu söyleyemem. Çünkü, o da benim gibi bir genç kız. Korkarım ki o da süt sağmaya gelir, sonra da çobanı elimden alır. Yıllar sonra ilk defa talihim döndü, yüce Allah’ım o çobanı bana gönderdi,” diyerek iç geçirmiş. Yine de her şeyi olduğu gibi anlatmış:

“Ey hanımım, benim de gönlüm var

Gönül çekiyorum

Allah’ın adına yeminler olsun doğru söylüyorum

Kullardan gizlesem de Allah’tan gizleyemem

Allah’ın bildiği de kullardan saklanmaz

Bir çoban gelmiş sürünün başına, bir çoban

İnsan değil yere inmiş bir şahan

Ne kadar dikkat ediyorsam da ellerim titriyor

Ah benzeri yok o yiğidin

Başkalarının çobanlarına benzemiyor lê lê lê lê

Hanımım hey lê lê lê lêêêê”

Bu sözleri duyan Fatima da şöyle cevap vermiş:

“Biliyordum kıra sahraya neden çıktığını

Elinin işte gözünün oynaşta olduğunu

Üç gün oldu, bir damla süt getirmedin obaya

On dördümdeyim ben on dördümdeyim

Altı yaşımdan beri sahraya, kıra gitmedim

Süt sağılan yeri gözümle görmedim

Sırf senin bu lafların yüzünden

Yarın sabah ben de süt sağılan yere gideceğim

Allah adına ant içerim

Kulaklarını, burnunu kesip aşiretin içine salacağım seni

Eğer doğru değilse söylediklerin”

Cariye de, Fatima’nın tehdidine aldırış etmeden cevaplamış onu:

“Babamın başı için şartın kabulümdür

Şartın başım üzre

Lêêê lêêê lêêê hatunum,

Sen de git sahraya gözünle gör

Sen de git kendini dene

Ay lêêê lêêê lêêê lêê lêê lêêê”

Karşılıklı söylenen bunca sözden sonra gönlü daralmış Fatima’nın. İşi zorlaşmış. Fatima için zaman geçmek bilmemiş. Gece yarısından sonra başlamış hazırlanmaya. Süslü giysisini üzerine geçirmiş. Reyhan dalı gibi endamıyla odadan avluya kadar evin her tarafını dolanmış. Sabah kahvaltısı için her zaman hazırladığı yoğurt, kaymak ve tereyağının yanı sıra bir de kaz kesip kızartmış, pirinç pilavının üzerine yerleştirmiş. Cariyesiyle birlikte yavaş yavaş yola koyulmuş, süt sağılan alana varmış. Yemekleri boş bir yere bırakmış. Elindeki kovayı önüne koymuş. Kollarını çemremiş, şalvarının paçasını dizine kadar sıvayarak beklemiş. Fatima’nın güzelliği karşısında Mehemed ne yapacağını bilememiş. Gözleri kutup yıldızı kadar parlak olan Fatima’nın bakışları, Mehemed’i sersemletmiş. Sağması için, koyun yerine bir koç tutup Fatima’nın önüne koymuş. Yanlışını fark edip, bir koyun bulmaya çalışmış, ancak ikinci getirdiği de bir koçmuş. Fatima da, olanlar karşısında gülüp durmuş. Çünkü bir çobanın erkek hayvanı süt sağımı için getirmesi pek alışılmış bir şey değilmiş. Fatima Salih Ağa dayanamayıp yanık sesiyle başlamış içindekileri söylemeye:

“Looo looo looo looo looo ey misafirim

Ey çoban dilim dönmez ki söylesin

Bırak ezgiyle anlatayım

Uğruna başım kurban olsun çoban

Anam kurban olsun sana her zaman

Allah şahidimdir ki

Senin ayakların yün çoraplara, çarıklara göre değil

Omuzlarına göre değil post, kepenek ve aba

Ellerin değnek tutacak ellerden değil

Omuzlarına Basra kumaşı giysiler yakışır

Ayakların uygun mes ve kunduralara

Keşke bana anlatsaydın derdini

Neden düştün gurbete

Başından neler geçti

Neden devran döndü de

Seni babama çoban etti

Looo looo looo looo vay başına kurban olduğum

Ey misafirim heeeeeeeey”

Mehemed de, Fatima’ya cevap vermiş:

“Ne çalınır, ne çelinir

Şu gönlüm yüzlerce kez benimledir

Babanın koyunu da binlercedir

Kovaların başında sağılmayı bekler

Eğer sen böyle konuşmayı sürdüreceksen

Al geri babanın verdiği çarıklarla yün çorapları

Zaten çarıklar ayağımı vurdu

Gücüm de tükendi

Buralarda kısmetim bu kadarmış demek ki

Ben giderim hadi kalın sağlıcakla

Allahaısmarladık hatunum belki görüşürüz gene

Lêêê lêêê lêêê lêêê hatunum

Yok benim ilgim, senin saydıklarınla

Ay lêê lêê lêê lêê lêê heeeeeeey”

Fatima, Mehemed’in ağzından laf almaya çalışıyormuş hâlâ:

“Benim de gönlüm çelinmez, ey misafirim

Gönlüm yüzlerce kez benimledir

Babamın binlerce koyunu

Kovaların yanı başında bekleşmektedir

Gün bitiyor, akşam yaklaşıyor

Babamın sürüsünü ağıla getir

Daha sonra yola düşüp gel

İslam’ın bütün imamlarının ve şeyhlerinin yanında dursan bile

Gidemezsin cennete

Gece yarısından sonra gelip de ak göğsümü gördüğünde

Ulaşacaksın gökyüzünün yedinci katındaki cennete

Loo loo loo lo vay başına kurban olduğum

Ey misafirim heeeeeeeeeey”

Mehemed, bu sözlerden etkilenmeden, önceki söylediklerini, yeni eklerle tekrarlamış:

“Benim gönlüm çelinmez, yüzlerce kez benimledir

İşte babanın binlerce koyunu

Kovaların başında sağılmayı beklemektedir

Eğer sen hep böyle sözler edeceksen, dinle

Çocuklarımın, ailemin geçimi için

Düşmüşüm gurbet ele

On iki çocuğum var

Unum varsa, sabunum yoktur

Sabunum olduğu gün gaz yoktur

Ben çocuklarımı geçindirmek için gelmişim

Eğer senin işin bu sözlerle sitemlerse

Al işte babanın verdiği çarıklarla yün çorapları

Ben gidiyorum sağlıkla kal, Allahaısmarladık

Lêê lêê lêê lêê lêê hatunum yeter artık

Ay lê lê lê lê lê lê lêêêêêê”

Fatima Salih Ağa, sitemlerini gittikçe sertleştirmiş:

“Kimse çalamaz, gönlüm yüzlerce kez benimledir

Kovaların başında bekler babamın koyunları

Babamın koyunları binlercedir

Ben Fatima Salih Ağa’yım

Taklacı bir güvercin bekler damımızda

Yaşım on üçten on dörde yeni döndü

Ak göğüslerim şimamok denen kavun gibi

Şimamok gibi küçük, mis kokulu, tatlı

Pasaklı bir çobana senin gibi

Senin pis dudaklarına uygun değil ki

Loo loo loo loo loo şu anda çatlasa dudakların

Koyunlarımıza imrendiğindendir

Loo loo loo loo loo loo heeeeeeey”

Mehemed ile Fatima arasında bu atışmalar sürerken, cariye araya girip demiş ki:

“Ey hanımım benim de gönlüm var

Ben de gönül çekiyorum

Allah adına ant içerim ki

Eğer ağzından yeni sitemler, imalı sözler çıkarsa

Tüm olanları söylerim babana

Hem burnunla kulaklarını kesip aşiretin içine salar

Hem de evlendirir seni

Çirkin, beceriksiz, is pas içindeki tandır bakıcısıyla”

Fatima Salih Ağa, hemen cariyenin elinden tutup eve yollanmış. Obaya yaklaşınca Fatima, “Eğer ben bu cariyenin etrafında dört dönüp gönlünü etmezsem ya da onun avucuna birkaç altın koymazsam, beni babama çekiştirir. O zaman sabahları süt sağmaya da gidemem,” diye düşünmüş. Sonra da üç altın vermiş cariyeye. Cariye de, “Yarın da süt sağmaya gidebilirsin,” demiş.

Fatima artık için için yanıyormuş. Dünyada gönül işinden daha zor bir iş yokmuş. Derler ki, “Gönül ile aklı bir terazide tartmışlar, gönül akıldan on iki gram daha ağır çekmiş.” O gece Fatima için sabah olmak bilmemiş. Yine gece yarısından sonra hazırlıklara başlamış, odadan avluya kadar evin dört tarafını dolaşmış, süslü giysilerini giymiş ve sabah olur olmaz da süt sağmak için yola düşmüş.

Mehemed de, gece öteki çobanları çağırıp onlara demiş ki: “Sabahleyin Fatima mutlaka yine gelecektir. Eğer beni sorarsa, benim hasta olduğumu söyleyin. Ben şu ilerdeki susuz dere yatağında uzanmış olacağım.” Çobanlar da kabul etmişler. Neden kabul etmesinler ki; sabah sabah kızarmış kaz eti, tereyağı, kaymak yiyeceklermiş. Az sonra cariyeyle Fatima görünmüş. Yaklaşmışlar. Etrafa bakınmışlar ancak iki çobandan başkasını görememişler. Mehemed’i göremeyen Fatima’nın aklı başından gitmiş. Hemen cariyesine seslenmiş:

“Ey benim cariyem

Dikkat ediyor musun

Ben ne kadar arasam da, bakınsam da vallahi

Sürünün yanında iki çobandan başkasını göremiyorum

Dikkatli bak sen görüyor musun”

Cariye de yavaş yavaş yaklaşarak Fatima’ya cevap vermiş:

“Ey hanımım benim de gönlüm var

Ben de gönül çekiyorum

Evi yıkıla hanımım ocağın söne

Adamın o kadar üstüne üstüne gittin ki

İkimizin de elinden kaçıp gitti

Darıldı kuşkusuz, nereye gittiğini de kimse bilmiyor

Lêê lêê lêê lêê hanımım yeter artık

Ay lê lê lê lê lê lêêêêêêê”

Fatima iki çobana seslenmiş: “Allah rızası için gelin beş dakika yanımızda durun da size bir iki şey danışayım. Bana söyler misiniz, çoban Mehemed nerede? Bu sabah neden görünmüyor?” Çobanlardan biri, “Dilim varmıyor ki nasıl söyleyeyim size. Boynum altımda kalaydı, iki gözüm önüme akaydı, evim benim ve çocuklarımın üstüne yıkılaydı keşke. Sen, Mehemed’in hasta hasta, şu kurumuş dere yatağına uzandığını bilmiyor musun?” diye cevap vermiş. Çobanın sözleri üzerine, Fatima hemen dere yatağına yönelerek seslenmiş:

“Ey Mehemed, gönlüm gerçekten gönlünü diliyor

Tek olan Allah’ın hatırı için

Kusurumu affet bağışla beni

Dün sana o sözleri söylediğim için mi

Bana darılıp hasta düştün bugün

Allah’ın adına ant içerim ki

Aslın Çingene ya da çalgıcı da olsa

Hatta daha beteri de olsan

Elek kalbur bile yapsan

Başım için ve babamın başı için kabulümsün

Looo looo looo looo looo biz kabul ediyoruz seni

Hay lo lo lo lo heeeeeey”

Mehemed, sonunda neden Deşta Rewanduz’a gelip çobanlık yaptığını açıklamış:

“Babanın obası büyüktür hanların, paşaların obası gibi

Bir yanı ovadır bir yanı yayla

Bir yanı sislidir, bir yanı puslu

Allah o yaşlı kadından razı olsun

O yaşlı kadın dedi ki:

‘Fatima Salih Ağa sayılır,

Sözü dinlenir babasının obasında’

Allah şahidimdir

Bu yüzden geldim buralara

Çobanlığımın üçüncü günü bitti

Dördüncü gününde yanımda buldum seni

Lêê lêê lêê lêê ey hatunum

Git artık lê lê lê lê lê lê lêêêê

Git artık lê lê Fatima

Babanın obası büyüktür hanların, paşaların obası gibi

Bir tarafı ovadır bir tarafı yayla

Allah şahidimdir ki

Benim babamın obası büyüktür, senin babanınkinden

Babamın obasında pişirilen kahveler daha fazladır burada pişenden

Allah biliyor ki, ben senden ve babandan daha şerefliyim belki de

Ben Hozka Beyi’nin oğlu Mehemed’im

Babana altı ay çobanlık yapacağım

Senin gelinlik çağı tazeliğin, endamın, ince belin için

Altı ay çobanlık yapacağım babanın sürüsüne

Lêêê lêêê lêêê ey hatunum

Hay lêê lêê lêê lêê lêêêêê”

Bu konuşup söyleşmelerden sonra birbirlerine söz vermişler. Altı aylık süre bitip, bekledikleri gün gelince, Mehemed, memleketinin yolunu tutmuş. Sonra ailesinin büyüklerinin de bulunduğu bir kafileyle geri dönmüş. Aile büyükleri, Fatima’yı Allah’ın emri ve peygamberin kavliyle babasından istemişler. Salih Ağa, “Hoş geldiniz. Başımız gözümüz üstüne geldiniz. Siz Fatima’yı gelin almak istiyorsunuz. Ancak benim ahdim var. Bu yeminden dönüş olmaz. Eğer kızım kendi isteğiyle evlenmezse, ben onu hiçbir başlık, dünya malı karşılığında evlendirmem,” demiş. Mehemed ise Salih Ağa’ya seslenerek demiş ki: “Allah’ın adına yeminler ederim ki, ben Hozka Beyi’nin oğlu Mehemed, Fatima’nın gözlerinin hatırına, altı ay sana çobanlık yaptım. Biz daha önceden birbirimizi görerek söz verdik birbirimize.” Fatima da bunu doğrulayınca, Salih Ağa da kızının evlenmesine razı olmuş.

Nuho ile Kalo

Bir zamanlar, Hesenan, Heyderan ve Cibriyan memleketleri, Xalit Ağa (Halit Ağa)’nın yönetimindeymiş. Xalit Ağa gözü kara, zorba bir beymiş. Astığı astık kestiği kestikmiş. Aşiretindeki herkesin yaşamı onun iki dudağı arasındaymış. Aşiretin töresini bir tarafa bırakmış, kuralları kendi keyfince koymuş, yönetimi istediğince sürdürüyormuş. İstediği zaman aşiretin bütün malını mülkünü alabiliyormuş. Xalit Ağa’nın malları nehirlere atılsa, engellerden nehirler akmaz olurmuş. O kadar çok mal ve mülkü varmış.Yönettiği her aşiretten bir kadın alıp evlenmiş. Aşiretin en güzellerindenmiş, Xalit Ağa’nın hanımları. Buna rağmen gönlü çekerse, istediği genç kız ya da evli kadını da kendine eş yapabiliyormuş. Xalit Ağa zalim biriymiş, üstüne üstlük çevresinde de kendisi gibi zalimler varmış. Bu sahtekârların, eşkıyaların, katillerin reisi olan Hemê Zerê, aşiretin cengâveri ve danışmanıymış. Xalit Ağa ile Hemê Zerê’nin arasından su sızmazmış, Xalit Ağa, eşkıyaların yanı sıra aşiretin yiğitlerini de topluyormuş etrafına. Bu yiğitler de, şımardıkları için birçok çirkin işlere karışırlarmış.

Gün olmuş devran dönmüş, Xalit Ağa ile amcasının oğlu Nuho arasına da fitne sokup birbirlerine düşürmüşler. Her ikisi de birbirlerine saldırmak için fırsat kollar olmuş. En sonunda Xalit Ağa, aşiretin bütün kurallarını ayaklar altına almış, Nuho’yu aşiretten kovmuş. Hesenan, Heyderan ve Cibriyan’dan hiç kimse de bu haksızlığa karşı çıkmamış. Nuho da tek başına kalmış. Nuho, Xalit Ağa’nın yaptıklarına rağmen, “Akıl yaşta değil, baştadır. Ben ona bir darbe vursam dostumdur, kendi evimi yıkmış gibi olurum. O bana bir darbe vursa yine benim aşiretim yok olur. Aramıza ayrılık girdi, insan terazi değil ki ölçülü davransın,” diye düşünmüş, on dört kazığa çakılı çadırını sökmüş ve 5-6 saatlik bir mesafede başka bir yere yerleşmiş.

Dünyanın çarkı her zamanki gibi dönmüş. Bahar mevsimiyle yollara düşmüş iki ozan (mitirb), Nuho’nun aşiretine gelmiş. Nuho, hem adil hem ozanlara değer veren bir yiğitmiş, aşiretini çadırına toplamış, ozanlar da, ilahiler, deyişler, nefesler okumuş, kahramanlık ve aşk hikâyeleri anlatmış, eğlence türküleri söylemişler. Ozanların dinlendiği bir arada, Nuho, “Ey ozanlar! Sizin rübabınız gerçekten güzel mi, yoksa çoktandır ozan görmediğimiz için mi sizin sesinizi, çalışınızı sevdik, bilemiyorum. Yarın sabah kahvaltınızı edersiniz, benden harçlığınızı gönlünüzce alır gidersiniz,” demiş. Ozanlar da çalmaya devam etmişler.

Nuho’nun Gewre Xatûnê (Gevre Hatun) adında bir kız kardeşi varmış. Gewre Xatûnê, bir yaşındaki oğlak gibi körpe, kır tavşanı gibi çevik, altın saçlı, düzgün sedef dişli, zülüfleri tel tel, altın sarısı saçları kırk altı belekli, ince parmaklı, ince belli, gözlerini ceylanlardan almış, etrafa saçtığı parlaklığı bütün aşirete yeten biriymiş. Onu gören, bütün işini gücünü bırakıp, “Ya rabbi, ben yemesem, içmesem de sadece bu güzele baksam,” diye düşünürmüş. Bütün bunlar da, Gewre Xatûnê’yi anlatmak için yetmezmiş. O saf bir güvercin yavrusu, yuvasını bekleyen bir dişi keklikmiş. Bedeni bir reyhan dalı gibi narin, gözleri zeytin tanesi gibi iri ve karaymış. Gewre Xatûnê, güzelliğinin yanı sıra akıllıymış da. Çoğu zaman tek başına kalıyormuş. Gewre Xatûnê, rübabın sesini duyunca, “Çoktandır yakından insan yüzü görmedim. ‘Ağa kızının kendisini ozanlardan sakınmasına gerek yoktur’ derler. Ben bu ozanları göreyim. Onlar insanların güzelliklerinden de hüzünlerinden de bahsederler. Bir dinleyeyim bakayım neler söylüyorlar,” diye düşünmüş. Aşiretin geleneklerine göre Gewre Xatûnê misafirlerin yanına giremezmiş, ama gizlice misafirlerin bulunduğu odanın bir köşesine sığınıp onları dinlemeye başlamış. Ozanlar çalıp söylemişler. Gewre Xatûnê’yi fark ettikleri anda, dudakları bükülmüş, dilleri dolaşmaya başlamış, gözleri faltaşı gibi açılmış, tazıların dönüşü gibi başları dönmüş, ağızları öyle açılmış ki, Diyarbakır karpuzlarını ağızlarına koymak mümkünmüş. Ne yapacaklarını bilememişler. Şaşkınlıklarından rübabı ters tutup çalmaya çalışmışlar. Bütün hünerleri kaybolmuş, rübaplarından acayip sesler çıkmış. Nuho, “Şu görülmemiş tufana bakın. Şu ana kadar ne güzel çalıp söylüyorlardı. Ne oldu bunlara? Bunlar bizimle mi, yoksa kendileriyle mi alay ediyorlar? Bunların başına gelen bela nedir? Yoksa üstlerinden tilki mi atladı? Nedir bunların hali?” demiş. Atalar, “Ağalar akıllı olur,” demişler. Nuho etrafına bakmış. Odayı tarayınca Gewre Xatûnê’yi görmüş ve bir göz hareketiyle hemen onu odasına göndermiş. Gewre Xatûnê odasına çekilince, ozanlar, “ayışığının karanlık bir mağarayı aydınlatması gibi” yavaş yavaş kendilerine gelmişler. Büyük olan ozan küçüğüne, “Gördün mü?” diye sormuş. O da, “Sen gördünse ben de gördüm,” diye cevap vermiş. Büyük ozan ise, “Valla bu insan değil, olsa olsa Allah’ın yeryüzüne indirdiği bir huridir,” diyerek, gördüğünü yorumlamış. Öteden beri, “Ozanlar hiçbir lafı söylemekten sakınmazlar, hiçbir sözü kendilerine saklamazlar,” denir. Büyük ozan Nuho’ya sormuş:

“O buraya gelen kız kardeşin mi, kızın mı yoksa bir akraban mı?” Nuho da, “Hizmetinize koşsun, ellerinizden öpsün, cariyenizdir kız kardeşimdir,” diye cevap vermiş. Ozanın, “Evli mi, bekâr mı?” sorusunu, Nuho, “Bekâr,” diye cevaplamış. Ozan da, “Allah ömrünü uzatsın,” demiş.

Ertesi gün kahvaltılarını yaptıktan sonra, Nuho ozanlara armağanlar vermiş. Nuho ozanları memnun etmek istemiş. Çünkü ozanların diline düşen ağanın dünya başına yıkılırmış. Cimri olan ağaların ozanların dilinden kurtulması mümkün değilmiş. Ozanların yiğit meclislerinde iyiliklerini anlattıkları ağaların namı, hemen yayılırmış dört bir yana. Nuho da bunu iyi bilirmiş. Aşiretin geleneklerine göre de ağaların ozanların gönüllerini kırmaması gerekiyormuş. Nuho bunun da farkındaymış. Gewre Xatûnê’nin güzelliği ozanların yüreğinde yer etmiş. Nuho’ya, kendi hanımlarına harçlık ve armağanlar almak için Gewre Xatûnê’yi görmek istediklerini söylemişler. Nuho, onların Gewre Xatûnê’yi bir kez daha görmek istediklerini anlamış, yine de onları kırmamış ve, “Siz ozanlar aşiretin evlatları gibisiniz. Buyrun, hanımların bulunduğu yere geçebilirsiniz,” demiş. Ozanlar içeriye geçmişler, Gewre Xatûnê’yi selamlamışlar, öğleye kadar aşk ve eğlence şarkıları söylemişler. Sonunda kendi hanımları için de harçlık ve armağanlar almışlar.

Oradan uzaklaşırken ozanlardan büyüğü küçüğüne, “Allah on iki güzellik vermiş dünyaya. On birini Gewre Xatûnê’ye vermiş, kalan birini ise dünyadaki bütün kızlara dağıtmış,” demiş. Nuho onları uğurlamaya gelmiş ve şunları söylemiş: “Bakın namus ve şeref erkekten sorulur. Eğer kardeşim size uygun armağanlar vermediyse ben vereyim. Bizim adımızı dünyaya kötü olarak duyurmayın.” Ozanlar da, “Ağam eğer senden fazla vermediyse, senden az vermemiştir,” diye karşılık vermişler. Nuho, “Size ne kadar verdiyse verdi. Namus benim namusumdur. Oradan buraya başım gözüm üstüne geldiniz. Size uğurlar olsun,” sözleriyle onları göndermiş.

Ozanların aşiret gezintileri sürmüş. Yönlerini çevirdikleri yeni konak, Hesenan, Heyderan ve Cibriyan ağası Xalit Ağa’ya aitmiş. Konağa girdiklerinde misafir odasının yine yiğitler, pehlivanlarla dolu olduğunu görmüşler. Ozanlar kendilerine ayrılan yere oturmuşlar ve hünerlerini sergilemeye başlamışlar. Söz dönmüş dolaşmış, güzellik, iyilik ve kötülük kavramlarına gelmiş. Ozanlar, Gewre Xatûnê’nin mertliği, iyiliği ve güzelliğini anlatmaya başlamışlar. Onu bütün yönleriyle anlatmak için bütün hünerlerini göstermişler. Ozanların tasvirleri, Xalit Ağa’nın dikkatini çekmiş. Gewre Xatûnê bir ateş olmuş, yüreğine düşmüş. Xalit Ağa’nın eşleri de geçmiş zamanlarda ozanlara büyük cefa çektirmişler. Onların yaptıkları ezalardan dolayı ozanların kalpleri kırıkmış. Fırsat bu fırsat diyerek, bir taraftan Gewre Xatûnê’yi övmüşler, diğer taraftan da, Xalit Ağa’nın hanımlarının dedikodusunu yapmışlar, onları küçümsemişler. Xalit Ağa, önceleri üstü kapalı bir şekilde Gewre Xatûnê’yle ilgili ozanların ağızlarını aramış: “Dediğiniz özelliklerde biri dünyada var mıdır acaba? Yoktur. Siz ozanlar birini övmek istediniz mi göklere çıkarırsınız. Eğer yerecekseniz de, yedi kat yerin altına sokarsınız. Allah insanları ozanlardan korusun.” Bu sözlerle, Xalit Ağa, aslında meseleyi derinliğiyle öğrenmeye çalışıyor, ozanların anlattıkları kızın güzelliğini, cömertliğini abarttıklarını düşünüyormuş. Ozanlar ikinci kez Gewre Xatûnê’yi anlattıklarında ilk söylediklerinden daha fazla övmüşler. Xalit Ağa’ya, anlattıklarına inanmadığı takdirde, amcasının oğlu Nuho’ya sorabileceğini, çünkü Gewre Xatûnê’nin Nuho’nun kız kardeşi olduğunu söylemişler.

Xalit Ağa, “Ozanların yalanlarına bakın. Halkın yalanları örtülü, bin bir kıyafetli; ozanların yalanları ise çırılçıplak ortadadır. Ben Nuho ile aynı kandanım. Küçüklüğümüz beraber geçti, onun kardeşini falan görmedim, sense onun kardeşinin güzelliğini anlatıyorsun,” demiş. Ozanlardan biri, “Bu ne Halep ateşidir ki babanın evine girsin, ne ölüm yorgunluğudur ki gözlerine değsin. O duvardaki Kuranıkerim üzerine yemin ederim ki Gewre Xatûnê’yi görünce üç karını da boşayıp onları babalarının evine göndereceksin,” demiş. Xalit Ağa, o güne kadar, duymamış Nuho’nun bir kız kardeşi olduğunu. Yalnız Xalit Ağa değil, birçok kişi de Nuho’nun kız kardeşinin olduğunu bilmiyormuş. Çünkü Gewre Xatûnê doğarken annesi ölmüş, 2-3 yaşlarına kadar çok az insan görmüş onu. 14-15 yaşlarına geldiğinde ise, sadece aşiretin ileri gelenleri ve güvenilir adamlar onun varlığından haberdarlarmış.

Gewre Xatûnê’nin varlığı yokluğu tartışması sürüp gitmiş. En sonunda Hemê Zerê son noktayı koymuş ve Xalit Ağa’ya şöyle demiş: “Uzun bir zamandır sen ve Nuho birbirinizi görmediniz. ‘İki elin kanda olsa bile acele gel’ diye haber gönder. Nuho yufka yüreklidir, senin bu isteğini kırmaz ve hemen gelir. O buraya geldiğinde eğer gerçekten de Gewre Xatûnê diye bir kız kardeşi varsa, atından indiği anda onu öldürürüz ve Gewre Xatûnê’yi sana nikâhlarız. Ancak atından inmezse, hiç kimse ona bir şey yapamaz. Elinden geldiğince onu atından uzak tutarsan sorun çözülür.” Odada bulunan herkes bu çözümde fikir birliğine varmış. Nuho’ya iki haberci gönderilmiş. Haberciler Nuho’nun obasının bulunduğu yere ulaşmışlar, Xalit Ağa’nın mesajını iletmişler ve tekrar geri dönmüşler. Nuho ise, “Herhalde amcamın oğlu benim halime acıdı, ben önce onun yanına gitmeliyim, daha sonra aşiretime geri dönerim,” diye düşünmüş. Nuho gitmek için hazırlıklara başlamış. Çadırının önünde atına binecekken Gewre Xatûnê gelmiş.

Gewre Xatûnê bir şeyler sezdiği için ağabeyi gitmeden onunla konuşmak istemiş. Gewre Xatûnê, “İki gözüm kardeşim. Kardeşim kadındır, o yüzden bir şey bilmez deme. Gitmeden önce beni dinle. Xalit Ağa, merhametsiz, zalim biridir. Senin gibi birçok yiğidi hilelerle öldürdü. Eğer sen Xalit Ağa’nın konağının önünde atından inersen o sana bir kötülük yapmak isteyecektir. Git kardeşim, ama atından inme ve orada gece misafirliğine kalıp yatma,” demiş. Gewre Xatûnê’nin sözleri Nuho’nun kulağına küpe olmuş. Nuho atını sürer sürmez gözden kaybolmuş.

Zerdikê’ymiş Nuho’nun atının adı. Doğduğundan beri dövülmüş arpa, buğday ve burçakla beslenmiş. Asil bir atmış Zerdikê. Nuho’dan başka kimseyi tutmazmış sırtında. Koşarken rüzgâr ve kuşlar yol arkadaşı olurmuş. Göz açıp kapanıncaya kadar, Zerdikê Xalit Ağa’nın konağına ulaşmış. Hizmetkârlar Nuho’nun atının yularını tutmuşlar. Xalit Ağa da onu karşılamak için Nuho’ya yaklaşmış. Selamlaşmadan sonra Xalit Ağa, Nuho’nun atından inip konağa gelmesini istemiş. Nuho da inmek istememiş. Bir müddet inip inmeme tartışması sürmüş, ama Nuho atından inmeyip, “Ben Zerdikê’den inmem. Eğer dünya malına ihtiyacın varsa, bütün malım senindir, eğer para, altın gerekiyorsa, emrine amadeyim. Yok eğer gazaba gelip beni öldürmek istiyorsan, sen amcamın oğlusun, büyüğümsün, işte kılıcın işte boynum. Ben aşiretin kurallarını kabul ediyorum. Buyur! Bunlar da değilse, çabuk derdini söyle. Aşiretime, acele geri dönmem gerekiyor. Bugün Allah etmesin, eğer birileri aşireti talan etmeye giderse hem benim için hem de senin için büyük ayıptır,” demiş. Xalit Ağa, Nuho’nun atından inmeyeceğini anlayınca, “Bir kız kardeşin olduğunu duydum. Doğru mu duyduğum?” diye sormuş. Nuho, “Doğrudur,” deyince yeni bir soru daha sormuş: “Kız kardeşin nasıl, güzel mi?” Nuho, “İyi sayılır. İdare eder. Ağaların kızları çirkin de olsa evde kalmaz,” demiş. Ancak bu cevapla merakı büsbütün artan Xalit Ağa üstelemiş, “İyi de kötünün kardeşidir, bana söyle kardeşin ne kadar güzel?” Nuho biraz gönülsüz biraz da sinirli bir şekilde, “Düşünüp düşleyebileceğin kadar güzel, bu dünyada onun gibi güzeli yoktur, ancak senin derdin nedir, anlamıyorum,” demiş. Xalit Ağa, içindekileri dökmüş: “Derdim şudur: Evine dön, Gewre Xatûnê’nin ellerine ve ayaklarına kına yak, giydir, kuşat, süsleyip bana yolla.” Nuho bu sözler üzerine, öfkeyle şu cevabı vermiş: “Senin bu söylediklerin ne görülmüş ne duyulmuştur. Bu söylediğini soytarılar bile beğenmez. Bu, aşiretin geleneklerine uygun değildir. Eğer Gewre Xatûnê ile evlenmek istiyorsan, geleneklerimize göre onu iste. O zaman onun eline ve ayaklarına kına yakar, giydirir, kuşatır, süsler ve sana gelin olarak yollarız. Neden olmayacak işlere yöneliyorsun? Neden mandaları sivrisineklerin içine gönderiyorsun?”

Nuho’nun sözlerinden rahatsızlık duyan Xalit Ağa, “Ben dediğin gibi yapamam. Ağrımayan başıma mendil saramam. Ben sana git ve Gewre Xatûnê’yi bana gönder dedim. Ben Gewre Xatûnê’yi şimdi istiyorum,” demiş. Nuho, biraz durakladıktan sonra, “Bu söylediğinin gerçekleşmesi zor,” deyince, Xalit Ağa, “Zor ya da kolay, ben böyle istiyorum...” diye diretmiş. Mesele gelip güce, zorla gerçekleştirmeye dayanınca Nuho, edep, kadir ve kıymet anlayışını bir tarafa bırakmış. Çünkü eskiden değer verilen geleneklerin değiştiğini anlamış. Dünya altüst olmuş, her şeyin düzeni bozulmuş, haksızlıklar haklılıklardan üstün gelir olmuş, çokluk yiğitliği yenmiş. Gözleri kan çanağına dönen, tepeden tırnağa vücudunu saran uyuşuklukla şarap içmiş bir öküz gibi yerinde duramayan Nuho, Xalit Ağa’ya dönmüş ve sert bir dille, “Eğer sen başımı kesip malımı mülkümü dağıtmazsan, Gewre Xatûnê’yi zorbalıkla kendine nikâhlamazsan, ben de senin üç karınla yatayım!..” demiş. Bunları söyler söylemez de atını mahmuzlayıp gözden kaybolmuş. Xalit Ağa, hizmetkârlarını, yiğitlerini çağırmış, Nuho’yu yakalamalarını istemiş. Ancak kimse yerinden kıpırdamamış. Hemê Zerê, Xalit Ağa’ya demiş ki, “Biz sana Nuho’yu atından indirebilirsen yakalayabiliriz dedik. Üstelik adam güzellikle Gewre Xatûnê’yi sana verdi, ama sen gücünün zoruyla almak istedin. Şimdi bu meseleyi kim, nasıl halledecek?”

Xalit Ağa haykırmış, sesini Nuho’ya ulaştırmış: “Ben şu andan itibaren seni aşiretin sınırlarının dışına kovuyorum. Cehenneme kadar yolun var. Bir daha gözüm seni görmesin.” Nuho da, “Eğer baştan bunu söyleseydin, kötü sözler söyleyerek birbirimizi kırmazdık. Yiğitlerin hududu yoktur. Ben Hesenan, Heyderan ve Cibriyan memleketinden gideceğim ve sen benim gittiğim yeri hiçbir zaman bilmeyeceksin,” demiş. Nuho, obasını toplamış aşireti ve hayvanlarıyla birlikte yollara düşmüş. Birkaç gün ve geceden sonra Mêrga Xirbêzil (Ğırbezil Yaylası)’e gelmişler. Yeşilliklerle dolu, nehre yakın bir alana kurdurmuş obayı. Nuho on dört kazıkla çadırını çaktıktan sonra savaş bayrağını da dikmiş. Hayvanlarını otlatmışlar, yaşamlarını burada sürdürmüşler.

Günler gelip geçmiş. Bir gün iki hayvan tüccarı obaya gelmiş. 60 tane besili koyunu satın almışlar. Nuho, tüccarlara bundan sonra nereye gideceklerini sormuş. Onlar da, Xalit Ağa’nın konağına gideceklerini söylemişler. Nuho, “Xalit Ağa ile aramıza düşmanlık girdi. Şimdi sizden sattığım koyunları geri alırsam ayıp olacak. Almazsam da Xalit Ağa, üstündeki mühürlerden koyunların bana ait olduğunu anlayacak. Eğer size sorarsa, obamın yerini doğru söylemeyin,” demiş. Tüccarlar da yemin etmişler söylemeyeceklerine. Nuho, arkalarından, “Siz yemininizle gidin, ben kılıcımla bekliyorum,” demiş.

Koyun tüccarları önlerindeki koyunlarla birlikte Xalit Ağa’nın konağına varmışlar. Xalit Ağa koyunları tanımış ve bunları nereden aldıklarını sormuş. Tüccarlar da, “Ağam biz koyunları alıyoruz. Sahiplerini ne yapalım? Biz ne bilelim hangi koyunlar kime aittir?” diye cevap vermişler. Xalit Ağa, birileri tarafından tembihlendiklerini anlamış ve onları kandırmaya çalışmış: “Ben 1700 evin ağasıyım. Hiç almazsanız her evden bir koyun alacaksınız. Koyun on mecidiye ise sizden iki mecidiyesini almayacağız. Ben de en az 1500 gümüş mecidiye vereceğim. Bana bunun sahibinin yerini söyleyin.” Tüccarlardan biri de, “İnşallah kötü olan iyi olanın elinde kalır,” demiş. Diğeri ise, “Ne hakkın var ki, bu iki adamı göğüs göğüse getiriyorsun?” diye sorunca, bir önceki, “Sen bu işe karışma. Bu işin günahı benim boynumda kalsın,” demiş ve Nuho’nun çadırının yerini söylemiş.

Xalit Ağa, tüccarlara koyunlarını ve hediyelerini vermiş, sonra tellalları salmış memleketin içine. Tellallar, savaş haberini duyurmuş aşirete: “Biz gidip Nuho’nun başını keseceğiz, malını mülkünü yağmalayıp aşirete dağıtacağız, Gewre Xatûnê’yi kötek zoruyla Xalit Ağa’ya nikâhlayacağız.” Nuho’yu öldürüp Gewre Xatûnê’yi getirme görevini de Hemê Zerê üstlenmiş. Nuho’nun Kalo adlı bir dayısı varmış. Tellalların bu haberini Kalo ve karısı Mîrê Xatûnê (Mirê Hatun) de duymuşlar. Kalo gün görmüş, zamanının yiğit cengâverlerinden biriymiş. Yaşlı olmasına rağmen hâlâ savaşabilecek atiklikte, güçteymiş. Ama tembel tembel evde yatıyormuş. Karısı Mîrê Xatûnê, Kalo’yu savaşması için kışkırtmaya çalışmış:

“Kalo, Kalo, kulakları küpeli, başı yazmalı hatun kılıklı Kalo. Kalk da yeğeninin yardımına git, Nuho bir başına kalmış. Xalit Ağa ve Hemê Zerê bir olmuşlar, Nuho’yu öldürüp Gewre Xatûnê’yi zorla alacaklarmış.” Kalo’nun kıpırdamadığını görünce, Mîrê Xatûnê, “Kalo, ölülerden sayılır artık. Bir laf söyledim fakat o da boşa gidecek galiba. Kalo’yu eskisi gibi savaşçı zannediyordum. Ona birkaç söz daha söyleyeyim kalkarsa ne âlâ, kalkmazsa ne yapayım,” diye düşünmüş. Kalo’yu cesaretlendirmek için sürdürmüş konuşmayı: “İnsan ne kadar cesur olursa olsun, ihtiyarladığında cesaretten, yiğitlikten söz edildiğinde çekinip korkarmış. Kalo’ya cesaretten söz ettim, vücudunda kalan son damar da koptu.” Bu sözlere rağmen Kalo, savaş gibi ağır bir yükün altına girmeye pek yanaşmak istememiş. Ama Mîrê Xatûnê’nin son olarak söylediği sözü onu ayağa kaldırmış: “Ya yeğenine yardım etmeye gidersin, ya da artık sana kadınlık yapmam.”

Mîrê Xatûnê’nin savaşa hazır hale getirdiği Kalo iyice kendine gelmiş. Giyinmiş, kuşanmış sonra da, Xalit Ağa’nın odasına girmiş. Bakmış ki, oradakilerin hepsi nasıl saldıracakları konusunda tartışıyorlar. Eski cengâver Kalo da kendi kafasında planlar kurmuş. Odanın girişinde ayakkabıların içine oturmuş. Xalit Ağa onu çağırmışsa da, Kalo, “Bana uygun olan yer kapının önü, ayakkabıların yanıdır, dayalı döşeli yerler Hemê Zerê’ye göredir. Ben senin için adam öldürdüğümde oralar benim yerimdi. Şimdi ise Hemê Zerê’nindir. Çünkü senin yerine o adam öldürecek,” demiş.

Xalit Ağa, Nuho’yu öldürüp Gewre Xatûnê’yi alacağını söyleyince Kalo, “Nuho benim yeğenim biliyorsunuz, ama ben de sizlerden biriyim. Ancak sizden bir isteğim olacak. Siz Nuho’yu öldürdüğünüz, malını mülkünü yağmalayıp aşirete dağıttığınız, Gewre Xatûnê’yi Xalit Ağa’ya nikâhladığınız zaman ben de Nuho’nun atı Zerdikê’yi istiyorum. Biliyorsunuz, Zerdikê atım Qemerê’nin yavrusudur. Qemerê de benim gibi geçen yıllarla birlikte yaşlandı, artık savaşlara katılamıyor. Bana Zerdikê’yi verin, geriye kalan bütün mallar sizin olsun,” demiş. Xalit Ağa, Kalo’nun isteğini kabul etmiş, o da savaşçıların arasına katılmış.

Birkaç gün sonra, Xalit Ağa Hesenan, Heyderan ve Cibriyan memleketlerinin 1700 süvarisiyle birlikte Mêrga Xirbêzil’in yolunu tutmuş. Yolda Kalo, Hemê Zerê’nin yanına sürmüş atını ve, “Sen yediğin ekmeğe nankörlük ediyorsun. Sen benim yeğenimi öldürüp kız kardeşini Xalit Ağa’ya getireceksin. Benim gibi biri de senin boynunu vuracak, feleğini şaşıracaksın,” demiş. Hemê Zerê Kalo’yla kavgaya tutuşacakken Xalit Ağa araya girmiş, “Başkasını öldürmeye gidiyorsunuz, yolda kavga ediyorsunuz, derdiniz nedir?” diye sormuş. Kalo, Hemê Zerê’nin bir şey söylemesine zaman bırakmadan, “Sen Hemê Zerê’nin istediği gibi konuşmasına izin vermişsin, dili uzamış. Biz seninle birlikteyiz, sen de bu memleketle birliktesin, bu memleket bizimle birliktedir. Hep beraber gidiyoruz, diyorum. O ise, ‘İster gelin, ister gelmeyin bu beni ilgilendirmez, ben tek başıma da giderim’ diyor. Mademki o kadar cesurdur, hepimiz dönelim, Hemê Zerê tek başına gitsin,” demiş. Xalit Ağa, “Gerçekten de bunları mı söyledin?” diye sormuş. Ama Kalo, Hemê Zerê’nin konuşmasına izin vermeden tekrar konuşup, yeni şeyler uydurmuş. Hemê Zerê de, “Vallahi Kalo’nun geleceğini bilseydik, bir adım bile atmazdık. Madem yolun yarısına gelmişiz, bizimle ilgili konuşmasın yeter,” demiş ve konuyu uzatmamak için susmuş.

Xalit Ağa, Kalo’yu yanına almış. Bir süre sonra atını yine Hemê Zerê’nin yanına süren Kalo, “Senin yeğenimi öldürmek istemeni kabul etmiyorum. Benim gibi biri de seni öldürür,” demiş. Hemê Zerê, “Gücü kuvveti kalmamış bir ihtiyar beni nasıl öldürebilir ki?” diye cevap verince, Kalo, “Seni öldürdükten sonra senin hanımlarını da kendime nikâhlayacağıma yemin ediyorum,” demiş. Bu söz üzerine Hemê Zerê ile Kalo yine tartışmaya başlamışlar. Xalit Ağa araya girmiş ve, “Yine niye kavga ediyorsunuz?” diye sormuş. Kalo, “Ben buradan döneceğim. Kimi gençlerimizin sevgilisi, kimisinin karısı vardır, onları özlemektedir. Ben onları biraz neşelendirmek için şaka yapıyorum. Hemê Zerê’nin dilini fazla uzatmışsın, ‘Siz gelseniz de, gelmeseniz de, ben tek başıma gideceğim’ diyor. O kadar cesursa tek başına gitsin, biz dönelim,” demiş. Xalit Ağa, “Gerçekten öyle mi diyorsun?” diye sorunca Hemê Zerê, “Kalo’nun ne dediğini bilmiyorsun, ona kulak veriyorsun,” demiş. Hemê Zerê tam konuşacakken, Kalo hemen araya girmiş: “Ben söyleyeyim. Hemê Zerê’ye benim gibi biri seni öldürünce hanımlarını kendime nikâhlayacağım dedim.” Xalit Ağa da, “Kalo doğru söylüyor. Sen öldükten sonra hanımların neden yabancı ellere gelin gitsinler ki. Yaban ellere gideceğine Kalo ile evlenirler daha iyidir,” demiş. Hemê Zerê, bu sözlere kızmışsa da bir şey diyememiş.

Aradan biraz zaman geçince, Hemê Zerê’nin yanına gelen Kalo niyetini açık bir şekilde ortaya koymuş: “Bu defa güzellikle sana anlatacağım. Ben yeğenime karışmamanı istiyorum. Xalit Ağa ile Nuho birbirlerinin akrabalarıdır. Kim kimi öldürürse öldürür. Benim, senin gibiler niye karışsın? Üstelik sen daha toysun, senin gücün benim tecrübeme yetmez. Savaş sırasında benim kılıcım senin kanından başka kimsenin kanını emmeyecek. Eğer benim elimden ölmek istemiyorsan buradan evine dön.” Hemê Zerê de, “Yolda beni rahat bırak. Savaş yerine vardığımızda senin gibi bir ihtiyardan korkmadığımı göstereceğim. Elinden geleni ardına koyma,” demiş.

Birkaç gün sonra, gece yarısı Xalit Ağa, Hesenan, Heyderan ve Cibriyan’ın 1700 süvarisiyle birlikte Mêrga Xirbêzil’e ulaşmış. Saldırı zamanı konusunda tartışma yaşanmış. Bazıları hemen saldırmaktan yanaymış, bazıları da etrafının sarıldığını hiçbir yere kaçamayacağını, o yüzden de gece dinlenip şafakla birlikte saldırmanın daha iyi olduğunu savunmuş. Kalo, hemen yeni bir plan yapmış ve demiş ki: “Biz hemen Nuho’nun obasına saldıramayız. Nuho hatırı sayılır, büyük bir adamdır ve hiçbir zaman yalnız kalmaz. En iyisi biz sabahı bekleyelim. Eğer misafirleri varsa bile, kahvaltıyı beklemeden gideceklerdir. Eğer misafirleri yoksa da Nuho’yu rahatlıkla yakalayıp öldürürüz.”

Yolculuk esnasında çok yoruldukları için birçoğunda ayakta kalacak güç bile kalmamış. O yüzden de Kalo’nun söylediklerini kabul etmişler. Xalit Ağa da, saldırının sabah olacağı kararını duyurmuş herkese. Savaşçılar yorgun oldukları için hemen uyumuşlar. Kalo da, abasını alıp usulca Nuho’nun obasına gitmiş. Nuho’nun atı Zerdikê, art arda kişnemeye başlamış. Nerdeyse yularından kurtulup koşacakmış. Bunun sebebi de annesi Qemerê’nin kokusunu almasıymış. Zerdikê’nin huysuzlanmasına, kişnemesine Gewre Xatûnê uyanmış, çadırın önüne çıkmış. Binlerce atın obanın etrafında olduğunu görmüş. Genç kız, çadırın önünde dayısı Kalo’yu görünce daha çok şaşırıp sormuş: “Kim bu insanlar dayı? Niye geldiler?” Kalo, kısaca, “Bunların hepsi senin yol refakatçilerindir. Biz Nuho’yu öldürüp, malını mülkünü yağmalayıp aşirete dağıtmak ve seni kötek zoruyla Xalit Ağa’ya nikâhlamak için geldik,” demiş. Kalo, şaşkınlıkla bakan Gewre Xatûnê’ye meseleyi en ince ayrıntısına kadar anlatmış ve eklemiş: “Korkma. Ben senin dayınım ve Nuho’nun arkasındayım. Ben ona destek olmak için geldim. Şimdi git, Nuho’yu uyandır, savaşa hazırlansın. Sen de git tezek topla, birkaç demet kurumuş otun üstüne koy sonra da gaz döküp yak ki alevi, dumanı gökleri kaplasın. Havanları öyle dövün ki, sesi dört bir taraftan duyulsun. Eğer sabahı görürsek, o zaman Allah büyüktür.”

Gewre Xatûnê dayısının söylediklerinin hepsini harfiyen yaparak ağabeyi Nuho’nun yanına gitmiş. Onu bir daha göremeyeceğini düşünüp onu seyrederken, gözlerinden iki damla yaş akmış, düşmüş Nuho’nun yanaklarına. Nuho uyanmış, “Hayırdır niye ağlıyorsun? Dayımın ölüm haberini mi getirdin? Yoksa Zerdikê mi hastalanıp öldü?” diye sormuş. Gewre Xatûnê, “Her ikisi de yaşıyor. Fakat Xalit Ağa bütün süvarilerini toplamış gelmiş,” diye cevap vermiş. Sonra da aralarında konuşmuşlar birbirleriyle:

“Dayım gelmiş mi?”

“Gelmiş.”

“Bizden yana mı?”

“Bizden yana.”

“Mademki dayım gelmiş, üstelik bizden yana, niye korkuyorsun? Ben bir Allah’tan bir de dayımdan korkarım. Hemê Zerê’yi öldürmek dayıma ait, Xalit Ağa’yı öldürmek de bana ait. Diğer süvariler de dayımı görünce savaşmazlar.”

Genç kız, acı bir alayla ağabeyine demiş ki:

“Sen de sorunların hepsini hallettin.”

“Ortada sorun yok. Kalo sana hiçbir nasihatte bulunmadı mı?”

Gewre Xatûnê, Kalo’nun söylediklerini bir bir anlatmış, Nuho da hazırlıklarını yapmış. Kalo, Xalit Ağa ve süvarilerin olduğu yere dönmüş. Uzaktan sesli bir şekilde dövülen havanların sesini duymuş ve, “Kurban olduğum yeğenim. Bunlar dayının öğütleridir,” demiş. Ardından Xalit Ağa’ya seslenmiş. Xalit Ağa uykusundan uyanmış, havan seslerini, gökleri kaplayan dumanı ve alevi görmüş. Kalo, hemen yanına yaklaşmış ve, “Ben sana Nuho’nun obası misafirlerle doludur demedim mi? Belki on bin cengâver obada bulunuyor. Biz yarın gün yükselinceye ve misafirler gidinceye kadar beklemeli, ondan sonra saldırmalıyız,” demiş. Xalit Ağa da, “Haklısın. Eskiden beri ‘yanında yaşlı, tecrübeli adam yoksa, eski bir duvara yaslan, o sana nasihat verir’ demişler,” diyerek, “Güneş yükselinceye kadar herkes uyusun,” diye emir vermiş.

Bu arada Nuho da, Zerdikê’yi savaşa hazırlamış. Zerdikê’nin üstüne Antep işi bir eyer vurmuş, kılıcını ve kalkanını kuşanıp cenk meydanına inmiş. Kalo, yeni bir planı uygulamaya başlamış. Oradaki insanlara şöyle seslenmiş: “Biz hepimiz arkadaşız, akrabayız. Aşiretteki insanların birbirleriyle herhangi bir sorunları yoktur. Nuho ile Xalit Ağa birbirlerinin akrabalarıdır, her ikisi birbiriyle savaşsın. Kim kimi yenerse aşiretin büyüğü o olacak. Günahsız insanları öldürmenin ne anlamı var?” Bu sözler, halk arasında önce bir uğultunun yaşanmasına yol açmış, daha sonra da kabul görmüş. Kalo, Hemê Zerê’ye de dönerek, “Seninle bir alışverişim yoktu, ama ‘yiğitlerin sözü namertlerin kılıcından keskindir’ demişler. Söz verdim, seni öldüreceğim,” diyerek onu cenk alanına çağırmış. Alana büyük bir öfkeyle giren Hemê Zerê’nin kılıcı parlamış, Kalo’nun kalkanı çarptığında kıvılcımlar fışkırmış, ateş saçmış. Çetin bir mücadelenin sonunda Kalo, Hemê Zerê’yi öldürmüş.

Nuho ile Xalit Ağa çıkmışlar cenk meydanına. Kelleyi koltuğa alıp, göğüs göğüse çarpışmaya başlamışlar. Darbe darbe üstüne gelmiş. Kılıç şakırtıları, kalkan gümbürtüleri oradaki insanların hepsini coşturmuş. Gewre Xatûnê, mücadeleden öyle coşmuş ki, “Ti li li li li li li li li li” diye zılgıt çekmiş. Sesi duyan Xalit Ağa, iki ozanın sözlerini hatırlayıp Gewre Xatûnê’ye bakmış. Gözleri Gewre Xatûnê’ye takılıp kalmış. Onu güzellikle almadığına pişman olmuş. Savaşı unutmuş. Evde oturup Gewre Xatûnê’yi seyrettiğini düşünmüş. O esnada Nuho, bir kılıç darbesiyle kafasını gövdesinden ayırmış.

Nuho, Hesenan, Heyderan ve Cibriyan memleketlerinin yeni ağası olmuş, Xalit Ağa’nın üç karısını da kendisine nikâhlamış. Kalo da Hemê Zerê’nin iki karısını kendisine nikâhlamış. Gewre Xatûnê de Kalo’nun oğlu Hüseyin ile evlenmiş. O günden sonra da aşiret yüzyıllar boyu nesilden nesile ulaşan törelerle yönetilmiş, kimse kuralları keyfince değiştirmeye kalkmamış.

Dewrêşê Evdî

Bir zamanlar aralarında yüzyıllar öncesinden gelen bir düşmanlık süren Gês, Kîk (Kik) ve Mil (Mıl) aşiretleri yaşarmış. Gês aşireti Araplardan Kîk ve Mil aşiretleriyse Kürtlerden oluşuyormuş. Zor Temir Paşa, Kîk ve Mil aşiretlerinin ağasıymış. Bin beş yüz Arap’ın şeyhi Ecîl Brahîm, komutanları da Hafirê Gêsî’ymiş.

Bir gün Gês aşireti toplanmış. Hafirê Gêsî ve Ecîl Brahîm, “Biz Kîk ve Mil aşiretlerine bir baskın düzenleyeceğiz. Zor Temir Paşa’nın obasını kılıçtan geçireceğiz,” diyerek saldırmışlar Zor Temir Paşa’nın obasına.

Zor Temir Paşa’nın “Evdî” adında bir çobanı varmış. Ezîdî (Yezidi)’ymiş Evdî. Zor Temir Paşa’nın atına atlamış, kılıcını çekmiş ve Gês aşiretinin savaşçılarının arasına dalarak yüz kişiyi öldürmüş. Bunu gören öteki Arap süvarileri de çareyi kaçmakta bulmuş. Evdî de attan inip evine dönmüş. Zor Temir Paşa düşmanlarından kurtuluşuna çok sevinmiş, yiğitliğinin ödülü olarak da Evdî’yi evlendirmiş. Bir yılın sonunda Evdî’nin bir oğlu olmuş. Adını da Zor Temir Paşa, Dewrêşê Evdî (Evdi’nin oğlu Derviş) koymuş. Zor Temir Paşa, çocuğu kendi oğlu, Evdî’yi de kardeşi saymış, öyle de sevmiş.

Gel zaman git zaman Dewrêş büyümüş, yirmi beş yaşına gelmiş. Biraz mal mülk sahibi olan Evdî, kardeşleri Elî, Bozan ve oğulları Dewrêş ve Sedûn’u da yanına alarak Zor Temir Paşa’nın yanından ayrılmış.

Zor Temir Paşa’nın Edûlê adında bir kızı varmış. Çok güzelmiş Edûlê. Babasının gönlündeki yeri de bambaşkaymış. Dewrêşê Evdî ise Edûlê’den daha güzel, daha alımlıymış. Dewrêşê Evdî ile Edûlê sevmişler birbirlerini, ama araya ayrılık girmiş, ayrılmış yolları. Evdî çadırını başka yere kurmuş.

Aradan yıllar geçmiş, Gês aşiretinin bin süvarisi yine toplanarak Kîk ve Mil aşiretlerine yeni bir baskın düzenlemeye karar vermiş. Aşiretin ileri gelenleri baskın kararını ve yapılacakları şöyle açıklamışlar:

“Büyük bir baskın düzenleyeceğiz Kîk ve Mil aşiretlerine

İlk saldırımızda kızlarla gelinlerin çadırlarını yerle bir edeceğiz

İkinci saldırı delikanlılarla eşlerinin çadırlarınadır

Üçüncü saldırımızın hedefi Zor Temir Paşa’nın çadırıdır

Herkesi kılıçtan geçireceğiz

Bize atalarımızdan miras düşmanlığı sürdüreceğiz”

Savaş kararını bildiren bir mektup yazarak aşiretin delikanlılarına vermişler. Onlar da mektubu Zor Temir Paşa’nın odasına kadar götürüp, paşaya teslim etmişler. Sağ salim de geri dönmüşler. Zor Temir Paşa mektubu okuyunca ellerini dizine koyarak düşüncelere dalmış. Endişeliymiş. Çünkü Evdî’nin yanından ayrılmasından sonra aşiretlerinin güçsüz kaldığına inanıyormuş.

Zor Temir Paşa, Kîk ve Mil’in yiğitlerini, pehlivanlarını çağırtmış. Yiğitlerle pehlivanlar, Basra kumaşından yapılmış abalarını giyinip, kılıçlarını kuşanarak toplanmışlar. Her türlü hizmete, uğraşa hazır olduklarını belirtmişler. İçtikleri tütünden oda dumana boğulmuş. Gês aşiretinden gelen mektup da açılıp okunmuş:

“Büyük divanı topladık bin Gês süvarisi

Ecîl Brahîm melikimiz, Hafirê Gêsî bayraktarımız

Şanı yüce Kuran’a el basıp ant içtik

Kîk ve Mil aşiretlerine saldıracağız

İlkin yerle bir edeceğiz kız ve gelinlerin çadırlarını

İkinci saldırıda kılıçlarımız delikanlılar ile eşlerini bulacak

Üçüncü saldırıda ise Zor Temir Paşa’yla obasını kılıçtan geçireceğiz

Yiğitler, pehlivanlar! Büyük bir savaşa tanık olacaksınız”

Mektubu dinleyen Kîk ve Mil pehlivanlarının yüzü, misafirlikte yerini yadırgayan, yabancılık çeken kadınlar gibi asılmış. İçin için ağlamaya başlamışlar. Teker teker Zor Temir Paşa’nın odasından çıkmışlar. Bu sırada Edûlê girmiş içeri. Olanları öğrenince şunları söylemiş:

“Neden unutuyorsun Ezîdî Dewrêşê Evdî’yi

Odur, alt edebilecek bin Gês süvarisini

Kılıç darbelerinden odur kurtaracak obanı ve seni

Pehlivanlar arasından yayılmıştır Dewrêş’in ünü”

Zor Temir Paşa, Edûlê’den, yardım isteyen bir mektup yazmasını ve Dewrêşê Evdî’ye göndermesini istemiş. Edûlê mektubu yazıp, bir delikanlıyla Dewrêş’e göndermiş. Dewrêş yaylada, atı Hidman’ı yularından tutup otlatırken almış mektubu. Okumuş, öpüp koynuna sokmuş. Atı Hidman’a binerek evin yolunu tutmuş. Eve geldiğinde babası, amcaları Elî ve Bozan’la kardeşi Sedûn’un oturduğunu görmüş. Dewrêş mektubu açıp onlara da okumuş, mektupta Gês aşiretinin Kîk ve Mil aşiretlerine saldıracağı, aşiretlere yardım edeceklerin Zor Temir Paşa’nın obasına çağrıldığı yazılıymış. Mektubun sonuna şöyle bir not eklenmiş: “Edûlê, bir tepsiyle bir fincan kahve dolaştıracak toplantıda. Kahveyi alıp içen Zor Temir Paşa’yı kurtarmayı kabul etmiş sayılacak. Edûlê de babasını kurtaracak olan kişiyle evlenecek.” Bu notu okuyunca Dewrêş bakalım ne söylemiş:

“Baba, coştu gönlüm, coşuyor, içim içime sığmıyor

İzin ver gideyim

İzin ver benimle gelsin

Amcalarım Elî ile Bozan

Ve kardeşim Sedûn

İzin ver

Benim, kahve fincanını alacak Edûlê’nin tepsisinden

Gês aşiretinin bin süvarisini alt edecek benim

Benim, kılıç darbelerinden kurtaracak Zor Temir Paşa’yı

Zor Temir Paşa’nın üstümüzde çok emeği var, baba

Gözümün önünden gitmiyor yaptıkları”

Oğlunun bu sözleri üzerine Evdî, hüzünlenmiş ve bakalım ne söylemiş:

“Vay bana, vay kötü talihime vay

Vay bana

Sabret oğlum sabret

Allah sabır ihsan etsin

Bir çift sözüm olacak sana

Sözlerimi dikkatle dinle ve anla

Ben on sekizimde çobanıydım

Kîk ve Mil aşireti ağası Zor Temir Paşa’nın

Bir kez daha yaşamışlardı bu ağır saldırıyı

Kîk ve Mil aşiretlerinin yiğitleri savaştan kaçmıştı

Ben Zor Temir Paşa’nın atına atlamıştım

Kalkanımı koluma geçirmiş, kılıcımı kuşanmıştım

Dalıp düşmanların arasına

Kılıç kalkan sesleri arasında yüz kişiyi öldürmüş

Geriye kalanları kaçırmıştım

Zor Temir Paşa’nın obasını kurtarmıştım

Sonra ne dedi Zor Temir Paşa

‘Evdî Ezîdî’dir, Ezîdî’ler Çiyayê Şengal (Şengal Dağı)da

[eşek hırsızıdır’

Şimdi sen de babanın yaptığını yapmak mı istiyorsun

Zor Temir Paşa, kadir kıymet bilmez”

Babasının sözlerine şöyle karşılık vermiş Dewrêş:

“Baba, gönlüm coştu, içim içime sığmıyor

Zor Temir Paşa’nın kızı Edûlê

Edûlê’nin güzel yüzü gözümün önünden gitmiyor

Kurbanın olayım, beni kırma bu savaş için

Kurbanın olayım

Bana eşlik etsin amcalarım Elî ve Bozan

Yoldaşım olsun kardeşim Sedûn

Atlarımıza atlayıp Kîk ve Mil divanına varalım

Onların ne düşündüklerini, ne söylediklerini görelim”

Dewrêş kalkıp zırhını giymiş, kılıcını kuşanmış, Hidman’a atlamış, babasına dönerek, “Gitmek benim elimdedir, ancak dönmek Allah’ın izniyledir,” demiş. Atını topuklayıp yola düşmüş. Amcaları Elî, Bozan ve kardeşi Sedûn da onu izlemişler.

Dört cengâver Zor Temir Paşa’nın divanının önüne gelmiş. Kîk ve Mil aşiretlerinin yiğitleri, pehlivanları o sırada divanda toplanmışlar. Odaya yaklaştıklarında Hidman kişnemiş. Atının kişnemesinden Dewrêş’in geldiğini anlamışlar. Dewrêş ve yanındakiler divana girdiklerinde herkes ayağa kalkmış. Dewrêş ortadaki mindere, iki yanına da Elî, Bozan ve Sedûn oturmuş. Edûlê Dewreş’in divana geldiğini duymuş, kahve fincanını almış ve pehlivanların olduğu divana girip kahveyi dolaştırmaya başlamış. Dewrêş ayağa kalkmış, kahve fincanını almış, içmiş. Sonra da odadan çıkmış. Ardından da Elî, Bozan ve Sedûn. Kılıçlarını kuşanmış, kalkanlarını atmışlar omuzlarına binmişler atlarına. Zor Temir Paşa, Usiv adlı bir kâtiple, Elî ve Silêman adlı iki pehlivanı da onlarla göndermiş.

Onlar yola çıkacakken Dewrêş’in ana babasıyla Elî ile Bozan’ın annesi Zor Temir Paşa’nın evine gelmişler. Zor Temir Paşa’nın kızı Edûlê’ye oğullarını savaşa göndermemesi için yalvarmışlar. Dewrêş’in babası şöyle seslenmiş Edûlê’ye, “Önce Allah’a sonra da sana sığındık. Dewrêş’in önüne geç, Hidman’ın yularını tut. De ki, annen, Elî ve Bozan’ın annesiyle birlikte gelmiş. Babana yazıktır, yaşlıdır, evi barkı sahipsizdir.” Edûlê de, bunları Dewrêş’e söylemiş. Dewrêş şöyle cevap vermiş: “Edûlê! Yeter sus. Ben Elî ve Bozan’ı vermem, çünkü onlar da kardeşim sayılır. Sonra Kîk ve Mil aşiretinde birçok soysuz vardır. Savaşmadan dönersek eğer, bize gülerler, yiğitliğimizle alay ederler.”

Bu sözlerden sonra Dewrêş atından eğilmiş. Edûlê de yükselmiş ayaklarının ucunda ve Dewrêş Edûlê’yi öpmüş yanaklarından. Sonra da seslenmiş, birlikte yola düşeceği arkadaşlarına: “Kardeşler! Ölmek, öldürmek yiğitlerin kadim yoludur. Yiğit öldürülür, ama düşman tarafından kirletilmesine izin vermez. Metin olun, her şey Allah’ın emriyle olur.”

Dewrêşê Evdî’yle beş arkadaşı, amcaları Elî ve Bozan, kardeşi Sedûn, Kîk ile Mil aşiretinden Elî, Silêman ve katipleri Usiv, yola düşmüşler. Bir çeşme başında inmişler atlarından. Yemeklerini yemişler, hayvanlarını otlatmışlar, sulamışlar. Dewrêş, arkadaşlarına, “Siz burada bekleyin, ben etrafı bir kolaçan edeyim. Düşmanların obasına ne kadar yol kaldı? Nerede konaklamışlar? Onları bir öğreneyim,” demiş. Arkadaşları kabul edip orada kalmışlar, Dewrêş atına atlayıp gitmiş.

Dört saat sonra, bin çadırın kurulduğu alanı görmüş. Bulunduğu yerden çadırları gözetlerken, dört genç kız tezek toplamaya gelmiş. Dewrêş, “Bu oba kimindir?” diye sormuş. Kızlardan biri, “Sen düşmanımızsın, senin ne işin var burada?” diye sormuş. Dewrêş, “Ben düşman falan değilim. İki devemi kaybettim, onları arıyorum acaba siz gördünüz mü?” diye sormuş. Dört kız birden çığlıklarla kaçmaya başlamış. Dewrêş de izlemiş onları. Kızlar, dosdoğru şeyhlerinin olduğu çadıra gitmişler, çığlık çığlığa olanları anlatmışlar. Dewrêş de obaya gelmiş. Yaşlı bir adam oturduğu yerden kalkıp Dewrêş’i karşılamış. Dewrêş, “Dede, iki devem kayboldu. Gördünüz mü acaba?” diye sormuş. Yaşlı adam dikkatle baktığında atı Hidman’dan dolayı Dewrêşê Evdî’yi tanımış. Yaşlı adam, bir zamanlar Dewrêş’in babası Evdî’yle arkadaşlık etmiş. Evdî’nin atını da hâlâ hatırlarmış. Bir bakışta, Hidman’ın da o atın yavrusu olduğunu anlayıp demiş ki: “Bana doğruyu söyle sen Dewrêşê Evdî değil misin? Deve aramadığını biliyorum, ama buralarda ne arıyorsun? Savaş zırhını giydiğine, kılıcını kuşanıp kalkanını koluna taktığına göre gazabından korkmak gerek. Söyle bakalım, gerçekten işin ne buralarda?” Dewrêş de, “Dede ben sana doğruyu söyleyeceğim. Gês aşireti ile aramızda düşmanlık var. Ben, obanın yerini ve obada kaç süvari olduğunu öğrenmeye geldim,” diye cevap vermiş. Yaşlı adam, “Oğlum, sen gerçekten yiğit delikanlısın. Babanla güzel günlerimiz oldu. Beni dinle bu savaşa girme. Bu senin savaşın değil. Sen Ezîdî’sin, savaşacak aşiretlerin hepsi de Müslüman. Senin kendinle alıp veremediğin ne var ki, savaşa katılıyorsun. Bırak bizi, düşmanlık bizimle Zor Temir Paşa arasında.” Dewrêş, “Dede, beni engellemeye çalışma. Ben de Zor Temir Paşa’nın aşiretinden sayılırım. Onların çok ekmeğini yedim,” deyince, yaşlı adam şöyle cevap vermiş: “Mademki böyle düşünüyorsun, ben de sana doğruyu söyleyeceğim. Hafirê Gêsî ve Ecîl Brahîm’in bin süvarisi Girê Leylanîye (Leylan Tepesi) ve Gola Xatûniyê (Hatun Gölü)’de bulunuyor. Yine yalvarırım sana, kendini ateşe atma.” Dewrêş, “Ben bu ateş için buralara kadar geldim,” diyerek yaşlı adamla vedalaşmış ve arkadaşlarının yanına dönmüş. “Arkadaşlar! Gittim, onların nerelerde olduklarını öğrendim. Hazırlanın, hep birlikte arslanlar gibi savaşalım,” demiş.

Dewrêş ve arkadaşları atlarına atlayarak düşmüşler yola. Girê Leylanîye ve Gola Xatûniyê’ye yaklaşmışlar. Böylece birbirinden haberli olan savaşacak taraflar da birbirlerine yaklaşmışlar. Gês aşiretinin başında Ecîl Brahîm bulunuyormuş. Hafirê Gêsî de savaş bayrağını açmış bekliyormuş. İki yan da çarpışmanın bir saat sonra başlamasında anlaşmış. Bir saat sonra, Dewrêş ve kardeşi Sedûn, amcaları Elî ve Bozan ile Zor Temir Paşa’nın iki pehlivanı Elî ve Silêman kılıçlarını çekmişler kınlarından. Yanlarında gelen Usiv adlı kâtip de savaşı seyretmeye ve olanları yazmaya başlamış. Dewrêş yanındaki beş cengâverle girmiş düşmanlarının arasına. Kılıçların kılıçlara, kılıçların kalkanlara çarpışının gürültüsü, kalkan sesleriyle atların kişnemeleri arasında yaman bir cenk başlamış. Yüzlerce kişi ölmüş, oluk gibi kan akmış. Düşmanlarından öldürdükleri yüzlerce kişiye karşı, Dewrêş’in yanından, Zor Temir Paşa’nın iki pehlivanı Elî ve Silêman ölmüş. Vuruşmaya ara vermişler, dinlenmişler. Bir süre sonra yeniden başlamışlar çarpışmaya. Kılıç şakırtıları, kalkanlara çarpan kılıçların tok sesleri ve at kişnemeleri yeniden meydanı doldurmuş. Anaların nice zahmetlerle büyüttüğü yiğitler teker teker yere yığılmaya başlamış. Sekiz yüz kişilik cengâver dört yüz kişiye inmiş. Bu vuruşmada da, Dewrêş’in kardeşi Sedûn kaybetmiş hayatını. Geriye Dewrêş, Elî ve Bozan kalmış. Kâtipleri Usiv de, savaşı tüm ayrıntılarıyla gören bir tepede olanları gözleyip yazıyormuş. Savaşa yeniden ara verilmiş. Dinlenmişler. Biraz sonra yeniden başlamış büyük cenk. Dewrêş, Elî ve Bozan, girmişler geriye kalan dört yüz süvarinin içine. Hele Dewrêş ölüm meleği gibi saldırmış düşmanlarına. Süvarilerin yüreğini ölüm korkusu sarmış. Kılıç şakırtıları, kalkan sesleri, at kişnemeleri ve savaş naraları arasında üç yüz kişiyi daha öldürmüşler. Bu vuruşmanın sonunda, Elî ve Bozan da ölmüş. Dewrêş tek başına kalmış. Karşısında sağ kalan yüz kişinin arasında Ecîl Brahîm ve Hafirê Gêsî de varmış. Son kez vuruşmaya hazırlanmış iki yan da.

“Yamandır Dewrêş’in cengi yaman

Aman da Dewrêş binmiş atı Hidman’a

Çekmiş kılıcını kınından

Sürmüş atını Ecîl Brahîm ve Hafirê Gêsî’nin üzerine

Kılıç kalkan sesleriyle at kişnemeleriyle

Dewrêş elli süvariyi daha devirmiş atından

Ecîl Brahîm ve Hafirê Gêsî yaşıyormuş daha

Ezîdî yiğidi Dewrêş yaman vuruşmuş

Birden

Hidman’ın ayakları girmiş tarla faresinin deliğine

İki dizinden kırılmış atın ayakları

Dewrêş sırt üstü yığılmış yere

Ecîl Brahîm ve Hafirê Gêsî’yle elli süvari

Sürmüşler atlarını

Hidman’ın süvarisi Dewreş’in üzerine sürmüşler atlarını

Sonra da atlarından inip delik deşik etmişler gövdesini”

Zor Temir Paşa’nın kâtibi Usiv, Dewrêş’in son çarpışmasını böyle anlatmış geride kalanlara. Dewrêşê Evdî’nin yiğitçe ölümünü tüm Kîk ve Mil aşiretine duyurmuş. Dewrêş’in ölüm haberini alan Edûlê, başlamış içini dökmeye:

“Ey güzel yiğit,

Bu yaz sıcağında

Babamın süvarileri bindiler atlarına

Önce Çiyayê Evdileziz (Abdülaziz Dağı)’e vardılar

Ardından Girê Leylaniyê ve Gola Xatûniyê’ye

Ey Kîk ve Mil aşiretinin yiğitleri

Hidman’ın süvarisi Dewrêşê Evdî’nin sağlık haberini getirene

Babamın dört değirmenini vereceğim

Ava Misêrbînê (Misêrbîn Çayı) kıyısındaki dört değirmeni

Eğer dört değirmenle yetinmezse o müjdeci

Üste iki asil tay vereceğim

Babamın üstüne titrediği

Dört konak da feda olsun

Babamın dört konağı da Misêrbîn şehrindeki

Eğer dört konakla da yetinmezse

Müjdeciye bin beş yüz Osmanlı altını vereceğim üste

Sür atını, sür atını, yol uzak, sür atını

Atın yoruldu yine de sür atını

Torban delinmiş, tütünün dökülmüş, sür atını

Sırtındaki aba başına bela oldu sür atını

Zor Temir Paşa’nın çadırları göründü

Benim döşüm senin için çayır çimendir

Ey Kîk aşireti yiğitleri

Ey Mil aşireti yiğitleri

Bana zîdî yiğit Dewrêş’in iyi haberini getirene

Bütün dünya malımı, bin beş yüz altını vereceğim

Dewrêş, Zor Temir Paşa’nın kapısından çıkıp gitmişti

Yolunu kesmiştim bir güvercin edasıyla

Elimi atmıştım Hidman’ın yularına

Hayra mı, şerre mi yolun diye sormuştum

Yiğidim kızmıştı bana

Bir şey bile söylemeden dilinin ucuyla

Seni değişmem demiştim

Hemmê, Kinê adlı pehlivanlara

Botan Beyi Bedirxan (Bedirhan)’ın oğluna

Değişmem

Çiyayê Şengal’da bin beş yüz yıldır yaşayıp

Bir kuruşu girmeyen devletin kasasına

Ezîdxan (Ezidhan) dininin sultanına bile değişmem

Yiğidim kızmıştı bana

Dilinin ucuyla bile bir şey söylemeden

Ben kırıp ayağımdaki halhalları

Hidman’a nal yapacağım

Çivi yapacağım nallarına

Burnumdaki hızmaları

Hidman’a yular yapacağım

Kesip saç örgülerimi

Bu yiğit süvari ne kadar güzel ve ne kadar kederli

Ey yiğit, sür atını, yol uzak, sür atını

Torban delinmiş, tütünün dökülmüş sür atını

Sırtındaki aba başına bela oldu, sür atını

Zor Temir Paşa’nın çadırları göründü

Benim derdim çekilmez bir derttir”

Bu sözlerden sonra Edûlê, Hidman’ın süvarisi Ezîdî yiğit Dewrêş uğruna dayamış bıçağı karnına ve öldürmüş kendini.

Feqıyê Teyran

Yaylaları çok olan bu yüzden de Zozan adıyla anılan bir memlekette Ertuşlu Feqi³ Muhammed yaşarmış. Medrese öğrencisi olan ve ilim öğrenimi için dünyayı dolaşan Ertuşlu Feqi Muhammed’in diğer insanlardan farklı bir özelliği varmış, kuşların dilini bilirmiş. Bu yüzden Kuşların Dervişi ya da Kuşlar Fakihi anlamında Feqiyê Teyran adıyla çağrılırmış halk arasında.

Bir gün Zozan’dan Cizre’ye gitmek için hazırlık yapmış. Tuma adlı bir Hıristiyan da Cizre Beyi’nin yanına gitmek istiyormuş. Tuma, Feqiyê Teyran’ın da Cizre’ye gideceğini öğrenince onunla birlikte gitmenin daha güvenli olacağını düşünüp demiş ki: “Allah için ve peygamberinin adına beni de yanında götürüp koru. Çünkü Müslümanlar beni gördükleri yerde öldürürler. Eğer beni Cizre’ye götürürsen bey senden çok hoşnut kalır. Üstelik seni ona tavsiye ederim, sana büyük iyiliklerde de bulunur.” Feqi, “Bana tavsiye gerekmez. Senin aracılığınla gelecek mülkü de istemem. Benim amacım ne beydir, ne de mirdir. Bence iyi adam âlimdir, onun da siyasete ihtiyacı yoktur,” diye cevaplamış Tuma’yı.

Tuma, vaatlerle onu kandıramayacağını anlayınca, “Eğer ben iyi bir sebep bulamazsam, kesinlikle beni yanında götürmez,” diye düşünmüş. Başka bir yol denemeye karar vermiş. “Benim istediğimi yapman şeriata göre senin boynunun borcu. Eğer biri beni öldürürse mahşer günü Mahkeme-i Kübra denilen Ulu Mahkeme’de beni yanına almadığın için senden davacı olacağım,” demiş. Feqi, “Lafı uzatıp da, kuralları, kitapları gözümde karartma, bana iki yana çekilecek soru da sorma, siyaset yapacak dereceye ulaşmadım,” diye karşılık vermiş. Tuma, düşünüp yeni yeni planlar kurmuş: “Feqi’nin bana ihtiyacı yok, ama ahirete ihtiyacı var. Eğer ben ona babamın hikâyesini anlatmazsam, beni yanında götürmez. Anlatırsam belki Müslüman olacağımı düşünerek beni de alır.” Sonra başlamış anlatmaya: “Müslümanlar , bir çuvala koydular, Dicle Nehri’ne attılar. Sabahın altısında ben kahvaltı ederken öldürdüler onu. Ben kahvaltımı yapmaya devam ettim. Diğer Hıristiyanlar beni keşişe şikâyet ettiler. Keşiş de, ‘bu adam babasının gerçek oğlu değil. Damarlarında Müslüman kanı dolaşıyor’ dedi. ‘Bu adamın bu memleketten sürülmesi gerekir’ diye de ekledi. Bu yüzden beni götürmelisin buralardan.” Feqiyê Teyran, “Sana inanmıyorum. Çünkü sen ne mezhepleri ne de kitapları kabul edersin. Pek sanmıyorum ama belki Müslüman olursun ilerde. O yüzden götüreceğim seni. Ancak benden on adım geride yürüyeceksin ve yaptığım hiçbir işle ilgili soru sormayacaksın,” demiş. Tuma büyük bir sevinçle, “Yeter ki kanatlarının altında olayım. İstersen yirmi adım geriden yürürüm,” diye yanıtlamış onu.

Beraber düşmüşler yola. Yukarı Zozan’dan Aşağı Zozan’a, büyük bir aşiretin yaşadığı bir köye gelmişler, muhtarın evine misafir olmuşlar. Muhtarın da misafirleri varmış ve onlar için yemekler hazırlatmış. Muhtar Feqi’yi görünce çok sevinmiş, “Hoş geldin, sefalar getirdin başımın üstünde yerin var. Bir yıldır gözükmüyordun, sen yukarıya, misafirlerin yanına geç, ben yemekleri yaptırıp geliyorum,” demiş. Feqi yukarıya çıkmış. Ardından gelen Tuma da içeriye girmiş. Muhtar Tuma’yı görünce, “Senin derdin nedir ey Tuma?” diye sormuş. Tuma, Feqi ile birlikte olduğunu söylemişse de Muhtar inanmayıp, “Senin gibi bir Hıristiyan’ın Feqi gibi bir Müslüman’la ne işi olabilir ki? İçerdekilerin hepsi eşraftandır, beydir. Senin içerde yerin yok, burada eşek palasının üstünde otur, sana da yemeğini veririz,” demiş. Onu içeriye almamış. Feqi cemaatin arasına oturmuş. Ardından Tuma’nın gelmediğini görünce bir engel çıktığını anlamış, Muhtar’a seslenmiş: “Eğer benim değerimi biliyorsan benimle gelen Hıristiyan’ınkini de bil. Tuma açtır, onun karnını doyurun, en üst odaya yatağını serin, odanın anahtarını da ona verin ki Müslümanların onu öldürmeyeceğine aklı yatsın.”

Muhtar, sitemli sözlerle çağırmış Tuma’yı: “Yukarı gel. Feqi’nin sensiz canı sıkılıyor, sizin odanızı karşı karşıya hazırlayacağız.” Hemen sonra da, “Tuma kâfir kokuyor,” diye söylenmiş. Bu söylenti kulaktan kulağa yayılmış. Köyde bir Hıristiyan’ın olduğunu duyan herkes silahını alarak Muhtar’ın kapısına dayanıp, “O kâfiri bize ver, onu öldürelim,” demiş. Muhtar ise, “Dağılın! Akşamdan beri Ertuşlu Feqi Muhammed ile tartışıyoruz. Ya önce Feqi’yi öldürmeyi göze alırsınız ya da dağılıp evinize dönersiniz,” demiş. Feqi, bütün bu olup bitenleri izlerken gülümsemiş. Muhtar gülmesinin sebebini sorduğunda da şunları söylemiş: “Sersem! Ben Tuma’nın kâfir olduğunu senden daha iyi biliyorum. O, bu eli silahlı adamlardan daha vicdansız, yılanlardan daha zalimdir. Fakat Hz. İbrahim’in kıssasını unuttun mu?

Hani kâfirin biri Hz. İbrahim’e misafir olmuştu. O da yemek vermişti kâfire. Kim olduğunu, nereden gelip nereye gittiğini öğrendikten sonra da suratını asmıştı. Kâfir de, ‘Mademki yemeği gönülden vermiyorsun, neden yiyeyim?’ diyerek evden çıkmıştı. O sırada Hz. İbrahim’e Cebrail aracılığıyla vahiy gelmişti. Vahiyde, misafirini memnun etmezse, ibadetinin hiçbir işe yaramayacağı bildirilmişti. Hz. İbrahim, o ihtiyar yaşında kâfirin peşinden koşup onu tutarak, ‘Ey misafirim! Benim evime geldin de hiçbir şey yemeden gittin. Affet beni, o anda kendimde değildim’ diyerek özür dilemişti. Kâfirse, ‘Eğer beni eve kadar sırtında taşımazsan gelmem’ diye naz etmiş, Hz. İbrahim de o haliyle onu evine kadar taşımıştı.

Şimdi soruyorum sana ey Muhtar! Allah’ın peygamberi o Hıristiyan’ı sırtında götürmüş, Tuma evine kendi ayağıyla geliyor, bu sitemin niçin?”

Sitemli sözlerinden utanıp pişmanlık duyan Muhtar, Feqi’ye yeni bir şey önermiş: “Ey Feqi! Tuma’yı tepeden tırnağa silahlı yüz adamla Cizre’ye göndereyim. Yeter ki bir Hıristiyan ile bir feqinin dolaşması dile düşmesin.” Feqi de, “Eğer Tuma da kabul ederse iyi bir fikir. Yüz adam, Tuma’yı benden daha iyi korur,” demiş. Feqi, Tuma’nın odasına gitmiş, Muhtar’ın önerisini anlatmış ona. Tuma, “Siz Müslümanlar vicdansızsınız. Bu nöbetçiler beni soymak için ya da elbiselerim için, beni kuytu bir yerde öldürürler. Kıyamet günü de ben, ‘bu Feqi, beni Müslümanlara verdi, onlar da beni öldürdü’ dedim mi senin hiç kurtuluşun olmaz. Beni mutlaka Cizre’ye sen götüreceksin,” demiş.

Ertesi sabah yeniden düşmüşler yola. Feqi önde, Tuma on adım gerisinde Geliyê Kasrik (Kasrik Boğazı)’e gelmişler. Feqi, orada iki kartalla konuşmuş. Kartallardan biri ağlıyormuş. Feqi, “Neden ağlıyorsun?” diye sormuş. Kartal da, “Senin için ağlıyorum. Bu Tuma domuzuna yaptığın tüm iyiliklere karşılık, sana ihanet edecek, sen de yaptıklarına pişman olacaksın,” demiş. Feqi, “Neden pişman olacağım ki?” diye sorunca, kartal, “Günü gelsin de gör,” diye karşılık vermiş.

Tekrar yollarına devam etmişler. Tuma, konuşmalardan hiçbir şey anlamamış, ama sormaktan da geri kalmamış. Feqi de sinirli bir biçimde, “Bizim ne konuştuğumuz seni ilgilendirmez. Yola çıkarken işime karışmaman gerektiğini söylemiştim. Eğer benim kartallarla konuştuğumu söylersen ben sana ne yapacağımı biliyorum,” demiş. Biraz daha yürüdükten sonra, Tuma üsteleyince, “Kartallar senin bana ihanet edeceğini söylediler,” diye cevap vermiş Feqi. Tuma ise, “Kuşlar yalan söylüyor,” demiş. “Senin bana yaptığın bunca iyilik karşısında sana nasıl ihanet edebilirim?”

Gide gide Cizre’ye varmışlar. Feqi’nin Cizre’ye geldiği kısa sürede duyulmuş. Molla Resul, Feqi’yi görür görmez, “Çoktandır görünmüyorsun. Bu akşam bize misafir ol, sohbet ederiz,” demiş. Sözlerini bitirir bitirmez, gözü Tuma’ya takılmış, “Bu arkandan gelen kim?” diye sormuş. Feqi de, “Kendisi Hıristiyan’dır. Zozan’dan birlikte çıktık,” diye cevaplamış onu. Molla Resul, Tuma’ya, “Ulan kâfiroğlu kâfir, Cizre karşıda. Gitsene, ne işin var artık Feqi ile?” diye çıkışmış. Feqiyê Teyran, “Yol arkadaşımın gönlünü kırdın, Allahaısmarladık,” demiş. Her ne kadar Molla Resul ardından, “Gel, gitme ne olursun, sohbetinden bizi mahrum bırakma. Bu akşam bizim misafirimiz ol,” demişse de Feqi dinlememiş. Yürüyerek, Benekli Burç’a kadar gelmişler. Feqi, Tuma’yı Cizre Beyi’nin yanına gönderirken, “Benim Cizre’ye geldiğimi hiç kimseye söyleme sakın,” diye telkinde bulunmuş. Kendisi de küçük bir camiye yönelmiş. Tuma ayrılırken, sitem etmiş: “Ben sana kuşlar yalan söylüyor dememiş miydim. Bak Cizre’ye kadar geldik ve ben sana ihanet etmedim. Kıyamet günü onlardan davacı olacağım.” Feqi ise, “Elbet bir bildikleri var ki, bana bunu söylediler. Gelecek günlerin ne getireceği belli olmaz,” diye karşılık vermiş.

Tuma Benekli Burç’a girmiş, ancak koca konağın bomboş olduğunu görmüş, şaşırmış. Ortalıkta bir iki ihtiyar kadınla cariyelerden başka hiç kimse yokmuş. Oradakilere sormuş: “Bu saltanatın sultanı, burcun hakimi, Cizre Beyi nerededir?” İhtiyar kadınlardan biri anlatmış olanları: “Bey’e ne oldu, bilmiyor musun? Altı aydır evinin yüzünü görmedi, sakalı dizine vardı. Dicle Nehri’nin kenarına bir çadır kurdurdu. Orada yaşıyor.” Tuma beyin neden böyle davrandığını sorunca açıklamış kadın: “Eski kitaplardan, nehirde bir hazinenin bulunduğunu, o hazinenin kırk deve yükünde olduğunu öğrendiğinden beri, bütün işi gücü onu aramak. Beş yüz işçi tutmuş, o dağı bu dağın üzerine aktarıyor, bu dağı o dağın üzerine deviriyor. Akşamları da çalışanların parasını ödüyor. Hazineyi bulamadığı gibi kendi hazinesini de işçi ücretleriyle bitirdi.” Tuma, “Beni Bey’e götürürseniz, hazineyi çıkarttırırım,” demiş.

Tuma’yı alıp Bey’e götürmüşler. Tuma, Bey’e Feqi Muhammed’in sırrını açıklayıp kuşlarla nasıl konuştuğunu anlatmış ve eklemiş: “Mısır ve Şam’da bile onun gibi bir evliya yoktur. Bu feqi Cizre’ye geldi, onu bulursan hazineyi de bulursun. Sen de zahmet çekmemiş olursun. Fakat kimse onun gibi akıllı, planlı hareket edemez, bu yüzden bunları benim açıkladığımı da öğrenmesin. Beni senin yanında görmesin bile. Sen onunla konuşurken ben başka bir çadırda saklanacağım. Bey, bence onunla konuşmak için şehirdeki bütün molla ve feqilerle medreselerdeki öğrencileri yemeğe davet et. Ama dikkatli ol, bu Feqi Muhammed, seni şeriat kurallarıyla kandırıp, konuşmalarıyla hazineden vazgeçirebilir, seni amacından, güzellikle uzaklaştıracaktır. Cizre ahalisi de onu çok sever, onun yandaşı olacaktır. Halk sana yalvarsa bile isteğinden vazgeçmemelisin. Ayrıca onu bu akşam çağırtman gerekiyor. Çünkü yarın başka bir memlekete de gidebilir.”

Bey de Tuma’ya inanmış. Emir vermiş, bütün feqi, ulema ve mollalar ziyafete davet edilmiş. Bey içeri giren her feqiyê bir mecidiye vermiş. Tuma da gizlendiği çadırdan gelenleri izlemiş, ancak Feqiyê Teyran’ı görememiş. Tuma, “Bazı mollalar geldi, ancak bazıları çölde, dere kenarında ve camilerde derslerini sürdürüyorlar. Baskını artır. Bütün feqi ve mollalar gelmedikçe, Cizre’deki medreselerde eğitimin yasaklanacağını söyle,” demiş.

Bey, sinirlenerek, “Başım bu mollaların eziyetinden belada. Ne yapsam beni saymıyorlar, buyruklarımı dinlemiyorlar,” diye haykırmış. “Gelmeyen mollanın, feqinin kellesini koparırım,” diye ferman çıkarmış. Herkes gelmiş, çadırın önüne dizilmiş. Tuma çadırın arasından bakmış ancak yine Feqiye Teyran’ı görememiş. Bey Cizre’deki üç yüz altmış altı caminin aranması emrini vermiş. Cizre’deki bütün camileri aramışlar. Feqi’yi ancak kırk kişinin sığabileceği küçük “Sevik Camisi”nde bulmuşlar. Bey’in karşısına getirmişler. Bey Feqi’nin ellerinden öpmüş, ona yemek vermiş, ardından sormuş: “Ey Feqi! Bu nehirde bir hazine var. Sence nerededir?” Feqi de, “Git de alimlere, şeyhlere, mühendislere sor. Benim gibi bir adam senin hazinenin nerede olduğunu nasıl bilsin?” diye cevap vermiş. Bey onu getirttiğine pişman olmuş, tam onu gönderirken Tuma, çadırın arkasından, “Eğer onu bırakırsan hazineyi bulamazsın,” diye seslenmiş. Bey yeniden Feqi’yi çağırtmış. Feqi sözleriyle yatıştırmış Bey’i: “Ben falan mollanın yanına gittim, beni kabul etmedi, filan mollanın yanına gittim kabul etmedi. Şeyhler beni kabul etmedi. Benim bilgim yetersiz, ben henüz öğrenmeye çalışan bir medrese öğrencisiyim.” Bey onu dinleyince gitme izni vermiş. Ama Tuma, Bey’i yeniden, “Beyim, eğer onu bırakırsan her şey biter. Onu hapse at. Sonunda söyleyecektir,” diye kışkırtmış.

Beyin emriyle Feqi’yi hapse atmışlar. O da hapishaneye girdiğinde, “Esselamünaleyküm,” diyerek selam vermiş. Birkaç kişi onun selamını almış. Ötekilerin kimi ayak ayak üstüne atıp oturuşunu bile bozmamış, kimiyse şarkı söylemeyi sürdürüyormuş. Feqi, “Müslümanlar ayağa kalksın, Hıristiyanlar otursun,” demiş. Müslümanlar için bir af çıktığını sanmışlar hapistekiler. Birden yedi kişi dışında herkes ayağa kalkmış. Feqi, “Bu yedi kişi dinlerine sizden daha sadık. Şu anda af bile çıkmış olsa kabul ettikleri Hıristiyanlığı, Museviliği inkâr etmiyorlar. Siz ise af umuduyla ayağa kalktınız, Müslümanlığınız nereden belli? Ben size Allah’ın selamını verdim, siz ne selamımı aldınız ne bana cevap verdiniz,” demiş. Mahkûmlar da, “Bizi affet. Biz ne zamandan beri buradayız, canımız sıkkın kafamız bozuk, ne yaptığımızı bilmiyoruz,” diye cevap vermişler. Feqi, namaz kılanları, Kuranıkerim okumayı bilenleri sormuş. Sadece iki kişinin namaz kıldığını Kuranıkerim okuyanın da olmadığını öğrenmiş. Bunun üzerine bir Kuran alfabesi düzenleyip mahkûmlara dağıtmış, “Mademki hapisteyiz. Çıkıncaya ya da ölünceye kadar size Kuranıkerim okutacağım, size dinimizin gereklerini bildireceğim,” demiş.

Bey ise, hâlâ akıl hocası Tuma’dan yeni öneriler, çözüm yolları bekliyormuş: “Ey Tuma, onu hapse de attırdık, yine konuşturamadık. Eğer bir şey söylememeyi sürdürürse kafanı kopartırım.” Tuma da, “Beyim eğer ona hazinenin yerini söyletemezsen başımı kendim uzatırım kılıcına,” diye karşılık vermiş. Tuma hemen sonrasında yeni önerisini sunmuş: “Bir hafta ona kahvaltısını, öğle ve akşam yemeğini düzenli olarak gönderirsen belki senin bu cömertliğinden utanır da hazinenin yerini söyler,” demiş. Yemekleri göndermişler. Her sabah dokuz on kuzu kesilmiş, pilav ve türlü yemeklerle birlikte çeşitli içecekler vermişler. Bey on beş gün sonra tekrar Feqi’yi çağırtıp sormuş: “Sence hazine nerededir?” Feqi de, “Beyim, ben nereden bileyim? Mühendis değilim ki bileyim,” diye cevap vermiş. Onu tekrar hapse göndermişler. Tuma, “Beyim, Feqi bugüne kadar hep bolluk içindeydi. Şimdi de onu yokluk içinde bırakın. On beş gün on beş gece boyunca yemek ve su verilmesini yasaklayın. O zaman hazinenin yerini söyleyecektir,” demiş. Bey de, “Feqi’ye bir lokma kuru ekmek ve bir yudum su verenin kellesi koparılacaktır,” diye ferman çıkarmış.

Her türlü nimetle hapis yatan Feqi bir anda aç kalmış, tek başına ayrı bir hücreye atılmış. Dar pencereli bir hücreymiş burası. Penceresi Dicle’ye bakıyormuş. Hapishanedekiler ona su ve yiyecek vermekten korkmuşlar. Bir arkadaşı Feqi’nin bu haline çok üzülmüş. Her sabah bir sac ekmeğiyle tereyağını ve bir matara suyu pencereden ona uzatmış. On beş gün ve on beş gece böyle geçmiş, sonra onu tekrar Bey’in karşısına çağırmışlar. Görünüşünde hiçbir değişiklik yokmuş. Yüzüne bakan, her gün etle pilav yediğini sanırmış. Bey tekrar hazinenin yerini sormuş, Feqi de aynı cevabı vermiş. Onu yine hapishaneye göndermişler.

Tuma, “Beyim! Ben onun yüzünü gördüm. Hiç aç kalmışa benzemiyordu. Muhakkak bazı Müslümanlar ona gizli gizli yiyecek verdiler. Müslümanların kalbinde iman vardır. Biri Şam’da diğeri Bağdat’ta olsa bile ‘Biz Müslüman’ız, birbirimizin kardeşiyiz’ der, birbirlerine yardım ederler. İşte bu yüzden hapishanenin çevresine gayri Müslim nöbetçiler koyun. Ona kim yemek veriyorsa onu yakalasınlar,” demiş.

On beş yirmi nöbetçi gizlenmiş hapishanenin çevresinde. Feqi’ye yemek getiren arkadaşını yakalamışlar, beyin karşısına çıkarmışlar. Bey de emrine karşı geldiği için boynunun vurulmasını emretmiş. Haber Cizre’deki bütün feqilere ulaşmış. 366 camideki feqi, molla ve ulema, “Bey bir feqi’yi zindana atmış, birinin de yarın başını kesecekmiş. Demek ki Bey bizim kökümüzü kurutmak niyetinde. Bu planı ona uygulatan kâfirlerdir. Kâfirlerin kökünü kurutmak gerekir,” demişler. Ertesi sabah herkes silahını alıp, çarşıya çıkmış. Beş on kişiyi öldürmüşler, epey kişiyi de yaralamışlar. Bütün gayri Müslimler Benekli Burç’a gelip Bey’e sığınmışlar. “Beyim ya sen bu iki feqiyi bırakırsın ya da bu mollalar, feqiler, âlimler hepimizi öldürür,” demişler. Bey iki feqiyi de serbest bırakmış.

Feqiyê Teyran açlıktan susuzluktan halsizmiş. Bey son bir defa daha hazinenin yerini sormuş. “Beyim, ben hazinenin yerini söyleyeceğim, fakat sen de ben ne söylersem kabul edeceksin,” diye şart koşmuş Feqi. Bey de kabul etmiş. Feqi, inek, boğa, kuzu, koyun, deve, katır, köpek, at, kartal gibi bulunabilecek bütün hayvanlardan yüzer tane bulunmasını istemiş. Bey onun bu isteğini yerine getirmiş. Feqi, bütün bu hayvanlara ziyafet çekilmesini emretmiş. Yemler, yemekler, etler, boş bir araziye serilmiş. Bütün hayvanlar yemleri, yemekleri, etleri yemişler. Feqi gece gündüz hayvanların arasında saklanmış. Bir hayvanın gelip hazinenin yerini söylemesini beklemiş.

Günler sonra, dağ yönünden bir kartal ve yavrusu görünmüş. Yemek yemişler, su içmişler. Yavrusu annesine, “Allah bize bu hizmeti yapan kişinin her istediğini yerine getirsin,” demiş. Annesi de, “Sen bunu yapanı tanımıyor musun?” demiş. “Bu Ertuşlu Feqi Muhammed’dir. Tüm kuşların padişahıdır, bizim dilimizi konuşur. Cizre Beyi Feqi’yle inatlaşmış ‘Ya hazinenin yerini söylersin ya da seni öldürürüm’ diyor. Bu plan da Tuma’nın kafasından çıktı. Feqi’nin onu Zozan’dan buraya koruması altında getirmesine karşılık o Feqi’ye bu kötülüğü yaptı.” Yavru kartal, “Mademki Feqi bize bu iyliği yaptı. Ben de yarın tan ağarınca hazinenin üstüne yumurtamı bırakacağım,” demiş. Annesi, “Yapma yavrum bizim mirimiz, kartalların şahı seni yakalayıp öldürtür,” demişse de yavru, “Canım bu Feqi’nin yoluna kurban olsun. Yarın onu bu eziyetten kurtaracağım,” demiş. Feqi, o zaman saklandığı yerden çıkmış. Yavru kartal da Feqi’yi, “Yarın tan ağarınca, güneş bir metre yükseldiğinde hazinenin üzerine yumurtamı bırakacağım, unutma gözle,” diye uyarmış.

Ertesi sabah yavru kartal, Dicle Nehri’nin tam ortasına yumurtlamış. Kartalların şahı bağırmış, çağırmış. Kartallardan bazılarını yavru kartalı yakalamaları için göndermiş, ama o Dicle Nehri boyunca kaçmayı başarmış. Feqi, yumurtanın yerini işaretlemiş, sonra da Cizre Beyi’ne hazinenin yerini öğrendiği haberini ulaştırmış. Bey işçilerini çağırmak istemiş. Feqi, “Yok Bey, işçileri ben seçip çağıracağım. Kırk deve yükü altın var hazinede. En fazla bir deve altını işçilere veririz,” diye itiraz etmiş, sonra da Cizre’deki bütün feqi ve mollaları çağırtmış. Molla ve feqiler çalışmaya başlamışlar. Feqi, günde bir iki saat çalışmadan sonra onlara kasideler söyletmiş, sohbetler gerçekleştirmiş. Bizim Feqi’nin amacı, feqi ve mollaların gözlerinin doyması, bundan sonra tam anlamıyla dini konulara eğilmelerini sağlamakmış.

Bir aylık çalışma sonunda hazineyi çıkarmışlar. Bey’i çağırmışlar. Bey çıkan hazineye bakarak, “Ey Feqi! Benim gayem sadece hazinenin çıkmasıydı. Bu benim içime büyük bir dert olmuştu. Şimdi istersen hepsi senin olsun,” demiş. Feqi, kendisine verilecek altınlar konusunda, “Tuma’nın başı ağırlığında altın isterim,” şartını koşmuş. Bey önce bu sözü anlamazdan gelmiş, sanki Tuma’yı tanımıyormuş gibi davranmış. Feqi üsteleyince Tuma’yı çağırtmış. Tuma hazinenin çıktığını öğrenince Bey’in kendisini ödüllendireceğini düşünüp sevinmiş. Feqi’nin de Bey’in yanında olduğunu görünce çekinmiş. Adımları dolaşıp, sendelemiş. Feqi, “Ey Tuma! Hatırlıyor musun, Geliyê Kasrik’te kartallar senin bana ihanet edeceğini söylemişlerdi. Sana yaptığım bunca iyiliğe karşılık sen bana ihanet ettin. Beni darağacının eşiğine kadar götürdün, fakat Allah’ın rahmeti sayesinde kurtuldum,” demiş. Bey Tuma’nın kellesini uçurmuş. Tuma’nın başını terazinin bir kefesine, altını da öteki kefesine koymuşlar. Ne kadar altın koyarlarsa koysunlar Tuma’nın başı ağır çekmiş. İki kazan altını kefeye koymuşlar, Tuma’nın başı yerde, kazanlar ise yükseklerdeymiş. Yani Tuma’nın başı hâlâ altınlardan daha ağırmış. Feqi, “Beyim, izin verirsen ben tartayım,” demiş. Tuma’nın ağzına ve gözüne biraz toprak serpiştirmiş, teraziye bir avuç altın atmış, terazinin kefeleri eşitlenmiş, ağırlıklar tam denk gelmiş. Feqi, “Beyim bütün altınları alıp gitmesine izin verseydin bile, Tuma’nın gözü doymazdı. Onun gözü toprakla doymazsa dünya malıyla hiç doymaz. Şimdi bu altınları yetim kalan çocuklarına götüreceğim. Bu onun kanıdır, çocuklarının mirasıdır. Babalarının öldürüldüğünü, kan hakkını getirdiğimi söyleyeceğim,” demiş. Feqi’nin bu düşüncesi Bey’i çok duygulandırmış, ona çektirdiği eziyet için çok üzülmüş. Bey’in tüm ısrarlarına rağmen Feqi, yoluna devam etmiş.

Feqiyê Teyran, Benekli Burç’u geçmiş. Dicle Nehri’nin kenarında bulunan bahçelerden boğaza doğru ilerlemiş. İlahi aşkla, Tanrı sevgisiyle kendinden geçmiş, Feqi. Dicle Nehri’ni geçecekken, su ona engel olmuş.⁴ Suya seslenerek: “Nereden gelip nereye gidiyorsun? Ne zamandan beri varsın? Hz. Adem’den beri burada mısın? Derdin, amacın nedir ki, her an inliyor, insanları uyutmuyorsun?” diye sormuş. Sudan bir cevap alamayınca yeni sorular sormuş Feqi: “Bu ibadeti, zikri kime yapıyorsun ki gece gündüz uyumuyorsun? Neden her günün düğün dernekken, kışın kırkıncı gününde katil oluyor, can alıyorsun. Bu zulüm değil mi? Uluların ulusu Allah’tan, bütün güçlerin sahibinden korkmuyor musun? Kimin muhabbeti önünde eğiliyorsun? Elsiz, ayaksız ve ağızsız olduğun halde kalpten yaptığın ibadetin sesi duyuluyor. Faydalar sendedir, Kudretlerin Şahı’na şükürler olsun. Senin güçlü bir dostun var muhakkak. O kim ki, kimseden çekinmen yok, bu kadar pervasızsın, bana cevap bile vermiyorsun?”

Nehir sonunda cevap verip demiş ki: “Ben Allah’ın alemi yarattığından beri var olan bir suyum. Bugüne kadar hiç kimse bana bu soruları sormadı. Hz. Adem’den bu yana 124 bin peygamber geldi geçti de hiçbiri bu suyun fikrini sormadı. Sen bunca veliden, peygamberden daha mı büyüksün ki, bana bu soruları soruyorsun?” Feqi, “Ey nehir! Hayır ve şerrin takdiri Allah’tandır. Peygamberler, veliler akılca üstündüler, bense başıboş ve kuşkucuyum. Ben sana bu soruları sormaya muhtacım, bana bu konuda öğüt verme,” deyip üstelemiş. O zaman nehir, “Ben bu Feqi’ye ne kadar öğüt verdiysem de anlamadı, ben ona şimdi gününü gösteririm,” diye söylenmiş kendi kendine. Sonra Feqi’yi girdabının içine çekerek, “Ey Feqi! Senin gibi yüzlercesini şehit ettim, bu kayalarda parça parça ettim. Onlar balıkların nasibi oldu. Sen benimle uğraşma, bana karışma,” demiş. Feqi, suya batmış, çıkmış. Kartallar da Feqi ile suyun mücadelesini gözlüyor, Feqi’nin kendilerini çağırmalarını bekliyorlarmış. Feqi, kartalları yardıma çağırınca, kartallar da balıklara, “Gidip onu ziyaret edin. Ama eğer etinden bir parça bile yerseniz, sizin soyunuzu kuruturuz,” diye seslenmişler. Su, balıkları her ne kadar Feqi’yi yiyecekleri bir ziyafete çağırmışsa da balıklar çekinmiş. Kartalların söylediklerini duyan su, balıklara, “Kartallara inanmayın, ben bu Feqi’nin kim olduğunu, nereden geldiğini biliyorum. Yukarı memleketlerden gelmiştir. Sahipsizdir, kimsesizdir, intikam alacak çoluk çocuğu yoktur,” diye seslenmiş. Balıklar yine de Feqi’ye hiç zarar vermemişler.

Feqi, Allah’a yalvarıp dua etmiş. Allah’ın yardımıyla büyük güç kazanarak kıyıya çıkmış. Bir ayağını Dicle’nin bir kıyısına, diğer ayağını da öteki kıyısına atmış. Feqi’nin başı arşa yetişmiş, suyun önünde bir baraj bendi gibi durmuş. Su onu geçememiş. O zaman nehir gerideki dalgaları çağırmış. Dalgalar çekinerek, “Eğer Benekli Burç’taki beyin konağını yıkmamızı bile isteseydin hemen yerle bir ederdik. Bu Feqi’nin hiç şakası yok. Bey’in kalesinden daha güçlü. Bin bilim ustasından daha bilgindir,” demişler. Su köpürmesinin kâr etmediğini görünce, dağlara kadar uzanmış, bütün ağaçları devirmiş, kayaları söküp almış. Yine de Feqi’yi geçememiş. Feqi’yse sorduğu soruların cevaplarını bekliyormuş: “Yeter artık! Bana köpürmeler, coşmalar, dalgalar ile değil kelimelerle cevap ver. Sen bir gece uyumaktan bile acizsin, biraz dinlen,” demiş. Feqi’nin bu sözleri üzerine nehir kendi içinde köpürmeye, ağlamaya başlayıp Feqi’yi Allah’a şikâyet etmiş: “Yarabbi! Bu zalimin bana yapmadığı kalmadı. Balıklar helak oldu, ölerek yok oldu. Bu adam, feqi değil, âlim değil, zorbadır. Senin egemenliğini, yargılarını engelliyor. Ben senin kararına göre akmaktayım, gidip gelmekteyim, fakat bırakmıyor. Ben geçmezsem ümmetinin işi bozulur. Bağdat ve çevresine hayat veren benim.”

Nehre Tanrı, Feqi’nin Allah’ın çok sevgili bir kulu olduğunu, Allah sevgisinden dolayı dertlerle yaralı, gözü yaşlı olduğunu bildirmiş. O zaman, Dicle konuşma şeklini değiştirerek seslenmiş: “Ey güzel Feqi! Ben senin anlayacağın dilden konuşayım. Zaloğlu Rüstem gibi yüz kişi sana kurban olsun. Ben senin böyle cesur bir pehlivan olduğunu bilmiyordum. Senin bir ermiş, bir veli olduğunu anlamadım. İzin ver de gideyim. Merhametine sığınıyorum. Bana ağzım, dilim, elim, ayağım olmadığı halde bu sesin nereden geldiğini soruyorsun. Allah’ın önünde tövbe ediyorum. İstersen bir daha benden hiçbir ses çıkmayacak, o sesi susturacağım.” Feqi ise, “Senin dediğini yapamam. Benden yardım dileme, laf oyunlarıyla da kandırmaya çalışma. Git yine Allah’a şikâyet et. ‘Âlim değil zalimdir’ de. Beni öfkelendirmeden gel boğuşalım. Eğer kendini güçsüz hissediyorsan, git küçük çaylarla da birleş. Zozan dağlarının karlarını erit, çoğal da öyle gel. Seninle mücadeleye devam edelim,” demiş.

Nehir, “Ey Feqi! Ben Allah’ın cemaline âşığım, fakat ne yapayım ki, bugüne kadar kimse ile konuşmadım. Sen oradan geçerken seninle biraz konuşayım dedim. Ben de Allah’ın emri altındayım. Benden gelen iniltinin kaynağı Allah’ın muhabbetidir. Destur ver de gideyim. Bütün hayvanlar, bahçeler, insanlar susuz kaldı,” deyince Feqi, geçmesine izin vermiş.

Feqi, yoluna devam etmiş. Günler sonra Zozan’a varmış. Hıristiyan aşiretlerin bulunduğu bir köye gitmiş. Tuma’nın hanımı Feqi’nin geldiğini duyunca onun yanına gelerek, “Tuma nasıl?” diye sormuş. “Duyduğuma göre Cizre Beyi’nin yanında kalıyormuş.” Feqi, “Tuma öldürüldü,” diye cevap vermiş. Kadın çok üzülerek, “Suçu neydi?” diye sormuş. Feqi de, “Millete kötülük etti, arkadaşına ihanet etti. Benden başka onu tanıyan olmadığı için de kan hakkını ben aldım,” diye cevap vermiş. Cizre Beyi’nden aldığı altınları kadına vermiş. Kadın çocuklarının yanına dönmüş. Feqiyê Teyran yeniden yollara düşmüş.

Mîrze Mıhemed

Bir zamanlar, ülkenin birinde bir padişah ile iki oğlu yaşarmış. Padişahın oğullarından birinin adı Mîrze Mihemed, diğerinin ise Elî imiş. Padişah, Mîrze Mihemed’e pek yüz vermez, sürekli Elî ile ilgilenirmiş. Bir gün Mîrze Mihemed, “Babamın gözünde benim hiç önemim yok. Acaba ne yapsam da onun gözünde saygın biri olsam,” diye düşünmeye başlamış. Ertesi gün dünyayı dolaşmaya karar vermiş ve Bahrîbelek adlı atına atladığı gibi saraydan uzaklaşmış.

Mîrze Mihemed gide gide bir dağın eteğine gelmiş. Dağın doruklarına giden küçük bir keçiyolu görmüş. “Bu patikadan dağa çıkayım, bakalım talihim beni nereye ulaştıracak,” diye düşünerek yoluna devam etmiş. Dağın başına ulaştığında orada toplanmış silahlı adamlar görmüş. Bu adamların kimliğini, neden dağ başında toplandıklarını merak ederek onlara yaklaşmış, selam vermiş. Adamlar da onu selamlamışlar. Oradakilerin vezir oğullarıyla askerleri olduğunu öğrenince, sormuş Mîrze Mihemed, “Neden toplandınız burada? Sizin bu dağ başında ne işiniz var?” Askerlerden biri, kocaman bir mağarayı göstererek cevap vermiş: “Burada bir dev yaşıyor. Adı Pênc Bihustê Rûgaz’dır. Pênc Bihustê Rûgaz, padişahın üç kızını kaçırdı ve getirip bu ine koydu. Biz de bu kızları kurtarmak için toplandık burada.” Mîrze Mihemed, “Allah işinizi rast getirsin, kollarınıza güç kuvvet versin,” demiş. Sonra onları izlemeye başlamış.

Mağara, bir kuyu gibiymiş. Hiç kimse halatsız deliğin dibine ulaşamazmış. Halatı önce vezirin oğlunun beline bağlamışlar. Vezirin oğlu, deliğin içerisine girmiş. Girer girmez de, “Allah ve peygamberin hatırı için beni buradan çıkarın,” diye bağırmaya başlamış. Onu çıkarıp öteki vezirin oğlunu aşağıya indirmişler, o da bağırmış ve kendisinin yukarıya çekilmesini istemiş. Vezirlerin oğullarından sonra başka birini halatla indirmişler, o da diğerleri gibi bağırıp çağırmaya, yalvarmaya başlamış. Onu da çıkarmışlar. Askerlerin hepsinin gözü korkmuş. Mağaraya girmeye kimseler cesaret edememiş. Herkes durmuş, birbirine bakmaya başlamış. Mîrze Mihemed kimsenin bir şey yapamadığını görünce, “Acaba benim girmeme destur var mı? Bir de ben kendimi denesem olmaz mı? Allah’a güvenip mağaraya bir ineyim. Bakayım bahtıma ne çıkacak?” demiş.

Halatı beline bağlayarak Mîrze Mihemed’i mağaraya indirmişler. Mağaranın dibine kadar ulaşmış. Halatı belinden çözerek, etrafına bakınmış. Dışarıdan bir kuyuya benzeyen mağara, içeriden büyük bir köşk gibiymiş. Odaları şaşılacak büyüklükteymiş. Mîrze Mihemed, kapılardan birinin önüne gitmiş, kapıyı açmış. İçeride bir kızın oturduğunu görmüş. Kız, insanı hayran bırakacak kadar güzelmiş. Mîrze Mihemed kıza, “Senin burada ne işin var? Neden babanın evinde değilsin? Buraya seni kim getirdi?” diye sormuş. Kız karşısındaki yakışıklı, yiğit delikanlıya bir zarar gelmesinden korkmuş, “Pênc Bihustê Rûgaz seni burada görürse, parçalar. Hemen dışarı çıkıp git buradan,” demiş. Mîrze Mihemed ise, “Ben sizi buradan kurtarmaya geldim. Sizi kurtarmadan bir yere gidemem,” diyerek kızı mağara ağzının altına götürmüş. Yukarıdakilere de, “Halatı sarkıtın,” diye seslenmiş. Halat sarkıtılınca, kızın beline bağlamış ve, “Yukarıya çekin,” diye bağırmış. Mağaranın ağzındakiler de halatı çekerek kızı yukarıya çıkarmışlar.

Mîrze Mihemed, yeniden mağaranın içindeki odaları gezmeye başlamış. Odalardan birinde, bir iskemlede oturan ikinci bir kız görmüş, onu da mağaranın çıkışının olduğu yere getirmiş. Halatı istemiş. Halatı kızın beline bağlamış. Yukarıdaki askerler de halatı yukarı çekerek kızı kurtarmışlar. Böylece padişahın iki büyük kızı kurtulmuş. Mağarada sadece küçük kız kalmış.

Mîrze Mihemed mağaradaki bütün odaların kapısını açarak küçük kızı aramış. En son odanın kapısını açtığında yerde bir kızın oturduğunu, kocaman bir devin de başını kızın dizlerine yaslayıp yattığını görmüş. Kızın dizleri, devin başının ağırlığı yüzünden yere yapışmış gibiymiş. Pênc Bihustê Rûgaz, sırt üstü uzanmış, derin uykulara dalmış. Kız Mîrze Mihemed’i görünce, “Allah aşkına git. Pênc Bihust, derin bir uykuya daldı. O uyanıp kalkmadan sen buradan uzaklaş. Eğer kalkarsa sende ne kol bırakır ne kanat, parça parça eder seni,” demiş. Mîrze Mihemed ise, “Ben seni kurtarmaya geldim. Ablalarını çıkardım mağaradan. Seni de kurtarmadan, buradan gitmem. Ben buraya kadar geldim, ya o beni öldürür ya da ben onu,” diye karşılık vermiş.

Mîrze Mihemed, kılıcını çekerek devin ayağına saplamış. Dev kıpırdanarak kıza, “Dizini yamuk tutmuşsun. Bak ayaklarımın altı taşla dolmuş. Bu taşlar, tabanımı rahatsız ediyor,” demiş. Mîrze Mihemed, kılıcını sapladığı yerden çıkarıp, devin öteki ayağına batırmış. Bu sefer dev, “Bak şimdi de ayağımın altını pireler yiyor,” demiş. Mîrze Mihemed deve, “Kâfir, ayağa kalk. Allah ya senin canını alır, ya benim,” demiş. Pênc Bihustê Rûgaz ayağa kalkmış, değirmen taşı büyüklüğünde bir kayayı Mîrze Mihemed’e fırlatmış. Mîrze Mihemed yana çekilince, kayanın çarpmasıyla mağaranın bir tarafı çökmüş. Mağaranın ağzında bulunanlar da kaçışmaya başlamışlar. Kimi, dağların sallandığını düşünmüş, kimiyse dünyanın yıkıldığını. Mîrze Mihemed, devin boynuna kılıcını vurmuş. Devin başı bir yana gövdesi öteki yana düşmüş. Dev, “Bir daha vursana,” deyince Mîrze Mihemed, “Yok, bizde gelenek, tek vuruştur. Biz bir darbelik işi ikiye çıkartmayız,” demiş. Dev o zaman ölmüş.

Mîrze Mihemed, kalkmış, kızı alıp mağaranın ağzının altına getirmiş. Yukarıya seslenmiş, “Halatı sarkıtın, kızı yukarıya göndereceğim.” Küçük kız, “Mîrze Mihemed önce sen çık yukarıya. Vezir oğullarıyla askerlerinin geldiğini biliyorum. Onlar haindir. Eğer önce ben yukarıya çıkarsam, seni burada bırakıp giderler,” demiş. Mîrze Mihemed, “Önce sen çıkmalısın,” diye karşılık vermiş. “Bakarsın Pênc Bihust kalkıp sana bir zarar verir.” Kız, “Beni dinlemediğin için pişman olacaksın,” diye uyarmış onu: “Ama yine de sen bilirsin.” Mîrze Mihemed de, “Söylediklerin doğru olsa bile senden önce çıkamam,” diye içini çekmiş. “Senden önce çıkarsam, benim için yalan yanlış şeyler uydururlar. Korktuğum için senden önce çıktığımı düşünürler.” Kız çaresiz Mîrze Mihemed’in söylediğini kabul etmek zorunda kalmış. İpi beline bağlamış. Yukarıya çekmişler. Kız yukarıya çıkınca, “Halatı aşağı salın da Mîrze Mihemed de yukarı çıksın,” demiş. Halatı aşağı atmışlar. Mîrze Mihemed halatı beline bağlamış. Onu yukarıya doğru çekmeye başlamışlar. Askerlerden biri, vezirlerin oğullarına, “Eğer biz onu da dışarı çıkarırsak, halk padişahın üç kızını da Mîrze Mihemed’in kurtardığını öğrenecek,” demiş. Vezir oğulları, “Ne yapabiliriz?” deyince de, “Halatı keselim, mağaranın dibinde ölüp gitsin. Biz de, kızları vezirlerin oğulları kurtardı diyelim,” diye önermiş. Vezir oğulları da, “İyi fikir. Hemen kızları çadıra götürüp buradan uzaklaştırın. Biz de halatı keselim,” demişler. Askerlerden biri, kızları çadıra götürmek için, “Kızlar, kalkın da çadırlara gidelim. Nasıl olsa Mîrze Mihemed’i yukarıya çekecekler. O da birazdan kurtulmuş olacak. Siz çok korktunuz, çok yoruldunuz. Biraz dinlenin,” demiş.

Kızlar, çadırda Mîrze Mihemed’in çıkmasını beklerken, vezirlerin oğulları halatı kesmiş, Mîrze Mihemed de, mağaranın dibine yuvarlanmış. Düşmenin şiddetinden bayılmış. Yedi gün kendine gelememiş. Vezir oğulları, kızların yanına gelip, “Halat koptu, Mîrze Mihemed mağaraya düşüp öldü. Zaten insanın yedi canı olsa da bu mağaradan aşağıya düşse, tek canını bile kurtaramaz,” demişler. Kızlar ağlayıp sızlamışlar. Yasa bürünmüşler. Mağaranın başına gelip aşağıyı dinlemişler. Hiç ses duyamayınca şehzadenin öldüğüne inanıp, sarayın yolunu tutmuşlar.

Onlar yoldayken askerlerden biri haberci olarak padişahın yanına gönderilmiş. Asker, “Pênc Bihustê Rûgaz’ı vezirlerin oğulları öldürüp kızları kurtardılar,” demiş. Padişah çok sevinmiş. Davullar zurnalar çalınmış, oyunlar oynanmış. Padişahın üç kızı şehre geldiğinde herkesin oynadığını, eğlendiğini görmüşler. Onlar da eğlenmişler.

Onlar eğlenirken mağaradaki Mîrze Mihemed ne haldeymiş bir görelim.

Mîrze Mihemed kendine gelince, Allah’a yalvarmış: “Ey alemlerin rabbi! Bana yardım et. Ben buradan nasıl kurtulurum. Başka hiçbir tehlikeyle karşılaşmasam bile açlıktan ve susuzluktan ölürüm. Bana yardım et!” O sıra başını kaldırmış, mağaranın ağzında atı Bahrîbelek’i görmüş. At, bulduğu yiyecek bir şeyleri mağaranın ağzına getirmişmiş. Mîrze Mihemed’i uyanık görünce aşağı atmış. Mîrze Mihemed, karnı doyunca yeniden uyumuş. Rüyasında aksakallı bir adam şöyle demiş Mîrze Mihemed’e: “Mağarayı yeniden dolaş bir tavla bulacaksın. Tavlada iki tane at göreceksin. Biri rüzgâr atıdır, diğeri şimşek atıdır. Eğer sen her iki atın yelelerinden birer kıl koparıp birbirine sürtersen, hemen yeryüzüne çıkıp kurtulacaksın,” demiş.

Mîrze Mihemed, kalkmış, mağarayı dolaşmış. Tavlada iki at görmüş. Yelelerinden birer kıl koparıp birbirine sürtmüş. Hemen kendini atlarla birlikte yukarıda Bahrîbelek’in yanında bulmuş. Bahrîbelek, “Şehzadem, üç atı nereye götüreceksin? En iyisi atların yelelerinden aldığın kılları cebine koy, darda kaldığın anda onları çağırırsın,” demiş. Mîrze Mihemed de, kılları cebine koymuş. Atlar geldikleri yere dönmüşler. Mîrze Mihemed, Bahrîbelek’e binip düşmüş yola.

Gide gide bir bostana ulaşmış. Bu o kadar büyük bir bostanmış ki, ucu bucağı görünmüyormuş. Mîrze Mihemed, atıyla bostana girmiş. Atını bostanın bir ucundan öteki ucuna sürüp ekili dikili ne varsa perişan etmiş. Sonra atından inip, salmış atını. Sonra da eski püskü bir şeyler bulup üstüne geçirmiş. Gelip heybelerin, çuvalların arasında saklanmış. Bostanın sahibi gelip de bostanının halini görünce üzüntüsünden ne yapacağını, ne diyeceğini bilememiş. “Hey kimse yok mu? Kim geldi buraya? Kim burayı bu hale getirdi?” diye seslenince, Mîrze Mihemed, saklandığı yerden çıkmış. “Ağam, az önce bir atlı geldi, bostanını bu hale getirip gitti,” demiş. Bostancı, “Adamın derdi neydi ki, bostanı bu hale getirdi?” diye söylenmiş bir süre. Sonra, “Sen de kimsin?” diye sormuş Mîrze Mihemed’e. Delikanlı hemen, “Ben Allah’ın bir garibiyim,” diye cevap vermiş. “Hizmetine gireceğim birini arıyorum.” Adam da, “Öyleyse, kalk şu çuvalı al da, sağlam kalan karpuzları topla, şehre götürüp sat, parasını da bana getir. Nasıl bir hizmetkâr olduğunu göreyim,” diye buyruk vermiş.

Mîrze Mihemed, kalkmış, torbasını karpuzla doldurmuş ve şehrin yolunu tutmuş. Gidip, bir köşkün yanında durmuş. Oradan geçen birine, “Bu köşk kimindir?” diye sormuş. Adam da, “Padişahın büyük kızının,” diye cevap vermiş. Mîrze Mihemed, “Peki ya onun yanındaki köşk kimin?” diye sorunca, adam, “O da, padişahın ortanca kızınındır,” demiş ve daha Mîrze Mihemed sormadan, “Onun yanındaki de küçük kızındır,” diye eklemiş. Mîrze Mihemed, “Ben sana şu üç karpuzu versem, onlara götürür müsün?” diye sormuş. “Karşılığını veririm.” Adam da, “Mademki karşılığını vereceksin, neden götürmeyeyim ki?” diye cevap vermiş. Mîrze Mihemed, üç karpuz seçip, karpuzlar karışmasın diye üçüne de işaretler koymuş. Sonra da adama hangi karpuzu hangi köşke ulaştıracağını söyleyip, karpuzları karıştırmamasını tembihlemiş. Adam da hiç yanlışlık yapmadan karpuzları sahiplerine ulaştırmış. Mîrze Mihemed, adama ödül olarak geri kalan karpuzları vererek sormuş: “Yaptığın işin karşılığı için yeter mi?” Adam da, “Yeter de artar bile,” diye cevap vermiş. Karpuzları yüklendiği gibi götürmüş.

Mîrze Mihemed, bostan sahibinin yanına dönmüş. Bostan sahibi, “Kazandığın paralar nerede?” diye sormuş. Mîrze Mihemed de, “Ağam! Karpuzların para etmedi, ben de fakir birine sevabına verdim,” demiş. “Nasıl olur?” diye şaşıran bostan sahibine Mîrze, “Vallahi ağam, Allah seni inandırsın sana söylediğim gibi oldu,” diye karşılık vermiş. Bostan sahibi de bu sözler üzerine sesini çıkaramamış.

Bu sırada padişahın kızları da kendilerine gönderilen karpuzları kesmişler. Büyük kızla ortanca bakmışlar ki, karpuzlarının içi geçmeye başlamış. Durup düşünmüşler, bu karpuzların kendilerine gönderilmesinin sebebini anlamaya çalışmışlar. En sonunda karpuzu gönderenin, “Bu karpuzun içi geçtiği için kimse onu istemiyor. Eğer elini çabuk tutmazsan, seni de kimse istemeyecek ve evde kalacaksın,” demek istediğini sezmişler. Karpuzları babalarına göndermişler. Küçük kızın karpuzu ötekilerine göre daha iyi durumdaymış, ama bakmış ki ablaları karpuzları babalarına göndermiş, o da aynını yapmış. Padişah, karpuzlara baktığında, kızların evlenmek istediğini anlayıp vezirlerine seslenmiş: “Ey vezirlerim! Sizin de haberiniz olsun, yarın sabah herkese duyurulsun. Kızlarımın isteklerini yerine getireceğim. Kızlarım evlenmek istiyorlar. Onlarla evlenmek isteyen kim varsa, kızların köşkünün önünden geçsin. Kızlar ellerindeki elmayı kimin kafasına atarlarsa, onlarla evlenecekler. Onlardan birini vezir yapacağım, daha sonra da tahta oturtacağım.” Vezirler hemen atılmışlar: “Padişahım! Eğer izin verirseniz oğullarımız da kızlarınıza talip olacaklar.” Padişah da, “Siz bilirsiniz,” diye karşılık vermiş.

Ertesi sabah tüm memlekete, kızların atacağı elmalar kimin kafasına değerse, padişahın kızlarının onlarla evleneceği duyurulmuş. Sarayın bahçesi padişahın kızlarıyla evlenmek isteyenlerle dolup taşmış. Talipler önce büyük kızın köşkünün önünden geçmişler. Büyük kız elindeki elmayı atmış, elma birinci vezirin oğlunun kafasına değmiş. Daha sonra ortanca kızın köşkünün önüne geçilmiş. Ortanca kız elindeki elmayı atmış, elma, ikinci vezirin oğlunun kafasına değmiş. Son olarak da küçük kızın köşkünün önüne gelinmiş. Küçük kız elmayı atmış, elma, bostan sahibinin hizmetkârının kafasına düşmüş. Kız, hizmetkârı gördüğü anda yürüyüşünden onun Mîrze Mihemed olduğunu anlamış. Haberci, hemen padişahın yanına giderek durumu anlatmış: “Büyük kızınız, elmasını birinci vezirin oğlunun kafasına; ortancası, ikinci vezirin oğlunun kafasına attı padişahım.” Padişah sormuş: “Peki ya küçük kızım?” Haberci: “O da kel bir delikanlının kafasına attı. Kel delikanlı, bostancının hizmetkârıymış,” diye cevap vermiş. Padişah sinirlenerek ayağa fırlamış: “Nasıl olur bu? Kel bir hizmetkâr nasıl benim damadım olabilir? Kızım nasıl olur da elmasını kel bir hizmetkârın kafasına atar. Padişah ve kel hizmetkâr birbirine hiç uygun değil. Kızım elinde olmadan elmasını düşürmüştür. Gidin söyleyin, yeniden atsın.”

Ertesi sabah küçük kızın köşkünün önü, onunla evlenmek isteyen delikanlılarla yeniden dolup taşmış. Kız daha önce olduğu gibi elmasını yine kel hizmetkârın kafasına atmış. Bunu duyan padişah çok kızmış, ama sözünden de dönememiş, evlenmelerini kabul etmiş. Ancak onlara ceza vermekten de geri durmamış: “Gidip küçük kızla kel hizmetkârı bir kulübeye yerleştirin. Önlerine de bir at yükü arpa koyun. Kulübe o kadar küçük olsun ki hiçbir yere kıpırdayamasınlar. Küçük kızın aklı başına gelsin. Elmasını kel bir hizmetkârın kafasına atmanın ne demek olduğunu anlasın.”

Padişah, vezirlerle ve iki damadıyla düğünler yapmış, eğlenmiş. Küçük kız ile kel hizmetkâr ise, kulübelerinde yaşamlarını sürdürmüşler.

Günler günleri, aylar ayları, yıllar yılları kovalamış. Küçük kız, kel hizmetkârın davranışlarından hiçbir şey anlamamış. Çünkü kel hizmetkâr, ya evin bir köşesinde ya da ocağın kenarında oturmaktan başka bir şey yapmıyormuş. Kız bir ara, “Yoksa bu Mîrze Mihemed değil mi?” diye kuşkulanmaya başlamış.

Küçük kız bir gün, ablalarını ziyaret etmeye gitmiş. Eve döndüğünde ise ağlayıp sızlayarak kel hizmetkârın kollarına atılmış. Kel hizmetkâr, “Neden ağlıyorsun?” diye sormuş. O da, “Falanca ülkenin kralı haber göndermiş. Yedi yılın haracını istiyormuş,” diye cevap vermiş. Kel hizmetkâr, “Bize ne bundan. Biri kral, biri padişah. Birbirlerine ne yaparlarsa yapsınlar,” demiş. Kız, “Akılsız adam, kral sadece haracı istemiyor. Haraçla birlikte beni de istiyor,” demiş. “Senin evli olduğunu bilmiyor mu?” diye soran hizmetkâra, kız: “Biliyor bilmesine de yine de istiyor,” diye karşılık vermiş. Kel hizmetkâr, hiç umursamadan, “İyi,” demiş. “Allah vere de seni göndersinler. Yakayı kurtarmış olurum,” demiş. Kız, “Sen beni hiç sevmiyorsun, öyle değil mi? Mademki beni sevmiyorsun, söyleyeyim beni krala versinler,” diyerek onu denemek istemiş. Kel hizmetkârın ne yapacağını merak ediyormuş.

Padişah krala, “Yedi güne kadar, kral gelip yedi yılın haracıyla küçük kızımı alsın,” diye haber göndermiş. Kral, yedinci günün sonunda ordusuyla birlikte gelmiş, şehri kuşatmış. Eğer padişah sözünden cayarsa, şehre saldıracakmış.

Mîrze Mihemed kalkmış, atı Behrîbelek’i hazırlamış. Kılıcını kalkanını kuşanmış, atına binerek emanetleri almaya gelen kralın askerlerinin yolunu kesmiş. Birinin kolunu kırmış, birinin dudaklarını kesmiş, diğerlerini de yaralamış ve krala, “Karımı ona vermem,” diye haber göndermiş. Kral yara bere içinde dönen askerleri gördüğünde şaşırmış, ne olduğunu sormuş, askerler de bir bir olanları anlatmışlar. Bunu duyan kral ordusuna saldırı emri vermiş. Askerler şehrin etrafını öyle sarmışlar ki, kuş olsa uçamazmış. Sonra da kralın askerleri aman vermeden padişahın askerlerine saldırmaya başlamışlar. Mîrze Mihemed, devin inindeki atların yelelerinden aldığı kılları birbirine sürtmüş. O anda rüzgâr ve şimşek atları önünde belirmiş. Hemen rüzgâr atına atlamış ve yalınkılıç ordunun içine dalmış. Kılıcından yalnızca evinde kalıp savaşa katılmayanlar kurtulmuş. Orduyu bozguna uğratmış. Kralın askerlerinden bazıları esir düşmüş, bazıları da kaçmış. Kral da kaçanların arasındaymış.

Padişah ve askerleriyse o sırada sığınacak bir yer arıyorlarmış. Her an kralın saldıracağı düşüncesiyle padişah hastalanmış. Falcılar gelmişler, hastalığın çaresini bulmaya çalışmışlar. En sonunda da çareyi söylemişler: “Padişahın ilacı, hint ağacının elması, aslanın postunda getirilecek aslan sütü ve aslanın yavrusunun etidir. Eğer bunlar bulunamazsa padişah iyileşemez, bunları getirirseniz, padişah o anda iyileşecektir.”

Falcılar ilacı söyleyince vezirlerin oğulları kalkıp yol hazırlığı yaparak yola düşmüşler. Hint ağacının elmasını, aslanın postu içerisinde aslanın sütünü ve aslanın yavrusunun etini bulmak için dolaşıp durmuşlar.

Kel hizmetkârsa evinde bekliyormuş. Küçük kız ağlayarak eve gelmiş, “Herkes babama ilaç bulmak için yollara düştü. Sen neden gitmiyorsun? Sen de babamın damadısın. Sen onlar kadar olamaz mısın?” diye sormuş. Kel hizmetkâr, “Hanım! Vezirlerin oğullarının olduğu yerde ben ne yapabilirim ki? Ben onlarla aşık atabilir miyim? Onlar babanın ilacını bulamazsa, ben nereden bulayım. Onların olduğu mekânda ben kimim?” diye cevap vermiş.

Ne yaptıysa ne söylediyse karısının dilinden kurtulamamış ve gizlice giysilerini değiştirmiş. Cebindeki at yelelerinden kopardığı kılları birbirine sürtmüş, rüzgâr atı hemen ortaya çıkmış. Kız da, gizlenmiş onu izliyormuş. Kendi kendisine, “Biliyordum, hizmetkârın Mîrze Mihemed olduğunu. O bulup getiremezse, hiç kimse babamın ilaçlarını bulamaz. Kurban olduğum bulsan bulsan, sen bulursun ilacı. Yalnız kimliğini neden gizlediğini anlamadım,” diyormuş.

Mîrze Mihemed, atına atlayıp gitmiş. Gide gide çadırların kurulu olduğu bir yere gelmiş. Alana sofralar kurulmuş, bütün yemek ve içecekler ortadaymış. Selamlamış oradakileri. Onlar da selamını almışlar. Mîrze Mihemed, sofrada yaşlı birini görmüş, gidip yanına oturmuş. İhtiyar adam, nereden gelip nereye gittiğini sormuş. Mîrze Mihemed de içini çekerek, “Ah ben de bilmiyorum!” demiş. “Bir derdim var, bu derdin çaresi için dolaşıyorum.” Yaşlı adam demiş ki: “Derdini söylemeyen derman bulamaz.” O zaman delikanlı, padişahın iyileşmesi için gereken ilaçları, aslan sütünü, etini anlatıp bunları nereden bulacağını sormuş ona: “Dede nereye gitmem ne yapmam gerek, biliyor musun?” İhtiyar şunları söylemiş: “Bu şekilde derdine derman bulamazsın. Git aslanın ininin yakınında kendine bir korunak yap. Her zaman için de kılıcın hazır olsun. Aslan yavrularını emzirmek için geldiğinde harekete geçersin. Eğer çok yakındaysa kılıcınla, uzaktaysa okla aslanın ayaklarını vur. Daha sonra aslanın acısı geçip rahatlayıncaya kadar bekle. Rahatladıktan sonra ne istersen yerine getirecektir. Eğer söylediklerimi yapmazsan aslan postunda aslan sütüne ve aslan yavrusunun etine ulaşamazsın.”

Mîrze Mihemed yaşlı adamın elini öpmüş, atına atlayıp oradan ayrılmış. Aslanın inine yaklaştığını anlayınca kendine bir mevzi kazmış. Mevziye girip saklanmış. Dikkatle bakınca aslanın ininde üç yavrunun olduğunu görmüş. Biraz sonra aslan gelmiş, yavrularını emzirmeye başlamış. Mîrze Mihemed, “Allahım bana kuvvet ver. Aslan hâlâ yavrularını emzirmekteyken, ayağa kalkmamışken söylenenleri yapmalıyım,” demiş. Mîrze Mihemed yayını gerip okunu fırlatmış. Ok aslanın ayağına saplanmış. Aslan kükremiş, çırpınmış durmuş. Biraz sonra aslan, “Eğer beni vuranın nasıl bir insan olduğunu bilseydim, ne isteseydi verirdim, onun bütün isteklerini yerine getirirdim,” diye homurdanmış. Mîrze Mihemed, saklandığı yerden çıkıp, “Ey aslan! Benim bir derdim var. Bu derdimin dermanı için ölümü bile göze alarak yanı başına kadar geldim. Belki sen benim derdime çare bulabilirsin,” demiş. Aslan sormuş: “Derdin nedir? Derdini söyle bakalım!” Mîrze Mihemed de, “Sütünü ve yavrunun etinden bir parça istiyorum,” diye cevap vermiş. Aslan, büyük bir üzüntüyle, “Keşke yedi yıl boyunca ayaklarım böyle kanlar içinde kalsaydı da, sen yavrumun etinden söz etmeseydin. Ancak ne yapayım. Senin isteğini yerine getireceğim diye söz verdim. Orada duruyor, yalnız, öyle bir yere götürüp öldür ki, ben onun sesini duymayayım. Eğer yavrumun sesini duyarsam, Allah’a ant olsun ki, elimden kurtulamazsın. Sen yuvanı göklerde bile yapsan, seni bulur paramparça ederim,” demiş.

Mîrze Mihemed, yavru aslanı uzak bir yere götürmüş, orada öldürmüş, derisini yüzmüş, etinden bir parçayla postunu alıp heybesine atmış, yeniden aslanın yanına dönmüş. Postun bir bölümüne, dişi aslanın sütünü sağarak postun ağzını sıkıca bağlamış, onu da heybesine koymuş. Hint ağacının elmasını da heybesine doldurmuş. Bir çobanın yanına gelmiş. Ondan bir oğlak ve bir keçi satın almış. Oğlağı kesmiş, etinden bir parça ile postunu, heybesinin diğer gözüne yerleştirmiş. Keçinin sütünü postun bir bölümüne sağıp ağzını sıkıca kapatmış, onu da heybesine koymuş. Daha sonra da oradaki bir elma ağacından elmaları koymuş heybesine ve yoluna devam etmiş.

Gide gide vezirlerin oğullarıyla adamlarının yanına varmış. Selamlaşmışlar. Vezirin oğulları, “Hayırdır, nereden gelip nereye gidiyorsun?” diye sormuşlar. Mîrze Mihemed de, “Ben her derde deva ilaçları yapıp satan biriyim,” diye cevap vermiş. Bunu duyan vezirin oğulları çok sevinmişler, hemen sormuşlar: “Sende hint ağacının elması, aslan postuna konulmuş aslan sütü ve aslan yavrusunun eti bulunur mu?” Mîrze Mihemed, “Her üçü de var yanımda,” diye karşılık vermiş. Vezirin oğulları çok sevinmişler, birbirlerine danışıp, “Biz böyle bir şansı bir daha nerede buluruz. Doktor ayağımıza kadar gelmiş, ilaç da yanında var, hemen ilacı alıp padişaha götürelim,” demişler. Ardından Mîrze Mihemed’e elmaları, sütü ve eti almak istediklerini söyleyerek fiyatını sormuşlar. Mîrze Mihemed, “Demek bu ilaçları istiyorsunuz. İlaçların karşılığında, yüzüğümü ısıtıp kor haline getirdikten sonra kıçınıza basacağım. Eğer kabul ederseniz, ilaçları veririm, kabul etmezseniz, ben kendi yoluma, siz kendi yolunuza,” demiş. Vezir oğulları şaşırıp kalmışlar. “Bu da ne demek? Ne kadar para istiyorsan veririz. Paranın yerine istediğin şeyin anlamı ne?” diye sormuşlar. Mîrze Mihemed de, “İlacımın ücreti budur. Ben para istemem. Söylediğimden başka bu ilaçların karşılığı yoktur,” diye cevap vermiş. Vezir oğulları konuşup tartışmışlar: “Ne yapalım? Adamın söylediklerini yapmaktan başka çıkar yolumuz yok. Ne olacak? Bizden başka bu dağ başında kim var ki? Bu ilaç bize lazım. İzin verelim, yüzüğünü ısıtıp kor haline getirsin ve kıçımızı dağlasın.” Sonunda kabul ettiklerini söylemişler.

Mîrze Mihemed, yüzüğünü ateşe tutmuş, kor haline gelince vezirin oğullarının kıçlarına basmış. Sonra da oğlağın etini, keçinin sütünü ve elma ağacından topladığı elmaları vermiş onlara. Sonra da atına atlayıp evinin yolunu tutmuş. Evine varmış, ilaç dolu heybesini saklamış, eski püskü elbiselerini yeniden giymiş. Karısı gelmiş, “Getirdin mi?” diye sormuş. Mîrze Mihemed, “Önce hoş geldin de bari. Ben ölümümü göze alıp yollara düştüm, sen bir hoş geldin bile demiyorsun. Evet getirdim. Ancak daha sonra veririm,” diye cevap vermiş.

Biraz sonra davul zurna sesleri duyulmuş. Vezirlerin oğullarının ilacı bulup getirdiği haberi yayılmış. Halk vezir oğullarının etrafını sarmış, onlara eşlik ederek sarayın kapısına kadar gelmiş. Haberi duyan padişah da çok sevinmiş. Biraz sonra vezir oğulları padişahın yanına gelmişler, “Nasılsınız? Falcıların istediği ilacı bulup getirdik. Kalkıp ilaçlarınızı kullanınız ki hemen iyileşesiniz,” demişler.

Padişah çok sevinmiş. Böyle damatları olduğu için Allah’a şükretmiş. Oğlağın etini yemiş, keçinin sütünü içmiş, elmaları da yemiş. Ancak yedikçe vücudu şişmeye başlamış. Şiştikçe şişmiş. Eskisinden daha beter hastalanmış. Sinirlenerek, “Eşek oğlu eşekler, beni öldürmeye kastınız mı var? Nereden buldunuz bunları. İyileşmeyeyim diye mi bu ilaçları verdiniz?” demiş.

Mîrze Mihemed, aslan yavrusunun etinden küçük bir parça ile hint ağacının elmalarından bir tanesini vermiş karısına, “Git de bunları babana ver. Yesin de kendine gelsin, biraz iyileşsin,” demiş. Küçük kız, ilaçları alıp padişahın yanına gitmiş. Padişah onu kovmuş. Kız ne yapmış, ne söylemişse padişah eti ve elmayı almaya razı olmamış. Annesi kızını, “Baban zaten senin derdinden bu hale geldi. Sen bir de ona ilaç diye ne idüğü belirsiz bir şey getiriyorsun. Getirdiğin zehir midir, nedir? Amacın onu öldürmek mi?” diye azarlayınca, kız cevap vermiş: “Allah için bir kere dene. Ona bir şeyler yedirdiğin zaman bunları da ver. Sen neye değer veriyorsan, söyle onun adına yemin ederim ki getirdiğim zehir falan değil. Ben neden babamı zehirleyeyim. İnan bana, falcıların istediği ilaç budur. Birazcık verdikten sonra iyi gelmezse, geriye kalanı dökersin.” Bu sözler üzerine, etten ve elmadan çok küçük birer parça vermişler padişaha. Yediği andan itibaren şişkinliği inmeye başlamış. Padişah, “Allah rızası için, söyle kel hizmetkâra, bu ilacı nereden getirdiyse biraz daha bulsun ve getirsin,” demiş. Mîrze Mihemed’e bu haberi ulaştırmış küçük kız. Mîrze Mihemed de, ilaçlardan biraz daha göndermiş. Padişah biraz daha kendine gelmiş. Derken az az yediği aslan yavrusunun eti, hint ağacının elması ve aslan sütüyle iyileşip, birkaç gün içinde ayağa kalkmış. Padişah iyileştikten sonra, “Kel hizmetkârı şu anki kulübeden çıkarıp iyi bir yere yerleştirin. O benim hayatımı kurtardı. Yaşamını rahat sürdürmesi için ne gerekiyorsa yapın,” emrini vermiş.

Aradan bir zaman geçmiş. Yedi yılın haracıyla birlikte padişahın küçük kızını isteyen kral yeniden haber göndermiş. Padişah bu isteği kabul etmeyince savaşmaya başlamışlar. Kralın ordusu padişahın askerlerinin çoğunu öldürmüş, yaralamış.

Mîrze Mihemed atına atlamış, elindeki kılıç ve kalkanıyla savaşa katılmış. Üç gün üç gece sürmüş savaş. Haberciler padişahın yanına gelip, “Padişahım. Savaşa biri katıldı. İn midir, cin midir belli değil. Öyle bir savaşıyor ki, kimse kurtulmuyor saldırısından. Onun karşısında en şanslı olan, evinde kalıp savaşa katılmayandır,” demişler. Padişah, “O adam, bize mi saldırıyor?” diye sormuş. “Yok padişahım. Kralın adamlarına saldırıyor. O savaşa katıldıktan sonra biz durduk. O tek başına savaşıyor. Bize saldıracak adam bırakmıyor,” diye cevap vermişler.

Üç günün sonunda kral adamlarının azaldığını görünce, “Ey kahraman savaşçı! Sen kimsin bilmiyorum, senden bir dileğim var. Ben padişahınla teke tek savaşarak sorunu çözmek istiyorum,” demiş. Mîrze Mihemed, “Bunun için önce benimle çarpışmalısın. Eğer buna razıysan buyur, yoksa şimdi olduğu gibi savaşmaya devam edelim,” demiş. Kral teke tek dövüşmeyi kabul etmiş. Dövüşmeye başlamışlar. Bir süre mücadele ettikten sonra Mîrze Mihemed bir kılıç darbesiyle kralın kellesini gövdesinden ayırmış. Kralın askerleri de ülkelerine dönmüşler.

Mîrze Mihemed evine giderken padişahın askerleri etrafını alıp onu padişaha götürmek istemişler. O da söyleneni kabul etmiş, birlikte padişahın huzuruna çıkmışlar. Padişah, “Oğlum elbiselerini çıkar, başını aç da kim olduğunu görelim,” demiş. Mîrze Mihemed, başını açmış, elbiselerini çıkarmış, padişah şaşırıp kalmış. Tek başına kralın ordusunu perişan eden, kralı öldüren kahraman asker, kel hizmetkâr değil miymiş. Şaşkınlığından ne yapacağını bilememiş. Hemen onu kucaklamış. Küçük kıza haber salmış. Kız da, Mîrze Mihemed’i görünce boynuna atılmış ve babasına şöyle demiş: “Baba. Bu Mîrze Mihemed’dir. Ablalarımla beni Pênc Bihustê Rûgaz’dan kurtaran budur.” Ablaları da bunu doğrulamışlar. Her iki vezirin oğulları çağrılmış. Onlar gelip kızları dinleyince hemen itiraz etmişler: “Üç kızı biz kurtardık.” Mîrze Mihemed demiş ki: “Üç kızı kurtarmanızla ilacı bulup getirmeniz birbirine benziyor. Yüzüğümle bastığım damgam kıçınızda duruyor. Çadırınıza gelip oğlak etini, keçi sütünü ve elmaları size satan benim. Kızları kurtaran benim. Kralı öldüren de benim. Padişah bu sözler üzerine, vezirin oğullarına dönerek, “Üstünüzdekileri çıkarın da, Mîrze Mihemed’in sözünü ettiği damgayı görelim,” demiş. Vezirlerin oğulları utana çekine, elbiselerini çıkarmışlar, dönmüşler, damgayı gören padişah Mîrze Mihemed’in doğru söylediğini anlamış.

Padişah tüm olanlardan sonra vezirlerini ve oğullarını kovmuş. Mîrze Mihemed’i de vezir yapmış kendine. Yedi gün yedi gece süren bir düğün yapmış küçük kızıyla Mîrze Mihemed’e. Mutlu bir yaşam sürmüşler.

Onlar muratlarına erip mutlu olmuşlar, sizler de erin muradınıza ve mutlu olun.

Sığırtmacın Oğlu ile

Vezirin Kızı

Bir memlekette bir vezir bir de nazırı varmış. Her ikisi de belli zamanlarda, kılık değiştirip halkın arasına karışır, köy köy, şehir şehir dolaşırlarmış at üstünde. Bir gün akşam vakti bir köye ulaşmışlar. Köyün sonundaki küçük bir kulübede konaklamışlar. Evsahibi, bir sığırtmaçmış. Gece yarısına doğru, misafirler ile ev sahibi sohbeti iyice koyultmuşlar. Sığırtmacın karısı da iki canlıymış, o gece bir erkek bebek doğurmuş. Nazır olayı duyunca, vezirin kulağına eğilip, “Bu bebek senin damadın olacak,” demiş. Vezir merakla, “Bu bebeğin benim damadım olacağını nereden biliyorsun?” diye sormuş. Nazır da, “Ben bunu rüyamda gördüm. Bugüne kadar gördüğüm rüyaların hepsi de gerçekleşti. Senin kızının kaderinde, bu delikanlıyla evlenmek var. Çaresi yok. Bu bebek senin damadın olacak,” diye cevap vermiş. Vezir, “Bu söylediğin gerçek olsa bile ben bunun önüne geçeceğim,” demiş. Nazır da, kendinden emin bir şekilde, “Bu bebek senin damadın olacak,” diye yinelemiş.

O gece öfkesinden vezirin gözüne uyku girmemiş. Sabahın ilk ışıklarıyla hemen kalkıp giyinmiş, kahvaltıyı beklemeden yola çıkmak istemiş. Nazırı da uyandırarak, “Uyanıp kalk da kızımın kaderini nasıl değiştireceğimi gör,” demiş. Sonra da sığırtmacı çağırıp şunları söylemiş: “Bizim yolumuz uzun, sizler de yorgunsunuz, kahvaltıyı beklemeyelim. Yalnız size söylemek istediğim bir şey var. Ben vezirim, arkadaşım da nazırdır. Kaç gün oldu saraydan çıkalı bilemiyorum, halkın durumunu görmek için gece gündüz demeden dolaştık. Dün akşam karın bir erkek çocuk doğurdu. Bakıyorum da sizin zaten çok çocuğunuz var, üstelik geçiminizi de sağlamakta güçlük çekiyorsunuz. Kundaktaki bebeği bana vermez misiniz? Ben onu özenle bakar büyütürüm. Zaten oğlum da yok, bir kızım var. Bebeği saraya götürdüğüm zaman hanımım çok sevinecek.”

Sığırtmacın gönlü pek razı olmamış. Gitmiş karısına vezirin isteğini anlatmış. Kadın da teklifi kabul etmemiş. Vezir, sığırtmaç ve hanımının önünde bir kese altını yere dökmüş. Altınları gördüklerinde, ellerindeki çocukların kendilerine yeteceğini, çocuklarına bakabilmek için bu altınlara çocuktan daha çok ihtiyaçları olduğunu düşünerek aralarında konuşmaya başlamışlar. Sığırtmaç, “Bize yetecek kadar çocuğumuz var zaten. Oğlumuzu, vezir ve karısı bizimkinden daha iyi koşullarda büyütecek. Üstelik çocuk bizim çocuğumuz, bir gün mutlaka bize dönecektir,” demiş. Kadın da kocasının bu sözlerine kanıp onaylamış onu. Böylece sığırtmaçla karısı oğullarını bir kese altınla değiştirmişler. Vezir ve nazır sığırtmaçla vedalaşmış, bebeği alıp oradan uzaklaşmışlar. Bebek nazırın kucağındayken, nazır onun boynuna mührünü basmış. Yollarına devam ederlerken vezir nazıra dönerek, “Bak şimdi, bu bebeği birazdan suya bırakacağım, onun kaderinin kızımla birlikte yazılmasının nasıl geçersiz olacağını gözlerinle göreceksin,” demiş. Nazır da, “Beyim, yazılan kader asla değişmez. Çünkü ben bu kaderi rüyamda gördüm, senin onu değiştirmen bu kadar kolay değildir,” diye karşılık vermiş vezire.

Biraz sonra yollarının üzerine bir nehir çıkmış. Vezir, kundaktaki bebeği suya bırakmış, sonra ellerini çırparak nazıra, “Bitti... İşte yazılan kaderi iptal ettim,” demiş. Nazır, “Kader değiştirilemez,” diye üstelemiş. Sessizce yollarına devam etmişler. Vezir, kendi kendisine, “Ben bebeği suya attım, bir günlük bebek nasıl nereden kurtulacak da, gelip benim kızımla evlenecek! Nazır beni kızdırmak için konuşuyor,” diyormuş. Nazır da kendi kendini, “Bu bebek Allah’ın emriyle kurtulacak ve vezirin kızıyla evlenecek,” diye teselli ediyormuş. Her ikisi de yan yana yürümüş, ama birbirleriyle konuşmamışlar. Eve ulaşıncaya kadar suskunlukları devam etmiş.

Vezirin suya saldığı kundaktaki bebek, bir su değirmenine doğru sürüklenmiş. Kundak değirmene yaklaşırken değirmenci fark etmiş. Bebeği sudan çıkarmış. Önce yaşıyor mu diye bakmış. Bebek öyle sevimliymiş ki dayanamayıp onunla oynamaya başlamış, sonra da onu evine götürerek karısına demiş ki: “Bu bebeği derede buldum. Kim bilir bu alçaklığı hangi vicdansız yaptı? Bu güzelim bebeği suya kim attı? Hanım, nasılsa çocuğumuz yok, çocuğumuz niyetine büyütelim onu. Biri onu tanıyıp sahip çıkana kadar Allah büyük. Bu bebek, bize Allah’ın bir emanetidir.” Değirmenci karısıyla birlikte çocuğu büyütmüş. Yıllar geçmiş aradan, çocuğu arayan soran olmamış. Onlar da bununla avunmuş ve, “Bu çocuk bize kaldı, onun sahibi, akrabası biziz,” demişler.

Aylar ayları, yıllar yılları kovalamış. Çocuk yakışıklı bir delikanlı olmuş. Evlenme zamanı da gelmiş. Değirmenci kumaş ve elbise satılan bir dükkân açmış ona. Delikanlı dükkânıyla uğraşıp duruyormuş.

Günlerden bir gün, vezir ve nazır her zamanki gibi kıyafet değiştirip, halkın arasına karışmışlar. Köy köy, şehir şehir gezip halkın durumunu sorup araştırmışlar. Yolları delikanlının dükkânına uğramış. Onları karşılayıp buyur eden delikanlının boynundaki mührü gören nazır yirmi yıl öncesindeki olayı hatırlamış, vezirin kulağına eğilerek: “Bu delikanlı senin damadın olacak,” demiş. Vezir gülerek nazıra dönmüş, “Sen bunu yirmi yıl önce de söylemiştin. Ama söylediğin suya gitti,” diye karşılık vermiş. Nazır delikanlının boynundaki mühür izini göstererek, “Beyim, kader değişmez, senin kızının kaderinde bu delikanlıyla evlenmek yazılı. Çaresi yok, bu delikanlı senin kızınla evlenecek,” diye üstelemiş. Vezir öfkeyle, “Kızımın kaderinde bu delikanlıyla evlenmek olsa bile, ben bunu değiştireceğim,” demiş. Sonra da, delikanlıya dönüp demiş ki: “Delikanlı seni iyice izledim, sen yakışıklı olduğun kadar akıllı birine benziyorsun. Senin yerin bu dükkân değil. Senin gibi biri, akıllı, zengin bir beyin yanında çalışmalıdır. Ben hemen bir kâğıda durumunu yazıp seni vezirin yanına göndereyim. Vezir mektubumu okuduğunda seni sorgusuz sualsiz yanında çalıştıracaktır.” Delikanlının kendisini dikkatle dinlediğini görünce gülerek eklemiş: “Belki de kızını seninle evlendirir de seni ciğerparesi yapar!”

Delikanlı bu ilginç teklifi hemen kabul etmiş. Vezirin, kâğıda ölüm fermanını yazdığını nereden bilsin zavallı. Yazılan mektubu alarak vezirin evinin yolunu tutmuş. Yedi gün yedi gece yürümüş, sonunda vezirin kapısına ulaşmış. Kapı açılıp da vezirin kızı kapıda belirdiği anda, delikanlı bir gönülle değil yedi gönülle âşık olmuş kıza. Vezirin kızı da yedi gönülle âşık olmuş delikanlıya. Delikanlı, elindeki kâğıdı kızın eline vermiş ve kapının önünde dolaşmaya başlamış. Kız kâğıdı okuduğu anda şaşırıp kalmış. Ne yapacağını bilememiş. Çünkü kâğıtta, “Kızım! Bu delikanlı gelip bu mektubu size verdiği anda, hiçbir şey sormadan yakalatıp kellesini uçurtun. Baban Vezir,” yazıyormuş. Üstelik yazının sonunda vezirin mührü ve tuğrası da bulunuyormuş. Kız büyük bir çıkmaza girmiş. Bir yanda gönül verdiği yakışıklı bir delikanlı öte yandaysa babasının fermanı varmış. Düşüne düşüne sonunda bir çare bulmuş. Öncelikle delikanlıyı içeriye almış. Sonra da delikanlının ölüm fermanının yazılı olduğu kâğıdı almış, yazıları silerek şunları yazmış: “Kızım! Size gönderdiğim bu delikanlıyı ben yürekten sevdim. Eğer sen de beğendiysen, hemen evlenin. Düğününüz için de beni beklemeyin, halaylarınızı çekin.” Kız daha sonra kâğıdı alıp annesine vermiş. Anne kâğıdı okuyup, delikanlıyı da görünce, “Kızım! Sen beğendikten sonra benim söyleyecek bir şeyim yok. En iyisi bir an önce düğünümüzü yapalım ve seni baş göz edelim,” demiş. Vezirin karısı ferman çıkarmış, tellallar aracılığıyla düğün herkese duyrulmuş. Düğün kırk gün kırk gece sürmüş.

Kırkıncı gece, memleketin en ünlü imamları gelin ve damadın nikâhını kıymak için toplanmışlar. Vezir ve nazır da şehre girdiklerinde ne görsünler? Bütün sokaklar halay çeken insanlarla dolmuş, üstelik düğün alayı vezirin evinin kapısında toplanmış. Vezir ve nazır telaşla sormuşlar, “Ne oluyor? Neden toplandınız buraya?” Orada bulunanlar da, “Vezirin kızının düğünü için toplandık,” diye cevap vermişler. Vezir öfkeyle nazıra dönerek, “Ben o delikanlıyı başını kesmeleri için gönderdim, ama korkarım o kızımla evleniyor. Sen ne dersin nazır efendi?” diye sormuş. Nazır, “Hiç sinirlenmeyin, nasıl olsa her şey anlaşılır. Eğer izin verirsen eve yetişelim, orada her şey ortaya çıkar,” diye cevap vermiş. Vezir önde, nazır arkasında koşar adım evin yolunu tutmuşlar. Kapıya geldiklerinde vezir kapının kapalı olduğunu görünce kapıyı kırarcasına çalarak haykırmış nöbetçilere: “Çabuk kapıyı açın! Neler oluyor orada?” Nöbetçiler kapıyı açmışlar, vezirle nazır içeriye girmişler. İçeride delikanlı ile kızın yan yana oturduklarını imamın da nikâhlarını kıydığını görmüşler. Bunu gören vezir sinirli bir şekilde, “Kızım nedir bu? Benim sana gönderdiğim kâğıdı okumadın mı?” diye sormuş. Kız hemen ayağa kalkmış, koynuna sakladığı kâğıdı babasına uzatarak, “Buyur baba. Senin benden istediğin şeyi yaptım,” diye cevap vermiş. Vezir hemen kâğıdı almış, okumuş. Şaşırıp kalmış, çünkü kâğıda yazdıkları bunlar değilmiş. Ne yapacağına karar verememiş. Çaresizlikle imamın dizinin dibine oturarak, “Amin!” demiş. Bunu izleyen nazır da şunları söylemiş: “Beyim! Ben sana baştan söylemiştim, alınyazısı değişmez diye. Sen bu delikanlının kim olduğunu biliyor musun? Bu senin suya saldığın, sığırtmacın oğludur. Bu, senin ikinci kez ölüm fermanını yazdığın adamdır. Ama görüyorsun ki, kızınla evlendi.”

Yılan Tutkunu

Memleketin birinde yılanları tutkunluk derecesinde seven bir adam varmış. Bu yüzden de ona, “Yılan Tutkunu” “Yılan Âşığı” anlamına gelen “Marbengî” derlermiş. Marbengî, karşılaştığı, tanıştığı herkesle dertleşir, yılan dilini öğrenmeyi ne kadar istediğini anlatırmış. Onca uğraşmasına, araştırmasına karşılık bu dili bilen kimselere rastlayamamış. Marbengî içindeki bu öğrenme isteğiyle yanıp tutuşuyormuş, ama kimse bunun farkında değilmiş. Birçok kişi ona, “Gel vazgeç bu sevdadan. Yılanlar tüm canlıların düşmanıdır. Özellikle de insanların. İnsanlarla yılanların arasındaki düşmanlık çok eskilere dayanır, barışıp anlaşmalarına imkân yoktur. Birçok insan senin gibi yılanlarla dost olmak istediyse de büyük zararlar görüp bu dileklerinden vazgeçtiler. Yılanlar sana büyük bir zarar vermeden bu işin peşini bırak,” demişse de, Marbengî, bu öğütleri dinlememiş.

Aradan aylar geçmiş. Bir gece Marbengî düşünde ak sakallı, nur yüzlü bir ihtiyar görmüş. İhtiyar ona, “Yılanların dilini öğrenmek için, yılan şerbetini içmen gerekir. Bu şerbeti bulup içmeden yılan dilini öğrenmen mümkün değildir,” demiş. Marbengî uyanmış, ama gördüğü rüyadan da hiçbir şey anlamamış. Yılan şerbetini nerede bulacağını, bulsa bile nasıl içeceğini bilememiş. Marbengî yeniden yatağa girip, gözlerini kapamış, yeniden aynı rüyayı görüp, ihtiyar adama yılan şerbetini nerede bulacağını sormak istiyormuş. Ancak hiç rüya görememiş. Ertesi sabah, rüya yorumcusunun yanına gitmiş, gördüğü rüyayı anlatmış. Ancak rüya yorumcusu da yılan şerbetinin ne olduğunu, nerede bulunabileceğini ve nasıl içilebileceğini bilmiyormuş. Aradan birkaç gün geçtikten sonra bir gece yine aynı ihtiyarı rüyasında görmüş. Ama daha hiçbir şey soramadan uyanmış. Yine hiçbir şey anlamamış. Bir zaman sonra aynı ihtiyar adamı rüyasında gördüğünde, “Sen yılan şerbetini içtin. Artık gidip yılanlarla konuşabilirsin. Ama hiçbir zaman yılanlara tam olarak güvenme ve yılanları da ailenden uzak tut,” demiş. Marbengî ter içinde uyanmış. Gördüğü rüyanın etkisinden biraz kurtulduktan sonra kendi kendisine söylenmeye başlamış: “Acaba gerçekten ben yanlış yolda mıyım? Birçok dostum bana, ‘yılanlarla dostluk kurmaktan vazgeç. Yılanlar tüm canlıların, özellikle de insanların düşmanıdır. Düşmanlardan dost olmaz’ dedi, ama ben onların sözlerinin doğruluğunu kabul etmedim. Ama nur yüzlü, beyaz sakallı ihtiyar adam da bana benzer sözler söyledi. Acaba herkes yanılıyor da bir ben mi doğru düşünüyorum? Belki de, birçok kişi yılanlarla dostluk kurdu da ben bilmiyorum. ‘Yılanlarla dostluk kurmak isteyen birçok kişi zarar gördü’ demişti biri ama, kim bilir yılana ne yaptılar da zarar gördüler?”

Ertesi sabah Marbengî ovaya doğru yola çıkmış, evinden hayli uzaklaşmış. Birden bir ses duymuş. Önce ne sesi olduğunu anlayamamış, biraz sonra bunun bir yılanın ıslığı olduğunu anlamış. Islığı dikkatle dinleyince, yılanın, “Marbengî, gel biraz konuşalım!” dediğini anlamış. O zaman Marbengî çok sevinmiş. Çünkü yılan şerbetini gerçekten içtiğini ve yılanların dilini öğrendiğini anlamış. Islığın geldiği yere doğru yönelmiş. Yılan deliğinden çıkıp, Marbengî’nin karşısına gelmiş ve, “Sen neden bu kadar büyük bir istekle bizim dilimizi öğrenmek istedin?” diye sormuş. Marbengî de, “Ben yılanları çok severim. İstedim ki, yılanlarla dost olayım,” diye cevap vermiş. Yılan bu cevap karşısında demiş ki: “Siz insanlarla biz yılanların dostluğu doğru bir şey değil. İnsanlar ve yılanlar arasında çok eskilere dayanan bir düşmanlık vardır. Bu düşmanlığı ortadan kaldırmanın hiçbir yolu da bulunamadı, öyle görünüyor ki bulunamayacak da. Bana hiçbir zaman tam anlamıyla güvenmemelisin. Yalnız sana şöyle bir söz verebilirim. Eğer sen ya da ailen bir hata yapmazsanız, benden hiçbir zarar görmeyeceksiniz. Bu söze rağmen de bana bütünüyle güvenmemelisin. Çünkü aramızda düşmanlık var, memleketimiz fitne fesadın olduğu bir yerdir. Fitne sahipleri her zaman bizi birbirimize düşürmek isteyeceklerdir. Allah bizi bunların fitnelerinden korusun, onları da terbiye etsin ve onları bu kötü huylarından vazgeçirsin.” Marbengî merakla sormuş: “Herkesin dilinde aynı sözler dolaşıyor. Yılanlar ile insanlar arasındaki eski düşmanlık neyin nesidir? Bu düşmanlık ne zamandan beri var, niçin ortaya çıkmış ve bu düşmanlık, barışla çözümlenemez mi?”

Yılan, Marbengî’nin sorusunu şöyle cevaplamış: “Senin bu sorunun cevabını tarihçiler verebilir, ben tam olarak veremem. Ama bildiğim kadarını sana söyleyeyim. Bu düşmanlığın sebebi şu şekilde anlatılır: Allah Adem’i yaratıp cennete koyduğunda, ona bir ağacı gösterip, ‘Bu ağaç dışında, bütün ağaçların meyvelerinden yiyebilirsin’ demiş. Uzun bir zaman Adem bu yasağa uymuş. Adem’i kandırmak için şeytan cennete girmek istemiş, bir türlü girememiş. En sonunda bir yılan şeytanı ağzının içinde cennete sokmuş ve onu Adem’in yanına getirmiş. Şeytan da Adem’i kandırmış ve onun yasak ağaçtan meyve yemesini sağlamış. Bu yüzden Adem cennetten kovulmuş. Bu yüzden insanlar, ‘Yılanlar da şeytan kadar bizim düşmanımızdır. Eğer yılan şeytanı ağzında saklayıp cennete götürmeseydi, babamız Adem cennetten kovulmayacaktı, biz de şu anda cennette yaşıyor olacaktık. Dünyanın kahrını, sıkıntısını, kepazeliğini yaşamayacaktık’ diyorlar.

Ancak bu söylenenlere hiç aklım yatmıyor. Adem’i kandırabilen şeytan neden yılanlara ihtiyaç duysun? Bu acayip bir olay. Her neyse. Biz yine konumuza dönelim. Eğer şeytan yılanın ağzında saklanıp cennete girdiyse, zaten yılan şeytanın kendisidir. Eğer öyle değilse, o zaman düşman başkasıdır. Her iki durumda da bu işte başka bir iş var.”

Marbengî büyük bir dikkatle yılanı dinledikten sonra, “Senin bu açıklamalarına çok ihtiyacım vardı. Kaç yıldır insanlar ile yılanlar arasındaki düşmanlığın sebebini araştırıyordum. Bugüne kadar hiç kimse bana bu düşmanlığın sebebini açıklayamamıştı. Çok teşekkür ederim. Ama bu düşmanlık çok eskilerde kalmış. Biz çok eski bir olaya dayanan düşmanlığı gençlerimize anlatmayalım. Bu eski ve kirli öyküler unutulsun gitsin. Bu düşmanlığın yerini kardeşlik alsın. Düşmanlığın olmadığı bir dünya kurulsun ve bu dünya cennet gibi olsun,” demiş. Yılan, “Güzel konuşuyorsun, ama bu iş göründüğü kadar kolay değil,” deyince, Marbengî, “Zor olsa bile, başarılabilir,” diye karşılık vermiş.

Yılan Marbengî’nin düşünceleri karşısında temkinli davranmaya devam etmiş ve şöyle demiş: “Sen neyi araştırıyorsun? Bugün ikimiz bir araya gelebildik. Bu, insanlar ile yılanlar arasında bir dostluk kapısının açıldığı anlamına gelir mi? Hayır, bu kadar saf, bu kadar iyimser olmamalıyız. Bak yine insanlar, fırsatını bulup bir yılan öldürmeye çalışıyor. Bak yine yılanlar bir insanı ısırmak için fırsat kolluyor.”

Marbengî ile yılan karşılıklı konuşmalarla birbirlerini ikna etmeye çalışmışlar. En sonunda karara varıp, Marbengî ile yılan birbirlerini kardeş ilan etmişler. Ancak yılan bir şart koşmuş. Bu şart da, Marbengî’nin ailesinin kendisinden uzak tutulmasıymış. Marbengî yılanın bu şartını kabul etmiş ve demiş ki: “Elimden geldiği kadar ailemin, çocuklarımın sana kötülük yapmasına engel olacağım. Bugünden sonra sana ne gerekiyorsa, bana söyle de, onları temin edeyim. Ben de kendi eksiklerimi sana söyleyeceğim. İnanıyorum ki, birbirimize yardım ederek, birlikte uzun zaman geçinebileceğiz. İsteğim, ikimizin bu işin sonunda utanılacak bir şey yapmamasıdır.”

Bu sözlerden sonra her ikisi de gönül rahatlığıyla birbirlerinden ayrılmışlar. Yılan deliğine, Marbengî evine dönmüş. Rüyasında gördüğü beyaz sakallı ihtiyarın söylediklerinden yılanla konuşmalarına kadar her şeyi bir bir gözünün önüne getirmiş ve iyi bir karar verdiği sonucuna varmış. Asıl önemli olanın, yılanların dilini öğrenmek ve bu sayede yılanlarla dostluk kurmak olduğunu düşünmüş. Yılan da bu görüşmeden memnun kalmış. Artık, bazen her gün, bazen iki günde bir görüşmeye başlamışlar, birbirlerinin hallerini sormuşlar, dertleşmişler.

Uzun bir zaman böyle devam etmiş. Günlerden bir gün Marbengî yılanın deliğine yaklaşıp yılana seslenmiş. Ancak içeriden yanıt gelmemiş. Deliğe daha fazla yaklaşarak içeriye yeniden seslenmiş: “Kardeşim, başına ne geldi de, bana karşılık vermiyorsun?” Yılan da, “Sevgili dostum, ben hastayım. Bunun dışında bir derdim yok,” diye cevap vermiş. Marbengî, gidip doktor getirmek istemiş, ama yılan, doktorun işe yaramayacağını söylemiş. Israrla yılana nasıl yardımcı olabileceğini soran Marbengî’ye yılan demiş ki: “Bana, yılan şerbeti dışında hiçbir şey deva olmaz. O da hiçbir yerde bulunmaz ki, onu arayıp bulabilesin. Üzülmene gerek yok. Çünkü bu hastalığı bilirim. Sizin doktorlarınızla ilaçlarınız bize hiç yaramaz. Çünkü sizin birçok işinizde sahtekârlık vardır. Daha fazla kazanma hırsı, sizi doğru yoldan uzaklaştırmış. Sana bunları söylemek istemezdim, yine de dilimin ucuna geldiği için söyledim. Kusuruma bakma ne olur. Sen şimdi evine git ve dinlen. Sabah gel, konuşalım.” Marbengî, “Ben seni bu halinle nasıl yalnız bırakıp giderim? Gitsem bile dinlenebilir miyim? Arkadaşlık, kardeşlik böyle dar günler içindir. Ben bu gece senin yanında yatayım da bir ihtiyacın olursa gidereyim. Sen de biliyorsun ki, yanında geçirdiğim zaman benim için çok değerlidir,” demiş.

Marbengî, gecenin geç saatlerine kadar yılanın deliğinin önünde beklemiş. Yılana hikâyeler, masallar anlatmış, şarkılar söylemiş, yılanı rahatlatmaya çalışmış. Gece yarısından sonra yılanın ısrarına dayanamayarak evine gitmiş. Yatağına girmiş, ama gözüne uyku girmemiş. Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte yılanın deliğine yaklaşmış. İçeriye baktığında yılanın canlandığını, hastalığından eser kalmadığını görmüş. Buna çok sevinmiş. Yılan için getirdiği yiyecekleri bırakmış, oturup yılanla sohbet etmiş sonra da vedalaşıp ayrılmış. Sonra yine eskisi gibi bazen günde bir, bazen iki günde bir ziyaretlerini sürdürmüş Marbengî.

Aradan bir zaman geçtikten sonra, Marbengî’nin uzak bir şehirde bir işi çıkmış. Yola düşmüş. Marbengî bir an önce işini bitirip oğluna, karısına ve yılanına kavuşmak istemiş. Ancak işi uzadıkça uzamış.

Marbengî işini bitirmeye çalışırken, Marbengî’nin on yaşındaki oğlu bir gün arkadaşlarını etrafına toplamış, “Ben ovada bir yılan deliği biliyorum, gidip oradaki yılanı öldürelim,” demiş. Çocuklar önce ona inanmamışlar. Ancak yılan deliğinin yerini bildiği konusunda ısrar edince ona inanmışlar. Yılanın deliğinden nasıl çıkarılacağı konusunu tartışmışlar. Marbengî’nin oğlu, “Ben bir tas süt götürürüm. Siz elinizdeki sopalar ve taşlarla size önceden göstereceğim yere saklanırsınız. Ben yılanı deliğinden çıkardığımda da siz onu öldürürsünüz,” demiş. Bütün çocuklar bu fikri çok beğenmişler.

Ertesi gün güneş doğar doğmaz çocuklar toplanıp yılanın deliğinin olduğu yere yaklaşmışlar. Çocuklar deliğin iki yanına saklanmışlar. Marbengî’nin oğlu, süt tasını yılanın deliğinin uzağında bulunan ve çocuklar tarafından kolaylıkla görülebilen bir kayanın üzerine koymuş. Sonra da yılanın deliğine seslenmiş: “Yılan amca, yılan amca. Dışarı çık, sana süt getirdim.” Yılan, “Baban nerede?” diye sormuş. Çocuk, “Babam, bir işini halletmek için birkaç gündür uzak bir şehre gitti,” diye cevap vermiş. Yılan bunun üzerine, “Ben dışarı da çıkmam, sütünü de içmem,” demiş. Marbengî’nin oğlu yüksek sesle ağlamaya başlamış. Yılan neden ağladığını sorunca da demiş ki: “Babam bana, ‘İki günde bir mutlaka bir tas süt alıp kardeşim yılana götür’ demişti. Ben de unuttum. Babamın öğüdünü yeni hatırladım, ama sen bu sütü kabul etmiyorsun. Ben babama ne söyleyeceğim? Eğer sen bu sütü içmezsen, babam mutlaka beni evden kovacaktır. Evden kovulursam perişan olurum. Gidecek hiçbir yerim de yok. Rica ederim, gel de beni bu dertten kurtar.”

Yılan, dostunun oğlunun bu sözleri üzerine şaşırıp kalmış, kendi kendine, “Çocuğun söyledikleri doğru olabilir. Üstelik kardeşimin bu değerbilirliği karşısında ben kararsız kalıyorum. Ben nasıl bir karar vereyim ki, hem ben zarar görmeyeyim, hem de çocuğun gönlü hoş olsun,” diye söylenmiş. Sonra da çocukla konuşmaya başlamış: “Sütü nereye koydun?” Çocuk da, “Şu ilerideki kayanın üzerine koydum,” demiş. “Neden yanında getirmedin?” diye soran yılana çocuk şu karşılığı vermiş: “Ben yılanlardan çok korkarım. Eğer ben sütü yanımda getirseydim, sen de yanıma yaklaşsaydın, korkacaktım. Belki de kaçacaktım. Bu da seni incitip gocunduracaktı. O yüzden uzağa bıraktım. Şimdi de, sen deliğinden çıktığında ben kaçacağım.” Yılan yavaşça başını deliğinden çıkarmış. Kayanın üstündeki süt tasını ve daha uzaktaki bir kayanın üstünde oturan çocuğu görmüş. Çocuğun şu ana kadar söylediklerinin doğru olduğunu görüp çocuğa, “Senin önerini kabul ediyorum. Sütü içmek için deliğimden çıkıyorum,” demiş. Çocuk da, “Ben de senin korkundan kaçıyorum,” demiş ve koşmaya başlamış. Yılan, çocuğun ardına bakmadan koştuğunu görmüş. Deliğinden çıkmış. Dört yanını gözden geçirmiş. Kimseyi göremeyince süt tasına yönelmiş. Tam tastan birkaç damla süt içmiş ki, çocuk sesleriyle irkilmiş. Geriye dönüp baktığında, çocukların ellerindeki sopalar ve taşlarla kendisine doğru koştuklarını görmüş. Yılan kendisine atılan taşları görünce kaçmaktan başka çare bulamamış. O kaçmış, çocuklar ardından koşmuşlar, taşları atmaya devam etmişler. Yılan deliğine yaklaşmışken, bir taş kuyruğunu ikiye bölmüş. Yılan, kopuk kuyrukla kurtulmayı başarmış. Bu yaman saldırıdan kesik kuyrukla kurtulduğuna şükretmiş yılan.

Aradan birkaç gün geçmiş, yılan deliğinden hiç çıkmamış. Kuyruğunun acısını dindirmekten başka bir şey düşünemez olmuş. Kuyruk acısı azalıp da kuyruğu iyileştikten sonra, yaşadığı olayı değerlendirmeye başlamış. Yaşadığı olayı gözünün önüne getirdiğinde, bunun bir tuzak olduğunu, düştüğü bu tuzağın kardeşinin oğlu tarafından düzenlendiğini anlamış. Bir taraftan yılanlar ile insanlar arasında barışı sağlamaya çalışan Marbengî’yi düşünmüş, bir taraftan ise, eksik kalan kuyruğunun intikamını almadığı takdirde yılanların divanına giremeyeceğini düşünmüş. Zaten Marbengî ile dostluğu diğer yılanlar tarafından hoşnutsuzlukla karşılanıyormuş. Bu hoşnutsuzluğa bu olay da eklendiğinde, tamamen dışlanacağını anlamış. Yaşadığı bu acı olayda da hiçbir yılanın onu ziyaret etmeyişi, acısını avutmaya çalışmayışı da, yılanı oldukça etkilemiş. Tek başına kalmayı kendine yedirememiş. Bu durumdan kurtulmasının tek yolunun da Marbengî’nin oğlunu sokmak olduğuna karar vermiş.

Marbengî’nin oğlu da, yılanın ölmediğini, kopan kuyruğuyla yaşadığını öğrenmiş. Zaten yılanlardan korkuyormuş, şimdi bir de bu yılanı kendisine düşman ettiği için evden dışarıya hiç çıkmayarak kendisini korumaya çalışmış. Tek başına oturup kalkıyor, tek başına oynuyormuş. Çocuğun bu durumunu annesiyle ablası hiç fark etmemiş. Aradan zaman geçmiş. Çocuk günden güne zayıflamış, sararıp solmuş.

Yılan da her gün çocukların gezdiği yerleri dolanıp durmuş, Marbengî’nin oğlunu sokmak için fırsat kollamış. Ancak hiçbir zaman çocuğu dışarıda görememiş.

Bir gün arkadaşlarından birisi, evine gelerek, Marbengî’nin oğlunu gezmeye çağırmış. Çocuk önce kabul etmemiş bu öneriyi, ablasının ve annesinin de zorlaması sonunda arkadaşlarıyla gezmeye razı olmuş. Çocuklar nehir kenarında bol ağaçlı bir yere gitmişler, yiyeceklerini bırakmışlar. Oynamışlar, yorulmuşlar ve uykuya dalmışlar. Geziden haberi olan yılan da çocukların yakınında kuytu bir yerde saklanıp beklemiş. Bütün çocuklar uyuduktan sonra Marbengî’nin oğluna yaklaşmış ve onu ısırıp zehirini boşaltmış damarlarına. Uyuyan çocuklar birdenbire bir çığlık duymuşlar. Kalktıklarında, kopuk kuyruklu yılanın Marbengî’nin oğlunun yanından kaçtığını görmüşler.

Bütün çocuklar Marbengî’nin oğlunun etrafını sarmışlar. Kimisi, yılanın ısırdığı yeri emerek zehri çıkarmaya çalışmış, kimi yaraya yoğurt sürmüş. Ancak başarılı olamamışlar, çünkü zehir bütün damarlara dolmuş. Hiç beklemeden onu hekime götürmüşler, hekimler de bir çare bulamamışlar. Marbengî gelmiş. Oğlunu acılar içinde kıvranırken görünce yüreği yanmış, oğlunun başucuna oturmuş. Oğlu da bütün olanları bir bir anlatmış babasına. Üç gün sonra da ölmüş. Bütün köy halkı cenazenin çevresine toplanmış. Herkes çocuğun mezarının nereye ve nasıl yapılması gerektiği hakkında fikrini söylemiş. Marbengî oradaki kalabalığa şunları söylemiş: “Benim tek oğlum vardı. İsterim ki onun mezarını evimin önüne kazayım. Çünkü o evinin önünü çok severdi. Arkadaşları olmadığı zamanlar, gidip tek başına orada otururdu. Onun mezarının öteki mezarlardan farklı olması için de, mezarını mermerden yapmak istiyorum. Ölüm sebebini de mezar taşına yazacağım.” Orada bulunan herkes de bu kararın yerinde olduğunu söylemiş. Marbengî mermerden bir mezar yaptırmış. Mezarın başında, yılanların dilini öğrenme sevdasından oğlunun ölümüne kadar yaşanan bütün olayları hatırlamış. Bu olaylarda en büyük hatanın kendisinde olduğunu anlamış. Eğer kendisine verilen öğütleri dinlemiş olsaydı, şu anki durumun yaşanmayacağını düşünmüş.

Aradan birkaç gün geçtikten sonra Marbengî ne yapacağına karar vermiş: “Gidip oğlumun intikamını almalıyım. Gidip yılanı kandırmalı, dışarıya çıkarmalı, sonra da bir darbeyle öldürmeliyim. Yoksa halkın arasında başım dik yürüyemem.”

Marbengî, kardeşi olarak gördüğü yılanı öldürmeye karar vermiş. Çünkü artık yüreğinde, yılan sevgisi, yılanlarla insanlar arasındaki barış değil, kin ve nefret varmış. Artık sadece yılanlardan değil, kendisinin yılan tutkusundan da nefret eder hale gelmiş. Ertesi gün bir tas süt almış ve yılanın deliğinin olduğu yere gelmiş. Yılanın deliğine yaklaşarak, “Kardeşim, nasılsın, ne yapıyorsun?” diye sormuş. Yılan da, “Ben iyiyim. Kaç gündür senin gelmeni bekliyordum,” demiş. Marbengî, “Neden bekliyordun ki?” diye sorunca, yılan şu cevabı vermiş: “Ben buradan göç ediyorum. Sana da bunu bildirmek istedim. Artık bu memlekette yaşamak bana haram. Ben seninle dost olduğum için memleketin bütün yılanlarını kendime düşman ettim, sonra da başımıza gelenleri gördün. Bugün ben kuyruğu yarım, özürlü, sakat bir yılanım. İhtiyaç duyacağım tek kişi sensin, sen de bana düşman oldun. Eski düşmanlık yeniden hortladı. Her ikimiz için de, buralardan gitmem en iyisi.”

Marbengî, hemen karşı çıkmış: “Kardeşim! Ben senin düşmanın değilim. Yine eskisi gibi, dostun, kardeşinim. Bu günah, eksiklik senin suçun değil. Oğlum sana tuzak kurdu, arkadaşlarıyla seni öldürmek istedi. Senin kurtulmanın mucize olduğunu da biliyorum. Sen olmazsan ben buralara dayanamam. Dışarı çık, biraz süt iç, ben de seni seyredip gönlümü ferahlatayım. Yine eskisi gibi geçinip gidelim. Halimizi, hatırımızı soralım, konuşalım. Biliyorsun ki, adım Marbengî’dir ve ben adıma uygun olarak yılanları, özellikle de seni çok severim. Buyur dışarı çık.”

Yılan Marbengî’nin niyetini anlayıp son sözünü söylemiş: “Ey Marbengî! Lütfen kalk da evine git. Ben de buralardan göç için hazırlığımı tamamlayayım. Yaşanan kötü olaylardan sonra aramızda dostluk, kardeşlik kalmadı. Eski güzel günler geride kaldı. Ben kopuk kuyruğuma, sen de oğlunun mermer mezarına baktıkça, ikimiz birbirimizle dost olamayız.”

Kuşların Şahı
ve
Kuzgun

Kuşlar yazın sıcaklarından kaçıp serin yaylalara göçerlermiş. Bir yıl yine yazla birlikte göç etme zamanı gelmiş. Kuşların Şahı bütün kuşları toplayıp onlara, “Yine havalar çok ısındı. Serin yaylaların bulunduğu yerlere gitmemiz gerekli. Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz?” diye sormuş. Bütün kuşlar da bir ağızdan, “Sen daha iyisini bilirsin şahımız,” diye yanıtlamışlar onu.

Her yıl olduğu gibi Kuşların Şahı, bülbülü çağırtmış. Çünkü onu keşif için gidecekleri yaylaya gönderecekmiş. Bülbül gülleri ve bahçeleri çok sevdiğinden, yaylaları çok iyi tanırmış. Kuşların Şahı da, bu yüzden yaylaya göç etme konusunda bülbülü kendisine danışman ve kılavuz seçmiş. Bülbüle demiş ki: “Yaylaların hangi yanının daha serin olduğuna bak. Bu yıl biz o tarafa gidelim. Başına bir şey gelmesin diye yanına bir kartal al, birlikte çabucak gidip gelin.”

Bülbül ve kartal birlikte uçmuşlar, serin yaylaların olduğu bölgeye gelmişler. Dolaşmışlar, çok güzel yerler görmüşler. Ancak buralarda hiçbir insan, bir tek çoban, bir tek avcı, bir tek köylü bile görmemişler. Her yanda da hayvan ölüleri varmış. Bülbül şaşırmış, kartala demiş ki: “Ben hiçbir zaman bu kadar güzel yaylalar görmedim. Buna rağmen ortalıkta hiç çoban, hiç avcı, hiç köylü görünmüyor, her taraf da hayvan ölüleriyle dolu. Bence bu işte bir iş var.” Kartal bülbülün bu saptamasına bir yanıt verememiş. Bülbül, “Biz şahımıza, bu yıl yaylalar çok kötü, bu yıl çöl sıcağında da olsa, ovamızda kalalım diyelim,” demiş. Kartal da, “Sen bilirsin,” diye karşılık vermiş.

Bülbül ve kartal dönüp birlikte Kuşların Şahı’nın huzuruna çıkmışlar. Şah bülbüle sormuş: “Söyle bakalım bu yıl bizi hangi serin yaylaya götüreceksin?” Bülbül de, “Biz bu yıl yaylalara gitmeyelim,” diye cevap vermiş. Şah: “Neden?” diye sormuş. Bülbül de, “Bu yıl yaylalar çok kötü. Onun için bu yıl ovamızda kalmamız daha hayırlı,” demiş. Bu sözlerden Kuşların Şahı’nın canı sıkılmış. Bülbül de uçup gitmiş. Bir zaman sonra, kuzgun gelip Şah’a sormuş: “Biz ne zaman yaylaya gideceğiz yüce şahım?” “Biz bu yıl yaylaya gitmeyeceğiz,” demiş Kuşların Şahı. “Niçin?” diye soran kuzgunu, Şah, “Bülbül, bana ‘Bu yıl yaylalar güzel değil’ dedi,” sözleriyle cevaplamış. Kuzgun, “Yüce şahım! Bülbül yalan söylemiş. Eğer izin verirseniz, ben de yaylalara göz atmak istiyorum,” demiş. Kuşların Şahı, “Bülbül hiçbir zaman yalan söylemez, ama sen de gidip bir bak bakalım,” sözleriyle izin vermiş kuzguna.

Kuzgun uçmuş, bülbül ve kartalın gördüğü yaylaya varmış. Bakmış ki, yayla her zamankinden daha güzel. Şahın yanına dönüp şöyle demiş: “Yüce şahım! Ben sana bülbül yalan söylüyor demedim mi? Hiçbir zaman bu kadar güzel olmamıştı yayla. Her tarafta hayvan ölüleri var, üstelik ortada çoban, avcı, köylü de görünmüyor.” Kuzgunun bu sözleri üzerine Kuşların Şahı bülbülü çağırtıp, “Bana niye yalan söyledin? İnsan şahına yalan söyler mi?” diye azarlamış. “Şu andan itibaren danışmanım ve kılavuzum sen değilsin. Artık yaylaya çıkma konusundaki danışmanım ve kılavuzum kuzgundur.” Hemen bütün kuşlara da, “Toparlanın, yaylaya gidiyoruz,” diye haber salmış.

Kuşların Şahı’yla kuşlar yaylaya varmışlar. Yere inip, yemek için hayvan leşlerinin üstüne konmuşlar. Kuşların Şahı da, sağına soluna bakmış, kimseyi göremeyince leşe konmuş. O anda, bir ok değmiş kanadına. Uçamamış. Onu vuran padişahın askerlerinden biriymiş.

Adam gelmiş tam Kuşların Şahı’nın başını koparacakmış ki Kuşların Şahı, “Dur asker! Başımı sakın koparma,” demiş. “Eğer beni serbest bırakırsan, bunun karşılığında elli kuş veririm.” Asker, Kuşların Şahı’na bir yıldır padişahın hasta olduğunu, bütün hekimlerin bu hastalığın dünyadaki tek ilacının Kuşların Şahı’nın kanı olduğunu söylediklerini anlatmış. Bu yüzden padişah fermanıyla kimsenin yaylalara sokulmadığını, hayvan ölülerinin de tuzak olduğunu açıklayıp eklemiş: “Bir yıldır kanını padişaha götürmek için senin gelişini bekliyorum. Senin kanın padişaha ilaç olacak. Yakalanabilmen için bir yıldır insanlara yaylalara girmek yasaklandı. Seni bırakamam.” O zaman Kuşların Şahı demiş ki: “Mademki durum böyle sana bir vasiyetim var. Lütfen vasiyetimi yerine getir.” Asker, “Nedir vasiyetin?” diye sormuş. Kuşların Şahı askere, “Başımı kopardıktan sonra kanatlarımı da hayvan pisliğine batır,” demiş. Asker, “Neden?” diye sormuş.

Şah da, “Kuzgunu arkadaş olarak seçenin, onu kılavuz yapanın kanatlarının pislikten kurtulmayacağını herkes bilsin diye. Eğer ben bülbülün sözünü dinleseydim başıma bu bela gelmeyecekti. Bülbülün değil de kuzgunun sözünü dinlediğim için bunlar oldu,” diye cevap vermiş.

Asker, Kuşların Şahı’nın vasiyetini yerine getirdikten sonra kuşun ölüsünü padişahına götürmüş.

Aslan ve Tilki

Aslanın biri, ormanda, bir ağacın altına uzanıp dinleniyormuş. Önünden bir tilkinin geçtiğini görmüş. “Ey tilki buralarda ne arıyorsun?” diye sormuş. Tilki de, “Kendime yiyecek bir şeyler bulmaya çalışıyorum. Çok acıktım, açlıktan gözlerim karardı, önümü bile göremiyorum,” diye cevap vermiş. Tilkinin bu haline çok acıyan aslan, “Eğer sen hilelerini, kurnazlıklarını, kötü niyetini terk edersen, seni yanımda gezdiririm. Ölünceye kadar da, koyunların etiyle beslerim,” demiş. Tilki de, “Eğer bana böyle bir iyilik yaparsan, yaşamım boyunca hizmetinde bulunurum, hiç sözünden çıkmam,” diye karşılık vermiş. Aslan da, bunun üzerine, tilkinin kendisini izlemesini istemiş.

Aslanla tilki birlikte yürümeye başlamışlar. Bir koyun sürüsüne yaklaşınca durmuşlar. Aslan, tilkiye demiş ki: “Isınmak için şimdi aşağıdan yukarıya koşacağım. Gözlerim kızarıncaya kadar durmayacağım. Gözlerim kızardığında bana söylersin.” Tilki de görevini anladığını söylemiş. Aslan dik bir yokuşu çıkmış, aşağı inmiş. Gözleri kızarıncaya kadar bunu birkaç kez tekrarlamış. Tilki en sonunda, “Ey aslan, gözlerin iki ateş parçası gibi oldu,” demiş. Aslan, yavaşça koyunlardan yana dönmüş. Hızla sürüden bir koyunu kapmış. Çoban ve köpekleri aslandan korktukları için hiçbir şey yapamamışlar. Aslan hemen koyunu öldürerek tilkinin yanına taşımış, oradan da birlikte aslanın inine gitmişler. Aslan koyunun kuyruğunu tilkiye vermiş, geriye kalanı da kendisi yemiş.

Tilki, uzun zaman aslanın yanında yaşamını sürdürmüş, iyi yaşamaya, semirmeye, aç günlerini unutmaya başlamış. Kurnazlıkları, yalanları, kötü niyetlerini de yüreğinden atamamış. Tilki bir gün kendi kendisine, “Aslanın başına bir çorap örüp onun yerini almalıyım. Ben de aslanın yaptığını yapabilirim. Ben neden onun hizmetkârlığını yapayım ki?” diye söylenmiş. Sonra aslana kuracağı tuzak için, kurnazlıktaki bütün hünerlerini bir bir gözden geçirmiş.

Bir gün mağarada aslanla tilki sohbet ediyorlarmış. Tilki aslana demiş ki, “Ey aslan! İzin verirsen sana bir soru sormak istiyorum.” Aslan da, “Sor bakalım...” diye cevap vermiş. Tilki, “Bugün bir fare bana, ‘Acaba, sen, bir aslanın kendini çözemeyeceği bir şekilde bağlanması için ne gerekir, biliyor musun?’ diye sordu. Ben ‘Bilmiyorum,’ deyince de, fare benimle alay etti. ‘Ben biliyorum da aslanın hizmetkârı olan senin gibi biri bunu nasıl bilmez?’ dedi. Farenin bu sözlerine çok kırıldım. Bana söyler misin, siz ne ile bağlanabilirsiniz?” diye sormuş. Aslan da, tilkinin bu sözlerine aldanarak tilkiye, “Biz aslanlar kuyruklarımızdaki kıllar ile bağlanabiliriz,” demiş. Tilki, “Anlayamadım nasıl?” diye yeniden sormuş. Aslan da, “Kuyruğumuzdan koparılan kıllar ile ellerimiz ve ayaklarımız bağlandığında, bunu hiçbir zaman çözemeyiz. Aman bunu kimselere söyleme,” demiş. Tilki de sinsice, “Ben deli miyim, kimseye söyler miyim hiç?” diye cevap vermiş.

Bir kış günü aslan derin bir uykuya dalmış. Kuracağı tuzağı düşündüğü için tilkinin gözüneyse uyku girmemiş. Kalkıp, aslanın başına dikilmiş, korka korka aslanın kuyruğundaki kılları çabucak koparmış. Sonra da onlarla aslanın elleriyle ayaklarını bağlamış. Tilki aslanı öyle sımsıkı bağlı bir halde bırakıp hızla mağaradan kaçmış.

Sabahleyin ormanda dolaşırken iki tilkiyle karşılaşmış. Onlara, “Eğer siz benim hizmetkârlığımı yaparsanız, yaşadığınız süre içerisinde, sizi koyunların kuyruğuyla beslerim,” demiş. Tilkilerden biri, “Sen koyunları nereden bulacaksın ki?” diye sorunca, tilki de, “Eğer kabul ederseniz, size söylerim,” demiş. Onlar da kabul etmişler. Beraberce yürümüşler. Bir koyun sürüsü görünce beklemişler. Tilki, “Ben şimdi ısınmak için koşacağım. Gözlerim kızardığında bana söylersiniz,” demiş. Tilki, o yokuş bu iniş, dağ bayır demeden koşup durmuş. İkide bir de, “Gözlerim kızardı mı?” diye sormuş. Onlar da, “Hayır, kızarmadı,” diye cevap vermişler. Tilki koşmaya devam etmiş. Öteki tilkiler, tilkilerin gözlerinin hiçbir zaman kızarmayacağını biliyorlarmış. “Buna gözlerin kızardı diyelim, bakalım ne yapacak? Yoksa çatlayacak,” demişler birbirlerine.

Tilki tekrar yanlarına geldiğinde, “Tamam artık, gözlerin kor gibi kıpkırmızı oldu,” demişler. Bizim tilki, aslanın yaptığı gibi sürüye yaklaşarak bir koyuna saldırmış. Koyunlar korkuyla kaçışırken çobanlar kalkıp tilkiyi kovalamaya başlamışlar. Köpeklere de, “Yakalayın!” diye bağırmışlar. Köpekler bir yandan çobanlar da öte yandan tilkiyi sıkıştırmışlar. Çobanlar ellerindeki değneklerle vuruyorlar, köpekler ısırıyorlarmış. Hem çobanların değneklerinden hem de köpeklerin azgın dişlerinin yarattığı acıdan bağıra çağıra ölmüş tilki. Ölmeden önce de, yüksek bir sesle, “Herkes bilsin ki, hiçbir zaman tilki aslan olamaz,” demiş.

Aslan da mağarada kıpırdayamadan bağlı bir şekilde duruyormuş. Açlıktan ve tilkiye olan öfkesinden oldukça zayıflamış. Yine de elinden hiçbir şey gelmiyormuş. Bir gün bir fare, mağaradaki bir delikten içeriye girmiş ve aslanı görmüş. Önce fare çok korkmuş, bağlı olduğunu görünce korkusu geçmiş. Aslanın haline çok acımış. Dişleriyle aslanın ellerindeki, ayaklarındaki kılları kemirmiş. Aslan ayağa kalkıp hızla mağaradan dışarı çıkarken demiş ki: “Ant olsun ki, aslanların bağlanmasının tilkilerin elinde, çözülmesinin de farelerin elinde olduğu bu memlekette durmayacağım.”

Kedi ve Fare

Bir zamanlar ülkenin birinde kedilerin arasında büyük kıtlık yaşanmış. Birçok kedi açlıktan ölmüş. Yaşayanların ise, değil yiyecek aramaya yürümeye bile hali kalmamış. Arkadaşlarından ayrılan bir fare yolunu kaybetmiş. Akşam bir yerde durup uyumaya başlamış. Sabah vakti uyandığında, bir kedi grubunun ortasında olduğunu görmüş. Fare çok korkarak, “Herhalde öleceğim gün bugündür,” diye düşünmüş. Fare yerinde kalakalmış, biraz bekleyince hiçbir kedinin kıpırdamadığını fark etmiş. Dikkatle baktığında bazı kedilerin öldüğünü, bazılarının ise ölümün eşiğinde olduğu anlamış. Fare merak ederek uzaktan bir kediye sormuş: “Ne oldu, ne geldi başınıza?” Bu soruya Reşbelek adındaki kedilerin ağası cevap vermiş: “Biz kediler arasında kıtlık yaşandığını bilmiyor musun?” Fare, “Yok bilmiyorum,” demiş. Reşbelek Ağa, “Sizin oralarda kıtlık yok mu?” diye sormuş. Fare de, “Yok,” demiş. Reşbelek Ağa’nın, “Sizin ağanızın adı nedir?” sorusunu, “Navgirş Ağa,” diye cevaplamış fare. Reşbelek Ağa, “Memleketine gittiğin zaman benim selamlarımı söyle Navgirş Ağa’ya ve durumumuzu anlat ona. Eğer izin verirse, biz de sizin memleketinize gelir, hep beraber kardeşçe yaşayıp gideriz,” demiş.

Fare memleketine dönmüş, Reşbelek Ağa’nın söylediklerini ağasına aktarmış. Navgirş Ağa da, bütün fareleri toplamış ve onlara seslenmiş: “Arkadaşlar! Biliyorsunuz ki, kediler her zaman için düşmanlarımızdır. Ancak şu anda onlar kıtlık içerisinde yaşıyorlar. Kediler bizim vatanımıza gelip, barış içerisinde kardeşçe yaşamak istiyorlar.” Fareler de, “Sen bilirsin Navgirş Ağa,” demişler. Navgirş Ağa da, kedilerin yanından gelen fareye, “Git kedilere söyle. Navgirş Ağa, Reşbelek Ağa’nın isteklerini kabul etti. Buyursunlar gelsinler,” demiş.

Fare gitmiş, kedilere haberi vermiş. Kediler çok sevinmişler. Fare önde, kediler arkasında, farelerin memleketlerinin yolunu tutmuşlar. Navgirş Ağa, bütün fareleri toplamış, davul ve zurnalarla kedilerle yapılacak barışı kutlayarak karşılamış onları. Kediler uzun bir zaman farelerin yanında yaşamışlar. Kediler karınlarını doyurduktan sonra da kıtlık günlerini unutmuşlar. Zamanla kediler eski düşmanlıklarını yeniden yaşatarak bazı fareleri yemeye başlamışlar. Fareler toplanıp kedilere, “Biz bu davraşınızı kabul etmiyoruz böyle davranmayı sürdürecekseniz sizi memleketimizden çıkaracağız,” diye çıkışmışlar. Kedilerin reisi Reşbelek Ağa ise, “Bazı cahil kediler terbiyesizlik etmişler. Bu seferlik bizi bağışlamanızı istiyoruz. Ben size, bir daha böyle bir şeyin tekrarlanmayacağına yemin ederim,” diye özür dilemiş. Navgirş Ağa da, “Bu seferlik sizi affediyoruz. Ancak bu son affedişimiz,” diye kabul etmiş bu özrü. Reşbelek Ağa, “Bizim özür dilerken ne kadar içten olduğumuzu anlamanız için aramızdaki barış anlaşmasını yenileyelim,” diye bir öneri getirmiş. Navgirş Ağa da kabul etmiş öneriyi. Bu sefer Reşbelek Ağa, “Bu seferki anlaşmanın tandırda yapılmasını öneriyoruz,” demiş. “Neden tandırda?” diye sormuş farelerin reisi Navgirş Ağa. Kedilerin reisi bıyık altından gülerek, “Bütün sıkıntılarımızı birbirimize rahatça anlatabileceğimiz tek yer orası. Orada anlatılanları kimse de duyamaz da onun için,” sözleriyle cevaplamış. Navgirş Ağa’nın yüreğinde hiçbir kötülük bulunmadığından bu isteği de kabul etmiş. Navgirş Ağa fareleri, Reşbelek Ağa da bütün kedileri toplamış. Hep birlikte bir tandıra girmişler. Kediler tandırın çıkış yolunu kapatıvermiş bir anda. Reşbelek Ağa da kedilere buyruk vermiş: “Hepsini yiyin, hepsini. Hadi afiyet olsun!” Kediler farelere saldırarak hepsini yemişler. Bir tek fare yaralı olarak kurtulmuş. O da kendi kendisine, “Eski düşmandan dost olmaz,” diye söyleniyormuş boyna, “Düşman dost olmaz.”

Dipnotlar

1- Yezidilikte kutsal olarak kabul edilen tavuskuşu, Melekê Tawis adıyla anılmaktadır.

2- “Salih Ağa’nın Kızı Fatima” adıyla çevrilebilmesine rağmen, halk arasında bilinen orijinal adı tercih edildi.

3- Feqi (Fakih): Kürt medreselerinde dini eğitim alan öğrencilere verilen bir isimdir. Feqiler, ilimlerini artırmak, farklı âlimlerden ders almak için diyar diyar dolaşırlarmış.

4- Hikâyenin sonunda su ile konuşma bölümü, Feqiyê Teyran’ın “Ey Av û Av” adlı şiiriyle büyük benzerlikler taşımaktadır. Ancak halk arasında Feqiyê Teyran için anlatılan efsanede bu şiirin de kimi abartılar ile kullanılmış olmasından yola çıkılarak bu bölüm eklendi.