Kenan Güneş

MAMIKÊN ME

Lêkolîn- Berhevkarî

DOĞA BASIN YAYIN
Dağıtım Ticaret Limited Şirketi
Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul
T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87
www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın 530
Rêza Pirtûkên Kurdî 18
Mamikên Me: Kenan Güneş

Redaksîyon: İsmail Dindar
Wêneyê Bergê: Burhan Deniz
Amadekirina Bergê: Devrim Koçlan
Sêwirandina Epub: Stûdyo ya Sêwirandinê ya Papersense
© Evrensel Basım Yayın 2013

Çapa Yekem Gulan 2013 • Stembol

SIPASÎ: Di vê xebatê de, keda pir kesan heye. Ji Wanê dostên hêja Şuayp Orhan û Ebûbekir; ji navçeya Basa birêz Selîm Kalfa; ji Qereyaziyê mamoste Mahpûs; ji Cizîrê Kekê Dûndar û mamoste Eşref; ji Semsûrê mamoste Hecî Sağlık; ji Norşînê hevalê Zana; ji Qerecdaxê mamoste Remezan; ji Şernexê hevalê Şîrzat û sê xwendekarên hêja ên Lîseya Anadolûyê; ji Pîranê mamoste Ayhan û gelek hevalên din…..ji bo keda van hevalan gelekî sipas dikim.

MAMIK (TIŞTONEK-MESELOK-METELOK-TIŞTANOK)

Mamik, leyîstikeke hişmendî ye. Di vê leyîstikê de pirsîna tiştekî şênber an jî razber ya ku hinek taybetiyên wê hatine dayîn heye. Ev pirsîneke hengdar e. Kesê ku mamik jê tê pirsîn di demeke kin de bi kelecan hewl dide ku bersiv bide. Ji ber vê jî di hişê xwe de zanîna xwe û xeyalê xwe datîne ber hev û ji vana wêneyan çêdike. Bi vî awayî dixwaze zûka bersivekê çê ke. Dibe ku mirov di ber bersivdayinê de biweste, lê ev westîn kêf û zewqê dide mirov.

Derbarê mamikan de çend kesan nêrînên xwe wiha aniye ziman: Birêz Mihemed Elî¹, ji bo mamikan dibêje: “Tiştonek (mamik) cureyekî lîstik û pirsên devkî ye ku zîrekî û şarezayiya mirov pê tê pîvan”. Wêjevanê ewrûpî Friedreich ji bo mamikan viha gotiye: “Mamik, pêşkêşkirina tawlipancik (nerasterast) ya tiştekî nediyar e. Kesê ku mamikê dixwîne an jî guhdarî dike, bi hişê xwe hewl dide ku wê tiştê bibîne”. Wêjevanê bi navê Star vê dibêje: “Mamik leyistikeke hişmendî ye ku wesf û taybetiyên tiştekî bê ku eşkere bête gotin lê têgihiştina wê hesantir kirî radixe ber çavan”.

Mamik, berhemên wêjeya zarokan e. Gel, bi vê rêbazê xwestiye zarokên xwe ji aliyê hijmendî ve jîr bike û wan fêrî tiştên ku li derdora wan hene bike. Pirsîn û bersivdayina mamikan ji bo zarokan piranî weke pêşbaziyek e. Lewre zarok heta ku ji milê wî tê zîrekiya xwe nîşan dide û bi vî awayî xwe bi hevalên xwe re hevberî (muqayese) dike. Mamik, ji aliyê têkiliya ziman-zarok ve jî risteke pir giring digire ser xwe. Bi navbeynkariya mamikan zarok zimanê dayika xwe bi awayekî zelal û paqij dinase û fêr dibe. Li vir pêwîst e em vê jî bibêjin: Her çi qas mamik berhemên wêjeya zarokan be jî ne tenê jibo zarokan e. Bi taybetî di nava kurdan de kesên navser jî bi mamikan re eleqeder in.

Li ser rista mamikan hinek tiştên din jî tên gotin. Yek ji wan gotinan jî ev e: Tê angaşt kirin ku zemanê berê di pirsgirêkên civakê de mamikan ristekî çareseriya bêxwîn dileyist. Aliyên ku ji bo şer dihatan li hemberî hev bi pirsîna mamikan hêzên hev û din diceribandin. Di bersivdayinê de kîjan berek serkeftî bûya di şer de jî ew serkeftî dihata pejirandin. Bi vî awayî pirsgirêk bê xwînrijandin çareser dibû.

Mamik, hem li gor avabûna xwe hem jî li gor ahenga xwe dişibe helbestê. Lewre hinek caran weke cureyeke helbestê jî tê pejirandin.

Ji aliyê mijara xwe jî mamik pir dewlemend in û tu sînor jî ji xwe re qebûl nekiriye. Ol, civak, ajal, tiştên ku rojane tên bikaranîn, tiştên razber û şênber, xweza û hwd gelek tişt bûye mijar ji mamikan re. Hinek caran mijarên ku di nava civakê de qedexe ne jî hatiye bikaranîn.

Mamik, yek ji berhemên herî kevnare yên wêjeya devkî ya gelêrî ye. Mamik, di serî de her çi qas ji aliye kesekî ve hatibe çêkirin jî di nava demê de dibe berhemek gelêrî. Di nava gel de hê jî kesên ku mamikan çê dikin henin.

Mirov û jiyana mirov her dem diguhere, li gor pêdiviyê hinek tişt ji nava jiyana wî derdikevin, hinek tişt jî tevlî jiyana wî dibe. Li gor vê pergalê mamik jî an ji ziman derdikevin an jî tevlî ziman dibin.

Di nav kurdan de her herêm ji bo mamikê peyvekî cuda bi kar tîne. Li Botanê peyva “mamik”, li milê Serhedê “tiştonek”, li Semsûrê “tiştik”, li derdora Amedê “tiştanok” û li hinek deverên Pasûrê “meselok”, li milê Culemêrgê “metelok” û her wekî din li hinek deveran jî “têderxistinok” tê bikaranîn. Li gor ferhenga kurdî² li hinek deran jî “kelemamik, çistan, pêderxistinok, qinik û apik” tê bikaranîn. Di kurdiya dimilkî de, li Dêrsimê “çînorek” di dimilkiya li derdora Amedê de “çik çiko” û li gor ferhenga kirmanckî³ jî “çibenok û mertal” tê bikaranîn.

Li welatên din ên dinyayê ji bo mamikan navên tên bikaranîn wiha ne: Di zimanê ingilîzî de “riddle; word puzzle”, di fransizî de “devinette; énigme”, di almanî de “Rätsel”, di îspanî de “acertijo; crucigrama; eni”, di zimanê îtalî de “indovinello”, di zimanê erebî de “hezora”, di tirkî de “bilmece, mûamma” di farisî de “mûamma û çîstan”.

Mamik, li gor avabûnê (sazîbûnê) di esasê xwe de, ji sê beşan pêk tê. Ev her sê beşên hanê li hemû hereman bi heman şeklî tên bikaranîn. Ev beş wisa ne:

A- Beşa neqerat (dîsgotin): Her mamik bi beşa neqeratê dest pê dike û her herêm jî, bi neqerateke xwe ya taybet dest bi mamikan dikin. Li vir pêwist e em gotina xwe zelal bikin. Her çi qas em dibêjin “neqerat” jî, lê ew gotinên ku neqeratê pêk tînin li her herêmê kêm an ji zêde diguhere. Ev neqerat; li Anatolya navîn “Tiştakî min heye an jî Molko min tê...”, li Semsûrê “Tiştikî min heye”, li Dihê û Miksê “Mam(i)kê mino”, li Şirnexê “Mamkê minê mamanî”, li Qilabanê “mamgî minî mamanî”, li Amed, Batman û gelek deverên din jî “Tiştekî min heye” an jî “Tiştekî min heye tiştanî” û di kirmanckî de jî “Çîk esto” ye. Mînak:

“Mamkê mino

Mirîşka dirûnê

Radibe hêk nakê, çi ye?

(textik-kursî) Dihê

B- Beşa danasînê: Di vê beşê de taybetmendiyên tiştên ku werin pirsîn tête dayîn. Ev taybetmendî dibê ku şênber an jî razber ; hêsan an jî zehmet bin. Di vê beşê de carina peyvên bêwate jî ango peyvên li gor rêzbendê (qafiyeyê) li hev hatinê tê bikaranîn. Di van peyvan de pêwist e, mirov ne li wateyê, lê li ahengê binêre. Em dikarin bibêjin beşeke giring a mamikan bi vî awayî pêk tê. Mînak:

Hatim hêt û hêt

Min lê nêrî li min bû pêt?

(çiya) Dihê

Xişt û mişt

Çû dergehê rûnişt?

(milkis, melkes) Dihê

Hilkutî milkutî

Şêx Zeyneba dûv rûtî?

(mişk) Dihê

Hilindir milindir

kur ji bavê bilintir?

(ker û hêstir-agir û dûman) Pasûr

Zîq û zîq

Du ling û heşt çîq?

(cotyar û ga) Pasûr

Di vê beşê de taybetmendiyên têgeh, tişt an jî kesan bi hunera wêjeyî tête dayîn. Ev hunerên wêjeyî piranî îstîare, dirûvandin (teşbîh) û tenasûp (lihevî-peyvên bi hev re eleqeder) in. Mînak:

Qutiya silêmanî

Li ser xanî?

(jina bi zaro) Qereyazî

Di mînaka jor de zikê jina bizaro dirûvê “qutiya silamanî” dide. Li vir tişta ku dirûv dide (ê ku dişibe-benzeyen) “zikê jina bizaro” ye û di rêzikê de eşkere nehatiye bikaranîn. Tişta ku tê şibandinê (hatiye şibandin-kendisine benzetilen) “qutiya silêmanî” ye û di rêzikê de derbas dibe. Lewre hunera îstîare hatiye bikaranîn.

Koka wê di erdê de ye

Nava wê di dewar de ye

Serê wê di mirov de ye?

(genim) Farqîn

Di vê mînakê de em dibînin ku peyvên “kok, nav û ser” peyvên ku bi hev re eleqedar in hatiye bikaranîn. Ji ber vê jî di vê mînakê de hunera tenasûp heye.

C- Beşa pirsînê: Ev beş, beşa dawiyê ya tiştonekê ye. Mamik piranî bi pirsa “Çi ye?” bi dawî dibin. Mînak:

Mamikê mino

Pazê amo

Li devê çemo

Sibê rabû

Kit jê nemo, çi ye?

(stêrk) Wan

Hin caran jî mamik rasterast weke pirsekê ji rêzê tê pirsîn. Mînak:

Mamgî minî mamanî

Aşê dêm, çi ye?

(saet) Qilaban

Hinek mamik jî ji bo ku kesê ku mamik jê tê pirsîn têxe rewşeke zehmet de bi gotinênku bi xweşiya mirov neçin bi dawî dibe. Mînak:

Mangî minî mamanî

Kurtan e

Heçî nezan heywan e, çi ye?

(pir) Qilaban

Wek stêrkan diçirûske

Deriyê wê wek brûsk e

Rondik davê wek nîsk e

Li ser dileqe brû û bisk e

Kî ker nebe, wê naske, çi ye?

(çav)

Em dikarin bi çend awayan mamikan dabeş bikin:

1- Ji aliyê hejmara rêzikan (pêkhatinê-sazîbûnê?) ve

2- Ji aliyê pirsyarî ve

3- Ji aliyê aheng û qafiyê ve

1- Ji Aliyê Hejmara Rêzikan ve Mamik (Tiştonek): Ez ê vê beşê li gor hêjmara rêzikên ku mamik pêkaniye vebikolînim.Li gor vê:

a) Mamikên yek rêze: Ev cureya mamikan ji bilî rêzika neqeratê bi tenê ji yêk rêzikê pêk tê. Lewre taybetmendiyên tiştên ku tête pirsîn, pir naye dayîn. Ji ber ku ev mamik yekrêze ne piranî bê qafiye ne. Mînak:

Mamkê mino

Çûk firî sîtil li mila, çi ye?

(deravî-beravî) Dihê

Mamkê mino

Kêçê spîndarek rakir, çi ye?

(kuncî) Dihê

Tiştekî min heye

Çavê ga li kadînê. Çi ye?

(hîv, heyv) Pasûr

b) Mamikên du rêze : Ev cureya mamikan ji bilî neqeratê (dîsgotîn) ji du rêzikan pêk tê. Mînak:

Tiştekî min heye

War û war

Çar pê ne dewar, çi ye?

(dolap) Pasûr

Mamkê minê mamanî

Sîniya savarê

li ser guhê darê, çi ye?

(hinar) Şernex

c) Mamikên sê rêze: Ev cureya mamikan ji bilî neqeratê (dîsgotîn) ji sê rêzikan pêk tê. Mînak:

Mamkê minê mamanî

Serhilû ye ne mar e,

grêkodel e ne dar e,

giya dixwe ne dewar e. Çî ye?

(kûsî-şkêvlatûk) Gundikê melî

Tiştek heye

Vî alî dar e

Wî alî dar e

Di nav de sekî har e, çi ye?

(şûr) Pasûr

d) Mamikên çar rêze: Ev cureya mamikan ji bilî dîsgotînê ji çar rêzikan pêk tê.

Mînak:

Mamkê minê mamanî

Çil çîk in,

çil berçîk in

çil ode ne

çil kilîle ne. Çî ye? (pîvaz)

Gundikê Melî

e) Mamikên pênc û zêdetir rêze: Ev cureya mamikan ji bilî dîsgotînê ji pênc an jî ji zêdetir rêzikan pêk tê. Mînak:

Tiştekî min heye

Ji goşt û hestî ye

Pênc şax û bi destî ye

Sed û yek huner lê ye

Li heywana pê ye

De bêjin ev çi ye?

(tilî û dest)

Hêlo mêlo

Simbêl belo

Mîna kala

Xwe da pala

Şirqîn ketê

çû ezmana, çi ye?

(şilî-barîn) Qereyazî

2- Ji Aliye Pirsyariyê ve Mamik (Tiştonek): Di vê xalê de em ê li ser pirsyariya mamikan bisekinin. Li gor vê jî em dikarin mamikan wisa dabeş bikin:

a) Mamikên biyekpirsê: Di van mamikan de taybetmendiyên tên dayîn tevahî ji bona pirsa bi tenê tiştî ye. Mînak:

Mamkê mino

Kaloyek tê ji deştê

barê striyan li piştê, çi ye?

(Jûjî, jîjo)

Mamkê mino

Kaniya qinê qinê,

mîr û beg dest didinê, çi ye?

(Poz)

b) Mamikên bidupirsan: Di van mamikan de taybetmendiyên tên dayîn ji bona pirsîna du tiştan in. Mînak:

Mamkê mino

Ga orî

pişkul firî, çi ye?

(Tiving û gule)

Dema em li mînaka jor binêrin em dibînin ku teqîna tivingê şibandiye “orîna ga” û derketina guleyê jî şibandiye “firîna pişkulê”. Ji ber vê jî du pirs çê bûne.

Tiştekî min heye

Çi xaniyek damiştî,

bilbil tê de rûniştî, çi ye? (xanî: dev û bilbil: ziman)

Mamkê minê mamanî

Şil bike,

rep bike,

tê re bike. Çî ye?

(ta û derzî) Gundikê Melî

c) Mamikên bisêpirsan: Di van mamikan de taybetmendiya sê tiştên bi hev re têkildar tête dayîn û pirsîn. Divê bête zanîn dema pirsên mamikan zêde bibe zehmetiya wan jî ew qas zêde dibe. Lewre ev mamik li gor ên din piçekî zortir e. Mînak:

Tiştekî min heye

Bîr çermînî

Av axînî

Dewl darînî, çî ye?

(Bîr:kildank; av: kil; dewl: kilçov)

Parçekî nan da lawikê kumsor

Lawikê kumsor da rêza esker

Rêza esker avête çala g..?

(1.ziman; 2.diran; 3.mîde) Farqîn

d) Mamikên biçarpirsan: Di nav cureyên mamikan de mamikên herî zor, tevlîhev, tawlipancik, bedew û ciwan ev in. Mamik, piranî ji bo zarokan in, lê ev cûre ji bo mezinan e.

Neçandî li ser pişta nezayî

Nezayî li ser pişta nelebit

Nelepit li ser pişta netebit?

(neçandî: xwê,

nezayî: hêstir (qantir),

nelebit: pir,

netebit: av) Basa

Bi banî ketim du gulên geş,

Bi banî ketim du marê reş,

Bi banî ketim meydana xweş,

Bi banî ketim ev zala hûta?

(1.çav, 2.birî, 3.enî, 4.por)

Şîrînok li darînok,

Darînok li guhbelok,

Guhbelok bi rê ket,

Dunigo pê ket?

(Şîrînok: Dims.

Darînok: Pal.aqol

Guhbelok: Qantir (Hêstir)

Dunigo: Çerçî)

e) Mamikên hêjmarkî: Ev cureya mamikan bi leyîstina hejmaran pêk tê. Ev leyîstok, leyîstokeke gotinî ye. Dema ku ji mirov tê pirsîn, mirov bêbiryar dimîne ku ka çawa hesap bike û bersiv bide.

Neh mih(mî)

Deh Beran

Yazdeh şivan

Dozdeh kûçik

Eviya çend dike?

(dozdeh heb) Pasûr

Mamkê mino

Sê pênc panzde

û dido hivde

û sisê bîst?

Dike çend?

(bîst e)

Çar û çar û çardeh

Bîst û pênc û pazdeh

Hivdehê ku du hejdeh

Dike çi qasî?

(115)⁴

3- Ji Aliyê Aheng Û Rêzbendiyê (Qafiye) ve Mamik (Tiştonek): Weke tê zanîn mamik, berhemên wêjeya devkî ye û piranî xîtabê guh dike. Ji ber vê jî di mamikan de fonksiyona aheng û qafiyeyê pir giring e. Gava ku em li mamikan dinêrin em dibînin ku di piraniya wan de, di navbera rêzikan de qafiye heye.

Ji şekir şêrintir e,

ji hesin girantir e?

(xew)

Şem û şepal e

Serjêkirin betal e

Her sê dînan helal e?

(masî)

Kurê kerê

Çû ser bênderê

Kayê dixwê

Nadê kerê?

(mirovê kund û tima)

Di hinek mamikan de, di navbera rêzikan de qafiye tune ye. Dibe ku berê qafiya van jî hebû lê di nava demê de bi gotina çewt ji holê rabûbe. Mînak:

Sofîkî ûr pehn

Xwe diavêjê ser d...

te heta dibe sibeh?

(nivîn)

Ez çûm şikeftekê

Tê de mişt e kopalê kenêrê

(cureyeka dar)

Yek kêr nehat ez destê xwe bigrim?

(şîxê bizinê-qiloçê bizinê) Qilaban

Di mamikên yekrêze de qafiye nîn e. Mînak:

Mamkê mino

Kêçê spîndarek rakir?

(kuncî)

Mamkê mino

Çûk firî sîtil li mila?

(deravî)

Ji aliyê şematîk ve jî rêzikên mamikan wiha bi hev re qafiyê datînin:

Bazînê sitiyê ------x

Xwe avêt deviyê? ------x

Ji darê ye -------x

Ji berê ye -------x

Ji biznê ye? -------x

Serî reş e -------x

Binî reş e ------x

Destavêjim ------y

Berdavêje? ------x

Hem hema ----x

Ber çema ----x

Ne gur dixwê -----y

Ne diz dibê? -----y

(aş)

Hewa re difire -----x

Perê wê tune -----y

Dimîne (mîna-weke) şekir e -----x

Tama wê tune? -----y

(berf)

HINEK TAYBETMENDIYÊN MAMIKAN

1- Qafiye, wek tê zanîn bi adetî tê dawiya rêzika helbestê û di mamikan de jî ev taybetî wisa ye. Lê di hinek mamikan de em dibînin ku qafiye di serê rêzikê de jî heye. Mînak:

Yek Serî,

Yek pênc,

dudu tije,

Yek vala?

(Xwedê-nimêj-bihuşt û dojeh-dinya)

Bi banî ketim du gulên geş,

Bi banî ketim du marê reş,

Bi banî ketim meydana xweş,

Bi banî ketim ev zala hûta?

(1. çav, 2. brû, 3. enî, 4. por)

2- Hinek mamik bi gotinên xwe dişibin gotinên pêşiyan. Mînak:

Gayê zer li kû de were mexel

Salekî giya tê de heşîn nabe?

(agir) Basa

3- Hinek mamik dişibin pirsên mantiqî. Mînak:

Pênc bira ne

Birê mezin çar salî ye

Ê dû wî dihe salî ye

Birakî dû wî heşt salî ye

Ê dinê dû wî pênc salî ye

Terî (herî) dû giya (hemû) deh û sê salî ye, ev çi ye? (nimêj) Semsûr-Kolik

Sê tişt hatin ser pirê

Yek li pirê mêze dike

Dibîne û pêlê dike derbas dibe

Yek jî mêze dike

Dibîne û pêlê nake derbas dibe

Ê din jî ne dibîne ne jî pêlê dike

Lê derbas dibe. Ev çi ye?

(jineke bizaro û zarokek di hembêza wê de) Qereyazî

Qazî bi qîza xwe va

Mela bi jina xwe va

Çar sêv bi darê va,

her yek yekê jê dike,

yek dimîne pêva? Çawa?

(jina mele qîza qazî ye) Semsûr-Kolik

4- Dema em li mamikan mêze bikin em ê bibînin ku hinek mamik bi temamî herêmî ne, hinek jî ne herêmî ne ango herî kêm li çend devaran tê gotin. Lê zimanê ku di mamikan de hatiye bikaranîn piranî zimanê herêmî (devokî) ye. Ango bi awayekî zimanê devokî mohra xwe li mamikan daye. Mînak:

Du xwêkê min henin

İlleh li hev dinêrin?

(her du milên tifikê) Basa

Bapîrê min jêlil (ji hêl) tê

Piştîkî histirî li piştê?

(jijo) Şernex

Du heb gomê me

Li ser kutkî ye?

(çav û poz) Pasûr

Êvarê di ezmên de dirnî ye

Siwê radibim ku Kolik

5- Taybetiyeke din ya mamikan jî waryant (guharto) e. Wateya “waryant”ê guhertina li gor herêman e. Gotina mamikê, di nava demê de û di navbera herêman de diguhere. Ev guherîn (guhertin) carina bi lêzêdekirina gotinê, carina bi ketina gotinê, carina jî bi guherandina têgehan pêk tê. Dema ku em bi baldarî li mînakên jêr binêrin em ê van taybetmendiyan bibînin.

Kumikê xezalê

Ger bû newalê?

(teşî) Sûrgûcî

Kumê xezalê

Gêr bû newalê?

(botav-cureyeke giya ye) Ëlih

Kofiya xezalê

Kilîlî bû çû devê newalê?

(top) Pasûr

Kofiya xezalê

Gêr bû newalê?

(g... zarokan) Pasûr

Kofiya xezalê

Totî newalê?

(zîpik-teyrok) Qereyazî

Kofiya xezalê

Hol bû newalê?

(hîv-heyv) salnameya nçm’ê

Kofiya xezalê

Gêr bû newalê?

(sî) Pasûr

Kofiya xezalê

Tûtiya newalê?

(hîv-heyv) salnameya roj

6- Hinek mamik gotinên nexweş (çêr-dijûn-xeber) di hundirê xwe de dihewînin. Mînak:

Mamkê mino

Diya te her sibe destikek k... dişû?

(kevçik) Dihê

Mamê te mam êlek

Dest û tilî çerm êlek

Daxdane q... çêlek?

(beq) Basan

TIŞTONEK-MAMIK
(TÊDERXISTINOK-METELOK-MESELOK-ÇIK ÇIKO)

Mamkê mino/

Tiştekî min heye/

Mamgî minî mamanî/

........................... çi ye?

(Bersiv)

Aspaşîn

Hemû kullehên serî şîn?

(şixate-kîbrît) Qilaban

Apê sincik

bazda quncik?

(mişk)

Awayê max û holê

Zaran re wek malê

Kursî û mase li balê

Cihê fêrbûna salê!

(pol)

Apê min ê rû kur kirî,

Bi şev û rojê darve kirî?

(derî)

Apê minî ling dar

Çû ser dar,

Dar anî xwar?

(tevşo)

Mamgî minî mamanî

Aşê dêm, çi ye?

(saet) Qilaban

Atûrek (dürüm) du qûn?

(lox-banger) Semsûr-Kolik

Axûrekî min heye

Tijî gayê beşik e?

(dev û diran) Semsûr-Kolik

Alîkî reş e

Alîkî spî ye

Nava wê kun e?

(kezeb-cîger)

Ava banî

Di latê de danî?

(şironek-mezrîb)

Av dinyayê têr dike

Çi avê têr dike?

(tîna êvarê)

Aş aş

Çil feraş

Dido li pêş

Dido li paş?

(guhanê çêlekê) Norşîn-Bedlîs

Bazinê spî ye

Li bin devî ye?

(pîvok) Basan

Biharan bûk e,

Havînan sûk e;

Pehîzan pepûk e

(dara fêkî) Botan

Bazina elê

Avêt kelê?

(roj-tav) Qerecdax

Berelatek heye

Birek mih tê de ye

Seyekî sor devê wê de ye?

(dev, diran, ziman) Hezex

Bapîrê min jêlil (ji hêl) tê

Piştîkî histirî li piştê?

(jîjo) Şernex

Bazînê sitiyê

Xwe avêt deviyê?

(mar) Şernex

Belo rabî

Esker derbî?

(bizin) Şernex

Binî ax e,

Navê şax e,

Serî zêr e?

(genim)

Bizina hinar

Bazda zinar

Sî û sê gulî anî xar?

(dasa dara an jî jilet) Pasûr

Bi roj radize li ser piştê

Êvarê radibe dora teştê?

(rojî) Qereyazî

Bi şev û roj diçe

Lê naweste?

(av) Qereyazî

Bi şev bi roj mezin dibe

Damarê wî heye, xwîna wî tune ye?

(dara ku şîn dibe) Qereyazî

Bi roj bûk e

Bi şev pepûk e?

(dolaba nivîna-cîhnivîn) Pasûr

Bi roj xemilî

Bi şev kemilî?

(mavling-cihnivîn) Farqîn

Bi şev bela (belav) ye

Bi roj kela ye?

(kulîn-cîhnivîn) Mêrdîn

Bûk li sindoqê

Deng li zaboqê?

(radyo) Pasûr

Bûkek me heye

Xiftanê wê kesk e

Fîstanê wê sor e

Bişkovên wê reş e?

(zebeş) Qerecdax

Bazina xezalê

Gêr bû newalê?

(mar) Wan-Miks

Bê rih diçe

Rihan tîne?

(şeh û sipih) Wan-Miks

Bêbismillah ket ber dinana

Qêrîn kir erş û ezmana?

(nan) Basan

Bi pişt e û bê zik e,

Bi dest e, lê bê ling e.

Bi dev e bê didan e.

Bi çav e lê nabîne

(meşk)

Bi ro vedimire

Bi şev vêdikeve?

(istêrek-stêrk) Semsûr-Kolik

Bi şevê dibiriqê

Bi rojê nabiriqê?

(lambe)

Bi şev xûya ye

Bi roj winda ye?

(stêrk)Mêrdîn

Bi şev xatûn e

Bi roj qewraş e?

(sivnik-milkis)Hazro

Bi banî ketim du gulên geş,

Bi banî ketim du marê reş,

Bi banî ketim meydana xweş,

Bi banî ketim ev zala hûta?

(1.çav, 2.birî, 3.enî, 4.por)

Bêcan û bêruh e

Wek mirov diaxive?

(Televizyon)

Binî şîn e,

Serî spî ye

Û kulav zêrîn e?

(Nêrgiz)

Bi pel û strîn e,

Li ber dilê bilbil şêrîn e?

(Gul)

Bûxçika çekê mekê,

Ji Xwedê pê ve kes nikare vekê?

(jina bi hemil)

Bi qirik e, bê ziman e

Bi dev e, bê diran e

Dilorîne, ne însan e?

(bilûr)

Bin goşt e, ser mermer e

Li hemû dera xwedî mal e?

(kûsî)

Tiştekî min heye

Bi deha terim (derim) dudiya?

(dûtina bizinê) semsûr-kolik

Behra şîn e

Av tê nîne?

(Kevz-kez-yosun)

Bêrûh e

Rûha dibezîne?

(gû) Cizîrê

Bûço şîqin

Di hewşû kin?

(muj) Konya

Bîr çermînî

Av axînî

Dewl darînî?

(kildank, kilçov û kilçov)

Bêserî û bêling,

Di herike li bajar û gund?

(çem)

Bizina kejik

Li ser hejik?

(moza sor) Botan

Bûka mamosta

Ket desta

Ne da kesî ne berda?

(qup û çêçik)

Bi piyê xwe diçe mala xelkê

Bi piyê xelkê diçe mala xwe?

(mirî)

Bêdest û bêling e

Lê avjeniyê dike?

(masî)

Ber jor dibe vala dibe

Ber jêr dibe tije dibe?

(kum-kumik)

Binî ax e,

Dorê ax e

Birayê mîr e

Dorê stirî û şax e?

(hêjîr û sîsikên di nav de)

Bizir tenê yek

Jê sadir bû keriyek?

(kartol)

Bi kabê xwe

Avê vedixwe?

(kundir)

Bi behr e

Du xet lê hene

Yek jê sor e

Yek jê zer e?

(şemamok)

Bêkinc e

Pîna li xwe dike?

(sêla nên)

Bilbila rengî

Derdixe hezar dengî?

(radyo)

Bi pîrî ji diya xwe dibe?

(pembû)

Bêdev e

Lê sed diran e?

(şeh)

Baskê wî heye, çûk nîn e

Qiloçê (qoç) heye, Beran nîn e?

(mêş)

Bi roj razaye

Bi şev şîyar e?

(şevşevok)

Bîrek heye

Tê de du cure av heye?

(hêk)

Bizina reng hinar

Bazda çû zinar?

(sihorî-sivorî)

Bizina kal

Li ser kendal

Yah-yah dikime nayê xwar?

(heyv)

Bi destan dinivîsim

Bi çavan didim hev?

(xwendin û nivîsandin)

Binî hesin e

Ser dar e

Nava wî goşt e?

(hesp)

Bi roj dibetilê

Bi şev dixemilê?

(çira)

Bi şev date

Bi roj hilte?

(nivîn)

Bêdev e, bêdiran e

Bêkinc e, tev eyar e

Li dawetê li dar e?

(def)

Bav ciwan e

Law extiyar e?

(agir û dû)

Bi mino

Û ne ji mino?

(siya mirov)

Bav şeş mehî

Law diçe bazarê?

(xiyar)

Bi şev bi roj dixebite mînanî bûk e

Ji eynikê rindtir e?

(kutan-gêsin) Qereyazî

Ciya (diya) te çêdike

Bavê te tê re dike?

(gore) Şernex

Ciwan e lê serboz e

Her dem dora wî toz e?

(Aşyan-aşvan) Botan

Camiya kurtisandî⁵

Li ser xaniya reqisandî?

(zîpik) Qereyazî

Cêwî ne li kêlek in

Ne goşt in, lê nermik in

Dengan kom dikin

Ev çi ye, de fêm bikin!

(guh)

Cot dike ne ga ye,

xwarinê dixwe, birçî nabe?

(traktor)

Cîhana reş û tarî, 

Tê de dijîn zehf zebanî?

(Pest û Zilm)

Canê wê goşt e

Kincê wê strî ye?

(jûjî)

Can, li bêcanê siwar bûn

Can û bêcan tev bêîmanê siwar bûn?

(1. rêwî, 2. keştî, 3. av)

Cot bira ne

Du diran e?

(meqes)

Çavspîko

Li nav devîko?

(pîvikt-pîvok) Hezex

Çar tajî

Çar kulav

Ji vir hetanî bexda?

(berf) Qereyazî

Çar bira berdin hev

Tucarî nagihin hev?

(çirik-çirçirik-makîneya pembû) Dihê

Çar pê ye, ne li ser rê ye

Bi bar e, ne dewar e?

(malnivînk) Êlih

Çar ningo bi rê ket

Ting û vingo bi dorê ket?

(ker û mêş) Mêrdîn

Çarê çêkê

Heştê mêkê?

(dêlik) Qereyazî

Çûme camiyê

Min derî vekir tijî ayetê kursiyê?

(dev û diran) Qereyazî

Çem û çem

Teşika ‘ecem(fars)?

(mar) Hazro

Çem çeq e

Hezar weşî?

(dûvê hesp) Norşîn-Bedlîs

Çeqmeq e

Teq û req e

Heçî nizanibe ehmeq e?

(çeqandina tiliyan) Hezex

Çû tirne eyar heye

Çi pût (pirç) ne (tune)?

(beq) Qilaban

Çil derzî

Çil û çar derzî

Qula derziyê de bezî?

(ta) Wan-Şax

Çil mêvanê şûştî

Li ba hev rûniştî?

(neftik-kibrît) Wan-Şax

Çindik çindik,

Bazda quncik,

Bê dil û bê gurçik?

(Kêç) Pasûr

Çindik çindik

Bazda çû quncik?

(mişk)

Çi qas bixwe

Têr nabe?

(agir)

Çar pê ye

Li serê xani digere ?

(text)

Çûme çolê çolbeyarkî,

Heft dûv li pey berankî?

(Lema Zebeşan)

Çi xaniyek damiştî,

Bilbil tê de rûniştî?

(dev û ziman)

Çav tune lê dimeşe

Ling tune lê şop dihêle?

(derzî)

Ço kero,

Hevsar zero,

Li dû min wero?

(pangor-banger)

Şerbikê pîrê,

Çû binê bîrê?

(dewl)

Çûme êş,

Ecêbek hate pêş,

Bi çar lingan bû

Ji xeynî yê pêş?

(kêvjal)

Çiyayê bêkevir,

Derya ya bê av,

Daristana bê dar,

Bajarê bê mirov?

(nexşe)

Çalika qutik tije av?

(çira)

Çil çît in

Çil ber çît in

Çil ode ne

Çil zêde ne?

(Qur’an) Basan

Çil çîk in,

Çil berçîk in

Çil ode ne

Çil kilîle ne. Çî ye?

(pîvaz) Gundikê Melî Şernex

Çînî çînî hezar çînî

Meriv dixwînim hilçinî?

(kitêw-pirtûk)

Çermê gayî

Li ser avê nayî

Ne nimhayî?

(sêl-sêlik) Qilaban

Çavê ga li kadînê, çi ye?

(hîv) Pasûr

Çil heb hûrî

Di binê melezkî de?

(hinar) Pasûr

Çûm nava delê

Ez geriyam negeriyam

Min şivekî rast nedît?

(mar) Farqîn

Çûm nava dehlekî

Hat xişîna marekî?

(tiving) Pasûr

Çeqmeq e

Leq û peq e

Heçî ku destê xwe bidê wê

ehmeq e

(dûpiştik) Dihê

Çentê mistî⁶

Hilawistî?

(ûşûyê-weşî- tirî) Dihê

Çiyayê me reng û reng e

Dayê rabe dereng e?

(banga sibehî) Basan

Çûm newalekî

Hat nal nala birîndarekî?

(bivir) Basan

Mamkê mino

Çûk firî sîtil li mila?

(deravî, Beravî) Dihê

Çûm û çûm du rêz mirarî ye

Çûm û çûm du gulê geş e

Çûm û çûm çirayê geş e

Çûm û çûm dahlekî reş e?

(1: diran, 2. difin, 3. çav, 4. por)

Çar çarox

Bîst û çar bendeçarox?

(nal û bizmar)

Çûm şer diyarekî

Min dest pê kir karekî

Beqek di devê marekî?

(melhêb)

Çermê mirî

Dev vekirî?

(meşk)

Çîz û vîz Evdilezîz

Hate malê bû qîz?

(name)

Çûm odekî çil tax

Çil miştax

Çil ortax?

(hinar)

Çîz dikim, diçikînim

Li dîwêr dialiqînim?

(derzîdank)

Çar bira nin

Her çar jî di xetekî de cot dikin?

(şîşikên goreyê)

Çav zero,

Simbêl belo

Li ser dîwarê hembero?

(kund)

Çêlek li hundir dize

Golik li banî direqise?

(agir û dû)

Çûme ser çiyayekî

Pey min dikeve qulekî?

(pêlav)

Çira çuyîne li ser conî

Ez dibînim tu nabînî?

(çav) Qereyazî

Dara ji nav daran

Jê tê dengê birîndaran?

(gurbika mêşên hingivî) Qilaban

Davê paniyê

Poz hildide?

(lambe an jî tir û fis) Qereyazî

Datînim digirî

Hildidim digirî

Çawa dikim digirî?

(zengil) Qereyazî

Didoyê nêkê

Çarê çêkê

Heştê zeynetirekê

Kîjanî ji xwe re hiltînî?

(gihanê pez, çêlek û dêlikê) Norşîn-Bedlîs

Darîno

Guh belîno

Guh belîno bi rê ket

Pê pehno bi pey ket?

(cemdan, ker û mirov) Hazro

Dest dêxim qunê

Dev ji hev vedibê?

(meqes) Dihê

Dargê du ta

Te li xwe kuta?

(pantor-şal) Qilaban

Dîzika daniya

Li ser xaniya?

(mirîşka kurk-qup) Qereyazî

Diya te di nava gund de diçe

Çil boxe li pê ne?

(guliyê porê) Qereyazî

Du bira bi hev re

Tîr diavêne avê?

(guhanê pez) Norşîn-Bedlîs

Dikutim bizmarekî

Deng diçe hezarekî?

(tifing) wan-Miks

Diçim naçim dirêj e

Dişûm naşûm qirêj e?

(rê) Wan-Miks

Mamkê minê mamanî

Du stûn gulte

Dan ber şaş û perên bavê te

Her bî cîzvîza diya te?

(aş) Qilaban

Dixwe û dixwe narî?

(meqes) Mêrdîn

Derî navika da(diya) te

Gû di nav rihêt bavî te?

(duhnê meşkê-nivîşik) Qilaban

Diya te dibê: çirr

Bavê te dibê: zirr?

(derî) Qilaban

Delala malê

Û xisara salê?

(beran)

Dernakeve ji mal e

Hem ciwan e hem kal e

Geh şûr e geh mertal e

Hem neyar e, hem ji heval e

Geh şîrîn e geh tahl e?

(ziman)

Deng tê ji ezmanan,

Qîjîn dikeve newalan?

(Birûsk)

Dengbêjekî deng zelal e,

Ji qewmê xwe re neyar e?

(Kew)

Dirêj e ne mar e,

Kej û hît e ne kar e,

Serî hişk e ji dar e?

(werîs û heçî) Botan

Diya te her sibeh

Qunekî tazî deynê ser milê xwe?

(cêrik) Dihê

Di avê de pêlewan e,

Li bejayê bê can e?

(masî)

Deve merixî

zincîr li dorê çerixî?

(Deve: Kundir; Zincîr: Lem)

Dor dar

Qul hezar?

(moxil-bêjîng)

Dixwîne ne mela ye

Ne aşiq e, ne xwenda ye

Dijminê qewmê xwe ye?

(kew)

Dibezim dibezim

Lê nagihim?

(av) Basan

Diçim gav û gav

Ewê min dixist(dixwest?) nav?

(xwendinahî) Basan

Dixwîne fihêt (fedî) nake

Eşkere malê çênake?

(kew) Basan

Dikim nakim zûwa nake

Ez lê nenêrim feyde nake?

(av) Basan

Digerê war û war

Li ser cihê xwe dike hawar?

(mar) Basan

Diçim war û war

Ketim derdek evîndar?

(dergûşa dadê) Basan

Din li dinê ket

Piyana şamî li erdê ket?

(top) Cizîrê

Diçim diçim

Li pey min tê?

(sêhik-sî) Basan

Diçim nava dehlekî

Tê çêrîna marekî?

(bilûr) Hazro

Diçim nava dehlekî

Tev şivê rast in?

(şeh) Hazro

Diçim nava dehlê

Tev xwar(xwehr) in?

(qiloçê bizinê) Hazro

Dîkek li ser darê

Hêkek jî li wa serê

Milek darê av e

Milek giya ye

Hêk kî alî de bikeve naşiket?

(dîk hêk nake) Cizîrê

Dîzika mîra şkest

Deng li dinê ket?

(birîsk-birûsk) Dihê

Mamkê mino

Diya te her sibe destikek k.r dişû?

(kevçik) Dihê

Dara li nav dara

Xemilandî ji gihara?

(tihok-taw) Pasûr

Devê wê qasê devê te

Gûyê wê li devê bavê te?

(dewkil-meşk) Pasûr

Distar li ser distarê

Deng li erşê Xudanê?

(ewr û esman) Pasûr

Dîzika⁷ daniya

Li serê baniya?

(stêrk) Pasûr

Du rêşiyên badayî,

Li bepal girêdayî?

(Simbêl)

Du heb gomê me

Li ser kutkî ye?

(çav û poz) Pasûr

Dido li pêşiyê

Dido li paşiyê

Bê ling e

Dertê dikeve hewşê?

(guhanê çêlekan) Qereyazî

Du ning bi rê ket

Çar ning pê ket

Çîz û vîzo bi dorê ket?

(çerçî, hestir, zarok) Qerecdax

Du golên reş û hişîn,

Li ser bejna şan û şîn?

(Çav)

Du xwêhikê(xwîşk) min henin

İlleh (Her dem) li hev dinêrin?

(her du milên tifikê) Basan

Du qulikê roviya

Du çirê nebiya

Aşekî xirabe ber geriya?

(1.poz, 2.çav, 3.dev) Qerecdax

Du guniyê tehtê ve

Dilê dayikan pê ve?

(çiçik-memik) Basan

Du kaniyên tehtê ve

Rizqê dinê tê de?

(çiçik)

Du xwişk in

Ji hev bawer nakin?

(çav)

Du marên reş

Du gulên geş?

(çav û birî)

Du pencerên bêderî

Bi şev girtî, bi roj vekirî?

(çav)

Du heb sêvên gilover,

li ser sîngê sor û zer?

(memik, bistan)

Du rîsê giya

Li pişta çiya?

(kezî) Farqîn

Dêra Zaferan e

Nivîs hûr e wek Kur’an e

Yekî nizanibe ker û heywan e?

(zêr) Qerecdax

Fir dide baskê wê tune

Datîne lingê wê tune

Şîr dide gihanê wê tune?

(kerengzer) Qereyazî

Deve tev bêr (bar)

Narê êxûr?

(kevçîk) Semsûr-Kolik

Der tê diwara

Lê dixin bizmara

Dengê wê diçe erş û ela?

(birûsk) Qereyazî

Di dinyayê de

Çi şêrîn e

Çi bi bîhn e

Çi bi qûwet e?

(1. evîn-eşq, 2. nanê tenûrê ê taze, 3. hesp) Qereyazî

Dar e

Li ser darê hinar e,

Li ser hinarê kopal e,

Li ser kopêl rist e,

Liser ristê kulmist e?

(teşî)

Destekî çermîn e,

Bi(bê?) damar e,

Bê xwîn e?

(lepik)

Dara silîva

Sisê li sihê dido li tava?

(mêj-nimêj) Dihê

Darê hişkê gûz,

Dertîne dengê bi bandor û zîz?

(bilûr)

Darînî ye

Mûyînî ye

Hasinî ye?

(mêzîn-şehîn û weqî)

Dimeşe bêling e

Çerm heye, mû tune ye?

(mar)

Dotil e,

Ne satil e

Çar çembil e?

(kûsî)

Diçim û diçim du parçe sêv

Diçim û diçim du qulên rovî

Diçim û diçim du rêz morî

Diçim û diçim du çirayên nebî

Diçim û diçim du marên reş

Diçim û diçim meydanek xweş

Diçim û diçim dêla huta?

(lim-poz-çav-bihr-enî-por) Farqîn

Di rêzekê de keriyeke pez

Tim û tim dikin lez?

(mûristan-gêrik)

Dere şop nîne

Tê toz nîne?

(masî)

Dere (diçe) qula xwe ne mar e

Bi pûrt e ne kar e?

(rûvî) Mêrdîn

Serî ferş e

Binî goşt e?

(tilî)

Dide hev çeleng û xebatkar e

Lê ne parsek ne jî cotyar e?

(mûristan)

Dergûşa siltanî

Kes pê nizanî?

(zikê dê) Mêrdîn

Dar û du ben

Heçî bikeviyê bû reben?

(qefesa kew)

Tiştekî min heye

Dikeve avê şil nabe?

(sî)

Di zeviyê de nasekine

Li bazarê nayê firotin

Ji şekir şêrîntir e?

(xew)

Di dev re dixwe

Di dev re derdixe?

(tenûr)

Dirêj enirî

Fişqî jê firî?

(tiving) Botan

Tiştekî min heye

Dixwe lê narî?

(qirnî-kirnî)

Diçîze, namîze

Ji min derket, kete te?

(deng)

Diçize

Lê nabihîze?

(hêk)

Dîwana tarî

Û ronî?

(şev û roj)

Darek

Duwazdeh şax û sî çêlik?

(sal, meh, roj)

Digere digere rêç tune

Difetile difetile toz û dûman tune?

(saet)

Deştekî çermî

Li binî du çirên ronî?

(enî û çav)

Dirêj e dirêj

Heya mala derwêş?

(hûr û rûvî)

Di agir de naşewite

Di avê de şîn nabe?

(roj-tav)

Der û hundur agir e

Yek zûwa yek şil e?

(dinya)

Dixwe, naxwe

Têr nabe?

(dev)

Desteke reş tije çirîsk

Ne agir lê heye ne xwelî?

(ezman û stêrk)

Delala dê ye

Li ber sêlê ye?

(keç-qîz)

Tiştekî min heye

Dox (dûv) dirêj e, naçe tûr?

(miqilk-meqilk)

Di jêr de dixwe

Di jor de diavêje?

(tiving)

Difire bêçeng e

Geza dide bê diran e?

(keremper-kerengper-kelemper)

Mamikên min û maman e

Deng tê denganek tê

Diçe ser serê dara û tê

Diçe binê behran û tê?

(mêşa hingiv)

Diavêjim tencerê(quçxanê) naşike

Diavêjim pencerê dişike?

(kutilk) Farqîn

Dibêjim were were, nayê

Dibêjim newe, tê?

(lêv)

Dirêj e spîndar e

Di ser de rist e

Di bin de mist e?

(teşî)

Dersoka mermerî

Tijî sêvêd heyderî?

(esman û stêrk)

Dîkek e dîkvanek e

Çar mî ne, beranek e?

(dest û tilî)

Dengê ji devê te tê çi ye?

(axaftin-şûrkirin) Kolik-Semsûr

Erebê dohn(rûn) dayî

Xwe li diya te dayî?

(meşk) Basan

Ez çûm êş e (aş)

Kelaşek li êş e

Heft linga dide pêş e?

(kêvjal) Botan

Elo di gelî de

Fotir di serî de

(karî-kidadik-karûk) Arçak-Wan

Ez çûm nêv garankê

Çêleka kiçik heft çerm e?

(pîvaz) Cizîrê

Ez çûm aşkî, aş dêm e

Min got: aşo tu çi aş î

Aşî got: ez hesebdarê dinê me?

(demjimêr) Cizîrê

Em çûyîn bêriyê

Ma anî tejî têrê?

(şîr) Cizîrê

Em çûyin ber pezî

Me anî tiştek zêdeyî?

(berx) Cizîrê

Ez çûm serê milê

Tiştek bi min re diştexilê?

(name) Basan

Ez dinêrim amê te

Nayê dengê mamê te?

(dîkê serjêkirî) Basan

Ez hatim min tu xwestî

Derketim bi dilek şkestî?

(cenaze) Basan

Ez çûm nizarkî

Hat nalnala birîndarkî?

(mêşa hingiv) Cizîrê

Ez dihilînim wek gakî ye

Ez dideynim wek çiyakî ye?

(kon) Cizîrê

Mamkê mino mamanî

Ez li hire deynime

Ew li wê dera he hişîn dibe?

(xiyar) Cizîrê

Ez çûm ser zinarekî

Tiliya min ket qulekî

Dengê min çû hezarekî

(tiving)

Ez çûm dîwara

Ningê min ket eyara?

(gîzme-cezme-çîzme) Qereyazî

Ew di hundirê malê de

Mal di hundirê wê de?

(eyne) Pasûr

Ez çûm serê milekê

Hemü bûkê salekê?

(rêwas-riwês) Qilaban

Ez hespê xwe dibim avê

Hesp avê venaxwê

Kapê wî avê vedixwe?

(lambeya xazê) Wan-Şax

Ez çûm Gite

Min anî stûna du gulte

Min êxist nêvrana bavê te

Bî çirçira diya te?

(meqes) Cizîrê

Ez diçim ew diçe

Ez disekinim ew diçe?

(zeman-dem) Qilaban

Eywana şûştî mûştî

Bûkek tê de rûniştî?

(lambe) Pasûr

Ez girêdidim baz dide

Ez vedikim nare?

(sol-çarox) Mêrdîn-Stewrê

Ew diçe hundur,

Gewde dimîne li derve dûr?

(kevçî)

Ez çûm ser ban(e)kî

Lê dinêrim hemû bûkê sal(e)kî?

(kulîlkên hinarê) Dihê

Ezmanê darîn e,

Berfê dibarîne?

(moxil)

Eyar heye, mû tune,

Xwe digivêşe g.. tune?

(beq)

Ez ji tehtê de diavêjim naşikê

Ez diavêjim kulekukê de dişikê?

(kizwan-kewzan) Gundikê Melî

Ewrekî piçûk

Dibarîne berfa pûk?

(moxil)

Ez hatim ji ha ve

Min ecêbek dît bi çav e

Sîtilek li ser e, agir av e?

(aş)

Ez xwedî dikim

Ew dixemilîne?

(çîçek)

Ez miyê naxwim

Berxê dixwîm?

(goz)

Ez radizim

Ew ranazê?

(dil)

Ez derketim dîwarkî

Min kutiya bizmarkî

Deng çû hezarkî?

(birûsk- ewr) Qereyazî

Eskerê te li ser e

Bajarê te li ser e

Û aliyek şol, aliyek berî ye?

(erd)

Ew ji malê derdikeve

Mal jî ji wê derdikeve?

(hêk)

Eva deva hanê nakeve hundir

Serê wê jêke bila bikeve hundir?

(sîwan-şemsiye) Qereyazî

Êvarê di ezmên de dirnî ye

Siwê radibim ku tune ye?

(stêrek) Semsûr-Kolik

Êr(ar) berdî kadînê, ka dişewite

Kadîn naşewite?

(qelûn) Semsûr-Kolik

Feqê me xwe boyax dide

Gava vedibe spî dibe?

(pirteqal) Basan

Mamkê minê mamanî

Ferxî sax mak mirî?

(mazî) Şernex

Fetla giya

Li pişta çiya?

(keziya qîza) Pasûr

Fêkiyên wê xelk dibe

Pelên wê ba dibe?

(dara fêkî)

Firt fiyo

Li nav deriyo?

(qîvar-kakbîrik-karok)

Fincan dor bi deq

Heya Şam û şerq?

(roj û heyv)

Gava têr dixwe şa dibe

Mû dest didiyê radibe?

(erebe-seyare) Basan

Gava min danî ava kir

Gava min rakir xirab kir?

(mehfûr-xalî) Basan

Gava mû dibîne diherike

Gava mû nebîne dihetike?

(çav) Basan

Gava min dît, min ava kir

Pişt da min, xwe winda kir?

(ronahî) Basan

Gava dixwaze heviyê

Gava naxwaze dikeve bin deviyê?

(beru-berû) Basan

Gava digerê mû⁸ dibêje yê dinyayê hew bikê

Ji bo parîkî xwe diavêjê şewkê?

(masî) Basan

Gayê zer li kû de were mexel

Salekî giya tê de heşîn nabe?

(agir) Basan

Gayê kejo

Di hewa re diajo?

(teyare-balefir)-Wan-Miks

Gayê beş,

Dendik reş,

Tam xweş,

Tê hûrkirin beş bi beş?

(zebeş)

Gava avê vedixwe

Kab diwerime?

(qeysî)

Gayê sorî serberdayî

Di gelî de berdayî?

(ziman)

Ga mexel dibe

Gayê dorê zer dibe?

(zilfet: Xwarinek)

Ga dadikim

Dûv jê dikim?

(mehûj, mewîj) Dihê

Gayê sor

Bin erdê de dike or or?

(silk, silq) Dihê

Gedekî min heye

Her sibe destê min dişû?

(misîn) Mêrdîn

Guhê mişk

Tijî rişk?

(hêjir) Qilaban

Guhê wê badidim

Zimanê wê der tê?

(fitîla lambeyê) Qereyazî

Goma bavê min li ser stûnekî?

(karûk-kidadik-feqîroşk) Pasûr

Giya dixwe ne golik e

Hêk dike ne tûtik e?

(kûsî) Pasûr

Golikê min heye

Dibim ser avê, av venaxwe

Kapikê wî vedixwe?

(lemê kundir) Pasûr

Golika sor

Çêleka reş dibalize (dialîsê)?

(agir û beroş) Farqîn

Golika Hekariya

Ket nav zadê Berwariya

Golik bêhestî

Genim bêbistî?

(golik: spêh; genim: por, gevî) Dihê

Gayê dilo

heftê çilo

(pîvaz)

Guloka mû,

li çiyê werbû?

(mij)

Gurza dara

Li wan nizara?

(dûvê mehînê) Basan

Gloka mû bi havodo?

(xortim) Konya

Gayê zexel

Li pêşiya malan li mexel?

(kundir)

Goka min a sor,

Tê de henin heft çermên spî

Dor bi dor?

(pîvaz)

Girêdidim diçe

Vedikim naçe?

(pêlav) Dihê

Goleke şîn e,

Tije çirayên rengîn e?

(derya)

Gur e,

Mirov dikare bigre?

(wêneyê gur)

Gulover e ne gok e

Serî sor e ne sêv e

Hundirê wê spî ye ne penêr e

Teriya wî heye ne mişk e?

(tivir)

Goma bavê te tijî pez e

Stûna rast tê de dirêj e?

(moristank-kunmêwî) Qereyazî

Girêka kofiyan

Mêrê horiyan?

(spî)

Guloka mû

Li serê diyaran belav bû?

(hesp û zengû)

Guleka dezî

Bi diyar ve bezî?

(kewsûsik)

Tiştekî min heye

Gûyê wê dermanê nexweşan e?

(mêşa hingiv)

Girêka bizmaran e

Li pişta malan e

Ji bo car û baran e?

(hinar)

Guhbelo bi rê ket

Gulovero bi ser ket

Xeftanzerê bi pey ket?

(1. ker, 2. barê tirî, 3. moz)

Giloka reş

Avêt pişta heft çiya?

(şev)

Girek di pêş de

Du qul tê de?

(poz)

Goştê wê heram e

Şîrê wê helal e?

(mêşa hingiv)

Gurî ket nav firaqê

Min berdayê bi şîrmaqê?

(sabûn)

Gir dixwe

Hûr diavêje?

(patos)

Gulek derketiye ji qudretê

Hem li dinê kêrî me tê hem jî axiretê?

(pembû)

Hatim hêt û hêt

Min lê nêrî li min bî pêt?

(çiya) Basan

Hiltîto miltîto

Şêx Silêmanokê dûv rûto?

(Majmajînatik-marmarîjatik-marmarîşik) Botan

Hewa re difire

Perê wê tune

Dimîne (mîna-weke) şekir e

Tama wê tune?

(berf) Basan

Hem gelgel e

Hem helhel e

Hem jî qewet e

Na werger e?

(hirç) Cizîrê

Hem ew avis e

Hem jî ca(h)niyê di zikê wê de avis e?

(qeysî-mişmişk) Qereyazî

Ha ha dikim

Tip tip dikim

Sê hezaran tevilhev dikim?

(mêwî-morî) Wan-Şax

Heft apê min li deştê

Her yek sêlek li ser piştê?

(şewqa heft gûşe) Qereyazî

Hilistan milistan

Keça mîrê gulistan

Ne memike ne pizdan?

(mêkew-sepet) Colemêrg

Hilhil rabû

Qijik li dorê şabû?

(tenûr) Qereyazî

Hesenê meman

Pez bir çeman

Sibê rabû

Yek jê neman?

(stêrk) Qilaban

Heftê heştê gêzekê

Çarê çermê çêlekê

Dido belê kutekê?

(çîçîk-guhan) Pasûr

Hemzeko

Pişt venako?

(sivnik) Êlih

Heft sala di bin erdê de

Û heft salên din di avê de bimîne tiştek pê naye?

(zêr) Qereyazî

Heft zift

Heft zir zift

Heft degene

Û heft megene?

(kûtan-gêsîn) Qereyazî

Heft tas di taseke de, çi ye?

(pîvaz)

Heft belendîrê tek tekê

Ji vir heya mekkê

Guhanê xwe dike û nazê?

(qîz) Dêrîk

Hildidim digirî,

Datînim aşt(haş) dibe?

(Zengil)

Her roj diçe dibistanê,

Lê tiştek nizane?

(çente)

Helheliko melmeliko

Simbêl tûjo guh beliko?

(mişk)

Helhela simbêl bela

Li ser taq û du kela?

(pisîng)

Helheloko, melmeloko

Terîsorko, guhbelko?

(kîroşk)

Hêşin e

Kilîta wî hesin e?

(zebeş)

Hespê boz

Meydanê dike toz?

(mehtik-dergûş) Qilaban

Hespê boz

Kir toz?

(aş) Cizîrê

Hespê boz

Afirê quloz

Pêbendê lê

Çiftan diavê

Sor dixwe, spî diavê?

(aş)

Hespê boz e

Rişme li poz e?

(derzî û ta)

Hespê qeleng

Û du ling?

(mehdik-derguş) Qilaban

Hilindir milindir

kur ji bavê bilintir?

(ker û hêstir an jî agir û dûman) Pasûr

Hilindir milindir

Kur ji bavê bilintir?

(rêwas) Wan-Miks

Hilindir milindir

Kur ji bavê bilintir?

(dire-garis) Dihê

Hîva li kadînê?

(çavê ga) Pasûr

Hê dikim

Boçê ber de jê dikim?

(mewîj) Qerecdax

Tiştekê min heye

Heya hundirê wê tijê goşt nekim naçe?

(pêlav) Farqîn

Heft qet e

Heft boqat e

Heft ode ye

Heft mizgeft e?

(kelem) Qereyazî

Him rast e

Him derew e

Him ferz e

Him sinet e?

(şeytan pêkenî-cinabetî) Semsûr-Kolik

Hespa şê

Reviya gomê?

(kêç) Qerecdax

Hespa çê

Bazda hewşê?

(şironek, şirik)

Hespê şê

Zincîr li pê?

(sol)

Hespê şê

Zincîr li pê?

(zebeş)

Hespê şevê

Bazda hewşê?

(kêç) Qereyazî

Hespeke çê ye

Qeyd û zincîr li pê ye

Hin jî şervanekî çê ye?

(zebeş)

Hêlo mêlo

Simbêl belo

Mîna kala

Xwe da pala

Şirqîn ketê

çû ezmana?

(şilî-barîn) Qereyazî

Tiştek heye

Her tişt tê re derbas dibe?

(pênûs) Qereyazî

Hum Humme

diwar summe?

(dû û berxweliya sobe)

Hinî minî

Li binê gûnî?

(hêlîn) Wan-Şax

Hingî tiliyeke ye

Yep xaniyeke ye?

(çira) Wan-Miks

Hêstira xiro

Banê giro?

(pir) Cizîrê

Her sihar diya te

Pînekî dibe q.na xwe?

(nan û sêl) Cizîrê

Mamgê mino mamanî

Hêlik reş û mêrganî?

(k... kerê) Cizîrê

Heba noka bi derzî,

Mar ji ber dibezî?

(jûjî)

Her her dîwar

Berber dîwar,

Xanim yek e,

Carî hezar?

(Hîv û Stêrk)

Heft qul û qultînik li ser?

(serî)

Haniya maniya

Ferşê di devê kaniya

Rê nade karwaniya?

(cemed) Norşîn-Bedlîs

Himber sima gakê

Hinek bajarkê?

(kunmêvî) Cizîrê

Heft tir kir

Hêjî difna wê xwar?

(nok) Cizîrê

Himber tilîkê

Tejî mezelkê?

(çira) Cizîrê

Hezar û hef sed mirov

Nêva nivînekê de ne?

(hezar û hef sed e) Cizîrê

Hilkutî milkutî

Şêx Zeyneba dûv rûtî?

(mişk) Dihê

Hilûse wey ava pêlê

Gava mû radihêjiyê jê tê dengê têlê?

(saz) Basan

Has hasincî

Paşayek rabû bi dozdeh cindî?

(qup û çûçik)

Hevsar zer e

Li dû min were

Ne ker e

Ne manker e?

(teşî)

Her gemo,

Mer gemo

Bi şev û roj li ber çemo?

(sîtil)

Her sal dirêj dibe

Û salê carekî xwe dixemilîne?

(dar)

Hesp diçe

Zîn nameşe?

(av û pir)

Hêdî hêdî mezin dibe

Hêdî hêdî biçûk dibe?

(hîv)

Hundur goşt e

Derve hestî ye?

(kûsî)

Heta êvarê axê li serê xwe dike

Lê dîsa jî ji berê paqijtir e?

(gêsin)

Hêsin û bizin

Quretiya mezin

Bi hevre dibezin?

(îskapet-qundire-pêlav) Norşîn-Bedlîs

Hilerim bilerim

Şeş pî û du ser im?

(mêzîn)

Hûno mûno

Du qûno?

(gûndor-banger) Mêrdîn

Heft deriyê wê heye

Û gelek azamet e?

(serî)

Heta ku nemire

Pişta xwe venake?

(manûse)

Her her dîwar

Mermer dîwar

Li her odeke yeke kubar?

(lambe)

Helhele li ba bûn

Reşhêle siwar bûn

Malî tev pê şa bûn?

(beroşa xwarinê)

Hewşika tengik

Tijî eskerê kinik?

(niftik û derbikên wê)

Hesin li ser hesin

Çi fîncana qûn mezin?

(bîstan)

Hêl ve tê

Kendêl ve tê

Porsorê nermê ve tê?

(tîrêja rojê)

Helîna şimşedarî

Ne li berrojê ne li nizarî?

(masî)

Hînî mînî

Li binî gonî

Ez dibînim

Lê tu nabînî?

(çav)

Hepino

Çar çepino

Radikî piya

Weke çiya?

(kon)

Hindik hindik

Dihdika hezar dendik?

(hinar)

Hûr hûr barî

Hey hey barî

Deşt û banî

Girt û danî?

(berf)

Herku mirov jê dibe

Mezin dibe?

(kort-çalik)

Impîlê darîn e,

ewil tahl, paşê şêrîn e?

(hirmî)

Îskender e

Sê cilê wî hene

Du spî yek zer e?

(hêk) Wan-Miks

Îp

Derî kîp?

(gor) Qereyazî

Ji min tenê re fihêt nake

Di civatê de deng nake?

(radyo) Basan

Ji çiyê tê kevirek

Çar pê û seriyek

(kûsî) Wan

Jinik li hundir e

Pora wê ji derve ye?

(lazût-garis-direyê misir) Qereyazî

Ji sibê hetanî êvarê di bin erdê re diçe

Lê dîsa jî eynikê zaftir dibiriqe?

(gêsin) Qereyazî

Ji hire û afirê

Çawa deynê welê difirê?

(heyv) Basan

Ji ha heta Handan⁹

Kulav radan?

(berfende-aşîte-şapa berfê) Wan-Mîks

Ji devê bilindtir e

Xwarina wê ji hingivî xweştir e

Şîrê wê ji jehrê nexweştir e

Tovê wê ji kuncî hûrtir e?

(hêjîr) Cizîrê

Ji gayî girtir e

Ji garisî hûrtir e?

(hêjîr) Şernex

Ji mûsil heya mûsil

Çel(çil) keçikên çav bi kil?

(stêrk) Sûrgûcî

Ji bexda heya bexda

Çel(çil) kulavê li hev rada(pêçandî)?

(ewr) Sûrgûcî

Ji hire û Balûka¹⁰

Bî tiv tiva nohka?

(teyrok, zîpik) Basan

Ji bexdayê heta Bilîsê

Keyf û xem li ser dirîsê?

(telefon) Basan

Ji hire û wê de

Sed mal û mezel

Di nav sima ga de?

(kunmêwî) Dihê

Ji hire û bexda

Şîtik(şûtik) li du ta?

(rê) Qilaban

Ji hire û Memîra¹¹

Hemî xiştê tîra?

(sandek, kûjirek) Cizîrê

Ji şekir şêrintir e,

ji hesin girantir e?

(xew) Dihê

Ji hingiv şêrîntir e

Tiştek jê ne xweştir e?

(ziman)

Ji hire û bexdayê

Kulav radayê?

(berf) Dihê

Ji hire û cem te

Çip li qûna te?

(kêç) Dihê

Ji darê ye

Ji berê ye

Ji biznê ye?

(pembrûtik-banger) Qilaban

Ji şikêrê ye

Ji têrê ye

Ji rêrê ye. Çî ye?

(gêrûse) Gundikê Melî

Ji vir û mekkê

Çil tiştîrê ber tekê

Bê nêrî gihanê xwe dike?

(keç-qîz) Pasûr

Ji ningê kewê kintir e

Ji pelê kur’an’ê pirtir e?

(kavkelik-karî-kidadik) Qereyazî

Ji goşt û hestî ye

Pênc şax û bi destî ye

Sed û yek huner lê ye

Li heywana pê ye

De bêjin ev çi ye?

(tilî û dest)

Ji tiştan ne tişt e,

Nikil weke xişt e,

Parsû li nava pişt e?

(kermêş)

Ji Kûr tê,

Ji dûr tê,

Gava vedireşe xwîn tê?

(gule)

Ji hire heta Mûsil

Hemî moriyên sinsil. Çî ye?

(baran) Gundikê Melî

Ji vir rîz,

Heta Xalabe tîz?

(Mîrî-morî) Konya

Ji wê da tê,

Yek li tile yek li milê,

Yek jî têda vile vilê?

(jina biheml û du zarok pê re)

Jineke kurt û mêrekî dirêj

Bi rê ve diçin şev û roj?

(saet)

Jora şil û miştî

Sih û du carî tê de rûniştî?

(dev û diran)

Ji min felitî

Li te xebitî?

(kêç)

Ji vir heta Helebê

Hema têlê qesebê?

(tîrêjên rojê)

Ji tirsa tajiyan

Radize li nav deviyan?

(kîroşk)

Ji ser ve helmet e

Ji bin ve helmet e

Ter didikê

Hişk dertê?

(tenûr)

Ji hesin û kevir e

Dixwe naxwe têr nabe û naşêkire?

(aş)

Ji tetik teniktir e

Ji kêran zeximtir e?

(dewkil-meşk)

Ji cihê xwe tevnagere

Piştî ketinê tevdigere?

(pel)

Ji dûr ve pir xuya ye

Ji nêzve nexwiyaye?

(mîj)

Ji dûr ve wek dar e

Ji nêz ve wek hungiv e?

(hirmê)

Ji jehrê tehltir

Ji şekir xweştir

Ji sêvê biçûktir

Ji devê girtir?

(gûz)

Ji vir heya Êrevanê

Weke kulavekê sûviya?

(ewr)

Ji çûkê biçûktir e

Ji minarê bilintir e

Ji derziyê ziravtir e?

(giloka ta)

Kalo tê ji deştê

Tefala dirî li piştê?

(rih an jî jûjî) Pasûr

Keçka heft kezî

Kaşka ve bezî

Kir hewar û gazî?

(sûsik) Botan

Keçeke min heye

Tirba xwe bi destê xwe dikole?

(dilop) Hezex

Kurtan e

Heçî nezan heywan e?

(pir) Qilaban

Ker zirî

Pişkul firî?

(tifenk û gule) Colemêrg

Ker bi barê xwe diçe

Lê dûv naçe?

(kevçî) Wan-Miks

Kerê bi bar

Çû qulika zinar?

(kevçî) Hazro

Kofiya xezalê

Kilîlî bû, çû devê newalê?

(top) Pasûr

Kofiya xezalê

Tûtiya newalê?

(hîv)

Kofiya xezalê

Gêr bû newalê?

(gûyê zarokan) Pasûr

Kofiya xezalê

Dol bû newalê?

(gijlok-teyrok-zîpik) Wan-Şax

Kumikê xezalê

Ger bû newalê?

(teşî) Sûrgûcî

Kumê xezalê

Gêrbû newalê?

(botav) Êlih

Kevir e ne kevir e

Çar pê ye ne dewar e

Hêk dike ne tûtik e?

(kûsî) Pasûr

Kalê li ser lingkî

Dike xizmeta gundkî?

(derî) Pasûr

Kalê li ser lingekî

Ho dike garana gundekî?

(mêrkût û dan) Arçak-Wan

Kalê rû bi dar de çi ye?

(derî) Qereyazî

Koka wê di erdê de ye

Nava wê di dewar de ye

Serê wê di mirov de ye?

(genim) Farqîn

Koka xwe ber jor e

Guliyê xwe ber jêr e

Li vê dinyayê çi ye?

(roj) Semsûr-Kolik

Ku çi tişt (hey)e

Pêva (he)ye

Ev çi ye?

(nav) Semsûr-Kolik

Kerika kerajo

Kê te diajo?

(erebeya ga) Qereyazî

Kumê hûtik

Tije nûtik?

(Hejîr) Farqîn

Kêw kir xure xur

Rûyê xwe şa kir

Rabî ordîkî rakir?

(mêhkew û kewikên wê) Basan

Kir nekir min yaz nekir

Min nêrî, min nas nekir ?

(sihik-sî) Basan

Kurê kerê

Çû ser bênderê

Kayê dixwe

Nadê kerê?

(mirovê kund û tima) Dihê

Mamkê mino

Kêçê spîndarek rakir?

(kuncî) Dihê

Mamkê mino

Kêçê kuçek(kevirek) kir?

(binerdik) Dihê

Kela rûdarde çi ye?

(derî) Wan-Şax

Mamkê mino

Kerê kerr

Çû afir?

(mîrkut-mêhkut) Cizîrê

Kalê pîr,

Li civata mîr?

(Semawer)

Kozika tarî û bi mar,

Bi dûpişk û cinawar?

(gor, goristan)

Kirina wî ferz e,

Birin û anîna wî sunnet e?

(gustîl)

Kewara agir

Hevîr dike nanê hazir?

(tenûr)

Kewa kejî

Li hewa re diajo?

(sirsûm-meşk) Qereyazî

Kaxiz e çîzevîz,

Çû bajarê evdilezîz, 

Tîne kêfa xort û qîz?

(name)

Kundirê di latê de,

Tamên vêga dinyayê tê de?

(pêsîra dê)

Kumê dirêj,

Tije qirêj?

(bacana reş)

Kumê hezî

Tije derzî?

(jûjî, jîjo)

Kîsê sorik

Tije morik?

(hinar)

Keçika dukezî

Serbanan ve bezî?

(banger-bangur) Gundikê Melî-Şernex

Kaniya qinê qinê

Mîr û hekîm dest didinê?

(bêfil-difin)

Kap avê vedixwe

Golik diwerime?

(zebeş)

Kîsê kaba di dar de

Deqê min di nav de?

(hîv û stêrk)

Kon e

Bêstûn e?

(kuvkarik-kidadik)

Kurtanê wê heye, ker nîn e

Qiloçê(qoç) wê heye, ga nîn e?

(şeytanok)

Kaniya nizarî

Mîr û hakiman av jê vexwarî?

(memik)

Kidî kidî mistan e

Çil dergûş li destan e

Ne ber e ne bistan e?

(mirîşk û çêlikên wê)

Lawik bang dike diyê

Ez naçim xerîbiyê?

(nexweşî) Basan

Laliya savarê

Ser çiqilê darê?

(hejîr) Cizîrê

Li devê dinê didim digire

Li devê dîzê didim nagire?

(pere) Norşîn-Bedlîs

Li hewa re diçe,

baskê wê tune

Mînanî şekir e,

tama wê tune?

(berf) Qereyazî

Mamkê mino

Li cihê xwe rûdine ranabe?

(xanî) Basan

Li kuç didim naşkê

Li avê didim dişkê?

(kaxiz-pelkê cixarê) Dihê

Li teht û zinaran werdikî namire

Avê lê dikî dimire?

(pelê cixarê) Merdîn

Li ser girekî sê rê terin (derin)?

(dolap-donme dolap) Semsûr-Kolik

Li malê pişta xwe dide dîharê(dîwar) seqîn

Li çolê dikê teqîn?

(bivir) Qereyazî

Lem lemo

Ber çemo

Ne diz dibe

Ne gur dixwe?

(aş) Mêrdîn-Stewrê

Li vê dinya

Qafikî de sê kanî dertên

Yekî şîrîn e

Yekî tal e

Yekî şor e?

(rûyê meriv) Semsûr-Kolik

Lemê lem da

Behrê kef da

Mar hat

Masî zerik di dev da?

(çira) Pasûr

Li (ji) sêlê reştir e

Li berfê spîtir e

Li êr(agir) sortir e?

(legleg) Semsûr-Kolik

Li ser destan dişemite.

Dikeve çav dişewite.

(sabûn)

Lastîkek nerm e

Radike çivê qelem e!

(jêbir)

Li maxa bi dîwarî

Çar çivê bi kêrî

Wekî derî

Roj jê dibarî

Têkdiçe tarî!

(pencere)

Li dibîstan e

Hîn cîwan e

Li bendan e

Divê bizane

Dew û dozan e!

(xwendekar)

Li dîwar e

Ne kewar e

Qor bi qor e

Wekî per e

Tişt li ser e

Kî nezane ew ker e!

(tereg)

Li çolê heşîn e

Li çarşiyê reş e

Li malê sor e?

(çay) Qereyazî

Li ser erdê naçe,

li ser golê diçe?

(keştî)

Li ser golê naçe,

li ser erdê diçe?

(erebe-seyare)

Li ser erdê naçe,

li ser berfê diçe?

(tawik-qol)

Li ser refikê

Ronî dide defikê?

(çira)

Li vî alî kaş,

Li wî alî kaş,

Di nav de heye

Topekî qumaş?

(Ziman)

Li hewa nîsk e

Li erdê gîsk e?

(quling) Qereyazî

Li Amedê şîr rijiya,

Bêhna wî hat vira?

(têlefon)

Li serê carekî

Kuta bizmarekî

Deng çû hezarekî?

(gulle)

Li ser û bin dîwar e

Di nav de sayê har e?

(ziman û diran)

Li vir xîşt

Li ardê din qûna xwe almoşt?

(Şijing) Konya

Li ro digare digare,

Li şev te davî xwe jev dike dadiste?

(maros) konya

Li mirov dikeve dibore

Xuya nake dizûre?

(mar)

Li wî alî ber

Li vî alî ber

Di navê de mîr Emer?

(mîrkut)

Li mam heye

Li xal tune

Li mal heye

Li bal tune?

(tîpa “m”ya erebî)

Li çiyê deng dide

Tê li malê pal dide?

(bivir)

Li vî alî mijang

Li wî alî mijang

Li navê morî û mircan?

(çav)

Li jor disekine

Mirov ji berf û baranê diparêze?

(sîwan)

Li sûkê yek e

Li malê gelek e?

(hinar)

Li gund bêdeng e

Li daristanê bi deng e?

(bivir)

Li kaş û kendalan ser tazî

Dike hewar û gazî?

(kew)

Li dinê tişta herî şirîn, çi ye?

(ziman)

Li vir keliya

Li Stenbolê fûriya?

(name)

Li hewa re wisa diçe mînanî tîr

Wisa spî ye mînanî şîr

Wisa reş e mînanî qîr?

(qijik) Qereyazî

Mamê te exmûr

Da kaşê dûr

Serî lê bî ûr?

(mêwî-morî) Basan

Mamikê mino

Ez ji serî dikim dirêj dibe

Ez ji rexê dikim pehn dibe?

(coya avê) Botan

Malek bêderî

Tijê serî?

(kunmêwî) Merdîn

Ho dibêm tevşo dibêm

Nav hildidim nabêjim?

(tevşo) Mêrdîn

Mamikê minê mamanî

Me bênderek hilanî

Genim ji kayê pi(r)tir anî

(mêşa hingivî) Botan

Mamê te mam êlek

Dest û tilî çerm êlek

Daxdane q.zê çêlek?

(beq) Basan

Melayê li ser birînê

Ji derd û kulan re dixwînê?

(mêhkew-mêkew) Basan

Minara sor e di bin erdê de çi ye?

(gêzir-gêzer) Qereyazî

Mînanî kala

Xwe pala?

(karûk-kidadik) Qereyazî

Mamkê mino

Mar e, ne mar e

Xurcik li milan e, ne etar e?

(k... mirov) Cizîrê

Mamkê mino

Mil li te ve?

(mil) Cizîrê

Mamkê mino

Sofiyê çav kildayî?

(bilalîsik-kulîlka newrozê) Dihê

Mamkê mino

Ka çû ma dan?¹²

(ka diçe zad dimîne) Dihê

Mamkê mino

Ker firî?¹³

(kew difire) Dihê

Mamkê mino

Reşîne¹⁴ difire?

(reşîle) Dihê

Mizgefta maliştî

Du feqe tê de rûniştî?

(gûz) Basan

Mirîşka dirûnê(rûdine)

Radibe hêk nakê?

(textik-kursî) Dihê

Mamê bi lingekê

Diçe şerê gundikê?

(mîrkut-mêkut-mêhkut) Gundikê Melî

Mele bi şaşkî

Çil ga çûne aşkî?

(diran)

Me çandî wekî nokan

Şîn bûn wekî sêvelokan

Pê ve hatin wekî gûzelokan?

(pembû)

Marê mirî

Tirr kirî?

(Tiving)

Marê mirî,

Erd qul kirî?

(Baran)

Mûyê karan,

Li ser daran,

Di bin de disitirin

Bi hezaran?

(kon)

Mele ye, şaşik nîne,

Aqilmend e ruh tê nîne?

(pênûs)

Masî çiv da

Behrê kef da

Nal sekinî

Dil xeber da?

(saet-demjimêr) Wan-Şax

Min xwêhikî heyî

Illeh enirî?

(nohk) Şernex

Mirî sax derdikeve

Sax mirî derdikeve?

(hêk) Şernex

Mange sor

Şak ber jor?

(meşk) Konya

Mirîşka min çû kepirê

Zîrça xwe bû şekirê?

(mêşa hingiv)

Meri bulut

Deri kilît ?

(mirî)

Mîr hilgirtî ye dirî

(strî)

Mamkê minê mamanî

Çêlekoka zerik ji xwe re digere. Çî ye?

(kulind-kundir) Gundikê Melî

Masî nîne

Lê, tim deryayê de ye?

(keştî)

Min ji dûr ve dît kevirek

Çûm nêzik çar ling û seriyek?

(kûsî)

Mirî

Mirov li serî digrî?

(kuncî)

Mexel tê pez tune

Dimeşe şop tune?

(lehî)

Min ecêbek dît di rê de

Kê mak dîtiye di zikê bavê de?

(pembo)

Mêrgeşîn, mêrgeşîn

Du siwar tê de xuşîn

Yek hesp e, yek mehîn?

(heyv û roj)

Morî kişiya

Erd hejiya?

(hatina payîzê)

Mehîneka sipî

Reşikên wê şîn?

(pîvaza ter)

Neçandî li ser pişta nezayî

Nezayî li ser pişta nelepit

Nelepit li ser pişta netebit?

(neçandî: xwê,

nezayî: hêstir (qantir),

nelepit: pir,

netebit: av) Basan

Neydûkdar e

Pê xepar e?

(dîk) Botan

Nexweş e dikevê xazê

Biharan şêv ranazê?

(kund) Basan

Nerm e, germ e

Tayê wê veke

Deyne ber me?

(kîpe-rovî tîjê) Hezex

Ne pê ye ne pahnî ye

Li bin kevirê siltanî ye?

(mar) Pasûr

Neh mih

Deh Beran

Yazdeh şivan

Dozdeh kûçik

Eviya çend dike?

(dozdeh heb) Pasûr

Ne li erd e,

Ne li ezman e,

Hêlîna begrewan e

Mifte li destê insan e?

(balefir-teyare) Pasûr

Ne li erd e

Ne li ezman e

Li ser hêlîna begrewan e?

(zaroka di zikê diya xwe de) Farqîn

Ne dest e, lê wek hev e

Ne şe ye, wek melêv e

Pehn dibe bi erdê ve

Mirov dipîve gav e!

(ling)

Ne bi hest û gêjî

Bi pîvan û mêjî

Qelema radihêjî

Ji bo rast be dirêjî!

(rastkêş)

Ne dixwe ne radizê,

Ne bîn digre ranaweste,

Ew bê razan û west e

(katjimêr, demjimêr, saet)

Nexweşê li nav nivînê

Dibînê dermanê birînê?

(niviştî) Basan

Newaleke kûr

Tijî genimê hûr?

(asîman)

Nav mîna navî tazî

Toponî mîna topono xîştiro?

(terazî) Konya

Ne derîyê wê heye

Ne jî pacê wê heye

Tê û diçe, ev çi ye?

(tir)

Ne kes dikare bixwe

Ne dikare bipîve?

(agir)

Ne bi ber ve ye

Ne bi pişt ve ye?

(zebeş)

Odeyek e

Çar feqe tê de ne

Bê derî ye?

(gûz û kaklê wê) Dihê

Oda Haris

Tejî garis?

(hinar) Wan-Şax

Odeyeke şûştî mûştî

Sî û sê siwar lê rûniştî?

(dev û diran) Pasûr

Odeyek şûştî mûştî

Axayek tê de rûniştî?

(şûr)

Odeyek şûştî mûştî

Cotek zilam tê de rûniştî?

(dev û diran) Mêrdîn

Orte(nav) esmer e

Dorê kevirê mermer e

Ava cihokê diçe ser e?

(kelem) Qereyazî

Para li nav avê

Pênç gulî jê davê

Sisê li siyê

Dido li tavê?

(limêj-nimêj) Pasûr

Parçekî nan da lawikê kumsor

Lawikê komsor da rêza esker

Rêza esker avête çala gû?

(1. ziman; 2. diran; 3. mîde) Farqîn

Pênc birayên hev

Berdine pê hev

Nagihin hev?

(şîşikê goreyê) Wan-Miks

Penç heb xwişk

Koşkekê çêdikin?

(şîşikê gorê) Pasûr

Pênc heb xalên min henin

Li dora çalekî direqisin?

(şîşikên goreyê û gore) Qereyazî

Paşayek tête dinyayê

Du berana pê hev dixwê?

(zarok-bebik û çiçik) Wan-Şax

Pîrika di rê de

Çil sing di qûnê de?

(dêza çilo) Şernex

Pîra dirêj

Tijî qirêj?

(kulek û dû) Pasûr

Pîra qermiçî

Qirşek di qûnê de qermiçî?

(mewîj)

Pir dirêj e, heta sibehî derê

Lê nagihe duvê kerê?

(rê)

Pişta min naîşe

Serê min diîşe?

(stûn) Semsûr-Kolik

Pênc bira ne

Birê mezin çar salî ye

Ê dû wî dihe salî ye

Birakî dû wî heşt salî ye

Ê dinê dû wî pênc salî ye

Terî(herî) dû giya(hemû)deh û sê salî ye, ev çi ye?

(nimêj) Semsûr-Kolik

Pênc bira ne

Her yekî salekî¹⁵ ser e?

(tilî) Semsûr-Kolik

Pêdevê, pêezmanê

Hemî wexta dizanê?

(saet) Basan

Mamgê mino

Pap çû, ma danê kutayî?

(bêjîng) Cizîrê

Pîrê tê nava civatê,

Hetanî mîza xwe neke naçê?

(çaydan)

Pisik nine bibêje pişt

Û Kûçik nine bivêje oşt?

(tir)

Payîzê dimre,

Biharê ser jê dike,

Bele jî helal dike?

(Navê jininikê Bihar e)

Pir pelên sîs

Navê wê lênivs

Ji bo pênivs

Dikeve kîs!

(defter)

Pelhûra pelxwê ye

Heçî nas nake ne ji vê dinê ye?

(nokên şîn)

Pira darînî

Koça axînî

Xwarin gîhayê şînî?

(qalûn)

Pîra mirî

Min du kendal bi ser werkirî?

(mêzîn û zebeş)

Pişo pişo nêrgiz

Li ber ava dengiz

Ne gur dixwe ne jî dibe diz?

(pir) Qereyazî

Polîs li hundir e

Şewqeya wî li derve ye?

(bizmar) Qereyazî

Qam qama mêşê ye

Bar barê gamêşê ye?

(qebqebik-pêlav) Sûrgûcî

Qesra spî

Bê pencere û bê derî

Tê de rûniştiye bûkeke zerî?

(hêk)

Qesra spî

Li ber derî?

(berf)

Quncika reş û tarî

Nûr lê dibarî?

(tîrêjên rojê)

Quncikê tarî

Berf lê barî?

(eyarê toraqê) Qereyazî

Qulçê tarî

Dû lê barî?

(tiving)

Qazî bi qîza xwe ve

Mela bi jina xwe ve

Çar sêv bi darê ve,

her yek yekê jê dike,

yek dimîne pêva? çawa?

(jina mela qîza qazî ye) Semsûr-Kolik

Qapaxa qûnê

Tama şîvê?

(dûyê miyê-dûvê mihê) Semsûr

Qet neza

Qet nezîla

Qet newesta?

(1. hêstir, 2. xwê, 3. av) Pasûr

Qesra spî

Ya du derî?

(cûreyeka goreyê) Qilaban

Qeftkî pûş

Li pişt kevirkî tûj?

(simnik-milkis) Pasûr

Qol tebançe

Li nava baxçe?

(sileka sergîn) Pasûr

Qûtiya dûdermana

Venabe heta axirê zemana?

(mezel) Pasûr

Qutiya silêmanî

Li ser xanî?

(jina bi zaro) Qereyazî

Qubba bêkulek?

(Hêk)

Qam tune, kum şîn e

Çavbeloq e, lê nabîne?

(hêk)

Qesrika şîn î bêderî

Lê mifta wê jî hêsinî?

(zebeş)

Qolana li piştê ye

Dendik tê de bi rêzê ye?

(rext û fîşek)

Qesra Xwedê çêkirî

Bayê qul tê vekirî?

(pîvaz)

Qesir ji goşt

Derece ji hesin?

(mêzên)

Qemçika wî heye hesp nîne

Baskê wî heye teyr nîne?

(masî) Pasûr

Qesrek bêderî

Tê de rûniştine hezar zerî?

(hinar)

Qasimê devxwar

Çû serê dar

Dar hemû ji jor de kire xwar?

(dasa dara)

Qotîka bêdev û ziman

Navê bê tu zeman?

(tirb-mezel)

Quto quto destê da

Singê sorê di pîdê da?

(nok)

Radibe berê xwe dide taxê

Nan û avê didimê têr naxwê?

(bizin) Basan

Radibim ser zinarekî

Dikutim nal û bizmarekî

Dengê min diçe hezarekî?

(bang-ezan) Qereyazî

Reş e

Qul e

Teng e?

(tenga hespa) Qereyazî

Refan danî ser bêndera

Ez dîtim, çûn sefera?

(refê kevokan) Basan

Rastiyê(deşt) de dikeve xazê

Kaşa da dikeve radizê?

(req-kûsiya avî) Basan

Rê ve derim

Tiştekî min re tê?

(sî) Pasûr

Reş e reş e wey qîr

Difire wey tîr

Kutilkî çêdike wey jina mîr?

(kêzika gû) Şernex

Roj digere

Şev radize?

(pêlav) Wan-Şax

Reş e ji teniyê reştir e

Bilind e ji çiyayan bilintir e?

(qijik) Culemêrg

Rêsiya giya,

Li pişt xaniya?

(qula kurmoriy-kuna gêrekan/mêwî)

Rêz bi rêz

Heta tewrêz?

(Kolemişk)

Reş e reş e wek qîr

Difire wek tîr?

(kêç) Gundikê Melî

Radibe sibe zû

Birek ga berdide dû?

(kezî û gulî)

Reşahiyê de dimire

Deryayê de jîndar dibe?

(masî)

Rûyê bêmû, melayê berî

Kurê kîjan pêxemberî?

(dîk)

Rê diçe, rêç tune

Bi lez diçe, toz tune?

(keştî)

Reş e, ne beq e

Stûr hene, ne ga ye

Şeş ling hene, bêsim e?

(kêzik)

Rojê du-sê car

Nan dide qazikê qûnxwar?

(ziman)

Rûçikandin

Rêsandin

Lê pêçandin?

(tajî)

Serbest digerê

Dera bivê yê pê ve herê?

(pezkûvî) Basan

Soro rît

Gewro avêt?

(agir) Botan

Ser de ar e

Bin de dar e

(sincî) Wan

Serê malê hêlan e

Binê malê hêlan e

Mal yune tê de malîvan e?

(mirîşka navgundî) Qereyazî

Ser gelgel e

Bin gelgel e

Çav zîq û sinbêlbel e?

(kîvroşk) Cizîrê

Ser gelgel e

Bin gelgel e

Çavzîq û simbêl bel e?

(rêvaz) Gundikê Melî

Ser mişar e,

Pê xepar e,

Heçî nezane dewar e?

(dîk-dîkil) Gundikê Melî

Serê govendê yek e

Bini govendê yek e?

(zirnebêj û dahol kut) Cizîrê

Sêniya mircana

Li serê bana?

(stêrk) Dihê

Sibatê heta havînê

Ji kul û derdan dixwînê?

(bang) Basan

Sê rojan li min zivirî

Ya çara li min bî strî?

(gul) Basan

Serê gelî bist e

Ji me re biye mamoste?

(qelem û defter) Basan

Ser qufilî

Çar nik û tilî

Dûv li ser milî?

(dûpiştik) Cizîrê

Sênîka savarê

Ser guhê darê?

(hinar) Culemêrg

Sindirîka li ser sindirîka

Kilîla wê li destê bûka?

(gêresok) Qilaban

Seyê har

Çû dar?

(bivir) Qilaban

Spî ye, ji berfê spîtir e

Reş e, ji reşiyê reştir e?

(keşkîlan-cûreyeke qijik) Qilaban

Ser avê re diçêt

Sêh nakit?

(gulle) Qilaban

Sindoqa silêmanî,

Li çolê danî?

(mezil/gor)

Sindoqa tijî têl,

deng dide pêl bi pêl?

(radyo)

Siltanê ser doşekê

Nir nir dike li goşekê?

(kitik-pisîk) Hezex

Singa min li singa te

Kî..ê min li qûna te?

(gêresûk-destar) Dihê

Spî ye spî ye

Ne keşk e

Guhbelîsok e

Ne mişk e?

(Şeytanok) Dihê

Sê pênc panzde

Û dido hevde

Û sisê bîst?

Dike çend?

(bîst e)

Serê dinê

Binê dinê

Du gidîş tenê?

(heyv û roj) Culemêrg

Ser ve çayir e, tê çinîn

Ji bin ve kanî ye, tê vexwarin?

(mih) Qereyazî

Serî qûnê ve ye

Qûn serî ve ye?

(bêrîvan) Cizîrê

Seriyek li jorê ye

Dido di binî de

Fistiqî qula dê de?

(derpê jina) Qereyazî

Sebiyê nemijandî

Mêrga neçêrandî

Kerê korê

Ji garana veqetandî?

(1. melayîket; 2. cinnet; 3. şeytan) Lîcê

Sênî li ser sênî

Deng diçe Hiseynî?

(dengê ewran) Lîcê

Sindok mindok

Giş li meydan?

(mezel) Amed

Ser ezman e

Bin ziman e

Sî û du mercan e?

(diran) Qerecdax

Sink(sikeh) li vir dikutim

Golik li wir dinepixe(diwerime)?

(dendika zebeş) Farqîn

Sê ling li erdê

Çar lingê wê qiyamê(li ber jor ve)

Gûyê wê li devê dê û bavê te?

(meşk) Farqîn

Ser şeh e û dêl das e

Kero bêje dîk e, ev çi ye?

(dîk) Qereyazî

Serî li qûnê ye

Qûn li erdê ye

Deh li didoya ye?

(guhanê mîhê) Qereyazî

Sê tişt hatin ser pirê

Yek li pirê mêze dike

Dibîne û pêlê dike derbas dibe

Yek jî mêze dike

Dibîne û pêlê nake derbas dibe

Ê din jî ne dibîne ne jî pêlê dike

Lê derbas dibe. Ev çi ye?

(jinek biheml û zarokek di hembêza wê de) Qereyazî

Serî reş e

Binî reş e

Destavêjim

Berdavêje?

(tiving) Pasûr

Sima hêstirê

Sed û sî û sê siwar tê de disitirê(stargeh)?

(hinar) Pasûr

Sihorê tik tikî

Bazda serê zilikî

Zilik li bin de hejikî?

(dû) Pasûr

Sindoqa silêmanî¹⁶

Dîharê(ban) xanî danî

Bê Xwedê kes pê nizanî?

(jina bi bar-jina bizaro) Qerecdax

Ser kurkirî

Bin kurkirî

Nav de hirî?

(kulav) Qerecdax

Serê wî kun e

Devê wî tûj e?

(derzî) Semsûr

Serî şûjin e

Qûn dar e

Dirêj e, dirêj e, dirêj e?

(dirêşik) Botan

Sorê kurkirî

Bi te re kirî?

(kulav) Qereyazî

Sima gê

Tijê xwê?

(hinar) Qerecdax

Serê wî heye porê wî tune ye

Rihê wî heye ziriyeta wî tune ye?

(Silêman demîrel) Qereyazî

Stûnikê

Li ser du mezela ava dikê?

(difin-poz/mezel:çav) Şernex

Mamkê mino

Sê bira daîmî difekin?

(tifik, kuçik) Cizîrê

Serî şeho

Terî daso?

(dîk)

Ser sipî ye ne mele ye,

Pê panî ye ne deve ye?

(kifkarik-kidadik)

Ser can e û bin can e,

Lê çermekî wek heban e?

(zînê hespan)

Sê marên reş,

Ji jor da xwe berdan geliyê xweş?

(gulî, kezî)

Ser sipî ye, Mele nîne,

Gurzçî ye, Pale nîne?

(Kumê mela daye serê xwe,

lê melle nîne. Rind Gurza dipêçe,

lê nikare Qirimê bikşîne)

Sênigo di siyê da

Dunigo pêda

Devê li ber zikê diya te

Gûyê wî li devê heftê bavê te

Tu çawa dikî kêfa te?

(sênigo:sêpî û meşk

Dunigo:jin

Gû:rûnê meşkê)

Sofîkî ûr pehn

Xwe diavêjê ser diya te heta dibe sibeh?

(nivîn) Basan

Sê bira bi şaşikê, çi ye?

(sêpê)

Serî li derve

Binî di erdê de?

(sing)

Ser morik

Axê dike komik?

(xilt)

Sêvek li darê ye

Çavê herkesî lê ye

Kes nizanê qismetê kê ye?

(keç)

Ser dar e

Bin kevir e

Sê serî ye

Deh ling e?

(moşene)

Sed mal bi sed sikakî

Tev li ser milê gayekî?

(hinar)

Serî reşêle

Binî reşêle

Teqletîzo çirtile?

(meşk)

Sibê çar ling e

Nîvro du ling e

Êvarê sê ling e?

(mirov)

Sindoqa çar ling

Dibeze mîna piling?

(erebe-gerûnde)

Sêvek min heye gelek xweş

Nêvî spî ye, nêvî reş?

(roj û şev)

Sed û şêst û şeş reşêlek

Duwazdeh ga û çêlek

Nîvî reş, nîvî belek

(sal û meh)

Ser xet e

Bin xet e

Ne pênûs e ne kaxet e?

(pir û çem)

Ser min ve

Binê dayik ve?

(memik)

Ser nikul e

Dide xweş agir e?

(tetik tivingê)

Sê bira nin

Li hev dinêrin?

(kuçik)

Seriyeke wê li erdê ye

Seriyek li ezman e?

(keskesor)

Sinbilûska li ser simbilûskê

Destmala destê bûkê?

(sivnik-milkis) Qereyazî

Sê bira bi şaşikekî, çi ye?

(meşk) Culemêrg

Sor dixwe

Spî dirî?

(aş) Qereyazî

Şev min nerî, pez girt çeman

Sibehê rabûm kit jê neman?

(stêrk) Basan

Şildim bildim

Heşt pê du sim?

(şehîn û kîlo) Norşîn-Bedlîs

Şkefta tarî

Tijî mirarî(hacet)?

(dinan) Basan

Şkevlatûka mala

Çûye devê deriyê xala?

(kûsî?) Dihê

Şem û şepal e

Serjêkirin betal e

Her sê dîna helal e?

(masî) Dihê

Şim şereq

Li dîwar req?

(çilm) Dihê

Şivik hişk

Ser kurîşk?

(pozsimik-xizme) Qerecdax

Şiva ter

Ket guher?

(mar) Culemêrg

Şiva hişk

Li guhişk

(stre-stûr-qiloç) Norşîn-Bedlîs

Şêr dixwim

Newêrim herim cihê şêr?

(nanê binê agir) Pasûr

Şîronek,

Daronek

Guhîpelok birêket

Serpîvok bi du ket?

(kerge-baxbozumu

Şîronek:tirî

Daronek:dara tirî

Guhîpelok:hêstir

Serpîvok:mirov) Semsûr-Kolik

Şimhûno

Du qûno?

(gindor-banger) Mêrdîn-Stewrê

Şev xatûn e

Roj cariye ye?

(melkes-sivnik) Mêrdîn-Stewrê

Şewqa herî mezin

Kî dide serê xwe?

(ê serê wî herî mezin) Qereyazî

Şil bike,

rep bike,

tê re bike. Çî ye?

(ta û derzî) Gundikê Melî

Şaşik li ser sera ye,

Bang dike, lê ne mela ye?

(dîk)

Şev reş e,

Şûv reş e,

Miha qember e,

Berxî li bere?

(miha reş?) Botan

Şûva reşî

Ew dimeşî,

Dil û cîger pê digeşî?

(trên)

Şewqa wê da newqa min?

(eynik)

Şkeftekî reş

Tijê golikê beş(bej)?

(dev û diran)

Şeş ben û benik

Du nan û kutilik?

(şêhin û weqî)

Şilo milo

Kete qul û milo?

(dewl û bîr)

Şikefta tarî

Tê de rûniştiye kûçikek harî?

(dev û ziman)

Şikefta tarî

Li ser stûnên xwarî?

(zik û parsû)

Şil dixime

Zûha derdikeve?

(nan) Qereyazî

Tenûrek him himê

Tijî nanê genimê?

(gurbika mêşa hingiv) Dihê

Tama şîvê

Kapaxa (devik) qûnê?

(dûvê mihê) Semsûr

Tê de tune dewsa qûnê

Heye dewsa stûnekî?

(kalkevîk-kidadik) Qereyazî

Tenûra metê

Kadek ketê

Destê kesek negihijtê?

(heyv) Culemêrg

Tenûra xumxumî

Tijî nanê genimî

Sibhê rabûm xetimî?

(stêrk) Culemêrg

Tenûra xum xumî

Tijî nanê genimî?

(hêjîr) Êlih

Tenûra him himî

Tijê nanê genimî?

(gûz) Mêrdîn

Tendûra him himî

Tijî nanê genimî

Bi şev tijî

Bi roj hedimî?

(stêrk)

Tu diçî ew têt

Tu disekinî ew disekinêt?

(sih-sî) Cizîrê

Tejî şkeftekî şiv kopal in

Yek jê ne rast in?

(strû-şax-qiloç) Cizîrê

Mamkê mino

Teyr firî bêçeng?

(nêvcîrvan) Cizîrê

Tîr ba ye

Kevan çerm e

Ji pehniyê difelite

Li kepê(poz) dikeve?

(tir)-Wan-Miks

Tiştî min heye

Ne tê kirîn

Ne tê firotin

Tune ji wê şêrîntirîn?

(xew) Qerecdax

Tiştekê min heye

Diçe nexşika li pey xwe çêdike?

(lastîka pê) Pasûr

Tiştekî min heye

Sê dev e

Devê mezin qûna te ve?

(şal) Mêrdîn

Tiştekî min heye

Li nava malê ye

Yek pê nizane?

(sivnik) Hazro

Tiştekî min heye

Reş e, dirêj e

Ne werîs e?

(mar) Mêrdîn

Tiştekî min heye

Li avê dixim naşike

Li erdê dixim dişike?

(hêk) Hazro

Tiştê tiştanî

Nav mêzera siltanî

Ji Xwedê kes nizanî?

(jina hemle) Culemêrg

Tiştê tiştê tiştanok

Binê kevirê xiştanok?

(kûsî) Pasûr

Tiştê minê tiştanî

Li paş kevirê xiştanî

Ne pê heye ne panî?

(hêka kûsî) Qerecdax

Tişteke min heye tiştanî

Ne pê heye ne panî

Her roj diçe ber kanî?

(cer)

Tişkî min heye

Wer derê

Paş xwe nanêrê?

(çem) Qerecdax

Tiştekî min heye

Ji tiştan tişt e

Bi parsî ye û bi pişt e

Bê xwîn û bê goşt e?

(pel) Farqîn

Tiştê minê tiştanî

Paş kevirkî danî

Kêra Hz.Alî li stû danî?

(masî) Qerecdax

Tasa mast

Li cihekê rast?

(heyv) Farqîn

Tişt in, mişt in

Sernivîşt in

Baran barî

Xwe guviştin?

(çûçik, çûk) Qerecdax

Tehta daçû

Av pê de çû?

(paznûk-parzûng-safok) Amed

Tenûra dadayî

Tijê nanê badayî?

(şeran-beniyê spî) Êlih

Tu çûyî ser zinarekî

Lê xist darekî

Deng çû hezarekî?

(def) Semsûr-Kolik

Tu deri(diherî) der ve

Ez ê sê fîta bidim te

Êdî tu sax nayî hundir, çawa?

(ez ê niha fîtek bidim te,

a din jî kengê dilê min xwest) Qereyazî

Tiştekî min heye biçûk e,

Tijî odekê ye ?

(Mûmik)

Tişt tişta tîne

Kul evdî mişka tîne?

(şeh) Qerejdax

Tu bixwî dikeve ber didanan,

Tu nexwî dibe gul û gulistan ?

(dendik)

Tasika min a cim cimî

Tijî ardê(arvan) genimî?

(hêjîr) Semsûr-Kolik

Tiştek xweşik heye

Xwedê ew daye,

Zana û roni ye

Heft derî lê ye

Kî nezane bê mêjî ye!

(serî)

Tuj e weke kêr e,

Lê pirr bi xêr û bêr e?

(dasa nana)

Tep tep dike,

Şeq şeq dike,

Genim bê sitar dike?

(mîrkut)

Tiştekî min heye

Li xanî malê bê rû bê dardaye?

(pistîk) Konya

Tişta tiştanî

Di nêv mîzera siltanî

Ji bilî Xwedê kes nizanî?

(jina bi zaro) Gundikê Melî

Tiştekî min heye

Bi rihên xwe ve daliqandî ye?

(derî)

Tizbî ya kalê,

Berê xwe da palê?

(mar)

Tiştekî min heye

Bi ro digere bi şevî xwê qurin?

(çuçik) Konya

Timî divilvile

Ziman nîne lê diştexile?

(tilî)

Tiştek ji tiştan

Ez diçim, ew nayê?

(şop-rêç)

Tiştekî min heye tiştok e

Gûyê wî li devan xweşkok e?

(mêşa hingiv)

Tiştekî min heye

Ji her tiştî re divê?

(nav)

Tiştekî şêrîn e

Lê nayê xwarin?

(xew)

Tehl e weke zilindar

Gelekan ji xwe re dike neyar?

(ziman)

Tiştekî min ji tiştan e

Li ser bana xiştan e?

(stêrk)

Tûj e weke şûr

Xweş e weke bilûr?

(ziman)

Teq teq tê

Çîzevîz tê

Sewta gur tê?

(bangeran-gundor)

Teq û req li jor

Li ban dixe, li jêr û jor?

(çeqçeqa aş)

Teyare xweş teyare

Çi bikim serê wê dar e?

(werîs û heçik-heçû)

Tenûra axînî

Dûkêşa darînî

Bû buhêra çermînî?

(qalûn)

Tê mîna bayê

Serê wê mîna gayê

Boça wê mîna seyê?

(balafir)

Timî dizire

Ji bavê xwe mezintir e?

(def)

Tiştekî min heye

Di qulekî de kerîkî pez?

(moristan-kunmêwî)

Tûtika çar çembil çi ye?

(kûsî)

Tiştekî min heye

Dinyayê de tu çi qas xwê bavêjiye

Şor nabe?

(hêka neşikandî) Qereyazî

Tiştek e

Dinya tev de diçiye

Qevdikek qirş naçiye?

(guh) Cizîrê

Textê rewan

Dîwarên reş

Du stêrkên geş

Du rêz morî

Du qulên tarî

(serê mirovan) Cizîrê

Vî milî fis e

Wî milî fis e

Li xweliyê fetise?

(kîso-mamê mîz) Cizîrê

Vî milî teht e

Wî milî teht e

Nêvê de şil û şeht e?

(hevîr) Cizîrê

Vî milî rizde

Wî milî rizde

Yekê nêvê de

Navê wî Evdilezîz e?

(ziman) Cizîrê

Vî milî dar

Wî milî dar

Di nav de sayê har?

(mişar-birek) Wan-Miks

Vî milî rêx

Wî milî rêx

Di nav de

xweriyê(xwarina)şêx?

(karîkê hingiv-gurbik-qowan) Wan-Miks

Vî alî hestî

Wî alî hestî

Di navê de goştê rastî?

(kûsî)

Vekirî kon e,

girtî gopal e?

(sîwan)

War û war

Çar pê ne dewar?

(dolap) Pasûr

Willeh pêçî ye

Billeh pêçî ye

Famkero

Fahm bike ka va çi ye?

(pêçî) Semsûr

Weke şahîna

Vedikê birîna?

(derzî) Basan

Wey sihika nava rê be

Gava wext bê çêdibe?

(sêv) Basan

Wê hêlê teht

Vê hêlê teht

Di nav de pîra peht¹⁷?

(kêç) Qerecdax

Wekî pirpel e

Nivîs lê bel e

Bi bend û bal e

Ji te re heval e!

(pirtûk)

Wek şivanê berxika

Dinêre li zaroka

Fêrdike hêdîka

Zanîn û tiştika!

(mamoste)

Wek stêrkan diçirûske

Deriyê wê wek brûsk e

Rondik davê wek nîsk e

Li ser dileqe brû û bisk e

Kî ker nebe, wê naske!

(çav)

Wek kulavekî sûtî ye,

Ji vir heta bexda yê raxistî ye?

(ewr)

Weke hêkê ye

Lê ji wê girantir tune ye?

(dinya)

Xişt û mişt

Çû dergehê rûnişt?

(milkis) Dihê

Xalê yemrîxan

Newala goman

Sê cenan

Duwazdeh qetûf¹⁸

Sêzdeh cendan¹⁹?

(rez) Hazro

Xwêhek ya te heye

Her roj xweliyê li xwe dike?

(moxila arvên) Basan

Xwêhek ya te heye

Her roj edav jê tê?

(dara ben) Basan

Xwehr û xwehr

Rast û şikestî?

(stûhr-qiloç) Basan

Xwişka min her ro

Baxek çavik dişo?

(kevçî) Dihê

Xanî li ser ustûnekê

Te rakir şûna qûnekê?

(kuvarek-kidadik) Semsûr-Kolik

Xatûna ser kursî

Naxwe nanê tirsî?

(çira) Semsûr-Kolik

Xaltiya gulistan e

Ne ber e ne bistan e

Çil dergûş e li ber destan e?

(mirîşka kurk-qup) Qereyazî

Ximav û xar

Lastîk û dar

Tilî lê hewar

Li kaxizê bar

Tîpên yar û har

Digirin rêz û tar!

(qelem)

Xweda yê Mîhrîban,

ji me ra donzdeh sêva şand

Me yanzdeha xwarin, yekê nexwar?

(Rojiya meha Remezanê)

Xaniyekî gilover û spî,

Bê pencere, rojin û derî,

Tê de rûniştiye bûkeke zerî?

(hêk)

Xalkî xala

Çû pişt mala

Şingîn kete ezmana?

(birûsk) Qereyazî

Xangaka min heye

Serî xwe tiji raşk?

(ecir-hêjîr) Konya

Xan

Tijî mêvan?

(dev û diran)

Xerîn xerînç

Duwazdeh derînç?

(kuncî) Dihê

Xwar e, ne dar e

Dimikê, ne kar e

Dikişe, ne mar e?

(av)

Xwişka min a hilgustan

Ne ber e û ne bostan?

(mirîşk)

Xana li pişt malan e

Dibe kinc bi însan e?

(pembû)

Ya min e, min nasnakê

Defterên din yaznakê?

(tilî) Basan

Ya li ser zenda

Hate çenda?

(saet) Qereyazî

Yekî lê dikim

Didoyan pêva dardedikim?

(siwarê hespan) Qereyazî

Yek dido bawer sisê

Çeqlê fisê

Sîtila xwînê

Dadbalînê?

(gurzika çilo) Dihê

Yên ku ez dibînim

Tu nabînî?

(çav) Qilaban

Yê mirî di erdê de

Yê sax hat û xwe lê da

Yê mirî yê sax girt û li erdê da?

(xefik)

Yek Serî,

Yek pênc,

Didu tije,

Yek vala?

(1. Xweda, 2. Nimêj, 3. bihuşt û dojeh, 4. Cîhan)

Yekê got ayy! Milê mino.

Yekê got: ayy! Pişta mino.

Yekê got xwezka min û canê mino?

(1. dîwar, 2 .girş, 3. bangur/banger) Gundikê Melî

Yek tabût

Tê de vezelîne çil kesê tebût?

(niftik)

Zelê zerwan

Nexşê perwan

Ne dîn e(heye) ne îman?

(mar) Pasûr

Zînê reşo siwar bû

Kulfet pê şabû?

(sêl) Pasûr

Zîq û zîq

Du ling û heşt çîq?

(cotyar û ga) Pasûr

Zivistanê azab e

Havînê axa ye?

(lox-banger) Semsûr-Kolik

Zerik goştînî,

Girar qîrînî,

Hesko darînî?

(kildank, kil û kilçov) Gundikê Melî-Şernex

Zehf kalekî hilhilî, 

Jê naçe çerm û dirî?

(jijo, jûjî)

Zana ye ziman nîne

Aqilmend e rû nîne?

(pirtûk)

Zir zir tûle

Eyar heye mû tune

Xwarin heye gû tune?

(qirnî-kirnî) Qereyazî

Zik li ser zik

Dest li ser destik

Karê jinik?

(destar)

Zûha dixime

Şil derdixime?

(gema devê hespa) Qereyazî

ÇÎBENOK - ÇIKÇIKO

Çîk esto

Nika qijîro

Dinya pîlîro?

(çim) Lîcê

Ê tira zîzo

Xirxirê gozo?

(rîye-birûsk) Çewlik-Dara Hênê

Perîn pîrê min şîn o

Zareyî sûr o

Gocagî sey o?

(zeweş) Lîcê

Ser sûr o

Bin tantir o?

(welî-xwelî) Lîcê

Tewer tîj û tanî

Zara wor û lekanî?

(ard) Lîcê

Qela belek e

Xewe re berde felek e?

(mektûb) Lîcê

Kela wê tutekî

Pir nutekî?

(êncîr) Lîcê

Kel û qol

Vazda gol?

(qîncele) Lîcê

Ma çarşîya da girewt yew hew

Ma berd kîye hezar hew?

(hinar) Lîcê

Ma ko de dî yew kerra

Ma şî ewney yew ser e?

(kesa-kûsî) Lîcê

Çowa çewt e

Pey heft koya da kewte?

(keskesor) Lîcê

Çîk esto

Alûsîya day kulfetî?

(toq-sêl) Lîcê

Çîk esto

To wa besto?

(namî) Lîcê

Yew çîy min esto

To ra(ya) besto?

(name-nav) Pîran

Yew çîy ma esto

Vera weno

pişkilo keno

Peyra kew keno?

(cirik-makîneya circirê) Pîran

Yew çîy min esto

Heton yerey geyren

Yerey yeno fek yey akerde monen?

(sol-kûtik) Pîran

Yew çîy min esto

Heton yerey min rey ra geyren

Yerey yeno herinda yew ponotit vinden?

(çowa-kopal) Pîran

Yew çîy esto

Pey xora nê oynîn

Şono nişono nê qedin?

(ro-aw) Pîran

Bavkal kewt

Örz eyel sera kewt?

(kîron-pird-keran-girş) Pîran

Zomay xaloy kaşir kayme gunên

Nengo çîneno?

(zerenc-kew) Pîran

Ên kinar kaş

Ay kinar kaş

Mîyon de topay qûmaş?

(zon-ziman) Pîran

Yew çîy min esto

Don kerar çîy nêbeno

Awkir gunen dirêno?

(pel-kaxiz) Pîran

Yew çîk min esto

Pird ra qalin

Pel(kaxiz) re sivik?

(meşk) Pîran

Ga ora

Doçik pera?

(tûfang) Gimgim

Kelo kir

Kewt bir?

(çilet-jilêt) Gimgim

Roj geyreno

Şan di amekiye

Fekê ci akerdemeneno, çi yo?

(sow-pêlav) Gêl

Pontîla vaj

Eş dî kaş?

(burêh-birûy) Guleman-Elazîz

Yew dapîra mi esta

Xo bi bo pîne kena?

(Toq-sêl) Guleman-Elazîz

Yew çî mi esto

Xo bi xo mezelê xo keneno?

(dalpa-dilop) Guleman-Elazîz

Kel me henar

Şî zinar

Kerd nîkerd neame war

Mi yew şeple da pîro ame war

Hinzar gil xone erdî war?

(erdîş-rîh) Guleman-Elazîz

Yew şeltê mi esta

Tim ha awdo?

(zon-ziman) Guleman-Elazîz

Çerning koyti rehar

Duning koyti dima?

(her-bara-merdimê) Guleman-Elazîz

Yew axor me esto

Yew pontîla waj

Tê de ca(h) nigena

Yew bol bizo

Tê de ca(h) geno?

(qula mîjlûro-kunmêwî) Guleman-Elazîz

Nor di perçî dor di perçî

Orta di qeragoçî?

(çîm-çav) Guleman-Elazîz

Şak şak hem ame

Piyî îmam e

(seat) Guleman-Elazîz

Bapîr mi noverdî

K... g... boverdî?

(kû-kundir) Guleman-Elazîz

Yew çî yê min esto

Ez donû keraro nêşikeno

Ez donû aw kiro şikeno?

(kaxido) Pîro-pîran

Yew çî yê min esto

Hetonî yereyî geyreno

Yereyî hindîyayî

Yew ponc qûrûşî cageno?

(çowa-gûpal) Pîro-Pîran

HEJMAR: 899+38= 937

VARYANTÊN HINEK MAMIKAN

Berhev dikî barê ga ye

Datînî erdê weke çiya ye?

(kon)

Bi roj xulam e,

bi şev xanim e?

(sivnik/melkes)

Bi şev bûk e

Bi roj pepûk e?

(nivîn) Mêrdîn-Qoser

Bi şew razam hewş tije bû

Sibê rabûm yek nemabû?

(stêrk)

Bi şev dixemilin

Bi roj ditemirin?

(stêrk)

Ber kevirî siltanî

Kêra Hz.Alî li istî(stû) danî?

(masî) Semsûr-Kolik

Binî di erdê de

Nîvika wî kerê de

Serê wî bavê te de?

(genîm) Wan-Şax

Binî di erdê de ye,

Nîvî ji kerê ye,

Serî ji te re ye?

(genim)

Bê rih e

Riha tîne?

(şehê seriya û kêç) Qereyazî

Bûk li hundur

Porê li derva?

(lazût-garis)

Çil çîq in

Çil berçîq in

Çil mifte ne

Çil qulfe ne?

(Qur’an) Cizîrê

Çil çîq in,

Çil belçîq in

Çil mifte ne

Çil ode ne

Çil têde ne?

(Qur’an) Botan

Çeqmeq e Çeq û req e

Heçî nezane ehmeq e?

(çeqmek, dûpiştik) Botan

Ez çûm ser ban(e)kî

Hat nal nala birîndar(e)kî?

(dasik û bivir) Dihê

Çûm nava delê

Ez geriyam negeriyam

Min şivekî rast nedît?

(mar) Farqîn

Çar çarix

Bîst û çar bençarix?

(nal û bizmarê hespan)

Çar bira nin,  çar diyar,

Yek germ, yek hênik,

Yek şilî û yek jî sar?

(demsal)

Du qulê roviya,

Du çirê neviya,

Aşek bêav di bin da geriya?

(1. Poz. 2. Çav. 3. Dev.)

Du mezelê şûştî veşûştî

Du feqe lê rûniştî?

(gûz) Cizîrê

Diçim diçim

Lê nagihime?

(sihik) Dihê

Diya min qesrek

Li ser sê stûna ava dike?

(gore û sîxikên wê) Dihê

Digere bi roj û şev

Disekine dev ji hev?

(şekal)

Difire per tune

Didûşî şîr heye, gihan tune?

(kereng) Semsûr-Kolik

Deh bira tên deştê

Her yek ferşek li piştê?

(tilî û neynik)

Di dinê de ji şekir şêrîntir e, çi ye?

(xew)

Dikeve avê şil nabe

Dikeve bin axê zingarî nabe?

(zêr)

Du rêz giya,

Li pişt çiya?

(Kezî)

Dehlekî me yî gur heye

Em nikarin darekî rast jêkin?

(goma-qiloçê pez) Pasûr

Deve bi bar

çû zinar?

(Kevçî)

Du xwişkên cînar

Ji hevdu nakin bawer?

(çav)

Dev dirêje,

Xwîndirêje,

Dest davêjimê

Berdavêje.

(tiving)

Dev dirêj e

Qûn qirêj e

Dest davêjim

Berdavêje?

(tiving) Qereyazî

Diz li hundir e

Serî li derva ye?

(bizmar)

Ew diçe hundir

Dûv pê re naçe hundir?

(kevçî)

Ez çûm Gite

Anî darek du gulte

Da nêvrana bavê te

Bû çirçira diya te?

(meqes) Botan

Ez çûm gite

Min anî du dargên duqulte

Min xist ber bavpîrê te

Bû şîr şîra pîrga te?

(meqes) Qilaban

Ez çüm şkeftekî

Tê de mişt e kopalê kenêrê

Yek kêr nehat

Ez destê xwe bigrim?

(şîxê bizinê-qiloçê bizinê) Qilaban

Ez çûm nizarekî

Darek rast nînbû ez bêxim destê xwe?

(şax, stûrh) Cizîrê

Elba(tasa) mast

li guhera rast?

(hîv)

Ez devê vedikim qûn vedibe

Ez devê digirim qûna wê tê girtin?

(meqes-cabir-cewr-qelik) Lîcê

Ez çûm şikeftekê

Min darek rast nedît ez bigirim bi destê xwe?

(şaxê bizinan) Gundikê Melî

Ez diçim, ew jî diçe

Ez radiwestim, ew jî radiweste

Ew çi ye ?

(siya mirov)

Ez vedikim naçe

Girê didim diçe?

(benê solê)

Garana maman

Girtin ser çeman

Bû sibe yek jê neman?

(stêrk)

Guhbelok birêket

Pêpehnok pêket

Şîrîno li nav piştê ket?

(ker, zilam, dims) Norşîn-Bedlîs

Girekek mû

Li çiyê belav bû?

(mij)

Ga bi dêr(dar) ve

Çû zinêr ve?

(kevçî) Qerecdax

Gûyê mêşa ye

Xwarina axa ye?

(hingiv)

Gihê dixwe ne bizin e

Hêkan dikê ne mirîşk e

Hişk e ne Kevir e

Bele ev çiye?

(kûsî)

Ga orî

pişkul firî?

(tifenk)

Gayê kûl li kû mexel be

Li wê derê giya şîn nabe?

(agir-şewat) Dihê

Hem hema

Ber çema

Ne gur dixwê

Ne diz dibê?

(aş) Hezex

Hanyan e, manyan e

Ferşê derê kaniyan e

Rê nade karwaniyan e?

(qerîsek-cemed-qeşa) Botan

Hêsin û bizin

Gayê mezin

Tev dilîzin

Tev dibezin?

(pêlav û mirov)

Hel hela bû

Reşhelê siwar bû

Piçûk û mezinê malê tev pê şa bûn?

(beroşa xwarinê)

Hespê şê

Bazda hewşê?

(kêç) Qereyazî

Hilindir bilindir

Law ji bavê bilintir?

(ar û dû) Qerecdax

Hilindo milindo

Kurek ji babê bilindo?

(rêvas) Gundikê Melî

Haniya maniya

Ferşê li devê kaniya

Rê neda aşvaniya?

(qeşa-cemed)

Ho kilo

heft qat çilo?

(pîvaz)

Hindî tiliyekî

Tijî xaniyekî?

(mûmik) Culemêrg

Ji tiştan ne tu tişt e

Lê belê didan xişt e?

(pîşî-poşu)

Mamgê mino mamanî

Ji Xwedê pê ve tu kes nezanî?

(jina bi halkî) Cizîrê

Ji hingiv şêrîntir e

Ji risasê girantir e?

(xew)

Ji hir û ba te

Fît li qûna te?

(kêç) Dihê

Kalo ji jor de têye

Dirik li piştê ye?

(jîjo)

Kalo tê ji rê

Tefala striyan li piştê?

(jîjo)

Kerê netewilandî

Mêrga neçêrandî

Berxa nemêjandî?

(1. şeytan, 2. bihûşt, 3. Hz Adem) Norşîn-Bedlîs

Kûça sileymanî

Danî li ser xanî

Kesî pê nizanî?

(jina bi zaro)

Kumikê sorik

Tijî morik?

(hinar)

Kok li ezman e

Serî li erdê ye?

(roj)

Ker zirî

Bişkul ji qûnê firî?

(çifte-tifeng û fîşek) Cizîrê

Ker zirî

Kuspil firî?

(ker:tifing, kuspil:gulle) Qilaban

Kerê bibar

Çû zinar?

(dev û kevçî) Pasûr

Ker û bar çit

Dûv naçêt?

(kevçik) Şernex

Kofiya xezalê

Totî newalê?

(zîpik-teyrok) Qereyazî

Kaloyek tê ji deştê

Barê striyan li piştê?

(jûji)

Kalo tê ji rê,

Bêndera stirîya li piştê?

(jîjo)

Ker zirî,

Piskul firî?

(tifenk)

Ker zirî

Bişkul firî?

(ker: tiving, bişkul: gulle) Pasûr

Kalê hilhelî tê ji deştê

Piştîkî dirî li piştê?

(jûjî) Pasûr

Kofiya xezalê

Gêr bû newalê?

(sî) Pasûr

Kofiya xezalê

Hol bû newalê?

(hîv)

Kaniya qinê qinê,

Mîr û beg dest didinê?

(poz)

Ker zirî

Bişkul firî

Lê ketî

Pê mirî?

(tiving û guleye wê)

Kumê tiftik

Tijî nutik?

(hêjîr) Qereyazî

Kumê tûtikê

Tijê nûtikê?

(hêjîr) Qereyazî

Komkirî barê gakê

Vekirî weke çiyakê?

(kon) Gundikê Melî-Şernex

Lemê lem da

Kefê kef da

Mer(mar)hat

Masîkî dev da?

(lemba) Semsûr-Kolik

Lalîxanê lal xeber da

Masî çiv da

Golê kef da?

(lambe)

Li erdê weke gîsk e,

Li ezman weke nîsk e?

(eylo)

Lebleb e

Li ber çem e?

(aş)

Mele û qîza xwe

Keşe û jina xwe

Çûne mizgeftê

Derketin sisê

Ev çawa dibe?

(qîza melê jina keşe ye)

Min ji darê kir hebkî

Min anî male hezarkî?

(hinar) Pasûr

Mûyê du karikan

Avêtine ser du darikan?

(kon)

Mamkê mino

Min dest da qûn, dev vebû?

(meqes, cew) Cizîrê

Min tiştek dîtî

Di nav de du reng av dişimitî?

(hêk)

Mezela şuştî û miştî

Du feqên çavreş tê de rûniştî?

(gûz) Gundikê Melî

Ne li erd e ne li ezman e

Hevsarê wî li destê insan e?

(teyare) Qereyazî

Oda şûştî veşûştî

Du beyzade tê de rûniştî?

(gûz) Wan-Şax

Odeyek şûştî,

Bilbilek tê de rûniştî?

(dev û Ziman)

Odeyek şûştî,

Rêzek zilam lê rûniştî?

(dev û diran)

Pênc xwişk şefeqê heta êvarê

Gora hev dikolin?

(şîşikên goreyê) Pasûr

Pişo pişo nêrgizo

Çu li ber ava dengizo

Ne gur dixwe ne hirço?

(pisîk)

Piyana mîra tehtê ket

Deng li dinê ket?

(birîsk) Cizîrê

Piçka çê

Bazda hewşê?

(kêç)

Mamkê mino

Pênc bira qesrekî ava dikin?

(penc sîxikên gora) Cizîrê

Pazê amo

Li devê çemo

Sibê rabû

Kit jê nemo?

(stêrk) Wan

Pirtika karê

Li ser guhê darê?

(kon) Gundikê Melî

Qasimê qûnxwar

Çû serê dar

Dar anî xwar?

(Das)

Qesra sipî ye

Bê derî ye?

(hêk) Culemêrg

Qesra sipî

Bêderî?

(hêk) Dihê

Qûn li axê, serî li qûn

Dest li kaniya rûn?

(bizin û guhan)

Qûnik di erdê de

Noq di kerê de

Serî di qûna dê de?

(genim û ka)

Qama wê ya kewê ye

Barê wê yê kerê ye?

(pêlav)

Quncikê tarî

Berf lê barî?

(aş)

Reş e, reş e mîna qîr.

Spî, spî mîna şîr.

Diçe diçe mîna mîr?

(qijik)

Rabûm ser dîwarekî

Lingên min ket eyarekî?

(gîzme-cezme) Qereyazî

Reş e reş e wek qîr,

kutilka çêdike wek mala mîr?

(kêzika gû) Gundikê Melî

Ser mişar e bê xepar e

Carna kes e carna mela ye

Tu ne ker bî dîk e?

(dîk) Cizîrê

Ser qulîpancî zirçone

‘Eyar heye mû tine?

(beq) Botan

Serî kurkirî

Binî kurkirî

Di binê te re kirî?

(kulav) Qereyazî

Sor e, ne sêv e

Nav sipî ye, ne penîr e?

(tivir-şêlima sor)

Sîtila savarê

Li serê darê?

(hinar) Wan-Miks

Sîniya savarê

Li ser guhê darê?

(hinar) Şernex

Mamkê mino

Siminê du qûn?

(banger-bangur) Cizîrê

Sindoqek silêmanî

Ji xwedê pê ve kes nezanî?

(pîreka bi zaro) Sûrgûcî

Ser mişar e

Bin mikar e?

(dîk) Wan-Miks

Sêniya can

Tijê mercan?

(ezman û stêrk)

Sindoqa silêmanî,

Min girê da bi Rehmanî,

Venabi heta axirê zemanî?

(Jina bi zaro)

Sê heb birayên hev henin,

Her roj çavên hevdu derdixînin?

(cax, şîşikên gora)

Sêniyek mast

Li be(h)nekî rast?

(hîv) Hezex

Sêniya mast

Li cihekî rast?

(heyv)

Serî miqar, dûv mişar

Bang dide dost û neyar?

(dîk)

Sed mal sikakî

Ser simê gakî?

(hinar)

Sêniya can

Tijî mercan?

(ezman)

Serê dinê

Binê dinê

Du guhîj tenê?

(roj û heyv)

Sor sorkê

Erdê kolkê?

(xilt)

Senderûk ser senderûkê,

Kilît di destê bûkê?

(destar-gêrûse)

Serê mar e, ne mar e,

Diçêre ne kar e,

Çar pê ye ne dewar e?

(kûsî)

Serê wî li zikê min e

Gûyê wî li devê heftê û heft bavê te?

(sirsûm-meşk) Qereyazî

Ser mişar e

Dûv kopal e

Heçî nezane

Kero bibêje dîk e?

(dîk) Norşîn-Bedlîs

Sisê di sihê de ne

Dido li tavê ne?

(nimêj) Dihê

Serhilû ye ne mar e,

Grêkodel e ne dar e,

Giya dixwe ne dewar e?

(kûsî-şkêvlatûk) Gundikê Melî

Ser text e

Bin text e

Di nav de pîreke bêbext e?

(kûsî)

Sindirûka li ser sindirûkê

Mifte ya li destê bûkê?

(gêrûse-destar)

Şemûna

Du qûna?

(gundor-bangeran)

Şeqşeqî

Dîwar pekî?

(bêvil)

Şeş ben

Du qût û darek?

(mêzîn)

Şim şekî

Li dîwar pekî?

(kivkirin, çilm) Cizîrê

Şemo şek da dîwarî?

(kilmiş-çilm) Culemêrg

Şiva ter

Li guher?

(Mar) Dihê

Şik li minî

Şik li dîwarî?

(çilm) Qilaban

Şîrînok li darînok,

Darînok li guhbelok,

Guhbelok bi rê ket,

Dunigo pê ket?

(Şîrînok: Dims.

Darînok: Pal.aqol

Guhbelok: Qantir (Hêstir).

Dunigo: Çerçî)

Timî divilvile

Ziman tune lê diştexile?

(ziman)

Tenûra xim ximî

Tijî nanê genimî?

(stêrk) Qereyazî

Tenûra gum gumî

Tijê nanê genimî?

(hinar) Lîcê

Tenûra dimdimî

Tejî nanê genimî

Siharê rabûm xetimî?

(stêrk) Cizîrê

Tenûrek xum xumî

Tijê nanê genimî?

(goz) Sûrgûcî

Teyştek mast

Li cîkî rast?

(hîv) Qerecdax

Tiştanok, miştanok

Li ber kevirê xiştanok?

(Kûsî-şeytanok)

Tişteke min heye tiştanî

Nav mêzera kitanî

Ne pê heye ne panî?

(hêk)

Tirba (gora) xwe

Bi xwe dikole?

(dilopa avê)

Tenûra dadayî

Tijê kilorên badayî?

(gwîz-goz)

Tiştekî min heye

Diçe û diçe

Li paş xwe nanihêre?

(av)

Tiştekî min heye

Tim diçe li pey xwe nanêre?

(çem) Pasûr

Tiştekî min heye

Ji her kesî re lazim e?

(nav) Mêrdîn

Teq teq dike, ne dar e

Seri mişk e, ne mar e

Giya dixve, ne kar e?

(kûsî)

Teştek mast

Li guherek rast?

(heyv) Salnameya NÇM’ê

Tiştekî min heye,

Her têm li male,

Geh şîrîn e, geh tahl e.

(Ziman)

Vî milî dep e

Wî milî dep e

Tejî di nêvê de sil û sep e?

(hevîr) Cizîrê

Vî milî rêx e,

wî milî rêxe

Nêv de taştiya şêx e?

(hingiv) Botan

Vî alî teht e

Wî alî teht e

Di nav de tê

Pîrekî reht e?

(spêh-spî) Pasûr

Vî alî text

Wî alî text,

Jê derket kalekî bêbext?

(Kûsî)

Vî alî dar e

Wî alî dar e

Di nav de sekî har e?

(şûr) Pasûr

Yeka reşa dirêj e

Dest didim berdavêje

(tiving) Qereyazî

Xişt pişt

Li pişta derî rûnişt?

(gêzî-melkis) Wan

Xişt û mişt,

Çû li pişta derî rûnişt?

(Sivnik-melkes) Wan-Şax

Xanima li ser kursî

Naxwe nanê tisî?

(lambe) Qereyazî

Xalê minê bi lingekî

Diajo garana gundekî

(merkut-mîrkut) Qereyazî

Zerika (tasek) sorik

Tijî morik,

Çi qas tol bike narijin?

(hinar)

Ziq ziqo

Heşt niko

Du çîqo?

(cohtkar û gayê wî) Farqîn

HEJMARA VARYANTAN: 185

ÇEND MÎNAKÊN PIRSÊN MANTIQÎ

Refek çûk li hewa bû, çûkek jî li erdê bû. Ref ji çûkê re dibêje:

– Selamûn aleykûm ey sed çûk!

Çûk dibêje:

– Ez ne sed im. Bi du qatê we û nîvê we û çaryeka we û bi min ve em sed in. Li gor vê rewşê, refa çûkan ji çend çûkan pêk tê? (hejmara refê=36 e) Kolik-Semsûr

Mirovek çû ser erd. Av li ser erd tune bû. Kûpikek av li ser kerê girêdayî bû û ker winda bûye. Mirov destmêj digire û nimêj dike. Di vê demê de ker hat û ziriya. Û avdesta mirov şikest. Çİma? (ji ber ku mirov avdesta teyemûm girtiye.) Kolik-Semsûr

Mirovek bi sed panotê xwe diçe mezatê. Dixwaze sewalan bikire: beşekî ga, beşekî bizin, beşekî mih. Gayekî bi deh panota ye, bizinekî bi nîv panot e, mihekî jî bi du panota ye. Li gor vê rewşê bi vî pereyî çend ga, bizin û mİh tê kirîn? (bersiv:40/10=4 ga; 44*2=88 bizin; 16/2=8 mİh) Kolik-Semsûr

Agahî:

Di vê berhemê de, 899 mamikên kurmancî, 38 mamikên zazakî bi tevahî 937 mamik û 185 varyantên van mamikan hene. Û dîsa 3 heb pirsên mantiqî jî hene. Ji van mamikan 609 heban min berhev kirine, yên din jî ji van çavkaniyên li jêrê diyarkirî, hatine berhevkirin.

Hinek Jêderk (çavkanî):

1) www.mirbotan.com

2) Ebdurehîmê Mûşê

3) www.dengemamoste.com

5) Zincirlikuyu.net

7) Salnameya NÇMê

8) Salnameya çirayê

9) Salnameya rojê

10) Miradê Gundikî

Têbinî

1- Ji Kovara Tûrik

2- Farqînî Zana, Ferheng,enstîtiya Kurdî ya Stenbolê, 2007.

3- Grûba xebate ya vateyê, Ferhengê Tirkî-Kirmanckî, Vate, Stenbol, 2009

4- Gazî Mustafa, Dîsko Dîsko Danîno, Enstîtiya Kelepora Kurdî, 2006, rp. 14

5- Qûsandî , por kurkirin

6- Miştî, tijî

7- Cer, çomlek

8- Mû: Di herêma botanê tê bikaranîn. Bi wateya “mirov” an jî cînavka “em” tê bikaranîn.

9- “Handan” navê gundekî Mîksê ye.

10- Navê gundekî yê Dihê ye.

11- Navê gundekî di navbera Dihê û Şernexê de ye.

12- Ev cûreyê mamikan wek zûgotinokan e. Dema ku zû tê gotin bi awayê “kaç ma dan” tê bihîstin.

13- Ev cûreyê mamikan çewtiyeke mantiqî dipirse. Ji ber ku ‘ker’ nikare bifire, peyva herî nêzê vê peyvê ‘kew’ e. Û kew dikare bifire.

14- Reşîne” navê gundekî Dihê ye, “reşîle” jî navê çûkekî ye. Leyistina bi tîpekî ev mamik derxistiye holê. Li mînaka berî vê binêrin.

15- Kevirê pahn û fireh, ferş

16- Sindoqa Silêmanî: Padişahê Osmanî ê navdar Qanûnî Siltan Silaman sindoqekî bi miftekirî her dem bi xwe re gerandiye û wesiyat kiriye dema bimire jî sindoqê bi wî re veşêrin. Lê dema ku mirî şêxûlîslam destûr nedaye ku sindoqê bi wî re bin ax kin . Şêxûlislam sindoq vekiriye û dîtiye ku tev fermanê şêxûlislam in di sindoqê de .

17- Bi wateya pîrhevok an jî pîramirovxwer hatiye bikaranîn.

18- Kelik,helik,sepeta piçûk

19- Savî, sepeta mezin.