J.V. STALİN

MARKSÎZM Û PIRSGIRÊKÊN ZIMANZANIYÊ

Werger: Tonguç Ok

Teorî

DOĞA BASIN YAYIN

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın 449

Rêza Pirtûkên Kurdî 11

Marksîzîm û Pirsgirêkên Zimanzaniyê: J. V. Stalin

Werger: Tonguç Ok

Redaksiyon: Emîn Gurban

Tîprêzî: Delal Kazici

Dîzayna Bergê: Savaş Çekiç

Amadekirina Bergê: Devrim Koçlan

Sêwirandina Epub: Stûdyo ya Sêwirandinê ya Papersense

© Evrensel Basım Yayın 2011

Çapa Yekemîn Kewçêr 2011

LI SER MARKSÎZMA DI ZIMANZANIYÊ DE¹

Komeke rêhevalên ciwan, ji min xwestin ku ez ramanên xwe yên li ser pirsgirêkên zimanzaniyê û bi taybetî jî li ser marksîzma di zimanzaniyê de, di çapemeniyê de rave bikim. Ez ne pisporekî zimanzaniyê me. Ji ber vê yekê, bêguman ez nikarim daxwaza rêhevalan bi qasî ku têr bike bînim cih. Heçî marksîzma di zimanzaniyê de, wekî civaknasiyên din, ez pê re jî rasterast têkildar dibim. Lewma jî min bersivdana pirsên rêhevalan pejirand.

PIRS: Gelo, rast e ku ziman seresaziyeke li ser binesaziyê bilind dibe?

BERSIV: Na, ne rast e.

Binesazî, di pêvajoya pêşketina civakekê de, avahiya aboriyê ye. Seresazî jî ramanên siyasî, hiquqî, hunerî û felsefî yên civakê û saziyên ku li gorî van dirûv digrin e.

Her binesaziyek xwediyê seresaziyeke li gorî xwe ye. Binesaziya civaka feodal xwediyê seresaziyeke xweser, ramanên siyasî yên xweser, hiquqî û hwd. û saziyên li gorî van e; binesaziya kapîtalîst, xwediyê seresaziyeke xweser e, binesaziya sosyalîst jî wisan. Heke binesazî biguhere yan jî ji holê rabe, di encama vê yekê de, seresaziya wê binesaziyê jî diguhere yan jî ji holê radibe. Ku binesaziyeke nû derkeve holê, bi vê yekê re seresaziyeke nû li gorî vê binesaziyê jî pêk tê.

Ji vî aliyî ve ziman, bi yek carê ji seresaziyê vediqete. Weke mînak, em civaka Rûs û zimanê Rûsî hildin dest: Li Rûsyayê, di nav sih salên dawîn de, binesaziya kevin a kapîtalîst ji holê hate rakirin û binesaziyeke sosyalîst hate avakirin. Lewma jî li şûna saziyên kevin ên siyasî, hiquqî û hwd. saziyên nû yên sosyalîst hatin avakirin. Ligel vê yekê, Zimanê Rûsî, ji binî neguheriye; beriya Şoreşa Kewçêrê çawa bû, dîsa wisan ma.

Di vê heyamê de, di Zimanê Rûsî de, çi guheriye? Heta radeyekê gencîneya peyvikan ya Zimanê Rûsî guheriye. Ango, bi geşdana hilberîna nû ya sosyalîst, bi pêkhatina dewleteke nû, çandeke nû ya sosyalîst, têkiliyên nû yên civakî û sinceke nû de û bi pêşketina teknolojî û zanistê re, gelek peyvik û têgeh ketin Zimanê Rûsî û ew geş kirin. Hin peyvik û têgeh wateya xwe guherandin û hin peyvikên kevin ji gencîneya zimên derketin. Ku em werin ser gencîneya peyvikan a ku bingeha Zimanê Rûsî pêk tînin û rêzimana wî; piştî ku binesaziya civaka kapîtalîst hilweşiya jiholêrakirina van li hêlekê, weke xwe hatine parastin û di wan de tu guherînên berbiçav çênebûn, weke bingeha Zimanê Rûsî yê modern mane.

Bi ser de, seresazî, berhemeke binesaziyê ye. Lê belê, ew nayê wê wateyê ku seresazî bi tenê binesaziyê dihewîne û li hemberî qedera binesaziyê, li hemberî qedera çînan û li hemberî rewişta pergalê; bêalî, tebatî (pasîf), xemnexwar dimîne. Berevajiyê vê yekê, ji pêkhatina xwe pê de, ew hêzeke bibandor e. Bi awayekî çalak, alîkariya binesaziya xwe dike da ku ew teşe bigre û xwe xurt bike. Ji bo jiholêrakirina binesazî û çînên kevin, heta ku ji destê wê tê alîkariya pergala nû dike.

Jixwe ne pêkan e ku bi awayekî din be. Lewre, binesazî, seresaziyê diafirîne da ku seresazî sûxrevaniya wê bike; ji bo jiholêrakirina binesaziya kevin a ku li ber mirinê ye û ji bo jiholêrakirina seresaziya kevin a wê binesaziyê bi çalakî têbikoşe. Ji bo seresazî karîgeriya xwe wenda bike û ji bo ku ji dirûvê xwe derkeve, divê vê rista xwe (rola xwe) nepejirîne, divê binesaziya xwe neparêze û li hember binesaziya xwe têkeve nav helwestê, divê li hember çînan bêalî be.

Ji ber vê yekê, ziman ji binî ve ji seresaziyê vediqete. Ziman, di civakekê de, ne berhemeke binesaiyê ya vî û wî, ya kevin û nû ye, ziman berhema binesaziyan û civakê ya dîrok a bi sedsalan e. Ne ji hêla çîneke tenê, ji hêla hemû civakê, di encama keda bi sedan nifşan de hatiye afirandin. Ne ji bo pêdiviyên çîneke tenê, ji bo pêdiviyên hemû civakê, hemû çînên civakê hatiye afirandin. Ji ber vê sedemê, ew weke zimanekî ji bo civakê, weke zimanekî hevpar ê gel hate afirandin. Lewma, kiryariya zimên di nav mirovan de weke navgîneke ragihandinê, ne ku xesarê bide hin çînan û hin çîn sûdeyê jê wergirin, ew xizmeteke wekhev ji hemû çînên civakê re dike. Ev yek, bi rastî aşkera dike ku ka zimanek çima him li pergala kevin û paşmayî û him jî li pergala nû, him li binesaziya kevin, him li ya nû, him li kedxwaran him li bindestan jî dikare xizmetê bike.

Weke ku tê zanîn, Zimanê Rûsî, beriya şoreşa Kewçêrê xizmeta kapîtalîzma Rûs û çanda burjûwa ya Rûsan dikir. Niha jî ew xizmeta pergala sosyalîst û çanda sosyalîst a civaka Rûs dike.

Divê em bibêjin ku ev yek ji bo zimanên Ukraynî, Belarûsî, Ozbekî, Kazakî, Gurcîkî, Tatarî, Ermenî, Estanî, Latvî, Lîtvanî, Moldavî, Azerî, Başkurtî, Turkmenî û ji bo zimanên neteweyên din ên Sowyetan jî derbasdar e. Van zimanan, him xizmeta pergala kevin a burjûwa ya van neteweyan kirin, him jî xizmeta pergala nû ya sosyalîst dikin.

Jixwe ne pêkan e ku bi awayekî din be. Ziman weke navgîneke ragihandinê, di navbera mirovan de hate afirandin; da ku xizmeta hemû civakê bike, ji aliyê hemû endamên civakê ve bi awayekî hevpar bê bikaranîn û rewşa wan a çînî çi dibe bila bibe, xizmeta hemû endamên civakê bike. Sedema hebûnê ya zimanan ev e. Heke zimanek ji bikêriya zimanê hevpar ê gel dûr bikeve, di nav encamên civakê de peywira ragihandinê neyîne cih, têkeve bin xizmeta hêleke civakê tenê, xera bibe û taybetmendiya xwe ya ku malê hemû gel e wenda bike, bibe mehkumê wendabûnê, rista xwe ya bikêriyê wenda dike.

Ji ber vê yekê, ziman, weke regezekê ji binesaziya aborî veqete jî, ji amûrên hilberînê, weke mînak ji makîneyan ne cûda ye. Makîne jî weke zimên, li hemberî çînan xemnexwar in. Ew jî dikarin him xizmeta pergala kapîtalîst, him xizmeta pergala sosyalîst bikin.

Ji bilî vê, seresazî berhema binesaziyeke aborî ya demekê ye. Ji ber vê yekê, temenê seresaziyê kurt e. Gava ku binesazî bi dawî bû, ji holê rabû; ew jî radibe, tune dibe.

Lê belê ziman, berhema hemû heyaman e. Di domahiya van heyaman de teşe digre, dewlemend dibe, bi pêş dikeve û diperese. Lewma jî, temenê zimanekî ji yê binesaziyek an seresaziyekê bi gelekî dirêjtir e. Bi rastî ev yek aşkera dike ka di dîrokê de ne tenê bi derketin û jiholêrabûna binesaziyek û seresaziya wê, bi jiholêrabûna gelek binesazî û seresaziyên li gorî wan re, di dîrokê de wendanebûna zimanekî û rêzimaniya wî û her weha derneketina zimanekî nû pêk nayên.

Di ser mirina Pûşkîn re ji sedsalî bêhtir dem derbas bû. Di vê pêvajoyê de, li Rûsyayê, pergalên feodal û kapîtalîst ji holê hatin rakirin û pergaleke sêyemîn –pergala sosyalîst– saz bû. Ango ligel seresaziyên xwe du binesazî ji holê hatin rakirin û bi seresaziya xwe re binesaziyeke nû –binesaziyeke sosyalîst– hate damezirandin. Digel vê yekê, heke em Zimanê Rûsî weke mînak hildin dest, di vê pêvajoya duvedirêj de, tu guherînên bingehîn pêk nehatin û di navbera Zimanê Rûsî yê modern û Zimanê Pûşkîn de hema bêje tu cudahî nîn in.

Di vê heyamê de, di Zimanê Rûsî de çi guheriye? Di nava vê pêvajoyê de, gencîneya peyvikan a Zimanê Rûsî gelek dewlemend bû. Gelek peyvikên kevinbûyî hew tên bikaranîn. Wateya gelek peyvikan guheriya. Pergala rêzimanî ya Rûsî bi pêş ket. Heçî bastûra Zimanê Pûşkînî, ew bi hebanoka xwe ya peyvikên bingehîn û rêzimanê xwe re, ji hêla taybetmendiyên xwe yên diyarker ve, weke bingeha Zimanê Rûsî yê nûjen ma.

Ev bi tevahî tê fêhmkirin. Bi rastî jî piştî her şoreşê çi hewce ye ku bastûra heyî ya zimên bi hebanoka xwe ya peyvikên bingehîn û pergala xwe ya rêzimanî re ji holê bê rakirin û li şûna wan ên nû bêne danîn. Ev yek bi piranî, di warê seresaziyê de diqewime. Ji ber çi sedemê em ê li şûna “av”, “çiya”, “daristan”, “masî”, “mirov”, “meşîn”, “kirin”, “hilberîn”, “bazirganî” û hwd navên din li wan heman tiştan bikin? Sûdeya wê çi ye? Ku peyvikên zimanekî bêne guherandin û hevok ne li gorî rêzimana vî zimanî, li gorî rêzimaneke cipcuda bêne sazkirin, ev yek dê bi kêrî kê were? Armanca vê yekê çi ye? Dê şoreş ji vê serhildana di warê zimên de çi bi dest bixe? Bi giştî, di dîrokê de, bêyî ku pêdivî pê hebe buyereke girîng naqewime. Gava ku ew bi aşkerayî hate selmandin ku zimanê heyî û bastûra vî zimanî bersiv dide pêdiviyên pergala nû, hingê divê mirov ji xwe bipirse: Ma di warê zimanzaniyê de, çi pêdivî bi şoreşê heye? Ji bo ku hêzên hilberînê yên civakê bi pêş bikevin, divê seresaziya kevin ji holê bê rakirin û di nav çend salan de, li şûna wê seresaziyeke nû bê danîn. Ev yek pêkan e jî. Lê belê, em çawa dikarin zimanekî heyî ji holê rakin û bêyî ku di jiyana civakî de alozî çêbibe, bêyî ku xetereya felişîna civakê derkeve holê, di nav çend salan de, li şûna yê kevin, zimanekî nû biafirînin? Ji bilî Don Qîşot, kî dikare peywireke wisan bigire ser xwe?

Ya dawîn, di navbera seresazî û zimên de, cudahiyeke din a bingehîn jî heye. Seresazî, bi hilberînê re, bi çalakiya hilberîner a mirovan re, ne xwedî têkiliyeke rasterast e. Ew ne rasterast, tenê bi navberiya aboriyê, bi navberiya binesaziyê bi hilberîne ve girêdayî ye. ji ber vê yekê seresazî guherînên di asta pêşketina hêzên hilberînê de ne ji nişka ve û ne rasterast, lê piştî guherînên di binesaziyê de û bi navberiya prîzmaya van guherînên ku di binesaziyê de ji aliyê guherînên li warê hilberînê ve hatin çêkirin dide der. Wateya vê ew e ku warê çalakiyan ê seresaziyê teng û bêsînor e.

Berevajiyê vê yekê, ziman bi çalakiya mirovan a hilberîner ve xwedî têkiliyeke rasterast e. Bi ser de jî, ne bi tenê çalakiya mirovan a hilberîner ve, ji hilberînê bigre heya binesazî û seresaziyê, di hemû warên hilberînê de, bi hemû çalakiyên wan ên din ve jî girêdayî ye. Ji ber vê sedemê, ziman bêyî ku li benda guherînên di binesaziyê de bimîne, guherînên di hilberînê de, ji nişka ve û rasterast dide der. Lewma, ziman hemû warên çalakiyan ên mirovan dihewîne û ji ber vê yekê jî warê çalakiyê yê zimên ji yê seresaziyê hêj berfirehtir e. Bi ser de jî, warê çalakiyê yê zimên hema bêje bêsînor e.

Ev yek aşkera dike ka ziman, an jî ya rastir gencîneya peyvikan a zimên, çima di nav guherîna hema bêje bênavber de ye. Pêşketina domdar a pîşesazî, çandinî, bazirganî, veguhastin, teknolojî û zanistê ji zimên dixwaze ku ew gencîneya xwe bi peyvik û têgehên nû yên ku ji bo xebata wan pêwist in dewlemend bike. Ziman jî van pêdiviyan rasterast dide der û bi vî awayî gencîneya xwe bi peyvikên nû dewlemend dike û pergala xwe ya rêzimanî diperesîne.

Ku wisan be:

a) Marksîstek, zimên weke seresaziyeke li ser binesaziyê nabîne.

b) Tevîhevkirina zimên û seresaziyê çewtiyeke mezin e.

PIRS: Gelo rast e ku ziman her tim xwedî rewişteke çînî ye, bûye û îro jî wisan ku zimanekî hevpar ê civakê, zimanekî neçînî yê hebûna hemû gel nabe?

BERSIV: Na, ne rast e.

Aşkera ye ku di nav civaka bêçîn de, zimanekî çînî nabe. Di pergala babîstîna seretayî (klan) de çîn tûnebûn, lewma zimanekî çînî jî tunebû. Hingê bi tenê zimanek hebû û ew, ê hemû civakê bû. Li hemberî vê yekê tê gotin ku divê têgeha “çîn” bi awayekî ku dê komala seretayî ya komînal jî di nav de, hemû civakên mirovan bihewîne bê bikaranîn. Ew ne lihemberderketinek e, canbaziya gotinan e û ne hêja ye pûçkirinê ye jî.

Ji zimanên babîstanan bigre, heya zimanên qebileyan, ji zimanên neteweyiyan bigre heya zimanên neteweyî, di pêşketina pêvajoya zimanan de, li her derê û di hemû astên pêşketinê de, weke navgîneke ragihandinê, di navbera mirovên civakê de, bi tenê zimanekî hevpar ê civakê hebû. Ew ziman, bêyî ku li kirûyên civakî yên mirovan binihêre, xizmeta hemû endamên wê civakê dikir.

Li vir ez qala Împaratoriyan, heyama koledarî û Serdema Navîn ku ne xwediyê binesaziya aborî ya xweser bûn, mîna ya Keyxusrev, Îskenderê Mezin, Sezar an Charlesê Mezin nakim. Ev şahînşahî, yekîtiyên leşkerî û kargêriyê yên demî û bêîstikrar bûn. zimanekî wan ê hevpar ê ku li seranserê şahînşahiyê bihata axaftin û ji hêla hemû endamên şahînşahiyê ve bihata fêhmkirin tunebû. Jixwe ev yek ne pêkan bû. Ev şahînşahî, ji babîstîn û netewayiyên cihêreng pêk dihatin. Her babîstîn, an netewayî jiyana xwe didomand û xwediyê zimanê xwe bû. Lewma, ez ne qala şahînşahiyan, qala babîstîn û netewayiyên ku ev şahînşahî pêk dianîn dikim. Ev babîstîn û netewayî, di encama pêvajoyeke dûvedirêj de pêk hatin û xwediyê zimanê xwe bûn. Dîrok ji me re dibêje ku zimanên van babîstîn û netewayiyan ne zimanên çînî, zimanê hevpar ê babîstîn an netewayiyekê bûn û ji aliyê hemû endamên wan ve dihate fêhmkirin.

Bêguman, digel vê yekê zarava û devokên herêmî jî hebûn. Lê belê, ew di bin serdestiya zimanê hevpar ê babîstîn an netewayiyê de û bi wî zimanî ve girêdayî bûn.

Paşê, bi derketina kapîtalîzmê, jiholêrabûna dabeşîna feodal û pêkhatina bazarên neteweyî re, netewayî bi pêş ketin û bûn netewe. Zimanên wan jî dageriyan û bûn zimanên neteweyî. Dîrok nîşan dide ku zimanên netewayî ne çînî ne. Ew, zimanên hevpar ên hemû endamên her neteweyekê ne û zimanê hevpar ê wê neteweyê pêk tînin.

Her wekî me li jorê jî got, ziman, weke navgîneke ragihandinê, di navbera mirovan de, bêyî ku cihêtî bike navê, xizmeta hemû çînên civakê dike. Ji vî aliyê ve mirov dikare bibêje ku ziman li hemberî çînan helwesteke xemnexur digire. Lê belê gel, komên cihêreng ên civakê û çîn li hemberî zimên ji xemnexuriyê dûr in. ew hewl didin ku zimên li gorî berjewendiyên xwe bikar bînin; devok, têgeh û biwêjên xwe yên taybet li zimên pêwist bikin. Tebeqeyên jorîn ên çînên xwedî milk –toriniya arîstokrat û tebeqeya jorîn a burjûwaziyê– ku ew ji gel veqetandî ne û jê nefret dikin, ji vî aliyî ve, bi taybetî derdikevin pêş. Zaravayên “çînî”, devokên taybet (jargon) û zimanên civaka bilind tên afirandin. Di lîteratûrê de, ji van zarava û jargonan re bi rengekî çewt, ziman tê gotin: Li hemberî “Zimanê Proleter” an “Zimanê gundî”, “Zimanê arîstokratî”, an “Zimanê burjûwa”. Ji ber vê yekê, ecêb e lê belê hinek rêhevalên me digihîjin wê encamê ku zimanê neteweyî honakek e û di rastiyê de bi tenê zimanên çînî hene.

Bi baweriya min, tiştekî ji vê darazê şaştir nabe. Mirov dikare van zarava û jargonan weke ziman bibîne? Bêguman na. Ji ber ku ev zarava û jargon ne xwedî pergala rêzimanî ya xweser an jî hebanoka peyvikên bingehî ya taybet in; wan ji zimanê neteweyî bi deyn digirin. A duyem, ev zarava û jargon, di nav warekî teng de vesînorkirî ne; tenê di nav tebeqeya jorîn a çîneke diyarkirî de têne bikaranîn û weke navgîneke ragihandinê ji bo hemû civakê ne bikêrhatî ne. Baş e, ew bi taybetî xwediyê çi ne? Hin peyvikên xweser ên ku arîstokrat wan diecibînin an jî tebeqeya jorîn a burjûwaziyê didin der, hin şêwazên gotinê û biwêjên ku ji derbiran û biwêjên “bêteşe” yên zimanê neteweyî vediqetin û bi estetîkî û bi hêla xwe ya bijarte ve derdikevine pêş û ya dawîn hin peyvikên biyanî. Lê belê wan hemû hêmanên xwe yên sereke, ango piraniya raser a peyvikan û pergala rêzimaniyê ji zimanê hevpar ê neteweyî bi deyn standine. Ji ber vê yekê zarava û jargon, şaxên zimanê neteweyî ne; ne xwediyê serbixwetiya zimanzaniyê ne û neçarî pengbûnê ne. Ger mirov bawer bike ku zarava û jargon dikarin bibin zimanên serbixwe û cihê zimanên neteweyî bigrin, wateya wê ew e ku wî kesî perspektîfa dîrokî winda kiriye û dev ji helwesta marksîst berdaye.

Mînakên ji Marks tên dayin û beşik ji gotara wî ya bi sernavê St. Max (Maxê Ezîz) tê veguhastin. Marks, tê de dibêje ku burjûwazî xwediyê “zimanê xwe” ye, ango ev ziman “berhemeke burjûwaziyê” ye² û mora merkantîlîzm û bazirganiyê lê ye. Hin heval vê pasajê bi bîr dixin û pê re dixwazin biselmînin ku li gorî Marx ziman xwedî “rewişta çînî” ye û Marx hebûna zimanekî neteweyî red dike. Ku ev rêheval bêalî bûna, dê wan ji heman gotarê beşeke din jî veguhesta. Marx tê de riyên pêkhatina zimanên neteweyî rave dike û dibêje ku “di encama navendîbûna aboriyê û siyasî de zarava li bin xaniyekî kom dibin û zimanekî neteweyî pêk tînin.”³

Lewma, Marx dipejirîne ku weke şêweyên raser zimanekî neteweyî pêwist e û weke şêweyên rajêr zarava bi zimanê neteweyî ve girêdayî ye.

Nexwe zimanê burjûwa yê ku Marx weke “berhemeke burjûwaziyê” rave dike tê çi wateyê? Gelo Marx ew weke zimanekî xwedî bastûra rêzimanî (mîna zimanê neteweyî) dîtiye? Ma ev pêkan e ku wî ew zimanekî weha hesibandibe? Qet şik nîne ku, na! A ku Marx alaz dikir bi tenê ew e:Burjûwaziyê zimanê neteweyî bi jargona xwe ya bazirganî qirêjî kir. Bi gotineke din, burjûwazî xwedî jargona xwe ya bazirganî ye.

Xuyaye ku van rêhevalan Marx şewşandine (serobino kirine). Marx şewişandine; ji ber ku dema jêgirî ji Marxî wergirtine ne weke marksîstan, weke dogmatîkên ku danakevin regeza pirsgirêkê tevgeriyane.

Mînakên ji Engels tên dayîn û gotinên ji berhema wî ya bi navê “Li Îngilistanê Rewşa Çîna Karkeran” tên veguhastin. Engels tê de weha dibêje: “....Çîna karkeran bi bereberetî bû nîjadeke ku bi tevahî ji burjûwaziya Îngilîz cuda ye û karker bi zaravayê din ê ku ji yê burjûwaziyê cuda ye diaxivin; raman, mebest, kevneşopî, rêgezên sincî, ol û siyasetên wan ji yên burjûwaziyê cuda ne.”⁴ hin rêheval ji wê pasajê vê encamê derdixin: Engelsî pêwistiya bi zimanekî hevpar ê neteweyî red kir; lewma jî wî baweriya xwe bi “rewişta çînî” ya zimên dianî. Ya rast ew e ku li vir Engels ne qala zimanan, qala zaravayan dike. Ji ber ku ew bi tevahî têgihişt ku zarava şaxekî zimên e û nikare bikeve şûna zimên. Lê belê, wisan xuyaye ku ev rêheval dil nakin cudahiya di navbera zimên û zaravayê de bibînin.

Aşkera ye ku ev jêgirî ne di cih de ye. Ji ber ku Engels li vir ne qala “zimanên çînî” di rastiya xwe de, qala raman, mebest, kevneşopî, rêgezên sincî, ol û siyasetên çînî dike. Raman, mebest, kevneşopî, rêgezên sincî, ol û siyasetên burjûwaziyê ji yên proletaryayê cuda ne. Ev yek bi tevahî rast e. Lê belê, çi têkiliya wê bi zimanê neteweyî an “rewişta çînî” ya zimên re heye? Ma hebûna dijberiyên çînî yên li civakê dikare “rewişta çînî” ya zimên biselmîne, an jî pêwistiya bi zimanekî neteweyî pûç bike? Marksîzim dibêje ku zimanekî hevpar yek ji qorzîberên neteweyekê ye. Gelo rêheval vê dozîneya marksîzmê dipejirînin?

Mînakên ji Lafargue⁵ tên dayîn û tê gotin ku Lafargue di namîlkeya xwe ya bi navê “Beriya Şoreşa Fransizan û Piştî wê Zimanê Fransizî” de, “rewişta çînî” ya zimên dipejirîne û pêwistiya gel a bi zimanekî hevpar red dike. Ev yek ne rast e. Lafargue, bi rastî qala “zimanekî torîn” an “arîstokrat” û “jargonên tebeqeyên cihêreng ên civakê dike. Lê belê rêhevalên hanê wê yekê jibîr dikin: Lafargue, yê ku bi cudahiya di navbera ziman û jargonan de mijûl nabe û zaravayan geh weke “zimanên çêkirî” geh weke “jargon” bi nav dike, bi aşkerayî dibêje ku “zimanê çêkirî yê ku arîstokrasiyê diyar dike, ji zimanê hevpar ê hemû gel, ji zimanê ku him ji aliyê burjûwaziyê ve, him ji aliyê pîşekeran ve, him li bajaran, him jî li gundan tê axaftin derdikeve.”

Nexwe, Lafargue hebûna zimanekî hevpar ê hemû gel û pêwistiya bi vî zimanî dipejirîne. Her weha, ew têdigihêje ku “zimanê arîstokratîk” û zarava û jargonên din bi zimanê hevpar ê hemû gel ve girêdayî ye.

Ango, mînakên ku ji Lafargue tên dayîn qet ne di cih de ne.

Tê gotin ku wextekî li Îngilîstanê mîrên feodal “bi sedsalan” bi Fransewî axivîn; lê di wê demê de, Gelê Îngilîz, bi Îngilîzî diaxivî. Ev kirû, weke selmandina “rewişta çînî” ya zimên û li dijî pêwistiya bi zimanekî hevpar ê hemû gel tê angaştkirin. Lê belê ev yek nehatiye peyitandin, tenê gotegotek e. Beriya her tiştî, wê demê ne hemû mîrên feodal, tenê tebeqeya jorîn a mîran – yên ku bi serayê ve girêdayî bûn û li parêzgehan dijiyan bi Fransewî diaxivîn. Ya duyem, zimanê ku ew diaxivîn, ne “zimanekî çînî”, zimanê hevpar ê hemû Gelê Frensewî bû. Ya sêyem, em dizanin ku bi demê re, ev Zimanê Frensewî, bêyî ku li pey xwe tu şopekî bihêle ji holê winda bû û dîsa Zimanê Îngilîzî, ango zimanê hevpar ê Gelê Îngilîz cihê wî girt. Gelo ev rêheval pê bawer dikin ku mîrên feodal ên Îngilîz “bi sedsalan” bi Gelê Îngilîz re bi riya wergêran axivîne? Li gorî van rêhevalan, wê demê zimanekî hevpar ê Îngilîzan tunebû? Ma Zimanê Frensewî, bi tenê di navbera tebeqeya jorîn a arîstokrasiya Îngilîz de dihate axaftin. Mirov çawa dikare xwe bispêre van “peytandinên” pêkenok û bi vî awayî hebûn û pêwistiya bi zimanekî hevpar red bike?

Demekê arîstokratên Rûs jî di Seraya Çar û hêwanên civaka bilind de bi Frensewî diaxivîn. Gava ku bi Rûsî diaxivîn jî pirî caran peyvikên Frensewî ji devê wan derdiketin û ew jî pê şanaz dibûn. Ji bo ku Zimanê Rûsî bi devoka Frensewî diaxivîn, wan pesnê xwe dida. Ma ev yek diselimîne ku wê demê li Rûsyayê zimanekî hevpar ê gel tunebû, ku zimanekî hevpar ê hemû gel derew e û “zimanên çînî” rastiyek e?

Li virê rêhevalên me bi kêmanî di du xalan de dikevine şaşitiyê. Şaşitiya wan a yekem ew e ku ziman û seresazî tevî hev dikin. Li gorî wan, ji ber ku seresazî xwediyê rewişteke çînî ye, divê ziman jî bibe zimanekî çînî, ne zimanekî hevpar ê gel. Lê belê, weke ku min berê jî diyar kiribû, ziman û seresazî têgehên ji hev cuda ne. Divê marksîstek van tevî hev neke.

Em werin şaşitiya duyem. Ew, lihevnekiriya berjewendiyên burjûwaziyê û yên proletaryayê û şerê tund ê di navbera van çînan de, weke felişîna civakê û veqetîna hemû têkiliyên di navbera çînên neyar de fêhm dikin. Li gorî wan, mafir ku civak felişiya, civakek tuneye û tenê çîn hene, êdî pêdiviya bi zimanekî neteweyî jî tuneye. Ger ku civak felişîbe û hew zimanekî hevpar ê hemû gel- zimanekî neteweyî- hebe, li holê çi dimîne? Bi ya van rêhevalan, çîn û zimanên çînî dimînin; tiştekî asayî ye ku her ziman dê xwedî rêzimana xwe yê çînî be- rêzimaneke “proleter” û rêzimaneke “burjûwa”. Bi rastî, li tu derê rêzimanên weha nînin. Lê belê, ev yek ne xema van rêhevalan e. Ew di wê baweriyê de ne ku bi demê re dê rêzimanên bi vî cureyî derkevin holê.

Wextekî li welatê me, hin “marksîst” angaşt dikirin ku rêhesinên ku piştî Şoreşa Kewçêrê ji me re man, rêhesinên burjûwa ne û bikaranîna van rêhesinan bi me marksîstan nakeve; divê em wan rakin û li dewsa wan rêhesinên “proleterî” çêkin. Ji ber vê pêşniyaza wan, bernavê “mirovên şikeftê” li wan hatibû danîn.

Aşkera ye ku tu têkiliya vê ramana hoveber(anarşist) a di derbarê civak û ziman de, bi marksîzmê re tuneye. Digel vê yekê, bêguman ev hizirî hê jî di hişê hinek hevalên seraloz de serdest e.

Dibêjin ku ji ber hebûna têkoşîna çînan a tund, civak di navbera çînên ku tu têkiliya wan bi hevdu re nema de, par bûye. Bêguman, ev yek ne rast e. Beravajiyê vê yekê, hetanî ku kapîtalîzm hebe, dê burjûwa û proleter weke beşên civakeke kapîtalîst bi benên aboriyê yên ji her cureyî re, bi hevdu ve girêdayî bin. Burjûwa, bêyî ku kedkarên bimehmiz (meaşdar) bixebitînin nikarin bijîn û dewlemend bin. Proleter jî bêyî ku ji kapîtalîstan re bixebitin nikarin jiyana xwe bidomînin. Ger ku hemû benên di navbera wan de biqetin, dê hilberîn jî raweste. Wateya rawestîna hilberînê jî jiholêrabûna civakê ye, jiholêrabûna çînan e. Bêguman, tu çînek naxwaze ji holê rabe. Ji ber vê yekê, têkoşîna çînan, çi qas tund be bila bibe, civakê nafelişîne. Ger ku hin rêheval çîrokên periyan ên di derbarê felişîna civakê û ziman û rêzimanên çînî de vebêjin, sedema vê yekê ew e ku ew nezanên marksîzmê ne û nikarin xwezaya zimên fêhm bikin.

Her weha mînakên ji Lenîn tên dayîn û tê gotin ku Lenîn di mercên kapîtalîzmê de hebûna du çandan –çanda burjûwa û ya proleter– dipejirîne; û di mercên kapîtalîzmê de dirûşmeya çanda neteweyî dirûşmeyeke neteweperest e. Ev yek bi tevahî rast e û Lenîn ji sedî sed mafdar e. Lê belê, çi têkiliya vê yekê bi rewişta çînî ya zimên heye? Gava ku ev rêhevalên han mînakên ji Lenîn didin û dibêjin ku wî di mercên kapîtalîzmê de hebûna du çandan pejirand, di rastiyê de dixwazin vê yekê ji xwendevanan re bibêjin weke ku ziman û çand bi hev re girêdayî ne, di civakekê de wateya hebûna du çandan –ya burjûwa û ya proleter– hebûna du zimanan e; lewma jî Lenîn pêwistiya bi zimanekî hevpar ê neteweyî red dike û bi zimanên “çînî” bawer dike. Li virê, şaşitiya rêhevalan ev e: Ew ziman û çand weke hev digrin û tevî hev dikin. Lê belê, çand û ziman ji hevdu cuda ne. Çand dikare bibe burjûwa yan sosyalîst. Lê ziman, weke navgîneke ragihandinê her tim zimanê hevpar ê hemû gel e û dikare him xizmeta çanda burjûwa, him jî xizmeta çanda sosyalîst bike. Çawa ku zimanên Rûsî, Ukraynî û Ozbekî beriya Şoreşa Kewçêrê xizmeta çanda xwe ya burjûwa dikir, bi heman awayî îro jî xizmeta çanda sosyalîst a van neteweyan dikin. Ma ev ne rastiyeke berbiçav e? Nexwe, ev rêheval gava angaşt dikin ku hebûna du çandan du zimanên cuda pêk tîne û gava ku pêwistiya bi zimanekî hevpar red dikin, dikevine nav xeletiyeke mezin.

Gava ku Lenîn qala du çandan dikir, tam jî ji vê dozîneyê bi rê diket: Hebûna du çandan ne hinceta redkirina zimanekî hevpar e û nikare du zimanan pêk bîne. Wextekî Bundîstan⁶ Lenîn bi redkirina zimanê neteweyî tawanbar kiribû û gotibû ku Lenîn çandê tiştekî weke “ne-neteweyî” dibîne. Weke ku em dizanin Lenîn bi tundî li hemberî vê yekê derket û diyar kir ku ew ne li dijî zimanên neteweyî, li dijî çanda burjûwa têdikoşe. Li gorî wî pêwistiya bi zimanê neteweyî der-nîqaşê bû.Tiştekî sosret ew e ku hin rêhevalên me hê jî li şopa Bundîstan diçin.

Em bêne ser zimanê hevpar ku qaşo Lenîn pêwistiya bi wî red dike, ya baş em guh bidin gotinên Lenîn:

“Ziman, navgîneke herî girîng a ragihana mirovan e. Ji bo ragihandina bazirganî ya azad û berfireh –ku kapîtalîzma nûjen wê pêwist dike– ji bo kombûna gelheyê ya di nav çînên cuda cuda de yekîtiya zimên û pêşketina wî ya bêasteng yek ji mercên herî girîng e.”⁷

Te dîtin ku rêhevalên me yên rêzdar ramanên Lenîn berevajî kirine.

Ya dawîn, mînakên ji Stalîn didin û pasajak jê vediguhêzin. Stalîn tê de dibêje ku “Di vê heyamê de, burjûwazî û partiyên wê yên neteweperest hêzên sereke yên van neteweyan bûn û hê jî wisan in.”⁸ Ew bi tevahî rast e. Çawa ku proleterya û partiya wê ya enternasyonalîst (navneteweyî) çanda proleter bi rê ve dibin, burjûwazî û partiya wê ya neteweperest jî çanda burjûwa bi rê ve dibin. Lê belê, çi têkiliya vê yekê bi rewişta çînî ya zimên re heye? Ma ev rêhevalên me nizanin ku zimanê neteweyî dirûvekî çanda neteweyî ye û dikare him xizmeta çanda burjûwa û him jî xizmeta çanda sosyalîst bike? Îro çandên Rûs, Ukrayna û Belarûs, ji hêla naveroka xwe ve sosyalîst, ji hêla dirûvê xwe ve, ango ji hêla zimanê xwe ve jî neteweyî ne. Ma haya rêhevalan ji vê formûla marksîst tuneye? Li virê rêhevalên me, dikevine vê şaşîtiyê: Ev cudahiya di navbera çand û zimên de nabînin. Tevî ku ziman him xizmeta çanda nû him jî xizmeta çanda kevin dike û bêyî ku duçarî guherîneke bingehîn bimîne, hebûna xwe didomîne, çand di pêvajoya pêşketina civakê de, bi her heyama nû re, ji hêla naveroka xwe ve diguhere. Rêhevalên me nikarin vê yekê fêhm bikin.

Nexwe:

a) Ziman, weke navgîneke ragihandinê, her tim zimanekî hevpar ê hemû endamên civakê bû û îro jî wisan e.

b) Hebûna zarava û jargonan hebûna zimanekî hevpar ê hemû gel red nake, berevajiya vê yekê diselmîne.

c) “Rewişta çînî” ya zimên formûleke şaş e û dijî marksîzmê ye.

PIRS: Taybetmendiyên diyarker ên zimên çi ne?

BERSIV: Hin kirûyên civakî hene ku hetanî ku civak hebûna xwe bidomîne ew çalak in. Ziman jî yek ji wan e. Ev bi derketina civakê re derdikeve û bi pêşketina civakê re bi pêş dikeve. Gava ku civak mir, ew jî dimire. Bêyî civakê ziman jî nabe. Ji ber vê yekê, da ku ziman û zagonên pêşketina wî bê fehmkirin, divê ew bi dîroka civakê re, bi dîroka gelê ku ew ziman afirandiye, wî bikar tîne û dide jiyandin, bi hev re bê lêkolîn. Ji ber ku ziman pihêt bi wan ve girêdayî ye.

Ziman navgîneke ku mirov pê dan û standina hizrî û lihevhatinê dike. Ziman rasterast bi ramanê ve girêdayî ye; encamên pêvajoya hizirînê û destketiyên çalakiya hewisînê ya mirovan bi peyvik û hevokan tomar dike û dipeyitîne.

Danûstandina ramanan, pêwistiyeke domdar û jiyanî ye. Ji ber ku di têkoşîna li dijî hêzên xwezayê û di têkoşîna ji bo hilberîna nirxên maddî yên pêwist de bêyî danûstandina ramanan ne pêkan e ku çalakiyên mirovan bi hevkêşî bêne koordînekirin. Bêyî danûstandina ramanan ne pêkan e ku serkeftina civakê ya di qada hilberînê de bikeve bin mîsogeriyê. Ji ber vê yekê hilberîna civakî bi xwe jî ne pêkan dibe. Nexwe, bêyî zimanekî hevpar ê ku ji hêla hemû endamên civakê ve tê fêhmkirin, ew civak nikare hilberînê bike; dê bifelişe û weke civakekê nikare hebûna xwe bidomîne. Ji vî aliyî ve ziman ne tenê navgîneke ragihandinê ye, di heman demê de navgîneke têkoşîn û pêşketinê ye jî.

Weke ku em dizanin, hemû peyvikên ku di zimanekî de hene, gencîneya peyvikan a wî zimanî pêk tîne. Hêmana sereke ya gencîneya peyvan a zimanekî jî hebanoka peyvên bingehî ya wî zimanî ye. Puxteya hebanoka peyvikan ji peyvikên kok pêk tê. Hebanoka peyvikan a zimanekî bi qasî gencîneya peyvikan a wî zimanî ne berfireh e. Lê belê, ew hebûna xwe bi demeke dûvedirêj, bi sedsalan didomîne û ji bo çêkirina peyvikên nû bingeha pêwist pêşkêşî zimên dike. Gencîneya peyvikan, rewşa zimên dide der. Ew çi qas dewlemend û rengîn bibe, ziman jî ew qas dewlemend û pêşketî ye.

Digel vê yekê, gencîneya peyvikan bi tena serê xwe zimên pêk nayne; bêhtir amûrê avaniyê ye. Amûrên avaniyê, ne avanî bi xwe ye. Lê belê, bêyî amûrê jî avanî nayê avakirin. Her weha, gencîneya peyvikan ziman bi xwe nebe jî bêyî wê ziman nabe. Rêziman, rêzikên guherandina peyvikan û hevoksaziya ji peyvikan diyar dike û bi vî awayî rewişteke hevkêş û fêhmbar dide zimên. Gava ku gencîneya peyvikan a zimanekî kete bin pişkînîna rêzimanî, giringiyeke pir mezin bi dest dixe. Rêziman, (peyvsazî û hevoksazî) ji tevahiya rêzikên ku guherandina peyvikan û hevoksaziyê ji peyvikan saz dikin pêk tê. Ji ber vê yekê, bi saya rêzimanî, ziman dikare kirasekî maddî yê zimanzaniyê li ramanên mirovan bike.

Taybetmendiya rêzimanî ya veqetîner ew e: Rêzikên wî yên ji bo guherandina peyvikan ne li gorî peyvikên şênber, li gorî peyvikên giştî û razber tên diyarkirin. Rêzikên wî yên ji bo sazkirina hevokan ne li gorî hevokên şênber û aşkera- weke mînak hevokên xwedî kirdeyekê û lêkereke şênber- bêyî ku hevokeke aşkera li ber çavan bê girtin, li gorî hemû hevokên giştî tên diyarkirin. Nexwe, rêziman him ji aliyê peyvikan ve him jî ji aliyê hevokan ve xwe ji yên şênber û aşkera razber dike. Di guherandina peyvikan û sazkirina hevokan de çi hêmanên hevpar hebin, wan distîne û dike rêzik û zagonên rêzimanî. Rêziman ji aliyê hişê mirovan ve di encama pêvajoyeke dûvedirêj de hatiye pêkanîn. Ew bernîşaneya pêşketina derasayî ya ramanê ye.

Ji vî aliyî ve, rêziman dişibe hendeseyê (geometriyê). Hendese, gava ku zagonên xwe pêk tîne beşenan (cisim) weke heyînên ji şênberiyê bêpar dibîne; têkiliyên di navbera wan de jî ne weke têkiliyên şênber ên heyînên şênber, weke têkiliyên giştî yên ji şênberiyê bêpar dinirxîne û bi vî awayî ji heyînên şênber razber dike.

Digel ku seresazî bi hilberînê ve ne rasterast, bi navberiya aboriyê ve girêdayî ye, ziman bi hemû çalakiyên mirovan ve, lewma bi hilberînê ve jî rasterast girêdayî ye. Ji ber vê yekê, gencîneya peyvikan a zimên – ku di mijara guherandinê de beşa wî ya herî hestyar ew e- hema bêje, her tim di nav guherînê de ye. Beravajiyê seresaziyê, ziman ne divê li benda jiholêrabûna bingeha xwe bisekine. Bêyî ku bingeh ji holê rabe, bingeh di çi rewşê de be bila bibe, ziman di gencîneya xwe ya peyvikan de guherînan çêdike.

Digel vê yekê, gencîneya peyvikan a zimanekî weke seresaziyê, ango jiholêrakirina ya kevin û avakirina ya nû naguhere. Ziman gencîneya xwe bi peyvikên nû yên ku bi guherînan di pergala civakî de û pêşketina hilberîn, çand, zanistî û hwd. re derketin holê, dewlemend dike. ew bi vî awayî diguhere. Bi ser de, her çi qas peyvikên kevinbûyî ji gencîneya zimên derkevin jî hê zêdetir peyvikên nû dikevinê.

Ew tiştekî fêhmbar e. Mafir ku di domahiya gelek heyamên dîrokî re tê bikaranîn, ne hewce ye ku di demeke kin de hebanoka nû bê afirandin, jiholêrakirina hebanoka ku di domahiya sedsalan de pêk hatiye zimên dişehtîne û ragihandina di navbera mirovan de bi tevahî qut dike.

Pergala rêzimanî, ya zimanekî ji hebanoka peyvikên bingehî jî hêj bi hêdîka diguhere. Ji ber ku ew di domana serdeman re peresiye û bûye beşa jêneger a zimên. Bêguman, bi demê re, ew duçarî guherînan dimîne, bi pêş dikeve, rêzikên xwe diperisîne, wan zelaltir dike û ji xwe re rêzikên nû çêdike. Lê belê, rêgezên bingehîn ya pergala rêzimanî bi demeke dûvedirêj tên hêvişandin. Lewra, weke ku dîrok nîşanî me dike, ew dikarin bi sedsalan xizmeta civakê bikin.

Nexwe, pergala rêzimanî û hebanoka peyvikên bingehî, bingeha zimên û puxteya rewişta wî ya xweser pêk tînin.

Dîrok nîşan dike ku ziman xwedî mayindetiyeke mezin e û li dijî bişaftina bi darê zorê xwedî hêzeke berxwedanê ya derasayî ye. Hin dîroknas, i şûna ku vê rastiyê rave bikin qîma xwe bi derbirîna şaşwaziya xwe tînin. Lê belê, sedem nîne ku mirov şaş bimîne. Ziman mayindetiya xwe ji mayindetiya pergala xwe ya rêzimanî û hebanoka xwe ya peyvikên bingehî re deyndar e. Bişavkarên Tirk bi sedsalan hewl dan ku Zimanên Gelên Balkanî bimiçiqînin, têk bibin, ji holê rakin. Di berdewamiya vê heyamê re, gencîneya peyvikan a Zimanên Balkanî duçarî guherînên girîng man. Gelek peyvik û biwêjên bi Tirkî ketin nav van zimanan. Di van zimanan de “nêzîkbûn” û “jêderketin” hatin dîtin. Digel vê yekê Zimanên Balkanî li ber xwe dan û hebûnên xwe domandin. Çima? Ji ber ku pergalên wan ên rêzimanî û hebanokên wan ên peyvikên bingehî bi himî hatin hêvişandin.

Ji van hemû rastiyên hanê, em digihêjin wê encamê ku mirov nikare ziman û bastûra wî weke tenê berhema heyamekê bibîne. Bastûr, pergala rêzimanî û hebanoka peyvikên bingehîn ya zimanekî berhema heyamên curbecur e.

Em dikarin bipejirînin ku hêmanên sereke yên zimanê nûjen di serdemên herî kevin de û beriya heyama koledarî jî hebûn. Di destpêkê de ew zimanekî gelekî hêsan bû. Hebanoka wî gelekî jar bû. Lê belê, seretayî be jî pergaleke wî ya rêzimanî hebû.

Pêşketina hilberînê, rûdana çînan, dahêna nivîsê, pêkhatina dewletê- ku ji bo rêvebirinê pêdiviya wê bi ragihandineke birêkûpêk hebû- pêşketina bazirganiyê (ku vê yekê ragihandineke zêdetir birêkûpêk diviya) derketina çapxaneyan, pêşketina wêjeyê, van rûdanan tev de, di pêşketina zimên de guherînên mezin çêkirin. Di pey vê demê re babistîn û netewayî belav bûn, tevî hev bûn û bi hev re kelijîn. Paşê zimanên neteweyî û dewletên neteweyî derketin holê. Şoreş çêbûn. Li şûna yên kevin, pergalên civakî yên nû pêk hatin. Van tevde, di zimên û pêşketina wî de guherînên nû pêk anîn.

Digel vê yekê, ger ku mirov bihizire ku seresazî çawa bi pêş ketiye, ziman jî bi wî awayî, ango bi hilweşandina ya heyî û avakirina ya nû bi pêş ket, ew xeletiyeke mezin e. Bi rastî, ziman, ne bi jiholêrakirina zimanên heyî û ne bi afirandina yên nû, bi berfirehkirin û peresandina hêmanên sereke yên zimanê heyî ve, bi pêş ketin. Ku ziman ji rewiştekê derbasî rewişteke din bibe, ev yek di encama teqînek û hilweşandina bi derbeyekê ya kevin de pêk nayê. Bastûr û hêmanên rewiştî yên zimanê nû bi bereberetî û di pêvajoya dûvedirêj de dihêwirin; hêmanên rewişta kevin jî bi bereberetî dimirin. Ziman, bi vî awayî derbasî rewişteke nû dibe.

Ji bo ku ziman ji rewişta kevin derbasî rewişteke nû bibe, teoriya pêşketina pileder a zimanan teqînên nişkava weke mercekî jêneger dibîne. Ji ber vê yekê, tê gotin ku ew teoriyeke marksîst e. Bêguman, ev yek ne rast e. Lewra, ne hêsan e ku mirov di vê teoriyê de hêmaneke marksîst bibîne. Ku teoriya pêşketina pileder a zimanan di dîroka pêşketina zimanan de hebûna teqînên nişkave biperjirîne, ev yek ji bo wê ne baştir e. Marksîzm, di pêşketina zimanan de, hebûna teqînên nişkave, mirina nişkave a zimanekî û derketina nişkave a zimanekî din napejirîne. Gava ku Lafargue qala “Şoreşa Zimên” ya di navbera 1789 û 1794’an de çêbû dikir, ew ketibû şaşitiyê. (Li namîlkeya xwe ya bi navê “Beriya Şoreşa Frensewî û Piştî wê Zimanê Frensewî” binihêrin) Wê demê, şoreşa nişkave ya zimên li aliyekî, tu şoreşeke zimên çênebû. Rast e, gencîneya peyvikan a Zimanê Frensewî, bi peyvik û biwêjên nû dewlemend bûbû, hin peyvikên kevinbûyî jê derketibûn û wateya hin peyvikan guheribû. Lê belê, gişt ew bû. Guhertinên ji vî cureyî nikarin çarenûsa zimanekî diyar bikin. Di zimanekî de, hêmana sereke, pergala rêzimanî û hebanoka peyvikên bingehî ya wî zimanî ye. Lê belê, di wê heyama Şoreşa Frensewî de, bila jiholêrabûna pergala rêziman û hebanoka peyvikên bingehî ya Zimanê Frensewî li dera hanê be, wan hebûna xwe bêyî guherînên hîmî parastin. Bi ser de, ew di Zimanê Frensewî yê îroyîn de jî hebûna xwe didomînin. Pêwistî bi gotinê tuneye ku pênc-şeş sal ji bo jiholêrakirina zimanekî heyî û li şûna wî avakirina zimanekî nû yê neteweyî (ango, ji bo şoreşa nişkave ya zimanzaniyê) demeke gelekî kurt e; heta mirov dikare bibêje ku demeke pêkenok e. Ji bo wê yekê pêwistî bi sedsalan heye.

Marksîzim dibêje ku ziman ne bi teqînekê, ne jî bi jiholêrakirina zimanê heyî û afirandina yê nû, bi êwirîna berebereyî ya hêmanên rewişta nû, lewma jî bi mirina berebereyî ya hêmanên rewişta kevin, ji rewişta kevin derbasî rewişteke nû dibe.

Zagona derbasbûna bi teqînê, ne bi tenê ji bo dîroka pêşketinê ya zimanan, ji bo kirûyên din ên civakî yên di binesazî yan seresaziyê de jî her tim nayê sepandin. Di civakeke biçîn de, ew bi bêgavî tê sepandin. Lê belê, li civakeke ku tê de çînên neyar nînin, ne pêwist e ku ew bê sepandin. Bila rêhevalên ku meraqdarên teqînan in bi vê yekê bizanibin. Di navbera heşt-deh salan de, me çandiniya welatê xwe, ji pergala burjûwa, ji pergala takekesî-gundîtî, derbasî pergala sosyalîst, pergala çandingehên palûteyî (kollektifî) kir. Ev yek şoreşek bû. Li çolteran pergala kevin a aboriya burjûwa ji holê rakir û pergala nû, pergala sosyalîst afirand. Lê belê, ev şoreş bi navberiya teqînekê, ango bi hilweşandina desthilatdariya heyî û sazkirina desthilatdariyeke nû çênebû. Li çolteran em bi bereberetî ji pergala kevin a burjûwa, derbasî pergaleke nû bûn. Em bi ser ketin, ji ber ku ev şoreş ji jorê ber bi jêrê ve hate çêkirin. Ji ber ku ev şoreş bi pêşengiya desthilatdariya heyî û piştgiriya piraniya raser a gundiyan pêk hat.

Wisan tê gotin: Gelek mînakên dîrokî yên derbarê tevîhevbûna zimanan de hene ku wê yekê nîşanî me dikin: Gava ku ziman tevî hev dibin, bi riya teqînekê ziman ji rewişta xwe ya kevin, derbasî rewişteke nû dibin û bi vî awayî zimanekî nû pêk tê. Ev yek bi tevahî şaş e.

Mirov dikare tevîhevbûna zimanan weke encama derbeyeke ku bandora xwe di nav çend salan de nîşan dide binirxîne. Tevîhevbûna zimanan di pêvajoyeke ku bi sedsalan didome de pêk tê. Ji ber vê yekê, li virê tiştekî mîna teqînê, ne mijara gotinê ye.

Bi ser de jî, mirov nikare bibêje ku tevîhevbûna du zimanan zimanekî sêyem ê ku qet naşibe van du zimanan pêk tîne. Ew dîtin bi tevahî şaş e. Bi rastî, di dema vê tevîhevbûnê de, yek ji van her du zimanan ji yê din re serdest tê, pergala xwe ya rêzimanî û hebanoka xwe ya peyvikên bingehîn dihêvişîne û li gorî zagonên pêşketinê yên navxweyî, pêşketina xwe didomîne. Zimanê din rewişta xwe hêdî hêdî winda dike û dimire.

Ango tevîhevbûna zimanan, zimanekî nû pêk nayîne. Yek ji wan hebûna xwe didomîne, pergala xwe ya rêzimanî û hebanoka xwe ya peyvikên bingehîn dihêvişîne û li gorî zagonên pêşketinê yên navxweyî dikare pêşketina xwe bidomîne.

Rast e, gencîneya peyvikan a zimanê serdest bi peyvikên ku wî ji zimanê windayî stendine ji aliyekî ve dewlemend dibe. Lê belê, ev yek wî zimanî jar nake, berevajiyê vê yekê, xurt dike.

Weke mînak, rewşa Zimanê Rûsî wisan e. Bi domahiya pêşketina dîrokî re, ew tevî zimanên gelên din bû û di her tevîhevbûnê de, ew bi ser ket.

Bêguman, di vê pêvajoyê de gencîneya peyvikan a Zimanê Rûsî bi peyvikên ku wî ji zimanên din standin berfireh bû. Lê belê, vê yekê Zimanê Rûsî jar nekir; berevajiyê vê yekê ew dewlemend û xurtir kir.

Rewişta neteweyî ya Zimanê Rûsî, bi qasî misqalê be jî xesar jê nedît. Ji ber ku Zimanê Rûsî pergala xwe ya rêzimanî û hebanoka xwe ya peyvikên bingehîn hêvişand, pêşketina xwe domand û li gorî zagonên pêşketinê yên navxweyî xwe peresand.

Bêguman, ji bo zimanzaniya Sowyetê hêjayiya teoriya tevîhevbûnê pir kêm e, hema bêje tuneye. Ger ku em bipejirînin ku erka zimanzaniyê, lêkolîna zagonên pêşketinê yên navxweyî ye, nexwe divê em wê yekê jîbipejirînin ku bila bicihanîn li wirê bimîne, teoriya tevîhevbûna zimanan vê erkê nagire ser xwe jî. Ew ne pê dihese ne jî jê fêhm dike.

PIRS: Gelo Prawda bi destpêkirina nîqaşeke vekirî ya derbarê pirsgirêkên zimanzaniyê de rast tevgeriya?

BERSIV: Belê, rast tevgeriya.

Ka pirsgirêkên zimanzaniyê bi kîjan bergehê ve bêne nîqaşkirin û rêkûpêk-kirin, ev yek dê di encama vê nîqaşê de bêne diyarkirin. Digel vê yekê hê ji niha ve, em dikarin bibêjin ku ev nîqaş gelek bikêr bû.

Beriya her tiştî, vê nîqaşê, derxist holê ku him li navendan him jî li komaran, di saziyên zimanzaniyê de pergaleke dûrî zanist û zanyaran serdest e. Rexneyeke herî biçûk a li hemberî rewşa Zimanzaniya Rûs, heta hewldana herî şermokane ya ji bo rexnekirina “doktirîna nû” jî ji aliyê derdorên sereke yên zimanzaniyê ve dihate çewisandin û feşikandin. Ji ber ku rexne li mîrateya N.Y.Marr dikirin an li hemberî doktrînên wî neraziyên xwe nîşan didan, lêgerîner û lêkolînerên hêja yên di warê zimanzaniyê de an ji peywirên dihatin bidûrxistin an jî ji peywirên jêrîn re dihatin pîşandin. Pisporên zimanzaniyê ne ji ber hêjayiyên xwe, ji ber ku teoriyên N.Y. Marr bêpirsyarkî pejirandibûn dihatin cihên sereke.

Bi giştî tê pejirandin ku şerê ramanan, bêyî azadiya rexnekirinê tu zanistek nikare bi pêş ve biçe û rast bibe. Lê belê, ev rêzika pejirandî nehate dîtin bi hovane hate binpêkirin. Komeke “rêvebirên bêkêmasî” yên ku li hemberî hemû rexneyan pişta xwe dabûn dîwarekî pihêt (qewîn) û li gorî dilê xwe tevdigeriyan, derketin holê ku ji ser ya xwe nedihatin xwarê.

Weke mînak em “Dersên Bakû” (Konferansên ku li Bakûyê ji aliyê N.Y.Marr ve hatibûn dayin) hildin dest. Paşê nivîskar bi xwe li dijî wan derket û wî nehişt ku ew ji nû ve bêne çapkirin. Digel vê yekê bi fermanên komika rêveber (rêhevalê Meşçanînov ji wan re “şagirtên N.Y.Marr dibêje) “Dersên Bakû” ji nû ve hatin weşandin û xistin nav lîsteya pirtûkên ku ji xwendekaran re tên saloxdan. Ger ku baweriya min bi duristiya rêhevalê Meşçanînov û kesên din ên sereke tunebûya min ê bigota ew rasterast sabotajek e.

Çima tiştekî weha qewimî? Ji ber ku pergala Arakçeyev⁹ a ku di warê zimanzaniyê de serdest e neberpirsariyê geş dike û mirovan teşwîqî tevgerên kêfî dike.

Gelek sûde ji vê nîqaşê hate wergirtin. Beriya her tiştî, vê nîqaşê pergala Arakçeyev derxist ber ronahiya tavê û ew helhelî kir.

Lê belê, ne bi tenê ev e. Her weha vê nîqaşê aloziya ramanî ya derbarê pirsgirêkên bingehîn ên zimanzaniyê ya ku di derdorên zimanzaniyê yên sereke de serdest e, derxist holê. Heta ku nîqaşê dest pê kir “murîdên N.Y.Marr dengê xwe dernexistin û bi vî awayî hewl dane ku rewşa nexweş a di warê zimanzaniyê de veşêrin. Lê belê, gava ku nîqaşê dest pê kir, êdî bedengmayîn ne pêkan bû û ew neçar man ku ramanên xwe di çapemeniyê de aşkera bikin. Û me çi dît? Derkete holê ku di doktrînên N.Y.Marr de gelek kêmasî, xeletî, pirsgirêkên ku rast nehatine ravekirin û pêşniyaziyên serobero hene. Mirov meraq dike ka “murîdên N.Y.Marr” çima niha, piştî ku nîqaş hate kirin, dest bi axaftinê kirin? Çima berê neaxivîn? Çima ramanên xwe yên derbarê van mijaran de, di wext de, bi aşkerayî û duristî rave nekirin? A ku li zanyaran dikeve ma ne ev bû?

Wisan dixuye ku li gorî “murîdên N.Y.Marr” ên ku hebûna “hin” xeletiyên wî dipejirînin, zimanzaniya sowyetê dikare bi tenê li ser bingeha teoriya wî ya sererastkirî bê avakirin. Bi dîtina wan, teoriya N.Y.Marr, teoriyeke marksîst e. Na. “Marksîzm”a N.Y.Marr ji me dûr be! N.Y.Marr, bi rastî jî xwest bibe marksîst û ji bo vê yekê hewl da; lê bi ser neket. Wî jî mîna “proletkultîst” û “Rappîstan” tenê marksîzm sivik û firûmaye kir.

N.Y.Marr, formûleke şaş û dij-marksîst a ku dibêje ziman seresazî ye xist nav zimanzaniyê û bi vî awayî him xwe him jî zimanzanî di nav heriyê de gemirand.

Her weha, wî formûleke din a şaş û dij-marksîst a ku “rewişta çînî” ya zimên dipejirîne pêş ve ajot û bi vî awayî him xwe him jî zimanzanî di nav heriyê de gemirand. Zimanzaniya Sowyetê nikare li ser bingeheke şaş a ku berevajiyê herikîna dîroka gel û zimanan dimeşe bi pêş ve biçe.

N.Y.Marr, bi şêweyeke bi kancî (küstah) bifort û pozbilindî yê ku dûrî marksîzmê ye û hemû tiştên ku di warê zimanzaniyê de beriya N.Y.Marr hatin kirin bi aşkerayî û fêhmkorî red dike, xiste nav zimanzaniyê.

N.Y.Marr, bi hinceta ku “îdealîst” e bi ser rêbaza kemperî (hevberkî)-dîrokî de bi tundî êrîş kir. Divê em bibêjin ku digel hin kêmasiyên xwe rêbaza kemperî-dîrokî dîsa jî ji dahûrana îdealîst a N.Y.Marr –dahûrana bi çar hêmanan¹⁰– çêtir e. Tevî ku ya yekem mirovan ber bi xebat û lêkolînên li ser zimanan ve dibe, ya duyem ji wan dixwaze ku li ser kursiyekî pelax bibin û bi alîkariya çar hêmanên binavûdeng, li fala qehweyê binihêrin.

N.Y.Marr, her lêxebitîna ji bo lêkolîna komên (malbatên) zimanan, bi hinceta ku ew şaneyekî teoriya “proto-ziman”¹¹ e, bi pozbilindî çewisand. Lê belê, aşkera ye ku di navbera hin neteweyan de (weke mînak di navbera Slavan de) xizmîtî heye. Nayê mandelekirin (înkarkirin) ku ji bo lêkolîna zagonên pêşketinê yên zimên lêkolînkirina vê xizmîtiyê gelekî girîng e. Ne hewceyî gotinê ye ku tu têkildariya teoriya “proto-ziman” bi vê yekê re tuneye.

Ew ê ku li N.Y.Marr û “murîdên” wî dike, dê bigihe vê encamê: Heçku beriya N.Y.Marr, zimanzanî tunebû û bi doktrîna wî ya nû re derkete holê. Marks û Engles pir zêdetir jê dilnizm bûn; wan materyalîzma xwe ya diyalektîk, (felsefe jî di nav de) berhema pêşketina hemû zanistên heya wê demê dihesiband.

Ji ber vê sedemê, nîqaş ji bo ku kêmasiyên bîrdoziyê yên zimanzaniya Sowyetê derxiste holê jî sûdewer bû.

Ez di wê baweriyê de me ku zimanzaniya me çi qas zû xwe ji xeletiyên N.Y.Marr xelas bike, dikare ew qas zû ji qeyrana xwe ya heyî derkeve.

Bi jiholêrakirina pergala Arakçeyev a di zimanzaniyê de, bi redkirina xeletiyên N.Y.Marr û bi rûniştandina zimanzaniyê li ser bingeha marksîzmê; dê zimanzaniya Sowyetan li ser bingeheke pihêt û rast rûne.

Prawda, 20’ê Pûşperê 1950

LI SER HIN PIRSGIRÊKÊN ZIMANZANIYÊ
(NAMEYÊN JI RÊHEVALAN RE)

BERSIV JI RÊHEVALA KRAŞENÎNNÎKOVA RE

Rêhevala Kraşenînnîkova,

Ez pirsên we dibersivînim:

PIRSA 1. Gotara we bi awayekî bawerker nîşan dide ku ziman ne binesazî ye ne jî seresazî ye. Gelo em dikarin ziman weke kirûyeke ku him taybetmendiyên binesaziyê û him taybetmendiyên seresaziyê dihundirîne binirxînin an na mirov ziman weke kirûyeke di navberê de binirxîne dê rastir be?

BERSIV: Bêguman, ziman, weke kirûyeke civakî, binesazî û seresazî jî di nav de, bi hemû kirûyên din ên civakî re xwedî taybetmendiyeke hevpar e. Ango, ew jî, binesazî û seresazî jî di nav de, weke hemû kirûyên civakî, xizmeta civakê dike. Lê belê, taybetmendiya hevpar a kirûyên civakî bi vê yekê bisînor e. Ji bilî vê yekê, di navbera kirûyên civakî de cudahiyên girîng hene.

Digel vê taybetmendiya hevpar a kirûyên civakî, taybetmendiyên wan ên xweser jî hene ku wan ji hevdu vediqetînin. Ji bo zanistê, taybetmendiyên wan ên xweser ji yên din girîngtir in. Binesazî ji hêla aboriyê ve, xizmeta civakê dike; taybetmendiya wê ya xweser ev e. Seresazî bi navberiya ramanên siyasî, hiquqî û gewzînî (estetîk) xizmeta civakê dike; saziyên siyasî, hiquqî û hwd pêşkêşî civakê dike. Taybetmendiya wê ya xweser jî ev e. Nexwe, taybetmendiya xweser a zimên çi ye? Ziman, weke navgîneke ragihandinê di navbera mirovan de, weke navgîneke danûstandina ramanan xizmeta civakê dike. Mirov bi saya zimên, hevdu fêhm dikin. Ji hilberînê bigre, heta jiyana aborî, siyasî, çandî û hwd di hemû warên çalakiya mirovan de, him di jiyana civakî û him di ya rojane de, ê ku xebata hevparî koordîne dike, ziman e. Ev taymendiyên hanê, xweseriyên zimên in û bi taybetî ji ber vê yekê ziman mijara lêkolînê ya zanisteke serbixwe (zimanzanî) ye. Ku ziman ne xwediyê taymendiyên xweser bûya, zimanzaniyê dê mafê xwe ya hebûna weke zanisteke serbixwe winda bikira.

Bi kurtasî em nikarin zimên têxin nav kategoriya binesaziyan an seresaziyan.

Em nikarin wî têxin nav kategoriya kirûyên di navbera binesezî û seresaziyê de jî. Ji ber ku tiştekî weke kirûya “navîn” tuneye.

Baş e lê ma em nikarin zimên têxin nav kategoriya hêzên hilberînê yên civakê? Weke mînak, em nikarin wî têxin nav kategoriya amrazên hilberînê? Bi rastî jî, di navbera ziman û amrazên hilberînê de manendiyeke aşkere heye: Weke ziman, amrazên hilberînê jî li hemberî çînan helwestekî xemnexur digrin û dikarin bi heman awayî xizmeta çînên cuda yên civaka kevin û nû bikin. Ji bo ku em zimên têxin nav kategoriya amrazên hilberînê, ma ev manendî sedema pêwistker pêk nayne? Na, pêk nayne.

Wextekî N.Y.Marr, gava pê hesiya ku mirov li dijî formûla wî (“ziman saziyeke seresaziyê ye û li ser binesaziyê ava dibe”) derdiketin, biryar da ku teşeyekî nû bide vê formûla xwe û got ku “ziman amrazeke hilberînê ye” û wî ziman xist nav kategoriya amrazên hilberînê. Ma ev tiştekî rast bû? Na, bêguman ne rast bû.

Ji bilî manendiya ku min li jorê qala wê kir, tu manendiyeke din, di navbera ziman û amrazên hilberînê de tuneye. Lê ji aliyekî din ve, di navbera wan de cudahiyeke bingehîn heye. Ev cudahî ji wê rastiyê pêk tê. Tevî ku amrazên hilberînê dewlemendiyên maddî hildiberînin ziman tu tiştekî hilnaberîne, an jî bi tenê peyvikan “hildiberîne” ger ku em vê yekê bi awayekî zelaltir bibêjin, yên ku xwedî amrazên hilberînê ne dikarin dewlemendiya maddî hilberînin. Lê belê ger ku heman mirov ne xwedî amrazên hilberînê, bi tenê xwedî zimanekî tenê bûna, dê wan nekaribûya dewlemendiya maddî hilberanda. Ger ku ziman bikaribûya dewlemendiya maddî hilberanda, hingê dê lewce (geveze) bibûna mirovên herî dewlemend ên cîhanê.

PIRSA 2. Marks û Engels, zimên weke “rastiya ramanê ya rasterast” û “hişmendiya kardarî... hişmendiya rast(heyî)” rave dikin.¹² Marks dibêje ku “ramaneke ji zimên qetiyayî nabe” bi dîtina we divê zimanzanî heya çi radeyê ji hêla watenasiyê ya zimên ve bi watenasî (semantîk), semosiolojiya dîrokî û şêwenasiyê mijûl bibe? An jî mijara zimanzaniyê divê bi tenê dirûv be?

BERSIV:Watenasî (semantîk) yek ji beşên herî girîng ên zimanzaniyê ye. Aliyê wateyî yê peyv û biwêjan di lêkolîna zimanan de cihekî girîng digre. Lewma divê watenasî di zimanzaniyê de cihê xwe bigre.

Digel vê yekê, gava ku xebatên li ser pirsgirêkên watenasiyê tên kirin û dema mirov ji daneyên wan sûde werdigre, divê mirov vê yekê bi awayekî pirole mezin neke û bi awayekî xerab neyê bikaranîn. Li virê mebesta min hin zimanzan in ku wateyeke pir mezin didin watenasiyê, nabînin ku ziman rasterast berhemeke ramanê ye û bi awayekî teqez bi ramanê ve girêdayî ye. Ew, ziman û ramanê ji hev vediqetînin û dibêjin êdî ziman temenê xwe tije kiriye ku ziman nebe jî dibe. Qesta min ev zimanzan in.

Ka binihêrin, N.Y.Marr çi dibêje:

“Ziman bi tenê bi pîvana derbirîna dengan ve heye. Çalakiya ramanê bi peyvikan neyê bilêvkirin jî pêk tê... Zimanê axaftinê ji niha ve erkên (fonksiyonên) xwe ji dahênên dawîn ên ku riya fetihkirina fezayê vekir re hiştin. Digel vê yekê, hizirîn li ser bingeha danehevên ku di demên bihurî de kêrnehatî bûn û li ser destkeftinên xwe yên nû bilind dibe. Bi demê re, dê zimên biqewirîne û cihê wî bi tevayî bigire. Zimanê dahatûyê raman e. Dê raman bi teknîka ku ji maddeyên xwezayî xwerû bûye pêş ve bikeve. Tu ziman, heta zimanê axaftinê yê ku bi hêzên xwezayê ve girêdayî jî dê nekaribe li dijî vê yekê bisekine.” (Li “ Berhemên Bijartî ya N.Y.Marr binihêrin.)

Ku em vê canbaziya gotinan wergerînin zimanê mirovên asayî, em dikarin van encaman jê derxin:

a) N.Y.Marr, hizirînê ji zimên vediqetîne.

b) N.Y.Marr wisan difikire ku ragihandina di navbera mirovan de, dikare bêyî zimên jî bi alîkariya ramanê –hizirîna ku ji maddeya xwezayî ya zimên û “pêvanên xwezayê” xwerû bûye- çêbe.

c) N.Y.Marr, ramanê ji zimên vediqetîne, zimên ji maddeya wî ya xwezayî “xwerû” dike û bi vî awayî dikeve nav lîtava îdealîzmê.

Tê gotin ku raman berî ku têne bilêvkirin, di hişê mirovan de pêk tên û bêyî ku keresaya zimên (lenguîstîk), bêyî kirasê zimên, ango bi awayekî tazî çêdibin. Lê belê, ev yek bi tevahî şaş e. Hemû ramanên di hişê mirovan de, her tim tenê li ser bingeha keresaya zimên û li ser bingeha têgeh û biwêjên zimên çêdibin û hebûna xwe didomînin. Derveyî kereseya zimên, derveyî “maddeya xwezayî” ya zimên tiştekî serbixwe weke ramana tazî tuneye. “Ziman, rastiya ramanê ya rasterast e.” (Marks) Rastiya ramanê derbirîna xwe di zimên de dibîne. Tenê îdealîst dikarin bibêjin ku têkiliya ramanê bi “maddeya xwezayî” ya zimên tuneye. Tenê îdealîst dikarin qala ramana bêyî zimên bikin.

Bi kurtasî, pirole û îstîsmarkirina watenasiyê, N.Y.Marr ber bi îdealîzmê ve ajot.

Lewma, ku watenasî ji pirole û îstîsmarên mîna ku N.Y.Marr û murîdên wî kirin bê parastin, ew dikare gelek bi kêrî zimanzaniyê were.

PIRSA 3. Hûn dibêjin ku dîtin, raman, kevneşopî û rêgezên sincî yên burjûwazî û proleteryayê bi tevahî li dijî hevdu ne. Hûn mafdar in jî. Bêguman, rewişta çînî ya van kirûyan di aliyê watenasiyî yê zimên de û carinan jî di gencîneya peyvikan de- xwe dide xuyakirin. We di gotara xwe de, ev yek rast dahûrandiye. Gava ku em maddeyeke berbiçav a zimanzaniyê û beriya her tiştî aliyê watenasiyê yê zimên dadihûrînin, bi taybetî dema ku ziman ne bi tenê ramana mirovan her weha helwesta wan a li hemberî rastiyê û têkiliyên wan ên çînî jî dide der, gelo em dikarin qala puxteya çînî ya têgihan bikin.

BERSIV: Bi kurtasî, hûn dixwazin fêr bibin ka çîn bandorê li ser zimên dikin, peyvik û biwêjên xwe dixin zimên an na û gelo mirov li gorî çîna xwe wate li peyvik û biwêjan bar dikin, an na.

Belê, çîn bandorê li ser zimên dikin, peyvik û vegotinên xwe yên xweser dixin nava zimên û carinan jî heman peyvik an vegotinê bi awayekî din şîrove dikin. Di vê mijarê de, tu şik û guman nîne.

Digel vê yekê, ew nayê wê wateyê ku ev peyvik û vegotinên xweser û cudahiyên watenasiyê ji bo pêşketina zimanê hevpar ê gel gelekî girîng in û dikarin pêwistiya bi zimanekî hevpar ji holê rakin an rewişteke çînî bidin wî.

Beriya her tiştî, di zimanekî de, peyvik û vegotinên weha û cudahiyên watenasî ew qas kêm in ku nikarin ji sedî yek a kereseya zimên jî pêk bînin. Lewma jî piraniya raser a peyv û vegotinan û watenasiya wan ji bo hemû çînên civakê hevpar in.

Ya duyem, peyvik û vegotinên xwedî rengekî çînî di nav axaftinê de ne li gorî rêgezên rêzimanekî “çînî”, li gorî zimanê hevpar ê hemû gel tên bikaranîn.

Ji ber vê sedemê, di nav zimanekî de, hebûna peyvik û vegotinên xweser û cudahiyên watenasî, hebûn û pêwistiya bi zimanekî hevpar ê hemû gel pûç nakin, berevajiyê vê yekê diselmînin.

PIRSA 4. Hûn di gotara xwe de, Marr weke yekî ku marksîzmê bêteşe dike dinirxînin. Gelo wateya wê ew e ku divê zimanzan- em, ên ciwan jî di nav de- hemû mîrateya zimanzaniyê ya N.Y.Marr red bikin? Weke ku rêhevalên Çîkobava, Sanjeyev û hwd di pêvajoya nîqaşê de anîn zimên, wî lêkolînên hêja yên zimanzaniyê jî kiribûn. Digel ku em helweseteke rexneyî li hemberî N.Y.Marr digirin, ma em nikarin aliyên wî yên hêja û binirx werbigrin.

BERSIV: Bêguman, xebatên N.Y.Marr bi tenê ji çewtiyan pêk nayên. Gava ku N.Y.Marr hêmanên marksîzmê bi şewişandinê xistin nav zimanzaniyê û hewl da ku teoriyeke serbixwe biafirîne, çewtiyên mezin kirin. Lê belê, berhemên wî yên baş û bi hosteyî jî hene. Mirov dikare, di van berheman de gelek tiştên hêja û fêrker bibîne. Aşkera ye ku divê ev tiştên hêja û fêrker jê bêne wergirtin û bêne bikaranîn.

PIRSA 5. Gelek zimanzan şêweperestiyê (formalîzmê) weke yek ji sedemên sereke yên rawestîna di zimanzaniya sowyetê de dibînin. Şêweperestiya di zimanzaniyê de çi ye û em dikarin çawa ji heqê şêweperestiyê bên der? Em dixwazin ramanên we yên derbarê vê mijarê de fêr bibin.

BERSIV: N.Y.Marr û “murîdên” wî, hemû zimanzanên ku “doktrîna nû” ya N.Y.Marr napejirînin bi “şêweperestiyê” tawanbar dikin. Bêguman, ev ne helwesteke cidî û biaqil e.

Li gorî N.Y.Marr, rêziman “şêweyeke vala ye û yên ku pergala rêzimanî weke bingeha zimên dibînin şêweperest in. Ev bi tevayî ehmeqî ye.

Bi dîtina min, da ku têkoşîna xwe ya li dijî dijberên xwe yên di warê zimanzaniyê de hêsantir bikin, nivîskarên “doktrîna nû” “şêweperestî” dahênand.

Sedema rawestîna di zimanzaniya Sowyetê de ne şêweperestî ya ku ji hêla N.Y.Marr û murîdên wî ve hate dahênandin e. Sedema vê rawestînê, pergala Arakçeyev û valahiya teorîk a di zimanzaniyê de ye. Pergala Arakçeyev, ji hêla “murîdên” N.Y.Marr ve hate sazkirin. Aloziya teorîk, ji hêla N.Y.Marr û hevalên wî ve yên herî nêzîk ve li nav zimanzaniyê hate xistin. Ji bo bidawîkirina vê rawestînê divê him pergala Arakçeyev him jî aloziya teorîk ji holê bêne rakirin. Ziwakirina van çavkaniyên nexweşiyê dê zimanzaniya Sowyetê li ser bingeheke qewîn (pihêt) bê rûniştandin, riya wê veke û alîkariya wê bike da ku ew di zimanzaniya cîhanê de cihê xwe yê sereke bigire.

29’ê pûşperê, 1950

Prawda, 4’ê Tîrmehê, 1950

JI RÊHEVALÊ SANJEYEV RE

Rêhevalê hêja Sanjeyev,

Ez bi derengî bersiv didim nameya we. Ji ber ku Komîteya Navendî nameya we duh gihande destê min.

We bergeha min a li ser pirsgirêka zaravayan bi tevahî rast şîrove kiriye.

Zaravayên çînî –ku em ji wan re jargon bibêjin, rastir dibe– ne xizmeta girseyên gel, xizmeta tebeqeya jorîn a civakê dike. Bi ser de, ew ne xwediyê pergaleke rêzimanî ne û ne jî xwediyê gencîneya peyvikan a xweser in jî. Ji ber vê yekê, ne pêkan e ku ew bibin zimanên serbixwe.

Ji aliyê din ve zaravayên herêmî dikarin di pêvajoya pêkhatina neteweyan de bingeha zimanên neteweyî pêk bînin û bibin zimanên neteweyî yên serbixwe. Weke mînak, Zaravaya Kursk-Orel ê zimanê Rûsî (“devoka Kursk-Orel) bingeha Zimanê Rûsî pêkanî. Her weha, Zaravaya Poltova-Kîev jî bingeha zimanê Ukraynî ye. Heçî zaravayên din ên van zimanan, xweseriya xwe winda kiriye. Ev tevî van zimanan bûne û di nava van de bişivîne. (hatine pişavtin)

Pêvajoyên berevajkî jî diqewimin.

Ji ber ku mercên aboriyê pêk nehatine, zimanê hevpar ê netewayiyê hêj ne zimanê neteweyî ye. Gava ku dewleta wê netewayiyê hilweşiya, zimanê wê yê hevpar difelişe û zaravayên herêmî vedijin. Di encama vejîna zaravayên herêmî de, zimanên cuda cuda yên serbixwe derdikevin holê. Weke mînak, heye ku rewşa Zimanê Moxolî (zimanê hevpar ê moxolan) wisan be.

11’ê Tîrmehê, 1950

Prawda, 2’yê Gelawêjê, 1950

JI RÊHEVALÊN D. BELKÎN Û S. FURER RE

Min nameyên we wergirtin.

We du tiştên cuda tevî hev kirine. Li şûna wê mijara ku min di nameya xwe ya ji rêhevala Kroşenînnîkova re nivîsîbû de, we mijareke din daniye. Şaşiya we ev e.

1. Min di wê bersiva xwe de, N.Y.Marr rexne kiribû. Lewra, wî gava ku ziman û raman hildida dest, ziman ji ramanê vediqetand û bi vî awayî ew diket îdealîzmê. Ji ber vê yekê min di bersiva xwe de qala mirovên asayî yên ku dikarin biaxivin kiribû. Bi ser de jî, min angaşt kiribû ku ramanên van mirovan tenê li ser bingeha kereseya zimanzaniyê pêk tên û di navbera mirovên asayî yên ku dikarin biaxivin de derveyî maddeya xwezayî ya zimên tiştekî serbixwe weke ramana tazî tuneye.

Hûn li dewsa ku vê dozîneyê bipejirînin an red bikin, mirovên bêziman, bêzar, ker û lal, ango mirovên ku nikarin biaxivin weke mînak pêş ve diajon. Ramana wan, bêguman, nikare li ser bingeha kereseya zimên pêk were. Weke hûn jî dibînin, bi tevahî ev mijareke cuda ye. Min behsa vê mijarê nekir. Ji ber ku zimanzanî ne bi mirovên ker û lal, bi mirovên ku dikarin biaxivin mijûl dibe, jixwe min ê nekariba qala vê yekê bikira jî.

We li şûna mijara ku dihate nîqaşkirin de, mijareke din a derveyî vê nîqaşê bi cih kiriye.

2. Ji nameya rêheval Belkîn em bi aşkerayî têdigihêjin ku ew “zimanê peyvikan” (zimanê axavtinê) û “zimanê nîşanan” (li gorî N.Y. Marr, zimanê “destan”) yek dibîne. Wisan dixuye ku li gorî wî zimanê nîşanan û zimanê peyvikan xwedî heman girîngiyê ne û wextekî di nava civaka mirovan de zimanê peyvikan tunebû; wê demê zimanê “destan” erka zimanê peyvikan bi cih dianî. Zimanê peyvikan, piştî zimanê “destan” derketibû.

Lê belê, ger ku rêhevalê Belkîn bi rastî jî wisan bifikire, divê ez bibêjim ku ew dikeve xeletiyeke mezin. Zimanê axaftinê, ango zimanê peyvikan her tim hebûye û weke navgîneke ragihandinê, bi qasî ku têr bike xizmeta civaka mirovan kiriye. Yên herî lipaşmayî jî di nav de, dîrokzanî, tu civakeke mirovan nas nake ku ne xwedî zimanê axavtinê be. Etnografya, yên herî hoveber (mîna niştecihên Awusturalya û Tierra del Fuegas ên sedsala borî yan yên jî wan jî lipaşmayî) jî di nav de, tu babîstînekê nas nake ku ne xwedî zimanê axaftinê be. Di dîroka mirovahiyê de, zimanê axaftinê her tim bûye yek ji hêzên ku alîkariya mirovan dike, ji bo ku ew bikaribin ji cîhana ajalan veqetin, di nav civatan de kom bibin, behreya xwe ya ramanê biperisînin, hilberîna civakî bi rê ve bibin, di têkoşîna xwe ya li dijî hêzên xwezayê de bi ser kevin û bigihîjin merheleya pêşketinê ya îroyîn.

Ji vî aliyî ve, ji ber ku pir jar û teng e, em dikarin zimanê nîşaneyan piştguh bikin. A rast, zimanê nîşaneyan ne zimanek e û bi tu awayî li şûna zimanê axaftinê nayê bikaranîn. Bi tenê navgîneke alîkar e û gelekî bisînor e. Mirov tenê ji bo ku di axaftina xwe de vê yan wê xalê bikirpîne serî lê dide. Çawa ku mirov nikare tevrika seretayî ya ji textikan û traktora bi paletan (a ku xwedî kotanê bi pênc diranan û makîneya tovrêjê ye) rûberî hev bike, bi heman awayî nikare zimanê nîşaneyan û zimanê axaftinê jî rûberî hev bike.

3. Wisan dixuye ku hûn di serî de, bi ker û lalan re û piştre bi pirsgirêkên zimanzaniyê re têkildar dibin. Sedema pirsên we ev e. Baş e, mafir ku hûn israr dikin, ez ê daxwaza we bînim cih. Rewşa ker û lalan çawa ye? Gelo ew xwedî behreya ramanê ne? Di hişê wan de, raman çêdibin? Belê, ew xwedî behreya ramanê ne û di hişê wan de raman çêdibin. Ji ber ku ew nikarin biaxivin, aşkera ye ku ramanên wan li ser bingeha kereseya zimên pêk nayên. Gelo ev yek tê wê wateyê ku ramanên ker û lalan tazî ne, bi “pîvanên xwezayê” (gotina N.Y.Marr) ve ne girêdayî ne? Na. Ramanên ker û lalan dikarin tenê li ser bingeha nîqaş (wêne), hest û têgehên ku ew bi saya sehekên dîtin, destdan, bêhngirtin û tehmstandinê di jiyana rojane de çêdikin pêk werin û hebûna xwe li ser vê bingehê bidomînin. Derveyî van nîqaş, hest û têgehan raman vala ye, ji naveroka bi tevahî bêpar e, ango tuneye.

22’yê Tîrmehê, 1950

Prawda, 2’yê Gelawêjê, 1950

JI RÊHEVALÊ A.KOLOPOV RE

Min nameya we wergirt.

Ji ber gurahiya kar, bersiva min dereng ma.

Hûn di nameya xwe de, bi awayekî sergirtî, bi van her du ramanan derdikevine rê: Ya pêşî ev, yan jî ji berhema nivîskêr, bêyî ku li heyama dîrokî ya ku hildaye dest bê nihêrtin jêwergirtin bê kirin; a duyem, her formûl û daraza marksîzmê ya ku encama lêkolîna heyemake dîrokî ye, ji bo hemû heyamên geşdanê derbasbar e. Ji ber vê yekê, divê neyê guhartin û wisan bimîne.

Divê ez bibêjim ku her du raman jî gelekî şaş in.

Çend mînak:

1. Di salên çilî yên sedsala borî de – ku wê demê kapîtalîzma gemerdêr (monopoly capîtalîsm, tekelci kapitalizm) hêj derneketibû, kapîtalîzm kêm û zêde, bi awayekî rêkûpêk di riyeke rast re diçû û ber bi herêmên nû yên hêj danegirtî ve belav dibû; zagona pêşketina newekhevî hêj qenc nedixebitî- Maks û Engels, gihiştibûn wê encamê: Şoreşa Sosyalîst, nikare tenê li welatekî bi ser keve, lê li hemû welatên pêşketî, yan qet nebe li piraniya van welatan bi derbeyeke hevpar dikare bi ser keve. Piştre, ev daraz ji bo hemû marksîstan bûbû rêgeza rêpêşander.

Lê belê, di destpêka sedsala bîstem de û bi tevayî jî di dema Şerê Cîhanê yê yekem de, bi awayekî zelal derket holê ku kapîtalîzma beriya gemerdêriyê (pre-monopoly capitalism) dageriya û bû kaptalîzma gemerdêr. Kapîtalîzma ku bi pêş ve diçû dageriya û bû kapîtalîzma di sekeratê de. Şer nexweşiya bêderman a eniya emperyalîst a cîhanê raxist ber çavan. Û hate fêhmkirin ku ji ber zagona pêşketina newekehev, şoreşa proleter, dê li welatên cihêreng û di demên cuda de bikemile. Lenîn jî ji teoriya marksîst bi rê ket û gihişte wê encamê ku di mercên nû yên pêşketinê de şoreşa sosyalîst dikare li welatan yek bi yek bi ser keve. Ji ber kemilîna newekehev a şoreşê ya li van welatan ne pêkan e ku şoreş di heman demê de, li piraniya welatên pêşketî bi ser keve. Formûla kevin a Marks û Engels li mercên dîrokî yên nû nayê.

Aşkera ye ku li virê derbarê serkeftina sosyalîzmê de, em bi du darazên ku ne bi tenê bi hev re di nav nakokiyê de ne, em bi du encamên ji hev cuda ku li dijî hev in re, rû bi rû ne.

Hin dogmaperest û Talmudîst*1 hene ku bêyî li puxteya meseleyê binihêrin û şert mercên dîrokî li ber çavan bigirin, bi awayekî mekanîk ji pirtûkên pîroz jêgiran dikin. Ew dikarin bibêjin ku divê yekî ji van du darazan teqez şaş bê dîtin û ya din jî – ku li gorî wan teqez rast e- divê di hemû heyamên pêşketinê de bê sepandin. Lê belê, marksîst baş dizanin ku dogmaperest û Talmudîst şaş in. Ji ber ku ev her du daraz, teqez nebin jî, di heyama xwe de rast in: Daraza Marks û Engels di heyama kapîtalîzma beriya gemerdêriyê de, daraza Lenîn jî di heyama kapîtalîzma gemerdêr de.

2. Engels di berhema xwe ya bi navê Antî-Dührîng de, gotibû ku piştî şoreşa sosyalîst dê dewlet hêdî hêdî ji holê rabe. D vê rewşê de, piştî serkeftina şoreşa sosyalîst a li welatê me Talmudîst û dogmaperestên di partiya me de, ji partiyê xwestin ku ji bo jiholêrakirina dewleta me, felişandina dezgehên dewletê û belavkirina artêşa dewletê, partî, bi lez û bez gavên pêwist bavêje.

Lê belê, piştî lêkolîn û dahûrandina şert û mercên di cîhana îroyîn de marksîstên Sowyet gihiştin wê encamê: Ji ber ku şoreşa sosyalîst tenê li welatekî bi ser ket û li hemû welatên din kapîtalîzm serdest e, divê welatê şoreşa serketî neyê jarkirin. Berevajî, da ku ew welat ji ber dorlêgirtina kapîtalîst neyê çewisandin divê dewleta wî, dezgehên dewletê, dezgehên saloxgiriyê û artêş bi her awayî bêne xurtkirin. Formûla Engels, serkeftina sosyalîzmê ya li hemû yan gelek welatan li ber çavan digirt. Ji ber ku sosyalîzm tenê li welatekî bi ser ket û li hemû welatên din kapîtalîzm serdest e, formûla Emgels di van mercan de nayê sepandin.

Aşkera ye ku li virê derbarê qedera dewleta sosyalîst de, em bi du formûlên cuda ku hevdu napejirînin re, rû bi rû ne.

Dogmaperest û Talmudîst, dikarin bibêjin ku ev şert û merc rewşeke ne baş a ku mirov nikare jê tebatî bike diafirîne û ji ber vê yekê divê yekî ji van du formûlan- weke teqez şaş- bê redkirin; ya din jî- weke teqez rast- di her heyamên pêşketinê yên dewleta sosyalîst de bê sepandin. Lê belê, marksîst baş dizanin ku dogmaperest û Talmudîst şaş in. Ji ber ku ev her du formûl jî rast in, lê ne bi awayekî mîsoger. Her yek di dema xwe de rast e. Formûla marksîstên Sowyetê di dema ku sosyalîzmê tenê li welatekî an çend welatan de serkeftin bi dest xist de rast e. Piştî serkeftinên sosyalîzmê, yên li du hev, dê riya serkeftina sosyalîzmê ya li piraniya welatan bê vekirin. Û ji bo sepandina formûla Engels, şert û merc dê pêk bên. Di wê demê de jî dê formûla Engels rast be.

Mirov dikare mînakên weha zêde bike.

Ji bo du formûlên cuda yên li ser pirsgirêka zimên, ên ku ji berhama Stalîn hatin veguhastin jî divê heman tişt bê gotin.(Li ser marksîzma di zimanzaniyê de)

Rêhevalê Kolopov, beşeke ji vê berhema Stalîn vediguhêze. Stalîn tê de digihêje vê encamê: Gava ku du ziman tevî hev dibin, bi giştî yek ji wan bi ser dikeve û yê din jî dimire; ango tevîhevbûna du zimanan, zimanekî nû yê sêyem naafirîne, yek ji wan du zimanan dihêvişîne. Her weha, Kolopov, rapora Stalîn a ku wî pêşkêşî Kongreya 16. a Partiya Komunîst a yekîtiya sowyetan (Bolşewîk) kiribû bibîr dixe. Stalîn di vê rapora xwe de wisan dibêje: Piştî ku sosyalîzm li her aliyê cîhanê bi ser ket, hate zexmkirin û bû parçeyeke jiyana rojane, dê zimanên neteweyî bi awayekî jêneger di zimanekî hevpar de, bi hev ve bikelijin. Bêguman, dê ev ziman ne zimanê Almanî yan Rûsiya mezin, dê zimanekî nû be. Rêhevalê Kolopov, van du formûlan rûberî hev dike; dibîne ku lihevhatin li wirê bimîne, ew hev û din berederî dikin; û ji ber vê yekê hêviya xwe jê winda dike. Di nameya xwe de wisan dibêje: “Beriya gotara we, ez ji axaftina we ya di Kongreya 16. a PKYS (B) de, qanî bûbûm ku ziman di dema komunîzmê de, dê di nav zimanekî hevpar de bi hev ve bikelijin û zimanekî nû jê derkeve. Lê belê, piştî ku min gotara we xwend ez gihiştim wê encamê ku tevîhevbûna zimanan qet nikare zimanekî nû biafirîne.

Bi rastî rêhevalê Kolopov, di navbera van du formûlan de nakokiyekê dibîne û wisan bawer dike ku divê ev nakokî ji holê bê rakirin. Bi dîtina wî ji ber ku yekî ji van du formulan şaş e, divê mirov dev jê berde û ji ber ku formûla din di her welat û heyamê de rast e, divê mirov bi her çar lepan pê bigire. Lê belê, ew nizane ka kîjan ji van formûlan rast e. Ji ber vê yekê dikeve bêhêviyê. Dibe ku her du formûl jî di dema xwe de rast bin; lê belê ev yek nayê ser hişê wî jî.

Dogmaperest û Talmudîst, ên ku qet li puxteya meseleyê nanihêrin û bêyî ku şert û mercên dîrokî li ber çavan bigrin, bi awayekî mekanîk jêgiran dikin, her tim xwe di rewşeke weha ya neçar de dibînin.

Lê belê, ger ku mirov li puxteya meseleyê hûr bibe, dê bibîne ku rewş ne xedar e; sedem nîne ku mirov bikeve bêhêviyê. Rastî ew e ku Stalîn, di namîlkeya xwe ya bi navê li ser marksîzma di zimanzaniyê de û di Kongreya 16. a partiyê de, qala du heyamên bi tevahî ji hev cuda dike û ji ber vê yekê formûl jî ji hev cuda ne.

Formûla Stalîn a ku ew di namîlkeya xwe ya navborî de gava ku li ser tevîhevbûna zimanan disekine rave dike bi heyema beriya serkeftina sosyalîzmê ya li çapana cîhanê re têkildar e. Lê di vê heyamê de, li cîhanê hêj çînên kedxwar serdest in. Zilma neteweyî û mêtingerî didome. Ji ber cudahiyên di navbera dewletan de, tecrîda neteweyî û pêneewlebûna di navbera neteweyan de, her ku diçe zêde dibe. Wekheviya mafê ya neteweyan tuneye. Tevîhevbûna zimanan weke têkoşîneke ji bo serdestiya yekî ji zimanan pêk tê. Şert û mercên ji bo hevkariya aştî û dostane ya netewe û zimanan tunene. Di rojevê de, nehevkarî û dewlemendbûna beramber a zimanan, bişavtina hin zimanan û serkeftina yên din heye. Aşkera ye ku di van şert û mercan de, tenê zimanên serkeftî û yên têkçûyî hene. Gava dibêje ku di encama tevîhevbûna zimanan de zimanekî nû derkeve, yekî ji zimanan bi ser dikeve û ya din têk dibe, formûla Stalîn van şert û mercan li ber çavan digire.

Heçî formûla din a ji axaftina Stalîn a di Kongreya 16. a partiyê de hate wergirtin û dibêje ku dê ziman di nav zimanekî hevpar de bikelijin – Ev formûl heyameke din, ango heyama piştî serkeftina sosyalîzmê ya di çapana cîhanê de li ber çavan digire. Di vê heyamê de, êdî emperyalîzm tuneye; çînên kedxwar hilweşiyane; zilma neteweyî û pêkutiya mêtinger ji holê rabûne; li şûna tecrîda neteweyî û pêewlehiya di navbera neteweyan de, lihevhatina neteweyan û pêewlehiya beramber ketine; wekheviya neteweyî pêk hatiye; pêkutiyên li ser zimanan û siyasetên bişavtinê bi dawî bûne; di navbera neteweyan de hevkarî çêbûye û bi saya vê hevkariyê ziman hevûdu bi azadî dewlemend dikin. Aşkera ye ku di van şert û mercan de pirsgirêka weke çewsandin û têkçûna hin zimanan û serkeftina yên din nabe. Hingê dê ne du zimanên têkoşîner (yek serkeftî û yê din têkçûyî) bi sedan zimanên neteweyî hebin. Bi saya hevkariya siyasî û çandî ya neteweyan, dê ev ziman bi pêş kevin û di nav zimanên herêmî de yek bin. Paşê, zimanên herêmî jî di nav zimanekî navneteweyî de bikelijin. Ew zimanê navneteweyî, dê ne Zimanê Almanî be, ne Zimanê Rûsî û ne jî Zimanê Îngîlîzî be. Dê ji hêmanên herî baş ên zimanên herêmî pêk were û bibe zimanekî nû ya navneteweyî.

Xwestina ku heyema serdestiya kapîtalîzmê ji heyama serdestiya sosyalîzmê cuda nebe û sosyalîzm û kapîtalîzm berederî hevdu nebin, xwestineke çi qasî tewş be, xwestina ku ev her du formûl ji hev cuda nebin û berederî hevdu nekin jî bi qasî vê rêjeyê tewş e.

Dogmaperest û Talmudîst, marksîzm û daraz û formûlên cuda yên marksîzmê weke lodeke dogmayan dibînin. Şert û mercen pêşketina civakê çi qas biguherin bila biguherin, ev dogma “qet” naguherin. Baweriya wan ew e: Ger ku bi dil û can hînî daraz û formûlan bibin û seroberokî wan veguhêzin dê bikaribin her pirsgirêka civakî çareser bikin. Bi dîtina wan, dê ev daraz û formûl her demê û li her welatî, li hemberî hemû rûdanên jiyanê alîkariya wan bikin. Lê belê, ne kesên marksîst, bi tenê yên ku şêweyê marksîzmê dibînin lê puxteya wê tênagihêjin, ên ku daraz û formûlên marksîzmê dixwînin lê belê wateya wan fêhm nakin, dikarin wisan bifikirin.

Marksîzm, zanista zagonên pêşketina xweza û civakê ye; zanista şoreşa girseyên bindest û yên ku keda wan tê xwarin e, zanista serkeftina sosyalîzmê ya li hemû welatan e; zanista avakirina civaka komunîst e. Weke ku zanistek e, marksîzm nikare li cihê xwe bimîne. Ew bi pêş ve diçe û diperese. Di vê pêvajoya pêşketinê re marksîzm bivê nevê bi ezmûn û agahiyên nû dewlemend dibe. Ji ber vê yekê, hin daraz û formûlên wê di domana demê re, bivê nevê diguherin û cihê xwe ji daraz û formûlên nû yên ku li erkên dîrokî yên nû tên re dihêlin. Marksîzm daraz û formûlên neguher ên ku li her serdem û heyaman derbasdar in, napejirîne. Marksîzm, dijminê her cure dogmatîzmê ye.

28’Tîrmehê, 1950

Prawda, 2’ Gelawêjê, 1950

Têbinî

1- Nivîsa Stalin a bi sernavê Marksîzm û Pirsgirêkên Zimanzaniyê di 20’ ê Pûşpera 1950’î de li Prawdayê hate weşandin. Beriya ku ev nivîs hate weşandin li Prawdayê li ser pirsgirêkên zimanzaniya Sowyet nîqaşek hatibû lidarxistin. Stalîn vê nivîsê weke bersivdana li pirsên komeke xwendekarên Sowyet û nivîsên din ên ku di Prawdayê de derketibûn hilda pênûsê. Nivîsên din ên ku li Prawdayê hatin weşandin ev in: “Ber bi zimanzaniya materyalîst” ya endamê Akedemiya Zanistan a Ukraynayê Bulahovskî, “Dîroka zimanzaniya Sowyet û Teoriya Marr” ya Nikîforov, “Li ser Pirsgirêka Rewişta Çînî ya Zimên” a Kudrîavtsen.

2- Karl Marx û Frederick Engels, Berhemên Tomerî, cilda 3. rûpel 212, çapa Almanî, Berlîn, 1958

3- Berhema navborî, rûpel 411-412

4- Berhema navborî, cilda 2. rûpel 351

5- Paul Laforgue (1842-1911): Çalakvanê bi nav û deng ê tevgera karkeran a Frensewî û navneteweyî; bangaşedêr û weşangerê marksîst ê sereke. Laforgue yek ji damezrînerên partiya Karkeran a Fransa, şagirt û rêhevalê têkoşînê yê Marx û Engels û mêrê keça Marx, Laûra bû.

6- Bund: Yekîtiya Giştî ya karkerên Cihû yên Lîtvanya, Polonya û Rûsya. Di meha kewçêrê ya 1897’an de li Wîyanayê kongreyek li dar ket û ev yekîtî tê de hate damezirandin. Rêxistineke burjûwaziya biçûk û oportûnîst bû û bi piranî di nav pîşekarên Cihû de dixebitî. Bund, weke “rêxistineke xweser û serbixwe ya ku tenê bi pirsgirêkên karkerên cihû re têkildar dibû”, di Kongreya yekem a Partiya Karkerên Sosyal Demokrat a Rûsyayê de, tevî partiyê bû. Lê belê, çawa ku tevî partiyê bû di navbera çîna karkerên Rûs de, dest bi meşandina propagandeyeke neteweperest û cudaxwaz kir. Rojnameya Iskra, ku ji hêla Lenîn ve hatibû damezirandin, bergeha burjûwa- neteweperest a Bund bi tundî mehkum kir.

7- V.Î.Lenîn, “Mafê Diyarkirina Qedera xwe yê Neteweyan” (Mafê Self-Determînasyon), Berhemên Bijarte, çapa Îngîlîzî, Moskowa, 1952, berga 1. rûpel 318-319

8- J.V.Stalîn, “Pirsgirêka Neteweyî û Lenînîzm”, Berhemên Tomerî, çapa Îngîlîzî, Moskowa, 1954, berga 2. rûpel 353

9- Pergala Arakçeyev ku navê xwe ji siyasetmedarê paşverû kont Arakçeyev distîne, zordestiya polêsiyê ya bêsînor, zordestiya mîrên şer a ku di çaryeka pêşîn a sedsala 19. de li Rûsyayê hikma xwe domand dide der. Ji bo ku zordestiya Marr a li ser derdorên zimanzaniya Sowyet diyar bike, Stalîn vê têgehê bi kar tîne.

10- Dahûrana bi çar hêmanan:Marr, angaşt dikir ku zimanê mirovên seretayî ji çar kîteyan-sal, ger, yon, roş- bi pêş ket.

11- Teoriya “proto-ziman”: Doktrîna ekola Hînd-Ewropî. Li gorî vê doktrînê malbata zimanzaniyê ji komeke zaravayên ku ji “zimanê kok” ê seretayî û hevpar veqetiyan pêk hatiye. Weke mînak zimanên nûjen mîna Îtalî, Frensewî, Spanolî, Portekîzî û Romenkî zimanên bira ne; ew tev de ji Latînî çêbûne û di rastiyê de tenê zaravayên cuda yên Latînî ne. Lê belê, ji ber ku ji bo piraniya zarava û zimanan palpişta berbiçav a ku hebûna “zimanekî kok” diselmîne tuneye, alîgirên vê ekolê “zimanekî kok” ê rawêjî (hejmarî-hîpotetîk) pêş ve ajot da ku bikaribin rêzikên guhêranên dengzaniyê (fonetîk) rave bikin. Lê ne pêkan e ku mirov biselmîne ka ev yek heta çi radeyê rast e.

12- Karl Marks û Frederîck Engels, Berhemên Tomerî, Berlîn, 1958, berga 2. rûpel 432 û 30

*1- Talmud: Pirtûka şer ya cihûyan. Talmudîst: Ên ku vê pirtûkê dipejirînin û diparêzin (t.w)