Samed Behrengî

MASIYÊ REŞ Ê PIÇÛK

Çîrok
Wergera Ji Tırkî
Îsmaîl Dîndar

Wêne
Şahin Tûnç

DOĞA BASIN YAYIN

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın 422

Rêza Pirtûkên Kurdî 8

Pirtûkxaneya Zarokan 1

Masiyê Reş ê Piçûk: Samed Behrengî

Wergere Ji Tırkî: Îsmaîl Dîndar

Dîzayna Bergê: Devrim Koçlan

Berg Wêne: Şahin Tûnç

Sêwirandina Epub: Stûdyo ya Sêwirandinê ya Papersense

© Evrensel Basım Yayın 2005

Çapa Yekemîn Gulan 2011

SAMED BEHRENGÎ

Samed Behrengî, yek ji nûnerên edebiyata Îranê yê ciwan e.

Behrengî, li Bajarê Tebrîzê hate dinyayê. Tebrîz, yek ji bajarên Îranê yê mezin e. Zarokatiya wî di nav xizaniyê de derbas bû. Di nav şertên zor û zehmet de dibistana mamostetiyê xwend. Li Azerbaycana Îranê mamostetiya gundan kir. Bi saya pîşeya xwe, gelek mirov nas kirin. Li çolterên Azerbaycanê, folklora Azerî ya dewlemend nas kir.

Behrengî, bi berhema xwe ya bi navê “Masiyê Reş ê piçûk”, li Îtalyayê, Xelata Zêrîn a Bulumî wergirt.

Berhemên Behrengî alegorîk in. Behrengî, bi berhemên xwe ligel zarokan, bangî mezinan jî dike.

Ji ber ramanên wî siyasî, bi rêveberiya Şah re nakokî dijiya. Di 29 saliya temenê xwe de, di Çemê Arasê de hate xeniqandin.

MASIYÊ REŞ Ê PIÇÛK

Êvara ku pizota (cemre) sêyem dikete avê bû.

Pîrmasî di kûrahiyên behrê de, dest bi çîroka xwe kiribû. Dozdeh hezar masiyên piçûk ku dora wê pêçabûn, bibaldarî lê guhdarî dikirin.

Hebû tunebû, masiyekî piçûk hebû. Masiyê Reş ê Piçûk, ligel malbata xwe, di bestekê de dijiya.

Avzêma bestê di çiyayekî bilind de bû. Mîna marekî dikişiya, diherikî.

Masiyê Reş ê Piçûk û diya xwe, di vê bestê de dijiyan. Hêlîna wan di bin latekî reş û kevzgirtî de bû.

Masiyê Reş ê Piçûk, ji ber ku tava heyvê nedigihişte hêlîna wan, her tim xemgîn dibû. Dilê wê yê piçûk her tim bi hesreta ronî û ronahiyê tije bû.

Masiyê Reş ê Piçûk, ji sibê heta êvarî bi diya xwe re, digeriye. Lê binê latê reş him tarî him jî bi qasî mistekî piçûk bû.

Ew, masiyê diya xwe yê reş û piçûk û ya yekta bû. Çimkî ji deh hezar çêlîkên diya xwe tenê ew mabû.

Ev çendîn roj in ku Masiyê Reş ê Piçûk, kûr kûr diramiya. Bi kesî re nedipeyivî, bi kesî re henek nedikirin.

Ji sibê heta êvarî, li pey diya xwe bû. Car caran di şopandina diya xwe de zivêr dibû, winda dibû.

Weke hemû dayik, diya Masiyê Reş ê Piçûk jî bi rewşa çêlîka xwe hesiya. Lê digot dê ev bêkêfî zû derbas bibe.

Masiyê Reş ê Piçûk, wê rojê berî roj hile diya xwe şiyar kir:

-Dayika min rabe! Gotinên min ji te re hene.

Dêmasî ligel gêjiya xewê got:

Ma niha dora wê ye, çêlîka min?” û domand:

-Tu peyre bibêjî nabe? De! Wekî ku em şiyar bûne, em bîstekê bigerin.

-Dayika min nabe! Êdî ji gera jirêzê aciz bûm. Ez dixwazim ji van deran biçim.

-Çûna ji van deran?

-Erê dayika min, ez ê biçim!

-Di vê sewgera sibê de, tu dê biçî ku derê?

-Ez ê biçim cihê ku ev best digihêjiyê bibînim. Hele birame dayika min, ji kengî ve ez li dirêjahiya bestê diramim. Ez nikarim ji nav vî karî derkevim. Vê êvarê jî xew nekete çavê min. Heta sibê ez ramiyam. A niha teqez ez bibiryar im. Dayika min, ez ê biçim cihê ku best digihêjiyê bibînim.

Diya wê dest bi kenî kir.

-Dema ez di temenê te de bûm, min jî heman tişt ramiyabû. Lê dayika min, ne serê vê bestê heye û ne jî dawiya wê…Hemî bi qasî yê ku em dibînin e. Besta me diherike diherike û nagihêje tu cihî…

-Ku besta me diherike, ma ne divê bigihêje cihekî? Hev qas av li ku derê kom dibe? Em dizanin ku destpêk û dawiya her tiştî heye. Beyaniyeke ku şev digihêjiyê, şeveke ku beyanî digihêjiyê heye…

Diya Masiyê Reş ê Piçûk axavtina wî birî:

-Peyvên ji xwe mezintir meke! Zimandirêjî ne li gora te ye. De, rabe! Em ji bin vê latê derkevine derve!

-Na, dayika min! Êdî ez naxwazim li dora vî latê reşetarî bigerim. Ez meraq dikim gelo li deverên dûr çi diqewimin. Nebî tu bibêjî ketine bin aqlê min! Ez ji demeke dirêj ve li van diramim. Teqez e ku ez ji hin axavtinan tiştine têgihiştim. Bi serde jî gotina “temenê me vala derbas bû” ya apmasiyên kal, her tim min diramînin.

Ma dinya tenê besta ku em tê de li dora vî latê reş digerin e? Ma şert e ku her tim em bigerin û dema xwe vala derbas bikin? Ez dixwazim hîn bibim. Gelo dinyayeke din ji bilî vê bestê heye yan na?

Masiyê Reş a Piçûk talî dilê xwe rehet kiribû.

Diya wî dest bi peyvê kir:

-Masiyê min ê yekta, reş û piçûk, ma te aqlê xwe xwariye? Dinya… Dinyaya ku ji devê te nakeve çi ye? Navê derûdora ku em tê de ne. Jiyana ku em di vê bestê de didomînin e.

Di vê kêliyê de, masiyekî gir kete navbera wan:

-Cîran, cîran! Çima di serê vê şeveqê de hûn ketne galegalê. De! Em ji bo gerê dereng dimînin!

Dêmasî, bi hingavtina perika masiya cîran, silav dayê:

-Zaf zana ye! Got ji bo Masiyê Reş ê Piçûk. “Fortên zanatiyê li diya xwe dike.”

Masiyê cîran merak kir:

-Zanatiyeke çawa?

-Li bejna xwe ya bi qasî teriyekê nanihêre, dixwaze biçe cihên dûr. Dê biçe, hînî tiştên li dinyayê diqewime bibe! Hema dibêje…

-Wey lo lo lawo. Tu çima nabêjî, Masiyê Reş ê Piçûk fortên zanatiyê dike!

Masiyê Reş ê Piçûk, li vê derê peyivî:

-Zanatî çi ye, ez nizanim mîrzeyê min. Lê tiştekî ku dizanim heye. Êdî, ez ji gera bêrawest ya li vê bestê bêzar bûm. Ez dixwazim li hemberî xwe rast bim. Ez naxwazim di salên dahatûyê de weke kalekî nezan xwe vekşînime quncika xwe, gazinên temenê xwe yên ku vala derbas bû bikim.

Îcar masiyê ciran bihêrs peyivî:

-Pepû pepû! Hele li vî yê piçûk binihêrin!...

Dêmasî kete navberê:

-Ez nizanim çêlîka min a yekta ev peyv ji ku derê hîn bûne. Kî dizane kî ketiye bin aqlê wî?

-Dayika min, tu kesî neketiye bin aqlê min. Êdî aqlê min têrî hin tiştan dike. Hûn mitale nekin, ez dikarim başî û xerabiyê ji hev derînim.

Masiyê cîran li ser kelekên diya Masiyê Reş ê Piçûk ve xwehr bû:

Xwehê, xwehê! Kesê ku Masiyê Reş ê Piçûk xapandiye ne ew şeytanokê ku mala xwe li ser pişta xwe digerîne be?

Dêmasî bi vê gotinê bawer kir:

-Êêê! Tu di şik-kirinê de mafdar î. Şeytanok her tim li dora çêlîka min digeriya. Teqez wî Masiyê Reş ê Piçûk xapandiye.

Masiyê Reş ê Piçûk hêrs bû:

-Dayika min, weha nebêje! Ew hevalekî ku min jê hez dikir bû…

Dêmasî:

-Hi! Ev cara yekem e, ez hevaltiya masî bi şeytanokî re dibihîzim.

Masiyê Reş ê Piçûk tavilê bersiv da:

-Neyartiya masî û şeytanokî jî, ez nû dibihîzim. Hûn bûne neyarê wî. We bêsedem şeytanokê belengaz ê bêparastin kuşt.

Masiyê cîran:

-Ev çîrokeke pir kevn e, got.

Masiyê Reş ê Piçûk:

-Wisa ye lê we vê çîroka kevin vekir.

Dêmasî :

-Wî mirinê heq kiribû. Te çi zû zimandirêjiyên wî jibîr kir.

Masiyê Reş ê Piçûk, bi dengekî kelegirî:

-Wisa be, min jî bikujin. Ji ber ku êdî ez jî weke wî dipeyivim.

Ne pêwist e mirov peyvê dirêj bike. Li ser nîqaşên wan, hemû masî baz dane wê derê. Xuya bû ku hemû ji Masiyê Reş ê Piçûk hêrs bûbûn.

Masiyekî simbêl dirêj ji yên kal:

-Zêde meçe Masiyê Reş ê Piçûk! Tu dizanî, dilê me dê bi te jî neşewite ha!

Masiyekî kal ê din:

-Gelo masiyê me yê reş û piçûk dixwaze hinekî bê mistdan?

Dêmasî mecbûr ma ku dengê xwe bilind bike:

-Dest medine çêlîka min! De ji vê derê biçin!

Masiyekî din xwest ku şîretan bike:

-Xanim ji ber ku we çêlîka xwe baş perwerde nekiriye ev tişt pêk tên.

Masiyê cîran:

-Bawer bike, ji ber van tiştên qewimîn, min ji cîrantiya te şerm kir.

Masiyekî din di cî de pêşniyariya xwe kir:

-De, her tişt di dema xwe de. Berî ku bibe dereng, em Masiyê Reş ê Piçûk bişînine cem şeytanokî!…

Masî, hemû bi hev re, di pey Masiyê Reş ê Piçûk de, dest bi avjeniyê kirin.

Ji bo ku wî bigirin, di nav ava bestê ya kûr de bazdanek dest pê kir. Hevalên Masiyê Reş ê Piçûk bihêz avjenî kirin, wê rizgar kirin…

Dêmasî di vê navberê de, dest bi lerizîna teriya xwe û girî kiribû:

-Ax, xwişk û birayên masî! Masiyê min piçûçankê ê reş ji dest diçe.

Dema Masiyê Reş ê Piçûk dengê gazinên diya xwe dike:

-Dayika min, ne li rewşa min, lê ji bo vê keriya masiyan ên nezan bigrî! Got.

Ji hinekî bi wê de tir, masiyekî din vê yekê bihîst:

-Tu çi dibêje piçûkê!

Masiyê li kêlekê:

-Êdî em te li cem xwe naxwazin!

Yekî dinê:

-Masiyê Reş ê Piçûk, weke zarokan meke, were dev ji van ramanan berde!

Yekî dinê:

-Masiyê Reş ê Piçûk, de bêje, çi yê vê bestê kêm e?

Yê li cem:

-Dinyayeke din, bilî vê bestê tune ye, tune, beredayî megere!

Hevalê wî:

-Heke tu dev ji ramanên xwe berdî û vegerî, em ê bi rastî bipejirînin ku tu gihiştî ronahiyê.

Ê dawiyê:

-Em ê pir bêriya te bikin, Masiyê Reş ê Piçûk!

Diya wî jî ji aliyekî ve digirî:

-Ez diya te me, bila dilê te bi min bişewite! Meçe ! Ez cêriya te me, meçe!

Êdî tiştekî ku Masiyê Reş ê Piçûk bibêje nemabû.

Bilez avjenî kir, ji bin latê reş bi dûr ket.

Hevalên wî yên nêzîk heta bi şîpê ku li wî aliyê bestê bû, wî bi rê kirin.

Di devê şîpê de, dema ji wan veqetiya, Masiyê Reş ê Piçûk ji hevalên xwe re weha got:

-Hevalên min yên dildar, bi hêviya ku em ji nû ve hev û din bibînin, bimînin di xweşiyê de. Nebe hûn min ji bîr mekin!

Hevalên wî jî, hemû bi hev re:

-Em ê çawa te ji bîr bikin, Masiyê Reş ê Piçûk, gotin.

-Weke ku te em ji xewekê şiyar kirin. Te tiştine wisa ji me re vegotin ku em çil sal biramiyana, nedihatine bîra me. Tu bi xêr û xweşiyê biçî, dostê me yê piçûk û wêrek.

Masiyê Reş ê Piçûk, ligel ava şîpê ya bicoş ji jor de ket. Gihişte goleke peng. Pêşî rawestiya. Derûdora xwe biyan dît. Hêdî hêdî hînî golê bû. Li hawîrdor geriya.

Heta wê rojê rastî aveke weha mezin nebûbû. Li hawîrdorê bi hezaran keskankiroj, ango çêlîkên beqan hebûn. Hemû jî di vê gola biber (fireh) de xweş xweş digeriyan.

Dema wî dîtin, pêşî weha di bin çavan re li Masiyê Reş ê Piçûk nihêrîn… Piştre nêrînên wan bitinazî domiyan. Yek ji wan:

-Hî ! De li vî jî binihêre! Çi şamoşewlo ye…

Masiyê Reş ê Piçûk jî di bin çavan re li wan nihêrî

-Ma çi ye ku hûn tinazan bi min dikin? Navê min Masiyê Reş ê Piçûk e. Ez derketime gera dinyayê. Ez dixwazim em hev û din nas bikin. Bawer dikim ku navên we hene.

Yek ji beqan bersivand:

-Ji me re keskankiroj dibêjin.

A din sergihayî kir:

-Em ji malbateke navdar ji yê vê herêmê ne.

Yeka din:

-Heta îro hîn dayik beqên mîna me dilkêş(xweşik) neanîne dinyayê.

Yeka din axavtin domand:

-A rast em weke te ne kirêt û şamoşewlo ne.

Masiyê Reş ê Piçûk:

-Hûn çi qure ne. Bi rastî ji bo tevgerên we yên ji xwe razî ez matmayî bûm. A niha ez we xweş dibînim, nedîtiya we dibexşînim.

Keskankiroj hemû bi hev re:

-Ango em nedîtî ne?

Masiyê Reş ê Piçûk:

-Heke hûn ne nedîtî bûne, we dê bîr bibira ku taybetiyeke her kesî ku bê ecibandin heye. Bilî vê hûn bi çiyê xwe ewle dibin? Heta bi navê we sosret e…

Ev gotin dê têrî hêrsbûna van bikira lê li hemberî Masiyê Reş ê Piçûk neliviyan. Rengê axavtinê guhartin:

-Te çi vir kirin Masiyê Reş ê Piçûk. Naxwe tu derketî gera dinyayê! Heta êvarî dinya bibe tarî, em li dinyaya vê derê digerin. Bilî malbat û mirovên xwe em tu kesî nabînin. Jixwe nehewceye mirov qala kurmikên piçûk yên çêlîkan bike…

Masiyê Reş ê Piçûk di heman katê de bersivand:

-Hûn qet ji hindiruwê vê ava piçûk derneketin? Naxwe hûn çawa qala gera dinyayê dikin?

Vê carê keskankiroj matmayî bû:

-Ango, ji vê avê bi wê de tir, dinyayeke din heye?

Masiyê Reş ê Piçûk, biaramî dest bi vegotinê kir:

-Pêşî, em biramin, ev ava hindik ji ku derê tê? Piştre cihên li derveyî vê derê jî…

Keskankirojan bi sosretî guhdarî kirin.

-Derveyî avê çi ye? Emê wê derê çawa biramin? Hah ha ha! De were û nekene. Ev Masiyê Reş ê Piçûk aqlê xwe xwariye…

Masiyê Reş ê Piçûk jî hinekî keniya.

Xwest ku riya xwe biguherîne û ji vê derê bi dûr keve. Lê axavtina bi dayika keskankirojan hate bîra wî:

-Dayika we tune ye?

Ji nişka ve bû wraq wraqa beqekê. Ji ser kevirê ku veniştibû xwe avête avê û hate ba wan:

-Li vê derê me. Ez dayika wan im. Got.

Masiyê Reş ê Piçûk tavilê silav dayê.

Lê beq awirê xwe tûj kirin:

-Xwe pir nenepixîne mexluqetê kirêt! Ma tu divê ku bi axavtinên ji xwe meztir, min û çêlîkên min bixapînî? Dinya bilî vê ava piçûk ne tu tişt e. De bi riya xwe de biçe, mekeve bin aqlê çêlîkên min!

Masiyê Reş ê Piçûk:

-Heke tu di vê ava piçûk de sed caran jî bijî, dîsa tu dê bêaqil bimînî! Got.

Li ser vê, beq hêrs bû. Xwest bi ser Masiyê Reş ê Piçûk de biçe. Tavilê Masiyê Reş ê Piçûk ji wê derê revî. Xwe berda ber cihên kûr yên ava piçûk. Bilez kete nav çorava li wê derê. Av şolî bû. Bilî ku kes wî bibîne ji wê derê bi dûr ket.

Best di coka xwe de biaram diherikî. Li vê derê av hinekî din zêde bûbû. Çûk vê bestê dişibînine marekî ku nola benekî xwehr dibe.

Di cihekî teng yê bestê de, latekî mezin ji çiyê xindirîbû, av kiribû du bir.

Li ser vê lata ku di nîvê bestê de bû, gumgumokek xwe dabû ber tavê.

Gumgumok, çavê xwe zîq berdabû avê. Kêvjala ku di nav xîzê de, di binê avê de xwe rehet dikir, beqeke ku girtibû xweş xweş didehand(diserifand).

Ziravê Masiyê Reş ê Piçûk ji kêvjala ku derkete pêşiya wî qetiya. Pêşî rawestiya. Dûvre ji dûr silavek da.

Kêvjal:

-Ax, çi masiyekî kubar e. De ka bibêje tu li vê derê li çi digerî? Were Masiyê Reş ê Piçûk, were vê derê, de were…

Masiyê Reş ê Piçûk bersiv da:

-Stî kêvjal, nêta min tune ye ez bibime nêçîra we. Ez ji bo gera dinyayê derketim. Ez nikarim li van deran mijûl bibim.

-De here lo, tu jî ji van masiyên bizdonek î.

-Ez ne bizdonek im! Bi çavên xwe bawer dikim. Karê ku nekeve serê min, ez qet nakim.

Kêvjal qure qure dest bi kenî kir:

-Belê, de bibêje, te çi dît ku tu dibêjî ez ê bibim nêçîr?

-Ma her tişt weke rojê ne xuya ye?

-Belê! Belê! Ji ber ku te ev beqa pîs dît, tu ketî şikê. Tu jî mîna zarokên piçûçik tevdigerî. Ez qet ji beqan hez nakim. Loma ez wan dixwim. Ew xwe giyanawerên herî bijarte dihesibînin. Ez jî tenê wan mist didim. Masiyê Piçûk, tu metirse, were ba min!

Kêvjal dema ev digotin, ji aliyekî jî xwehr xwehr diçû, nêzîkî Masiyê Reş dibû.

Masiyê Reş ê Piçûk, li hemberî vê rewşa kêvjala bomikî xwe negirt û terqîniyek pê ket:

-De here çok xwehrê tu jî! Ji te nayê tu rast bimeşî. Ji aliyekî jî tu rabûyî qaşo tu wan mist didî.

Masiyê Reş ê Piçûk bilez ji wê derê bi dûr ket.

Di vê navberê de kevirekî ku tavilê kete avê, hat li nîvê serê kêvjalê ket. Kêvjal noqî xîzê bû. Gumgumoka ku li ser latê, li ber tavê bû, bi rewşa kêvjalê, ji kena mir. Tavilê lingê wê şemitî û kêşeya xwe winda kir. Zûka xwe neliviyabûya dê noqî binê avê bûbûya.

Masiyê Reş ê Piçûk, li qiraxê, zarokekî şivan ku bibal avê raçav dikir dît.

Keriya xwe ya ku ji mî û bizinan dihate pê anîbû avê. Kerî nêzîkî avê bû. Di nav dengên barînan de ava xwe vexwarin.

Masiyê Reş ê Piçûk li hêviya derketina wan ma. Peyre bangî gumgumokê kir:

-Gumgumoka delal! Ez masiyekî piçûk im. Ez li cihê ku ev best digihêjiyê digerim. Ji ber ku tu yeka zana û biraman î ez ê pirsekê ji te bikim.

Gumgumokê hinekî biquretî “de bipirse,” got.

Masiyê Reş ê Piçûk:

-Berî ez derkevime vê rê, tiştine tirsnak ji min re vegotin. Gotin ku li ser riya min giyanawerin mîna çûkên devhesk, masiyê bibirek û qîtik(karabatak) hene. Tu dikarî derheqê van de hinekî agahî bidî min?

Gumgumokê dest bi vegotinê kir:

-Masiyê bibirek û qîtik pir nayêne vê herêmê. Bi ser de jî masiyê bibirek, tenê di behrê de dije. Çûkê devhesh jî li aliyê jêr yê vê bestê dije. Eman miqate be! Tu qet nekevî heska wî!

-Ew çi hesk e?

-Di bin nikilê çûkê devhesk de, heskeke fireh heye. Masiyên ku di avê de dijin, bêyî ku tu tiştekî têbigihêjin bi heska wî dialiqin. Jixwe dûvre dibine xwarina çûkî…

-Tu xelasiya (rizgariya) yên ku bikevine heskê qet tune ye?

-Tune ye. Tu çareseriyek bilî ku heskê biçirînî û derkevî tune ye. Ez xencerekî diyarî te bikim, heke tu ketî heska çûkî tu dê pê xelas bibî…

Gumgumoka ku weha got, demekê di nav qelşên lêt de wenda bû. Pir nema vegeriya. Xencerê piçûçik dirêjî Masiyê Reş ê Piçûk kir…

Masiyê Reş ê Piçûk xencer wergirt û weha got:

-Gumgumoka min, tu çi qas baş î. Ji ber vê qenciya te ez spasiyên xwe pêşkêşî te dikim.

-Ne tiştek e. Ji van li ba min pir hene. Di demên betlaneya xwe de, ez striyên li qiraxê berhev dikim û dikim xencer. Bêpere, ez didime masiyên mîna te biaqil.

Masiyê Reş ê Piçûk bimitale, pirsa xwe ya bingehîn pirsî:

-Naxwe berî min jî masiyên di vê derê re derbas bûn hebûn?

-Zaf derbas bûn. A niha ew bûne malbateke mezin ên masiyan. Bi masîvanan lîstikê dileyizin.

Masiyê Reş ê Piçûk dîsa xwe negirt.:

-Zimandirêjiya min bibexşîne. Tu dizanî pirs pirsê tîne. Lîstika masiyan bi masîvanan re tiştekî çawa ye?

-Bûne malbateke mezin ya! Çawa masîvan torên xwe berî avê didin, toran digrin û ber bi binê behrê kaş dikin.

Dema gumgumokê axavtina xwe qedand, guh da qelşên lêt.

-Çêlîkên min şiyar bûn. Êdî divê ez têkevime hêlîna xwe. De bila riya te vekirî be hevalê masî…

Dema Masiyê Reş ê Piçûk ma tenê, kete riya xwe. Ketibû şikê. Hin pirs ji xwe dikirin û li bersivên wan digeriya:

-Naxwe ev best digihêje behrê? Gelo ez dê bikevime heska çûkê devhesk û bême girtinê? Hele li vî masiyê bibirek binihêre! Qet destê masî li masiyî diçe? Neyartiya qîtikan li masiyan ji ku derê tê, qet ez tênagihêjim.

Ji aliyekî avjeniyê dikir, ji aliyekî jî li ser van diramiya.

Li her cihê ku derbas dibû tiştine nipînû fêr dibû. Dema di şîpan de, ligel herikînê ber bi jêr ve diçû, bikêf û xweşiyê xwe digindirand. Tîna rojê ya şewat di pelikên xwe de hîs dikir û her roj hinî din bihêz dibû.

Di quncikeke peng yê ava herikî de, li qiraxê ew dît. Xezaleke şêrîn biqurtequrt avê vedixwar.

-Xwişka xezala şêrîn, ev çi telaş e?

-Qet mepirse brayê masî! Nêçîrvanekî berî min da. Ez birîndar kirim.

Masiyê Reş ê Piçûk, birîna xezalê nedît. Lê dema ku dît dikule, jidil pê bawer kir.

Masiyê Reş ê Piçûk, demeke din bi riya xwe de çû. Vê carê beq xwe li qiraxê dabûne ber tavê. Bi rewşa xwe ya nîv li xew, bala wî kişandin. Dengên kewan, ji dûr ve, mîna muzikekê, dihate ber guhan.

Bêhna çîmenên hawîrdor li hewayê digeriya, digiha heta qiraxên bestê.

Ew roj bûbû piştî nivro. Best di nîvê daristanê re derbas dibû. Li vê derê av zêde bûbû. Kêfa Masiyê Reş ê Piçûk ji vê yekê re hat. Peyre rastî malbateke masiyan a qerebalix bû.

Piştî ku ji mala xwe veqetiyabû, ev cara yekem bû ku masî didîtin.

Çend masiyên piçûçik , nêzîkî wî bûn:

-Tu biyaniyî vê derê yî hevalê masî?

Masiyê Reş ê Piçûk bikêf bersivand:

-Belê. Ji pir dûr ve têm.

-Riya te ber bi ku derê ve ye?

-Ez li cihê ku ev best digihêjiyê digerim.

-Ya kîjan bestê?

-Ev best, va ye em tê de avjeniyê dikin ya!

Masiyên piçûçik hemû bi carekê:

-Ev der ne best e, çem e hevalê masî, gotin.

Masiyê Reş ê Piçûk bêdeng ma.

Yek ji masiyên piçûçik:

-Ma tu dizanî heval? Çûkê devhesk pêşiya vî çemî girtiye…

-Belê, ez dizanim.

Masiyekî din liviya:

-Heskeke pir gir yê çûkê devhesk heye. Ma tu vê jî dizanî?

-Belê ez wê jî dizanim.

-Ligel ku tu her tiştî dizanî, tu dixwazî bi riya xwe de bidomî ha?

Masiyê Reş ê Piçûk bi awayekî bêşik pirs bersivand:

-Belê, di dawiyê de çi dibe bila bibe, ez ê di riya xwe de bidomim.

Li ser van axavtinan, wêrekiya Masiyê Reş ê Piçûk deng veda, bû destan:

“ Ji dûr, ji pir dûr ve, masiyekî piçûçik hatiye. Li cihê ku çem digihêjiyê digere. Gotiye ku ez ji çûkê devhesk natirsim û bi riya xwe de dom kiriye.”

Çend ji masiyên piçûçik ên li wê derê xwestin ku bi Masiyê Reş ê Piçûk re biçin. Lê ji tirsa malbatên xwe li cihê xwe zîq rawestiyan.

Lê yên din:

-Heke çûkê devhesk nebûya, dê em jî bi te re bihatana. Em ji heska wî pir ditirsin.

Masiyê Reş ê Piçûk hinekî din avjenî kir û nêzîkî qiraxê bû. Li vê derê li nik çêm gundek hebû. Keçkên gund, cilên xwe yên rengo rengo li vê derê dişuştin.. Masiyê Reş ê Piçûk kêlîkekê bi qerebalixa wan mijûl bû. Zarokên ku li qiraxê ji xwe re dilîztin raçav kir. Dûvre dîsa kete rê.

Masiyê Reş ê Piçûk, seranserî çêm, çû û hey çû. Hijik, lat; rast çû. Heta ku tariyê girte erdê avjenî kir.

Dema bû êvar, kete qula latekî, bi xeweke şêrîn ve çû.

Di demeke nîvê şevê de şiyar bû. Roniya heyvê, bi tîna xwe ya herî biriqî di avê de sîtav bû. Hawîrdor mîna beyaniyê ronî bû. Dema li cem diya xwe bû, her tim li benda vê kêliyê dima. Dema ku heyv derdiket, ji bo ku pê re biaxive xwe dikuşt. Lê diya wî, ew dikşanda nav kevza kesk, bi xewê ve dibir.

Di vê demê de kes li holê xuya nedikir. Bi heyvê re rû bi rû mabû.

-Merhaba heyvo, got.

Heyv di cî de dengê wî bihîst û bersivand:

-Hak! Silav Masiyê Reş ê Piçûk, tu li van deran çi dikî?

-Ez derketime gera dinyayê.

-Lê dinya pir mezin e, tu dê çawa bigerî?

-Ez jî bi qasî ku ez karibim avjeniyê bikim ez ê bigerim.

-Masiyê Reş ê Piçûk ê delal, min dixwest hîn bêhtir bi te re biaxivim. Lê binihêre ewrekî reşetarî tê ku min binixumîne.

-Ax heyvo! Min dikaribû heta şeveqê bi te re biaxivim. Roniya te hinduriwê min germ dike. Her tim te ez û vî çemê miştî masî ronî bikira…

-Masiyê Reş ê Piçûk, ez jidil dixwazim ji te re bibêjim ku ev ronî ne yê min e. Ez roniya ku ji rojê bi deyn werdigrim sîtav dikim. Ez dixwazim di mijareke din de jî te agahdar bikim. Mirov bi hin alavan dest bi gera li dora min kirin. Ne pir, heta çend salan dê li ser min niştecih bibin. Tu dê bibînî!

-Tu tiştine pir sosret vedibêjî. Ez çil salî biramim, ev tiştên ku tu dibêjî nayine hişê min.

-Belê, ne tiştine ku bikevine aqilan, lê rast in…

Berî heyv axavtina xwe kuta bike, ewrekî pir mezin hat pêşiyê girt. Ji nû ve hawîrdor noqî tariyê bû.

Masiyê Reş ê Piçûk dîsa mabû tenê. Demekê geriya, dûvre kete qula lêt, raket.

Em nebêjin dema di beyaniyê de çavên xwe vekirin, ji ber ku masî çav vekirî radikevin. Belê, dema Masiyê Reş ê Piçûk şiyar bû, dît ku çend masiyên piçûçik li ser serê wî kom bûne.

Hemû bi carekê “rojbaş”, gotinê.

Masiyê Reş ê Piçûk bi hêsanî ev piçûçikan nas kirin.

-Naxwe hûn li şopa min hatin û we biryar da ku hûn bibine rêhevalên min?

Ji masiyên piçûçik yek derkete pêş:

-Belê, me xwest em bi te re bên. Lê hîn jî em ditirsin…

Yekî din:

-Çi cara ku çûkê devhesk tê bîra me, em ji tirsan dimirin…

Masiyê Reş ê Piçûk hewl da ku wan razî bike:

-Ji kerema xwe tu mitaleyên zêde nekin… Heçî masî ne, ku carekê ketne rê, êdî tirsê nas nakin.

Biryar dan ku bi hev re bikevine rê.

Di vê demê de dîtin ku ji nişka ve asta avê zêde bû. Te digo qey qelpaxake qoşxaneyê pir mezin, repîreş bi ser wan de hate girtin. Hawîrdor reşetarî bû. Çav, çavî nedidît. Tu quleke ku yek bireve, têkeviyê tune bû.

Masiyê Reş ê Piçûk, di cî de têgihiştibû ku ketine heska çûkê devhesk:

-Masiyên piçûçik, guhê xwe bidine min! Dostino guhdarî bikin! Em ji hêla çûkê devhesk ve hatne girtin. Lê hema di cî de metirsin! Divê em riyeke ku ji vê derê derkevin bibînin.

Masiyên piçûçik dest bi wîrewîrê kirin. Yek ji wan:

-Heywax! Vaye roja me hat! Ev hemû ji riwê te bûn…Te em xapandin. Te em ji riya me ya rast derxistin, em anîne van deran.

Masiyekî din girî domand:

-Dê niha çûkê devhesk me daqurtîne. Em ji wî re bûne taştêya sibê…

Di vê demê de, dengê tîqetîqekê ku guhan ker bike hat. Ev kenê çûkê devhesk bû. Li hember tirsa masiyên piçûçik mehdê wî vedibû û dikeniya:

-Li tevgera van piçûçikan binihêrin! Hah, hah, haa! Ax gelo ez hinekî din li we temaşe bikim, yan di cî de daqurtînim? Keh, keh, keh!

Li ser vê, masiyên piçûçik dest bi lavakirinê kirin:

-Birêz çûkê devhesk ê pir hêja, em xulamê te ne. Me bibexşîne! Hûn kesayetiyekî pir biesl in. Em pesna we li hemû best û çeman dibihîzin, mirzeyê me. Ma ku hûn wê heska xwe ya xweşik, şêrîn û pir binavûdeng hinekî vekin dê çi bibe? Me berdin! Em bi seranserî çemekî jiyaneke bitenduristî ji we re dixwazin.

-Ez we di cî de danaqurtînim. Jixwe di heska min de pir masiyên ku min berê girtibûn hene. Ma hûn wan dibînin?

Bi rastî jî di aliyê binê heskê de teqneke masiyên mezin û piçûk hebûn.

Di vê gavê de masiyên piçûçik:

-Birêz çûkê devhesk, tu xerabiya me tune ye. Em bêsuc in. Ê ku em ji rê derxistine, aha ev Masiyê Reş ê Piçûk e, gotin.

Masiyê Reş hêrs bûbû.

-Hey gidî piçûçikên tirsonek! Ma hûn dipên ku ev zalim we bibexşîne?

Masiyên piçûçik bersiv dan:

-Masiyê Reş, tu nizanî çi dibêjî. Tu dê bibînî! Çûkê devhesk dê me berde û dê te daqurtîne!

Dengê çûkê devhesk hat:

-Jixwe ez ê we serbest berdim lê şertekî min heye…

Masiyên piçûçik ji kêfa, di hindiruwê heskê de, kelekên xwe livandin:

-Mîrzeyê me, em ji bo fermana we amade ne.

-A niha cezayê vî Masiyê Reş ê Piçûk bidinê! Dûvre ez ê we deynime cihê ku hûn jê hatine.

Masiyê Reş di hindiruwê heskê de, masiyên piçûçik kişandine quncikekê. Hêdîka ji wan re:

-Bizdonekno. Çawa be em hemû hatine girtinê. Tu cihekî we ku hûn birevin nîne. Hêza we têrî min jî nake.

Lê masiyên piçûçik bi dengekî bilind Masiyê Reş bersivandin:

-Em ê ji bo azadiya xwe te bixeniqînin. Riya rizgariyê, tenê ev e…

-Ma hûn dîn in? Ku hûn min bixeniqînin jî hûn dê rizgar nebin. Tu carî bi çûkê devhesk bawer nekin!

-De êdî bêdeng be! Êdî meaxive Masiyê Reş! Tu dixwazî xwe rizgar bikî. Jiyana me ne xema te ye!

-Heke wisa ye, hinekî li min guhdarî bikin! Pêşniyareke min heye ji we re. Ez ê têkevime nav masiyên mirî yên di binê vê heskê de, ez ê mîna ku ez mirime tevbigerim. Em ê binihêrin çûkê devhesk weke ku soz da, dê we serbest berde yan na? Lê di dawiyê de heke hûn bi ya min nekin, ez ê bi vê xencerê zikê we biqelêşim! Bila hûn bizanibin! Dûvre jî ez ê heskê qul bikim, we li vê derê bihêlim û bi tena serê xwe birevim!

Masiyên hurik bilerzê guhdarî dikirin. Yek ji wan dest bi girî kir:

-Bes e! Bes e! Êdî ez nikarim!

Masiyê Reş, dema giriyê masiyê piçûçik dît, axavtina xwe domand:

-We ev pêtika berxika şîr çima bi xwe re anî?

Dûvre xencera xwe derxist, hate heta ber çavên masiyên piçûçik. Wan jî bidudilî serî li ber Masiya Reş tewandin.

Li gorî planê, di nav xwe de lîstika lihevketin û xeniqandinê lîztin. Masiyê Reş, li binê heskê, mîna miriyan razeha. Yên din avjenî kirin, ber bi jor ve bilind bûn.

Bangî çûkê devhesk kirin:

-Birêz çûkê devhesk! Me dersa vî Masiyê Reş ê ji xwe razî dayê. Me ew xeniqand.

-Her bijî ji we re, pariyên piçûk! A niha ez xelata we bidim. Ez we wisa bican daqurtînim ku hûn di roviyên min de azad bigerin!

Masiyên hurik, bilî ku tiştekî têbigihêjin, berî heskê xwe di gewriya wî de dîtin. Ji wê derê jî ketne zikê wî.

Masiyê Reş, her tiştî dît, dev ji lîztika mirîtiyê berda û xencera xwe derxist. Aqilê ku gumgumokê dabûyê pir bikêr hatibû. Heska çûkê devhesk jî çerm bû. Xencera di destê xwe de, bi hemû hêza xwe li heskê xist. Ew çirand, perçe kir û riyekê ji xwe re vekir.

Canê çûkê devhesk zaf êşiya. Qîrînên wî, li her derê çêm bela bû. Bi êşa canê xwe digevizî. Lowma nekarî Masiyê Reş bişopîne.

Masiyê Reş ê Piçûk ji nû ve kete riyan. Çû û hey çû.

Carekê nihêrî ku bûye nîvro. Li hawîrdor çiya û zinar nemane. Çem reperast. Gihiştibû çemekî mîna riwê asîmanî.

Li vê derê gelek best, newal bûbûne yek. Av bi yek carê zêde bûbû. Masiyê Reş li hemberî kurahiya çêm pir coşiya. Weke ku bifire, geh li milê rastê, geh li milê çepê avjenî kir. Negihişte ne latekî, ne jî kevzekê. De îcar çi bibîne, ne serê vê avê û ne jî binê wê hebû…

Tavilê matmayî bû. Giyanewerekî pir mezin, pir dirêj, devê xwe vekiriye, hindik mabû wî bigirta.

Di nikilê giyanewêrî de, xîzareke tûj, dirdirkî hebû.

“Va ye niha ez ketme destê masiyê dirdirkî. Dê min perçe perçe bike.” Got û tirsiya Masiyê Reş. Peyre mîna tîrekî hilpekî û revî. Vê carê jî canê xwe xelas kiribû.

Masiyê Reş, her derê avê mitale dikir.

Geh derdikete riwê avê, geh noqî binê avê dibû, dixwest avên biyanî nas bike.

Hinekî din dem derbas bû. Di riya xwe de bi pêş ve çû. Rastî keriyekî masî bû. Heta bi cem yekî ji nav wan nêzîk bû. Jê pirsî:

-Heval, ez biyaniyê van deran im. Ji pir dûr ve têm. Ji vê derê re çi dibêjin?

Masî, li ser vê gazî dostên xwe yên din kir:

-Bazdin! Bazdin! Binihêrin yekî din ê nû hatiye!

Dûvre li Masiyê Reş vegeriya:

-Ji vê derê re, derya dibêjin. Tu bi xêr hatî deryayê hevalê min.

Masiyekî din tevî axavtinê bû:

-Hemû av, best, newal û robar (çem) bixwaze tenê, bixwaze bi hev re diherikine vê derê. Jixwe ji bilî avên ku diherikine golan…

Yekî din pêşniyariya xwe kir:

-Heke tu bixwazî, tu dikarî tevî me bibî.

Masiyê Reş ê Piçûk ku ji gihiştina deryayê pir bikêf bû, bicoş bersivand:

-Birastî, pêşî ez dixwazim deryayê bibînim û nas bikim. Soz … Peyre ez ê bêm tevî we bibim. Haa! Berî jibîr bikim, dema ku hûnê tora masîvanî kaş bikin û bibin, ez ê li cem we bim.

Yek ji masiyan erê kir:

-Tu dê di demeke kin de bigihêjî daxwaza xwe hjevalê masî. Niha tu dixwazî hinekî bigere. Lê divê berî ku ez jibîr bikim, ez te şiyar bikim. Heke tu derkevî riwê avê, xwe ji êrîşa qîtikan biparêze. Ew, her roj, heta ku çend masiyan nekine nêçîra xwe ji ser avê venaqetin.

Masiyê Reş ê Piçûk, bi tena serê xwe dest bi avjeniyê kir. Li vî alî, li wî alî diviyabû hinekî derkeve ser avê. Tîrêjên rojê tîna xwe hîs dikirin. Masiyê Reş ê Piçûk jî, dixwest tama vê germê di pelikên xwe de hîs bike.

Bi vî awayî dema avjenî dikir diramiya:

“Êdî mirin min natirsîne. Heta ku ez di jiyanê de me, ne ku ez ê lê bigerim. Dema ez rastî mirinê bûm… Hûn dizanin ev pir tê serê min. Ez bi rastiyeke vekirî re rû bi rû dimînim. Ma gîringiya vê pir heye? A gîring ew e ku mirî yan jî sax, ez çawa bandorê li ser ên din dikim e…”

Van ramanên xwe nekarî bêhtir bidomîne. Qîtikekî ku ji nişkê ve xwe avêtibû ser, ew girt û firî. Kêlîkekê di devê wî de perpitî. Lê nekarî xwe rizgar bike. Qîtik ew bi nikilê xwe, bişid girtibû.

Gelo masiyekî piçûk, li derveyî avê çi qasî dikare bimîne? Sekrat dikirin. Ji ber vê yekê, dixwest qîtik zûka nêçîra xwe daqurtîne. Lewra di zikê wî de av hebû. Demeke din jî dikaribû bijiya.

Bi zehmetî bangî qîtikî kir:

-Çima tu min bican danaqurtînî? Ez cureyeke masiyan im, dema ku ez dimirim goştê min dibe jehr …

Qîtik bilî ku dengê xwe derxe, di nava xwe de “tu li yê fenek” got. “Qaşo dike ku min bide axavtinê…”

Qîtik bêrawest avjenî dikir. Nêzîkî qiraxê bûbûn.

Masiyê Reş ê Piçûk digot, “heke ez bikevime bejiyê, dawiya min hat”!

Careke din axavtin ceriband:

-Tu min ji bo çêlîkên xwe dibî? Lê heta em bigihêjine wê derê, ez ê bimirim. Dê çêlîkên te bi jehrê kevin. Qet nebe bila dilê te bi wan bişewite…

Qîtik “Lê ku ev rast dibêje” di aqlê xwe re derbas kir. “Ez wî bixwim, ji çêlîkên xwe re nêçîreke din bibînim,” got. “Lê heke derew kiribe?”

Qîtik dema bi van diramiya, dît ku perpitînên masiyî rawestiyan.

“Naxwe mir!” got. “Êdî ez jî vî masiyî bixwim. Pir heyfe, min masiyekî wisa piçûk, zirav tevî xwarina xwe nekir.”

Vegeriya bangî masî kir:

-Masiyê piçûk, masiyê piçûk! Heke hîn tu nemiribî, agahiyê bide! Ez te daqu…

Hîn peyva xwe kuta nekiribû, Masiyê Reş ê Piçûk, ji nikilê qîtikî yê ji hev vekirî hilpekiya. Dema Masiyê Reş av kişande hindiriwê xwe mest bû. Devê wî bi carekê ziwa bûbû. Weha hewl dida xwe ku bêhneke rehet bistîne, qîtik dîsa êrîş kir û vê carê ew daqurtand.

Masiyê Reş, tênegihiştibû ku çi qewimîye. Niha li cihekî şil û tarî bû. Di vê gavê de dengê giriyekî hate guhê wî. Hin bi hin çavên wî hînî tariyê bûbûn. Li quncikê, masiyekî piçûçik, çewisandî dît. Ji bo alîkariyê bangî diya xwe dikir. Nêzîkî wî bû:

-Rabe masiyê piçûçik! De rabe ku em çareseriyekê bibînin! Ne dema ku bi ax û wax tu bibêjî dayê dayê!

Masiyê piçûçik bi girî bersiv da:

-Tu jî kî yî? Ma tu rewşa min nabînî? Uhuu , uhuu, uhuu…Dayê, êdî ez nema dikarim bi te re xwe bi torên masîvanan hêlawêzim, nema dikarim wan bikşînime binê deryayê…

Masiyê Reş hêrs bû:

-Êdî bes e! Pûkandina weha şerm e êdî!

Masiyê piçûçik girî betal kir. Masiyê Reş ê Piçûk weha bangî wî kir:

-Ez dixwazim vî qîtikî bikujim, hemû masiyan ji şerê wî rizgar bikim. Lê pêşî divê ez riya ku te ji vî zikê qîtikî yê tarî derxînim peyda bikim.

-De here ji wê derê! Tu li ber mirinê yî. Tu qala kuştina qîtikî dikî.

Masiyê Reş ê Piçûk, hingê xencera xwe nîşanî masiyê piçûçik kir.

-Va ye, ez ê bi vê zikê wî biqelêşim, got.

Masiyê Reş ê Piçûk, plana xwe ji masiyê piçûçik re vegot:

-Binihêre! A niha bibaldarî li min guhdarî bike! Ez ê xwe bi rastê û bi çepê ve bipertînim. Ez ê qîtikî bi şik bikim. Ew dê bidiqdiqe û dê devê xwe veke, dest bi kenî bike. Ha di wê gavê de, tu bilez xwe bavêje derve!

-Ma tu dê çi bikî?

-Tu li min merame, ez heta vî kujerê masiyan nekujim, dernakevime derve.

Masiyê Reş ê Piçûk weha got û xwe li çepê û li rastê xist û dest bi perpitînê kir.

Masiyê piçûçik hate heta bi gewriya qîtikî. Li wê derê li hêviya vekirina nikilî bû. Qîtik nema îdare kir û weke ku li hêviyê bûn dest bi tiqetiqê kir. Masiyê piçûçik ji devê vekirî bilez hilpekî û xwe rizgar kir.

Masiyê piçûçik dema gihişte avê, li benda Masiyê Reş ê Piçûk ma. Lê Masiyê Reş bi awayekî dernedikete derve. Demekê dît ku qîtik xwe xwehro mehro dike. Dengê qîrînên wî bihîst. Qîtik a niha xwe digevizand. Peyre noqî avê bû.

Tu agahî ji Masiyê Reş ê Piçûk nehate wergirtin.

Heta îro jî nehate wergirtin.

Pîrmasiya çîrokbêj çîroka xwe kuta kiribû. Gazî dozdeh hezar çêlîk û neviyên xwe ku lê guhdarî dikirin kir:

-De biçin îcar! Niha dema xewê ye…

Çêlîk û nevî hemû bi carekê pirsîn:

-Pîrika çîrokbêj, çi bi serê Masiyê Reş ê Piçûk hat, te ji me re negot.

Pîrika çîrokbêj:

-Êdî dema xewê hat.

Yazdeh hezar û neh sed û nod û neh masiyên piçûk gotin “şevbaş” û çûne hêlînên xwe, raketin.

Pîrmasiya çîrokbêj jî raket.

Di nav wan de, tenê Masiya Sor a Piçûk, çi qasî zîvirî vî alî û wî alî jî, xew bi çavên wê neket.

Heta şeveqê tenê ew li deryayê ramiya…

DAWÎ