Bir Madenci Kasabasının Öyküsü-2
Olgunlaşma

Lewis Jones

İngilizceden Çevirenler:
Gülşah Özer - Niyazi Fırat

Roman

Lewis Jones

Bir Madenci Kasabasının Öyküsü-2
Olgunlaşma

Orijinal Adı:
“We lives –A Story of a Welsh Mining Valley–”

İlk yayınlanış tarihi: 1937

Evrensel Basım Yayın-271

Roman

Çevirenler: Gülşah Özer - Niyazi Fırat

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

1

CWMARDY ÜZERİNDEKİ
BULUTLAR

Rüzgâr, dağın tepesinden, aşağılardaki Cwmardy’ye doğru, arkasından kovalanıyormuş gibi büyük bir hızla ve önüne çıkan her şeyi süpürerek uğultularla esiyordu. Karanlık köşelerde savrulup ıslığa benzer bir ses çıkartırken, elektrik telleri de sanki bağlarından kurtulmak istercesine titreşiyordu. Sokak lambalarının ışıkları nemden halelerle ıslak yola yansıyordu. Dağdaki yarıklara çarpıp yankılanan fırtınanın uğultusu, vadinin üst ucundan aşağılara varana dek iyice yükseliyor, köyün tüm seslerini içinde boğuyordu.

Maden ocağı, kömür yüklü iki vagonu fırtınanın içine doğru gönderirken, dönmekte olan iki vagonu fırtınadan kurtarmak istercesine içeri çekip alıyordu. Raylarda gürültüyle ilerleyen vagonların ve ocaklarda çalışan motorların çıkardığı sesler fırtınanın şamatasını tam olarak bastıramasa da, yüksek baca ocak fırınlarının kızıl parıltısı arasından gururla uzatıyordu başını. Rüzgârın tüm karşı koymasına karşın, boş vagonlar kafesin içine alınarak ocağın karanlığına doğru ilerliyordu. Ocak ağzındaki ahşap kapakların geri püskürttüğü inatçı rüzgârla yağmur, bütün hıncını, vadinin aşağısındaki evlerden alıyordu.

Küçük evlerin pencerelerinden sızan güçsüz ışıklar, kapıları devirip içeri girmeye, ocağın rahat sıcaklığını aile ile paylaşmaya davet eder gibi göz kırpıyordu fırtınaya. Bu pencerelerden birinin ardında, elindeki çorabı sabırla yamamaya çalışan yaşlı bir kadın vardı. Dizlerini iki yana açarak karşısında oturduğu ocaktaki ateşin gölgeleri, bitkin ve sarımtırak bir renk almış yüzüne vuruyordu. İri kıyım bir adam hemen yanındaki saldalyede gevşemiş bir biçimde kaykılmıştı. Eğilmiş omuzlarıyla kırlaşmış saçları ilerlemiş yaşını ele veriyordu. Uzun, sert bıyıkları ve hatlarını güçlendiren belirgin yara izleri yüzünü ilgi çekici kılıyordu.

Yirmi dakikalık süre içinde yaşlı kadın neredeyse yirminci defa, gözlerini kucağındaki yünden kaldırarak çatlak çerçevelerinden suların dere gibi aktığı pencereye baktı. Sonunda:

“Bizim Len’le Mary böyle bir gecede dışarıda ne yapıyorlar acaba?” diye hoşnutsuzlukla mırıldandı. “Sırılsıklam olmuşlardır. Hele Mary hasta ciğerleriyle allah vere de zatürreeye yakalanmasa...”

Yaşlı adam, oturdukları mutfakta, ikide bir bacadan geri püsküren dumana homurdanarak küfrediyordu. Kadın bir süre durup uğuldayan fırtınanın sesini dinledikten sonra eşine döndü:

“Sanki çocuklar sağ salim yanımızdaymış gibi dünyayı umursamadan ateşin dibinde kıçının üstüne oturacağına, gidip onları arasan çok iyi olur James,” diye söylendi. Jim bir süre karısına baktıktan sonra ateşe okkalı bir tükürük savurarak, “Hah, sen neden söz ediyorsun be kadın? Eğer Koca Jim’in oğlu bir damla sudan, rüzgârın hafifçe üfürmesinden korkuyor diyorsan, kendi kendine acaba neyim var diye sorma zamanın gelmiş demektir,” diye yanıt verdi. Sözlerinin etkisinden hoşnut, sakin sakin piposunu içmeye devam etti.

Kadının tel çerçeveli gözlüğü burnunun ucunda kızgınlıktan titriyordu. “Tek oğlun hakkında böyle konuşmaktan utan James. Burada oturmuş seninle konuşarak zaman kaybediyorum. Hıh! Öküzünki kadar büyük ve yine öküzünki kadar işlemeyen kafanla konuşmak kolay!”

Kadın sandalyesinden kalkıp kapıya doğru gitti. Kafasını çıkaracak kadar aralayarak avazı çıktığı kadar oğlunun adını seslendiyse de rüzgâr çağrısını daha dudaklarındayken kapıp yutuverdi. Koca Jim başını çevirip homurdandı:

“Kapat şu lanet kapıyı Shane, yoksa bu duman beni tütsülenmiş balığa çevirecek. Merak edecek bir şey yok be kadın. Herhalde bir toplantıya gitmişlerdir. Ama buraya dönmeleri de çok zor, hava tepeye çıkılamayacak kadar berbat.”

Shane kapıyı çarparak kapattı ve mutfağın taş döşemesi üzerinde her adımında ses çıkaran, bağcıkları çözük botlarını sürüye sürüye sandalyesine döndü.

“Siz erkekler hep böylesiniz,” diye mırıldandı. “Sizin rahatınız hep önde gelir; başkaları için ise kılınızı bile kıpırdatmazsınız. Hatta, kendi kanından, kendi canından olan biri için bile bu böyle. Pekâlâ! Patlamadan beri böyle bir gece olmamıştı ve sen James, onların fırtınaya yakalandıklarını bildiğin halde damdaki erkek kedi kadar mutlu görünüyorsun.”

Bu sözler adamın sandalyesinden doğrulmasına neden oldu.

“Lanet olsun! Sana onların güvende olduklarını söylemedim mi, kadın? Yeter be! Vallahi sen insanı hem safradan hem ishalden yere serersin. Bir de kalkmış buna fırtına diyorsun, öyle mi? Yaz yağmurundan başka bir şey değil. Güzel Tanrım! Hatırlıyorum da bir keresinde Afrika’da...”

Shane:

“Senin ne o Afrika’n, ne de fırtınan hakkında bir şey duymak istiyorum. Ne yazık ki o zaman seni kapıp götürmemiş. Beni ömür boyu endişe ve üzüntüden kurtarmış olurdu,” diyerek bu korkunç anıyı anlatmasını engelledi.

Başını eğmiş çorabı onarmaya devam ederken; ikide bir düzenli tik taklarıyla ortama hükmeden saate bakmayı da ihmal etmiyordu. Koca Jim, halinden hoşnut piposunu içiyor, arada bir şömineye tükürüyor, sabunla sertleştirdiği bıyıklarını ağır ağır ve gururla buruyordu. Bir ara başını kaldırıp şömine rafındaki alacalı bulacalı basılmış takvimli yıllığa baktı, gözlerinde dalgın bir ifadeyle, “Allah Allah!” dedi. “Yıllar şu sıralarda oldukça çabuk geçiyor Shane. Daha geçen gün şu patlamayı yaşıyorduk, şimdi 1924 olmuş. Her yıl, sanki bir ay gibi geçiyor kadın!”

Shane, yamadığı çoraptan başını kaldırdı ve yumuşak bir sesle, “Evet, haklısın,” dedi. “Artık yaşlanıyoruz James, toprak yakında bizi de çağıracak.”

Dışarıda fırtına, sanki bütün sokaklardan insanları süpürmüştü, ama köy meydanındaki çeşme, Yabandomuzu Kellesi’nden gelen ışıklar onun paslı demir gövdesindeki gölgeleri kovalarken ışıl ışıl parlıyordu.

Berber Ben’in kapısı, meyhane pencerelerinden yansıyan ışığın sınırladığı karanlıkta kara bir leke gibi görünüyordu. Kapının girişinde büzülüp bekleşen iki polisten birinin bir düğmesi görünür görünmez ufacık bir parıltı bu lekeyi deliveriyordu. Her iki polis de fırtınadan korunuyordu korunmasına ama burunlarının ucunda birer damlanın belirmesine engel olacak kadar da değil. Uzun boylu olanı anahtar deliğinden başını kaldırıp, “Lokavt konusunda bir şeyler duyduğumdan eminim,” diye heyecanlı bir ifadeyle fısıldadı.

Arkadaşı yalnızca homurdandı:

“Umarım artık yalnızca toparlanıp giderler. Belki biz de başımızı sokacak kuru bir yer buluruz.” Ötekinin başını hâlâ anahtar deliğinden yukarıda görünce yakınmayı bırakıp, “Pis kafanı aşağı indir be adam,” dedi. “Yoksa lokavt konusunda duyduğun doğruysa önemli bir şey kaçırabiliriz.”

Adam söyleneni yerine getirmekle birlikte, “Ne yani; bunun ne önemi var?” diye kızgınca karşılık verdi. “Karakola gittiğimizde bu sözü duymuş gibi yazabiliriz öyle değil mi?”

Odadan sandalye takırtıları gelince, yerinden doğrularak hışırtılı bir biçimde, “Hişt! Bitirdiler ve şimdi çıkıyorlar,” diye uyardı.

Arkadaşı pelerinini omuzlarına daha sıkı dolayarak, hızla çeşmeye doğru yöneldi. Ama öbürü onu hemen durdurdu:

“Oradan gitme, aptal; ışığın tam ortasına düşeceksin.”

Çabucak geri döndü adam. Başka bir kapı aralığına sığındıkları sırada bir sürü insan çıktı Berber Ben’in dükkânından.

Adamlardan biri, paltosunu boğazına kadar iliklerken yanında duran tıpkı kendisi gibi mantosunun önünü kapatmakla uğraşan kadına bakarak, “Ulu Tanrım, ne gece be Mary,” diye mırıldanıyordu.

“Evet, Len. Berbat, değil mi? Koşsak iyi olacak, yoksa annemlere varmadan sırılsıklam olacağız.”

Adam kadının elinden tuttu. Her ikisi rüzgârın savurduğu yağmura daldılar ve çeşmenin öte yanındaki karanlığa dalıp görünmez oldular. Yokuşun yarısında, soluk soluğa durmak zorunda kaldılar. Üstleri başları sırılsıklam olmuştu. Len, kolunu çelimsiz omuzlarına doladığı karısının hırıltıyla soluduğunu duyuyordu. Onun ufak bedenini bir evin kuytuluğuna doğru çekti. Ansızın Mary’nin göğsünü parçalarcasına bir öksürük başladı. Dudaklarını ıslatan kanlı tükürüğü silmesine yardım ederken Len’in ince uzun vücudu neredeyse Mary’yi örtüyordu.

Bir süre sonra, öksürük nöbetinin ardından gelen sessizliği Mary bozdu. Boğazı öksürmekten tahriş olmuş, sesi hırıltılı çıkıyordu:

“Toplantıya gittiğime üzülüyorum.”

Len, “Üzgün mü? Niçin üzgünsün Mary?” diye şaşkınlığını dile getirirken, yüzüne daha dikkatli bakmak için biraz eğildi.

“Ah, bilmiyorum. Sen gelmemi rica ettiğin zaman lokavt söylentileri hakkında elle tutulur bir şeyler duyacağımı düşünmüştüm. Ama bunun yerine duyduğum bir tek devrim ve siyaset hakkında yapılan gevezelikler oldu.”

Kolu hâlâ Mary’nin omuzlarında, incinmiş bir tavırla doğruldu Len, “Bir dakika Mary. Politikanın saçma olduğunu söyleme,” dedi. “Başkanın, işçiler için politika her şeydir dediğini duymadın mı? Ulu Tanrım! Eğer politikayla daha çok ilgilenseydik, şu anda içinde bulunduğumuz durumda olmazdık.”

Mary, sinirli bir davranışla sözünü keserek, “Hadi sus Allah aşkına,” dedi. “Harry Morgan’ın her dediğine, kutsal kitap gibi inanıyorsun. Midemi bulandırıyorsun, Len. Biz burada bütün gece devrimleri konuşurken, eğer kadınlarımızın dediği doğru ise, çok yakında gelecek olan lokavtı karşılamak için güce ihtiyacımız olacak.”

Mary’nin sözlerinin ucu ona dokununca kendine hakim olamayarak, “Evet, biz çalışırken kollarını göbeklerinin üzerinde kavuşturmuş olan kadınların gevezeliği! Hah! Sen bu akşam konuşulanları doğru dürüst anlamak yerine bu tür gevezeliklere kulak vermeyi yeğliyorsun. Ama hiç aldırmıyorum! İstediğini söyleyebilirsin; ben bu gece partiye katıldığım için memnunum,” dedi.

Kadın başını kaldırıp onun yüzüne bakarak, “Evet, onu biliyorum, kafası da kalbi kadar yumuşak olan bir kocadan başka ne bekleyebilirim,” derken karanlıkta bile gözlerinin parıldadığını görebiliyordu.

Len, duyulacak bir biçimde yutkundu ve bir şeyler söylemeye çalıştı ama sözcükler diline gelmedi. Onun ateşli söylemine alışıktı; özellikle bir şeyi derinden hissettiği zamanlarda. Toplantıya gelmesini, yerel madencilerin başkanı olan babası Ezra Jones’un yüreğine yerleştirdiği inançları, parti başkanı Harry Morgan belki biraz olsun sarsar diye istemişti. Len de aynı şeylerle etkileniyordu ve bir tartışmada karşı çıkanlar güçlerini ne zaman birleştirse bocalardı; bunu kendi kendine itiraf etmese bile.

Huzursuzluğunu gizlemek için yola devam etmelerini önerdi. Tepeyi ağır ve yorgun adımlarla çıkarken ikisi de başka bir şey söylemedi. Kapıyı çalmadan içeri girerlerken yaşlı Shane kapı mandalının tıkırtısını duymuş, başını yamadığı çoraptan kaldırıp söylenmeye başlamıştı bile:

“Hah! Senin gibi bir delikanlı gecenin bu saatine kalır mı?” derken bir yandan da ateşin yanında onlara yer açıyordu. “Ben sizin yaşınızdayken oğlum, saat yediden sonra dışarıda kalmaya cesaret edemezdim ve sen şimdi, sabahın erken bir saatiymiş gibi gecenin on birinde, üstelik ciğerleri hasta Mary’ciğimle, hiçbir şey olmamış gibi içeri giriyorsun. Kendinden utanmalısın, Len.”

Hiçbir şey söylemeden bir sandalyeye rahatça yerleşecekti ki Shane buna fırsat bırakmadan, “Gel buraya,” diye buyurdu. “Dur bakayım elbiselerin ıslak mı...”

“Aman anne, bırak beni. Biz yalnızca bir toplantıya gittik; sonra sen olmasan bile Mary’nin dırdırı zaten yeter,” diye terslendi.

“Demek biricik annene karşı geliyorsun, öyle mi? Unutma, oğlum, ben senin yaşında iken, bırak ters yanıt vermeyi, Allah rahmet eylesin, annemin yüzüne ikinci bir kez bakmaya bile cesaret edemezdim.” Yelken bezinden yapılmış önlüğünü burnuna götürdü. “Ama gördün mü, tartışmanın ne yararı var? Zamane çocukları, bundan geçtim, çoğu yaşamın temeli olan şeyleri bile bilmiyorlar. Hıh!”

Mary’ye dönerek, “Islak giysilerini çıkar kızım,” dedi. “Ben bir fincan çay yaparken kurumaları için onları ateşin yanına asarsın.”

“Zahmet etme anneciğim. Az sonra gideceğiz,” diye yanıt verirken Mary, bir yandan da sandalyesini ateşe doğru çekti. “Bu gece ne oldu bilin bakalım?”

Shane ilgi duyarcasına kulak kabarttı ve Mary, ne söyleyeceğini merak eden Len’e bakmadan devam etti:

“Bizim Len, Harry Morgan’ın partisine kaydoldu.”

Shane, “Ne? O dinsizlere mi katıldı?” diye küçük bir çığlık attı.

Jim, Shane’in içli çığlığı üzerine kirpikleri arasından neler olup bittiğine bakıyordu ki, onun kendisine döndüğünü görünce gözlerini hemen sıkı sıkı kapadı.

“Uyan, Jim!” diye seslendi kadın. “Oğlumuza korkunç bir şey oldu. Ah Tanrım! Yıllar boyunca onu üstü başı düzgün, saygıdeğer bir insan olarak yetiştirdim, her pazar aksatmadan kiliseye götürdüm. Bak şimdi neler oldu!” diyerek yüzünü önlüğüne gömdüğü için Jim’in, derin bir uykudan uyanan birisi gibi gözlerini kırpıp ovuşturarak şaşkın şaşkın ona baktığını görmedi.

“Nasılsın Mary’ciğim? Bütün bu berbat patırtı gürültünün nedeni ne?” diye selamladı onları Jim.

“Bizim Len partiye kaydoldu,” diye tekrarladı Mary.

“Ya… Hah! Bu milislere katılmaktan daha iyidir, öyle değil mi?”

İki kadına karşı babasının kendi tarafını tuttuğunu anlayan Len gülümsedi.

Shane, Mary’ye dönerek, “Bak! Sana ne dedim? Utanma nedir bilmiyor. Şimdi yıllarca neye katlanmak zorunda olduğumu kestirebilirsin. Saçlarımın zamanından yıllarca önce ağardığına şaşırmıyorum,” dedi.

Bu sözler Jim’e dokunmuştu; sandalyesinde doğruldu.

“Sana söylediklerinin hiçbirine inanma Mary’ciğim. Kırk yıldan fazla bir zamandır ona kocalık etmekteyim ve onun bana karşı söyleyecek hiçbir şeyi yoktur.” Konuştukça kızgınlığı artıyordu. “Cehennemin dibine! Len’imiz partiye kaydolmuşsa ben ne yapabilirim, elimden ne gelir. Hiç kimseyi öldürmedi, değil mi? Hayır, vallahi yirmi yaş daha genç olsaydım onun yaptığının aynısını yapardım.” Bu meydan okuma hiçbir yanıt getirmeyince oflaya homurdana ayağa kalkarak Mary’ye yaklaştı. Genç kadın onun ıslak mantosunu çıkarmasına ve şöminenin üzerindeki pirinç boruya sermesine izin verdi.

Shane ekmeğe yağ sürmekle meşguldü, ama bir gözü de şöminenin önünde volta atan Len’in üzerindeydi; derken pantolonundan yer yer yükselen ince buharı fark etti. Bir an dikkatle baktı ve daha iyi görebilmek için eğdiği başını muzaffer bir biçimde kaldırarak, “İşte, sana söyledim!” dedi. “Ne söylesem hep yanlıştır, ama şimdi kendinde görebilirsin. Şu pantolona bak Mary. Sırsıklam olmuş. Haydi oğlum, onu hemen çıkar.”

Len, tartışmanın yararı olmayacağını anlayıp, pantolonunu çıkararak üzerinde çuval gibi duran babasınınkilerden birini geçirdi. Böylece Shane, sonunda haklı çıktığı bir şey bulmaktan son derece hoşnut bir biçimde onları yemek masasına davet etti. Bir süre sadece tabak çanak sesleri ve ev yapımı turşuların ağızlardaki hışırtısının duyulduğu sessizlik Shane’in sorusuyla kesildi:

“Baban nasıl Mary’ciğim? Bayan Davies’in cenazesinden beri onu görmedim.”

Mary, ağzındaki lokmayı acele ile yutarken, “Çok iyi,” dedi. Sonra Koca Jim’e dönerek, “Sanırım bu lokavt lafları nedeniyle canı biraz sıkkın. Dün sabah birilerini görmek için erkenden dışarı çıktı. Bunlar başlayalı beri bir ayı gibi düşünceli görünüyor,” dedi ve iç geçirerek devam etti, “Keşke sorununun ne olduğunu bilebilseydim; ama bana da, Len’e de tek bir kelime etmiyor.”

Jim, alt dudağı ile bıyıklarında kalan çay damlalarını emerken, “Şey... Len, sen ne diyeceksin bilemem ama havada bir şeyler var,” diye yorumda bulundu. “Bak, bugün kömür vagonlarını durakta bir saatten fazla bekledik. Daha önce böyle bir şey hiç olmamıştı. Hayır... Evet, kızlar. İtfaiyeci Shenkin’i, Sam Dangler’e, dağın öte yakasındaki iki maden ocağını kapadıklarını ve atların bir kısmını yukarı çıkardıklarını söylerken duydum.”

Shane, şimdi onu yatıştırmak istiyordu. “Bunun nedeni nedir Len?” diye sordu. “Kanımca, ancak grev veya ona benzer bir şey olacağı zaman atları yukarı çıkarırlar; ama bir grev olacağına dair hiçbir şey duymuş değilim. Hayır, iki numaradaki Bayan Jones’tan da duymadım; çünkü bugün konuşuyorduk, orada çalışan bir kardeşi olmasına rağmen tek bir kelime bile etmedi.”

“Hayır anne. Adamlar grev yapmıyorlar ama mal sahipleri ocağı temelli kapattıklarını, atların bir kısmını buraya gönderdiklerini, satacaklarını söylüyorlar.”

Mary bu konuşma boyunca garip bir biçimde sessiz kalmıştı, ama bu sözler üzerine sertçe araya girerek, “Beni çıldırtan şey bu işte. Len ile birlikte toplantıya gitmemin nedeni de buydu. Atlara iş bulacaklar. Ocağın içinde bırakılmamaları için ellerinden geleni yapacaklar, ama insanlara ne olacağı zerre kadar umurlarında değil,” dedi. Sesi heyecanla yükselmiş bir biçimde devam etti:

“Hayır, onlar orada bırakılacaklar, hiç kimse onlara iş bulmayacak, beslenmelerini sağlayan hiç kimse olmayacak.”

Koca Jim sandalyesinde öne doğru eğilerek yardım etmek istercesine Mary’nin omzunu kavradı, “Evet, evet Mary, tümüyle haklısın kızım,” dedi. “Eğer dostumuz Cwmardy ve şirket kömür ocağını kapatırsa atların bakımı için gerekeni yapacaklardır, ama bizler lanetli başımızın çaresine kendimiz bakmak zorunda kalacağız. Dünyanın gidişatı böyledir, kızım. Bu, dünyayı tanıdığımdan beri hiç değişmedi ve hep böyle olacaktır. Sen ne dersin Shane?”

Yanıt veren Len oldu; eyleminin doğruluğunu kanıtlayacak bir neden bulmaktan hoşnut bir biçimde, “Partiye katılmamın nedenlerinden biri de bu,” dedi. Ama Shane ona dik dik bakarken ve Mary ağzını açıp bir şey söylemeye hazırlanırken saatin vuruşları araya girdi. Aynı anda saate baktılar ve Len telaşla ayağa kalktı; pantolonunun paçaları botlarının arkasından yerlere sürünüyordu.

“Haydi Mary,” diye yalvardı. “Nerede ise saat sabahın beşi olacak. Yarın akşam işten sonra gelir pantolonumu alırım.”

Hepsi ayaklandılar. Genç çift onlara iyi geceler dileyerek ayrılırken Shane hâlâ, “Bastığınız yere dikkat edin ha; çünkü böyle bir gecede düşüp boynunuzun kırılması işten bile değil,” diye öğüt veriyordu.

Bu sırada karakolda, iki polis memuru su geçirmez tozluklarını çıkarıyorlardı. Birisi eğilemeyecek kadar şişman olduğundan arkadaşı onun yardımına gelinceye kadar beklemek zorunda kaldı.

Kaputunu düzeltirken zorlukla soluyarak, “Oh be! Tanrıya şükürler olsun ki bu iş bitti,” dedi.

“Hangi iş, tozluklar mı?”

“Hayır, aptal kafalı! Ben o lanet toplantıdan söz ediyorum.”

O sırada bulundukları yemekhane kapısının aralığından bir kafa uzanarak fısıltıyla uyardı:

“Çocuklar, dikkat! Şimdi içeri girdi.”

Şişko polis korkuyla yutkundu, sonra, “Gecenin bu vaktinde ihtiyarın etrafta dolaşması acayip. Bu vakitte bir hatunla rahat yatağında olmalıydı,” dedi.

“O söylentilere inanma arkadaş. İhtiyar, hatunlardan daha çok göreviyle ve vadinin her yanından fışkıran bu allahın belası Bolşeviklerle ilgilenir.”

Kapı açıldı, o ve üniformalı bir müfettiş içeri girince iki memur hazır ola geçti. Selamlarını şöyle bir alan asık yüzlü adam, dosdoğru şömineye yürüdü ve sırtını alevlere döndü. Durduğu noktadan, ya çok az uyumuş olduğundan ya da çok içki içmekten dolayı kanlanmış gözleriyle odada bulunan herkesi taradı; bakışları bir süre kendinden rütbece küçük olanlarda durakladı, bir balığınkine benzeyen saydam bir bakışla onları süzdü. Kısa ve sert bıyıkları dudaklarını olduğundan daha kalın gösteriyordu. Konuşmaya başladığında sesi, açık tepesine yaymaya çalıştığı saçları kadar ince çıkıyordu:

“Pekâlâ, toplantıda kimler vardı?”

“Harry Morgan, Fred Lewis, Len Roberts ve karısı efendim.”

“Evet, evet, durma, sözcükleri de yutma!” diye tersledi, bir yandan da ateşin ısıttığı poposunu hafiften sıvazlıyordu.

Konuştuğu adamın yüzü kızardı ve acele ile ezberinden adları saymaya başladı. Bitirdiğinde, söze başlamadan önce sıska adam bir süre düşünür gibi sessiz kaldı:

“Demek Len Roberts ve karısı ha? Öyle görünüyor ki Morgan denilen bu adam da hindi gibi kabarmaya başladı. Evet...”

Başını sertçe kaldırdı ve “Onlar ne dediler?” diye sordu.

Şişman polis hazır ol durumuna geçerek tekrar selam durdu, “Şey... durum şöyle efendim. Öyle berbat bir geceydi ve rüzgâr öyle bir uğulduyordu ki, boğuk sesler dışında içerde ne olduğuna dair bir kelime bile işitmek olanaksızdı.”

Karşısındaki zayıf yüz kırmızıdan mora dönüşürken dudakları bağırmak için açılmıştı bile:

“Ne? Hiçbir şey işitmediğinizi mi söylemek istiyorsunuz? Yani, fesat planlayan Bolşeviklerin yuvasını dinliyorsunuz ve rapor edecek bir şeyiniz yok ha?” Kendini tutarak yutkundu, sonra başını şaşkın polis memurundan çevirerek, “Müfettiş, sabahleyin ilk iş, o toplantının tam bir raporunu istiyorum,” dedi.

Müfettiş selam verdi ve her ikisi de odayı terk etti; iki polis huzursuz bir biçimde ağızlarını açmadan kıpırdanıp duruyorlardı. Sonunda uzun boylusu derin bir soluk aldı. “Eh, şey... İhtiyarın sinirleri bir şeye bozulmuş olmalı. Belki de yaşlı karısıyla kavga etmiştir,” dedi.

“Belki. Ama bu gelip de bize çatmasını gerektirmez. Neye kızdığını tartışmak artık yararsız. En iyisi oturup şu raporu hazırlamak.”

Paltolarını çıkardılar ve masayı ateşe yaklaştırdılar.

Karakolun dışında, rüzgâr adeta yağmurun terk edişine öfkelenmişçesine daha güçlü bir uğultuyla Cwmardy sokaklarını dolaşıyordu. Rüzgârın paltolarını kadınların etekleri altına koydukları yastıklar gibi şişirip iteklediği bir grup adam, içinde derin bir uğraşıya dalmış iki polis olan karakolun yanından zorlu bir yürüyüşle geçtiler.

“Ne berbat bir gece!” diye konuştu biri. Sözlerinin bir kısmını rüzgâr boğmuştu.

“Öyle, ama yağmurun durmuş olmasına da şükretmeliyiz. Yoksa ocağa varmadan sırılsıklam olurduk,” diye ekledi bir başkası.

“Bu konuda tartışacak bir şey yok. Dai Cannon’un çalıştığı damarı görmelisin. Su yukarıdan şakır şakır akıyor, aşağıdan da fokur fokur kaynıyor. Aman Tanrım! Hele koku, korkunç! Bin hela ile bin kokarca bir araya gelmiş sanki. Vücudunu sulardan korumak için bir çinko levhanın altında çalışmak zorunda.”

“Çinkoyu bırak! Bunun ne yararı var? İnsan çalıştığı yüzeyden kömür vagonuna kadar çinkoyu taşıyamaz. Önüne geçemeyeceğiniz bir şeyden kaçmaya çalışmaktansa suya katlanmak daha iyi.”

Rüzgâra karşı mücadele ederek yürümeyi sürdürürlerken içlerinden biri, “Şu işten çıkarılma lafları da ne oluyor?” diye sordu.

Yanıt hemen geliverdi, “Kahrolası. Bize ödedikleri ücret zaten işimize yaramıyor. Ocağı temelli kapatırlarsa iyi olur.”

Sonraki konuşmalar, vadideki evlerin her köşesinde yankılanıp geri tepen rüzgârın sesi ve ansızın havayı parçalayan ocağın tiz düdüğü arasında kaybolup gitti. Bu gruptaki adamlar emre yanıt olarak hızlarını artırdılar. Kabaralı botların taşlar üzerindeki takırtısı uzaklaşırken, Cwmardy, rüzgârın merhametine terk edilmişti.

2

BİR KURBAN DAHA

Ertesi gün öğleden sonra Len, yorgun adımlarla ocağın asansöründen çıkıp fırtınanın gücünü tükettiğini, güneşin zayıf ışınlarla vadinin kasvetli karanlığından süzüldüğünü görünce mutlu oldu. Bu manzara ve serin hava onu canlandırdı. Acele ile eve vardığında Mary’yi akşam yemeğini hazırlarken buldu.

Kirli paltosunu çıkarmadan önce, “Baban nerede Mary?” diye sordu.

Mary üzerine eğildiği tencereden başını kaldırdığında her ne kadar yüzü ateşin sıcaklığından kızarmışsa da Len onun mor halkalarla çevrelenmiş gözlerindeki hüzünlü bakışı fark etti.

“Bilmiyorum Len. Sabahın erken saatinden beri ortalarda yok,” dedi. Durdu ve tenceredekileri karıştırdı, sonra ona bakmadan sözlerine devam etti:

“Ona dün gece partiye katıldığını söyledim.”

Len, bir kolundan sarkan paltosuyla dona kaldı. “Bunu niçin yaptın?” diye sordu sertçe.

“Ne önemi var. Er geç öğrenecekti nasılsa.”

Len, yemek için masaya geçti. Mary servisi yaparken, “Peki, o ne dedi?” diye sordu. Mary, sıcak kalsın diye ocak yanındaki çıkıntı üzerine koyduğu üç tabağa yemeği paylaştırıncaya kadar sessiz kaldı, sonra, “Tam anlamıyla ne söylediğini bilmiyorum. Şimdi yemeğini ye, sonra konuşuruz,” diye yanıt verdi. Yorgun bir biçimde yanındaki sandalyeye oturdu, isteksizce yemeğine başladı, ama yarısını dokunmadan bıraktı. Len yemeğini bitirip gürültü ile sandalyesini itip bir sigara almak için şöminenin rafına uzanırken, Mary de ona bir fincan çay doldurdu. Aldırış etmezmiş gibi görünerek sessizce sigarasını tüttürmeye başladı, ama sürekli olarak da üflediği dumanların arasından sabırla yemek masasını temizlemekte olan Mary’yi inceliyordu.

Sonunda dayanamayarak tekrar sordu:

“Söylesene Mary, ne dedi?”

Mary, “Of be, allah aşkına kafalarımızı bu saçmalıklarla karıştırmayalım şu anda!” diye yanıt verirken elleri sinirli sinirli titriyordu. Tekrar işine döndü, bitirdiğinde de oturup yorgunlukla alnını ovuşturdu.

Len onu yatıştırmaya çalışarak, “Başın ağrıyor, değil mi canım?” diye sordu. “Neden bir ilaç alıp uzanmıyorsun? Ben tek başıma idare edebilirim.”

Len böyle yumuşak konuşunca Mary takındığı sinirli tavırdan utandı, “Bir şeyim yok Len. Ben sadece babamı merak ediyorum,” dedi sevgiyle bakarak.

Durup, terleyen ellerini önlüğüyle sildi ve “Ona ne olduğunu anlamıyorum. Her gün biraz daha perişanlaşıyor, ağzına tek lokma girmiyor. Ah Len, hızla çöküyor ve artık eskiden tanıdığım babam olmaktan çıkıyor neredeyse,” diye ekledi.

Len, onun babasına ne denli düşkün olduğunu ve adamda gördüğü değişimden ne denli etkilendiğini bildiğinden söyleyecek söz bulamıyordu, ama gene de, “Evet, ben de son birkaç haftadır bunun farkındayım, yaşlılıktan olmalı,” dedi. Onu yatıştırmak için bir yandan gülümsemeye çalışarak, “Benim ihtiyara bak, o kadar hırçınlaştı ki onunla çalışmak cehennem azabı haline geldi. Biz de onların yaşına gelince öyle olacağız sanırım,” diye şaka yapmaya çalıştı, ama bu şakanın ve zoraki gülümsemenin karısı üzerinde bir etkisi olmadı.

Len sigarasının yanan ucunu kopardı ve kalan kısmını dikkatle şömine rafının üzerine koydu, sonra arka avludan banyo teknesini getirip mutfağın ortasına yerleştirdi. Tozlanmış gömleğini ve ıslak yeleğini çıkardı. Ardından beline kadar soyunmuş halde, ocaktan aldığı sıcak su kazanını getirerek tekneye boşalttı. Mary de tas tas soğuk su dökerek suyu ılıştırdı. Teknenin kenarından iki büklüm eğilerek yıkanmaya başladı Len. Karısı onun çıkarttığı madenci giysilerini bir araya topladı.

Başını çevreleyen siyah sabun köpüklerinin arasından Mary’nin ona, “Bugün tazminat için başvuran birileri daha geldi; senin halletmeni istediler,” dediğini duydu.

Acele ile su dökerek başındaki sabun köpüklerini temizleyip teknenin kenarına oturdu. Mary’nin uzattığı havluyu alıp kurulandı; ovalamaktan yüzü pembeleşmişse de saçları hâlâ ıslaktı. Sonunda:

“Gelenler kimdi Mary?” diye sordu.

Mary, Len’in sırtını kuvvetle bastırarak ovarken, “Ha, ihtiyar Reuben ile beli incinen oğlan geldi,” diye yanıt verdi.

Len, havluyu Mary’ye uzatıp ayağa kalktı ve düğmelerini çözüp ayak bileklerine düşürdüğü pantolonundan kurtulup çırılçıplak tekneye girdi.

Bacaklarını sabunlarken, “Vay vay, tazminat için başvuranlarla bu şekilde alay etmeleri utanç verici,” diyordu. Mary, Len’in bacaklarındaki sabunları temizlemek için avuçlarıyla tekneden her su alışında kaburgaları üzerinde gerilip gevşeyen derisini seyrediyordu.

Yüzünde acı bir ifadeyle, “Evet, haklısın Len,” diye yorumda bulunurken, kafası, önündeki bu zayıf vücuda odaklanmıştı. “Şirket onların her birine anlaşmak için toptan bir para önermiş.”

Len şaşkınlıktan kolları iki yana düşmüş, çıplaklığını bile unutmuş gibi öylece Mary’ye döndü. “Ne? Onlara toptan bir para mı önerdiler?” diye sordu. Duyduğu nefretle sıktığı dişlerinin arasından adeta tıslayarak, “Vay, vay. Bu, o adi insanların, artık işe yaramayan bu zavallıları başlarından atmak istemelerinden başka bir şey değil. Allah kahretsin! Senin ihtiyarın endişesine şaşmamak lazım,” dedi.

Tekneden çıkıp giyinmeye başladı. Temiz gömleğini başından geçiriyordu ki içine bir kurt düştü:

“Tazminat isteyenlere toplu ödeme yaparak meseleyi kapatmayı neden şimdi istiyorlar acaba?” diye merak içinde sordu.

Mary başını salladı. “Bilmiyorum,” diyerek duraksadıktan sonra, “Belki de lokavt söylentileriyle bunun bir ilişkisi vardır,” diye yanıtladı.

Len de en az onun kadar akıl erdiremiyordu; başını salladı, ama Mary tekneyi dışarı çıkarmak için ona yardım ederken başka bir yorumda bulunmadı.

İkinci bir sigarayla keyfi yerine gelince, Mary’ye sinemaya gitmeyi önerdi.

“Kusura bakma Len. Bu gece Kadınlar Kulübü’nün bir toplantısına katılmam lazım. Onları yüzüstü bırakamam.”

Bu cevap atmaya çalıştığı tedirginliğine döndürdü onu ve yarı kızgın bir halde, “Bilmiyorum, ama ne zaman benimle gelmeni istesem, bir şey çıkıyor. Şu işim var, yok başka bilmem neyim var. Açıkça söylüyorum, bıktım artık,” diyerek bağırmaya başladı Len. “Eğer bir pansiyoner olsaydım, bana çok daha iyi davranılırdı.”

O yakınmalarını sürdürürken Mary’nin içi sanki düğüm düğüm oluyordu. Len, “Daha dün gece partiye katıldığım için dırdır ediyordun, ama kendi hakkında ve sadece dedikodu üretmekten başka bir işe yaramayan bu kulüp hakkında tek bir söz etmedin sanırım,” deyince artık daha fazla tutamadı kendini. Bu sözler onu yerinden sıçratmıştı:

“Bizim kulüp hakkında böyle konuşma cesaretini nereden buluyorsun Len Roberts? O kadınlar bir ayda, sizin sözümona partinizin on iki ayda yapabileceğinden daha çok iş becerir.”

“Ya..!” diye dudak büktü Len. “Otobüs kiralayıp sahillere sürpriz geziler düzenlerken deli gibi çalışırlar, ama önemli bir sorunla karşılaşınca hepsi boşboğaz kesilir.”

Mary’nin yüzü bembeyaz kesildi. “Demek böyle düşünüyorsun, öyle mi? Anlaşıldı. Ama şu kadarını söyleyeyim ki sen ve partin bir işe yaramadan önce kadınlarımıza gelip yardım için yalvaracaksınız.”

Len kahkahayı koyuvererek, “Ha, ha, ha! İşte bu güzel! Ha, ha. Uzun zamandır duyduğum en komik şey! Sizden yardım istemek ha! Bunu yaptığımızda bil ki aklımızdan bir zorumuz var demektir,” dedi.

Bu hor görüyle derinden incinen Mary, “Bunu bilemem. Sizler iyi laf ebelerisiniz; bütün gece devrimlerden ve Rusya’dan veya halkı ilgilendirmeyen şeylerden söz edersiniz. Ama konu lokavt veya kömür ocağına gelince topunuz dilsiz kesilirsiniz,” dedi ve sözlerine meydan okuyan bir soru ile devam etti:

“Söyle bakalım, dün gece Cwmardy’deki koşullar hakkında yapılan konuşmalara ne kadar zaman ayrıldı?” Karşısındakine fırsat bırakmadan yine kendisi yanıt verdi. “Sadece beş dakika ve bir saniye bile fazlası değil. Pöh! Sen ve Harry Morgan başka ülkelerdeki insanları kendi halkınızdan biraz daha az düşünseydiniz daha yerinde olurdu.”

Bu beklenmedik çıkış Len’i gafil avlamıştı, “Bir dakika Mary. Burada işlerin nasıl değiştirileceğini bilmek için dünyanın her tarafındaki koşulları anlamamız lazım. Ulu Tanrım! Rus devriminden öğreneceğimiz bir şey yok mu? Balyoz gibi laf ediyorsun hayatım,” diyerek yine de savunmaya çalıştı. Ama Mary sadece bakmakla yetindi. Sandalyesinden kalkıp kulübe gitmek için hazırlanırken Len’e arada bir yönelttiği bakışlarında acıma vardı.

Mary hazır olunca Len paltosunu giyerek kapının yanındaki askıdan şapkasını aldı. Mary, “Peki, sen nereye şimdi?” diye sorarken için için güldüğünü belli etmemeye çalışıyordu.

“Şey... yolun aşağısına kadar seninle geleyim. Belki Will Evans’ı veya arkadaşlardan bazılarını görürüm,” deyişi öyle bir tondaydı ki Mary sert sözlerinden dolayı pişmanlık duydu. Anacadde boyunca ve kulübün haftalık toplantılarının yapıldığı eve gelinceye kadar bir daha konuşmadılar.

Len amaçsızca yoluna devam ederken aklı biraz önce Mary ile yaptığı tartışmadaydı. Ama bir süre sonra ertesi gün yapmak zorunda olduğu işi düşünmeye başlayınca bunu unuttu. Kömür vagonlarını çeken adam gelmeden bazı direkleri dikebilmek için her zamankinden daha erken ocağa inmeyi planlıyordu. Neyi nasıl yapacağını düşündükten sonra kafası tazminat için başvuranlara ve madendeki konuşmalara kaydı.

“Acayip bir şey,” diye düşündü. “Önümüzdeki Ağustos’tan tam on yıl önce Büyük Savaş başlamıştı ve şimdi, hemen hemen on yıl sonra, madeni kapatmak ve hepimizin işten atılması hakkında konuşmalar oluyor. Bir şeyler sanki belli aralıklarla, dalga dalga gerçekleşiyor.”

Derin derin bu düşüncelere dalmışken birinin adını seslendiğini duydu. Durup geriye baktığında iki genç adamın, Will Evans ve Fred Lewis’in acele ile ona doğru geldiklerini gördü. Will Evans uzun boylu ve ince yapılı idi, ama giyinikken kaslarının güçlü olduğu izlenimini veriyordu. Kepinin gelişigüzel başının yan tarafına itilmiş olması ve dudakları arasından gevşekçe sarkan bir çimen yaprağı, hayata nasıl baktığını belli ediyordu. Dış görünüşüne aldırış etmezdi. Her şeyin komik tarafını görmesini sağlayan, gözlerindeki afacan ışıltılardı sanki. Aniden patlattığı kocaman kahkahalarının tonu dalga dalga yuvarlanarak gitgide daha da yükselir ve önüne geçilemez biçimde başkalarına da bulaşırdı.

Arkadaşı Fred Lewis, her bakımdan ondan farklıydı. Oldukça uzun boyluydu. Siyah saçları yüzünü solgun gösteriyordu. Aslında başkasına üstünlük sağlamak amacıyla bilerek takındığı ‘sıkı arkadaş’ tavırlarının sahteliği hemen anlaşılıyordu. Fred partiye ilk katılanlardan biri olmakla böbürlenir ve partinin en ileri gelen teorisyeni olduğunu savunurdu. Ama işçiler üzerindeki etkisinden dolayı Ezra’dan ve gittikçe geliştirdiği konuşma ustalığı yüzünden Harry Morgan’dan nefret ettiğini hiç kimseye söylemezdi. Diğerlerine ise sanki kendi gibi olanları izlemek için yaratılmış enayiler olarak tepeden bakardı. Will çok daha önceleri çalışırken arkadaşındaki bu zayıf tarafları fark etmişti. Onun zayıflığından yararlanmaktan çekinmezdi, ama o kadar rahattı ki arkadaşından gelecek kızgın bir karşılıktan da korkmazdı.

İkisi yanına ulaştığında Len, “Ne haber çocuklar?” diye teklifsiz bir edayla selamladı onları. Ama Will sabırsızlıktan yerinde duramıyordu ve selama karşılık bile vermeden:

“Duyduğum doğru mu, yani partiye girdiğin?” diye sordu.

Len sadece başını salladı ve Fred, “Bak işte. Şimdi bana inandın mı?” dedi.

Will Evans önce ağzı açık kalmış bir biçimde Len’e baktı, sonra, “Hay Allah kahretsin. Böyle bir şeyi yapmak için yeteri kadar sağduyun olduğunu aklıma hiç getirmemiştim. Ha, ha! Ho, ho, ho!” diye kendini tutamaz bir halde gülmeye başladı.

Len incindiği bu patavatsız sözlere cevap verecekti ki Fred araya girip, “Doğrusu bunu bilemem Will. Len’in orta düzeyde bir zekası vardır ve her başı derde girdiğinde yardım için daima bana gelebilir,” dedi.

Gözleri hayranlıkla dolan Will, “Vallahi Fred, böyle devam edersen bir gün kendini mutlaka parlamentoda bulacaksın,” diye konuştu.

Fred’in farkında olmadan göğsü kabarmıştı, “Evet, orada bir sürü benden daha kötü ve daha akılsız adam var, o yüzden neden olmasın, derim,” dedi.

Will, Len’in yüzüne baktı, onun bezgin ifadesini görünce, “Karnı ağrıyan bir ite benziyorsun. Canlan be arkadaş,” diyerek konuyu değiştirmeye, gönlünü almaya çalıştı.

“Pek bir şeyim yok,” diye Len’in ağzından kederli bir yanıt çıktı. “Sadece bu gece sinemaya gitmeyi düşünmüştüm, ama Mary sinema yerine kulübe gitti; ben de size rastlayıncaya kadar kendi başıma yürüyordum.”

Will’in kaba bir kahkaha daha koyuvermesi yoldan geçmekte olan birinin, “Bu gece keyfiniz yerinde, değil mi, ihtiyar bir bacağını falan mı kaybetti,” diye lafa karışmasına neden oldu.

“Sen kendi pis işine bak Twn. Len hanımını kulübe kaptırmış da şimdi kendi başına ne yapacağını bilemiyor.”

Yeni gelen, her ne kadar davetsiz olsa da gruba katıldı ve konuşma uzun süre devam etti. Fıldır fıldır dönen gözleriyle etrafa bakınan Fred, yolun alt ucundan ocak giysileri içinde bir grup işçinin bir cenazeye eşlik ederek kendilerine doğru gelmekte olduğunun ayrımına vardı.

“Susun çocuklar. Birisi dünyayı değiştirmiş galiba,” dedi. Sokak, adamların demir kabaralı botlarının çıkardığı takırtılar dışında sessizliğe gömülmüştü. Adamlardan dördü, üzeri muşambalarla tamamen örtülü bir sedyeyi taşıyarak yanlarından geçti.

Biri, “Kim ola?” diye fısıldadı.

Buna daha alçak bir fısıltı ile, “Si Spraggs, boş dönen vagonun kurbanı oldu zavallı, hiç şansı yoktu,” diye yanıt geldi.

Haber bir telefon iletisi kadar hızla ağızdan ağza yayıldı. Kulübün kapısına çıkıp bakan kadınların gözleri, Len onlara adamın kim olduğunu söyleyinceye kadar korku ve endişe doluydu, ama sonra hemen rahatlayıp sakinleşmişlerdi.

Bir ev dolusu eli iş tutan çocuk yetiştirmiş iri yapılı bir kadın, acıklı bir biçimde, “Vah, vah! Bildim bileli o evde üzüntü ve sıkıntı vardı,” diye mırıldandı. Acılı ailenin tarihini özetlerken öbür kadınlar dikkatle onu dinliyor, aynı zamanda da, ölenin kendilerinden olmamasına içten içe seviniyorlardı...

Öykü bittiğinde, “Kadının bir çocuğu daha olacak değil mi? Geçen gün dükkânda ona rastladığımda gebe gibi görünüyordu, ama pek dikkat etmedim,” dedi biri.

Eve girip tartışmaya orada devam ettiler. Toplantı sona ermeden önce bir çelenk yaptırmayı planladılar ve dul kalan kadının evinden sorumlu olacak, hem de cenazeye kadar kadına eşlik edecek ikişer kişilik gruplar belirlediler.

Len, haberi duyunca yüzü solan Mary’yi kulüp odasına kadar takip etmek istedi, ama sağduyusu onu engelledi. Sokağa çıkınca arkadaşlarının ortaklıkta olmadığını gördü. Ama bu durum onu endişelendirmedi, çünkü bu trajedi aklındaki her şeyi alıp götürmüştü ve düş gücü delice çalışırken nereye yürüdüğüne pek dikkat etmedi.

Nerede olduğunu artan kalp çarpıntıları yüzünden durunca fark etti. Çevresine bakınınca aşağılarda Cwmardy’nin siyah bir bere gibi başında durduğu dar vadi şeridini gördü. Berrak güzel bir akşamdı ve yokuş yukarı yoluna devam ederken dağın üzerinden gördüğü gökyüzü açıktı. Ama ölenin düşüncesi onun peşini bırakmıyordu ve vadinin öte yakasını görünceye kadar dağa doğru attığı her adımda bu düşünce beynine daha derinden işlemeye devam etti. Sonunda oturdu ve bir süre sonra düşünceleri dağılırken gözleri önündeki manzarayı değerlendirmeye başladı. Aşağıdaki köyün kasvetini ve barındırdığı binlerce mutsuz hayatı, tarla kuşlarının cıvıldadığı tertemiz ve parlak gökyüzüyle karşılaştırdı. Len yükselen melodiyi dinlerken, tarlakuşları acaba mutlu oldukları için mi ötüyorlar, diye düşündü. Tanıdığı insanlar hep hüzünlerine uyumlu ilahiler söylerlerdi. Bakışlarını çıkıntılı kayalık vadi boyunca aşağılara doğru kaydırdı ve vadinin sonuna doğru kapatılmış ocakların tütmeyen bacalarını gördü. Bu manzara onu, Cwmardy ocaklarının aynı sessiz ve ölü hale ne kadar zamanda geleceğini düşünmeye yöneltti. Gördüğü ve işittiği her şey, yakında gerçekleşecek terk edilmişlik ve ümitsizliğin kötü bir işareti gibi görünüyordu. Bu düşünce ona Mary’yi, en azından onun kadar kendinin de sorumlu olduğu tartışmadan dolayı bağışlamaya yöneltti. Göğüs geçirip, uzaklarda parlak bir kurdele gibi görünen Bristol Körfezi’ne doğru döndü.

Geçen yıllarla birlikte çocukluğundaki denizci olma hevesi kaybolmuştu, ama her ne zaman bir deniz parçası görse içini hâlâ acayip bir biçimde şefkat ve özlem kaplardı. Bu her zaman ona, savaşın başlarında annesinin bir kilise gezisiyle götürdüğü Black Pool’da Mary ile ilk seviştiği günü anımsatırdı. Böyle düşüncelere dalmışken gecenin soğuk örtüsüyle sarılıp sarmalanıncaya kadar zamanın farkına varmamıştı. Bir süre sonra titremeye başlayınca ayağa kalktı, yavaşça dağdan aşağı inerek evin yolunu tuttu.

3

LOKAVT

Dağın yamacının ortalarındaki bir düzlükte bulunan konak, alacakaranlıkta beyaz bir gölge gibi duruyordu. Maden şirketine ait konağın ışıkları pencere camlarında kırılarak çevredeki ağaçların dallarına vuruyordu. Konak, sahiplerinin hükmettiği vadiye ve maden ocaklarına, tıpkı onlar gibi tepeden bakıyordu. Madeni işleten şirketin başkanı Lort Cwmardy, sandalyesinden kalktı ve salondaki diğer üç adama baktı. Her biri ayrı ayrı durumlarda, ama hepsi de içine gömüldükleri minderli koltukların sıcak davetkârlığını kabul etmişlerdi. Cwmardy, gümüş rengi saçları, temiz tıraşlı köşeli yüzü ve geniş omuzlarının heybetli duruşuyla kendine güvenin ve gücün simgesi gibiydi. Masanın üzerindeki sürahiden kendisi için bir bardak likör doldurup zevkle yudumladı. Sonra vücuduna uygun düşen kalın sesiyle konuşmaya başladı. Karşısındakilere; bankaların sıkıştırdığını, bu nedenle şirketi tasfiye ederek köklü bir düzenleme yapmaktan başka bir çare olmadığını söylüyordu. Çalışma koşulları ve vagon başına ödenen ücretlerde köklü bir değişikliğe gidilmesi gerektiğini açıklarken sesi bir parça titriyordu. Ne de olsa Cwmardy’de doğup büyümüştü. Cwmardy’ye ve insanlarına duygusal bağlarla bağlı olduğunu belirtip sözlerini tamamlayarak raporunu sona erdirirken kendini toparlamıştı.

Bankalar temsilcisi Bay Higgins gerilerek koltuğa daha rahat bir biçimde yayıldı ve söze başlamadan önce kırlaşmış bıyıklarını gün değmemiş, beyazlığı dikkati çeken eliyle sıvazladı. “Sanırım Lort Cwmardy durumu tam anlamıyla açıklamış oluyor. Ben madencilik tekniğinden anladığımı söyleyemem. O sizin işiniz beyler. Ama yatırımımıza faiz garantisini sağlamak için bir şeyler yapma zamanının gelmiş olduğuna kesin olarak inanıyorum,” dedi.

Sözlerini bitirdiğinde uzun bir sessizlik oldu. Bu sessizliği bozan ocakların genel müdürü Bay Hicks:

“Ben adamların daha düşük ücreti kabul edeceklerini sanmıyorum,” diyerek çekingen bir yorumda bulundu.

Bay Higgins, koltuğunda doğruldu ve soğuk bir sesle, “Bu onların sorumluluğu. Biz elimizden geleni yaptık,” dedi ve susuverdi.

Tedirgin bir sessizlik kapladı ortalığı; masanın üzerindeki kimisi kan kırmızı, kimisi altın gibi parlayan sarı şişeler şöminenin alevleriyle parıldıyordu. Bay Higgins yeni bir konu açarak sessizliği bozdu:

İlgileniyor görünerek, “Başkanlık yaptığınız bu iş nedir Lort Cwmardy,” diye sordu.

Maden sahibinin gözleri ışıldadı:

“Halkımızın dediği gibi gymanfa ganu,¹ yani bir çeşit müzik festivali,” diye yanıt verdi. “Şarkı söyleyişleri genellikle çok iyi ve ben zevkle gidiyorum.”

Bu konu özel ilgi alanı olduğu için bir kere söze başladı mı kolay kolay susmazdı. Bu akşam da konuşmasını fıkralarla zenginleştirerek dinleyenlerini uzun bir süre eğlendirdi. Konukları ayrıldıktan sonra Lort Cwmardy pencereye doğru yürüdü ve vadinin göz kırpan ışıklarını dakikalarca seyretti. Yüzünü tekrar odaya döndüğünde, göğüs geçirerek derin bir soluk aldı.

***

Ertesi sabah kütük gibi uyuyan Len’i uyandırmak için Mary sertçe sarsmak zorunda kalmıştı. Ama yüzünü yıkadıktan sonra merdivenden aşağı inerken uyku mahmurluğunu üzerinden atmış görünüyordu. Len madenci giysilerini giyerken, Mary kahvaltıyı hazırladı. Sabahlığının üzerine Shane’in şalını dolamıştı. Kahvaltılarını yaparken Mary’nin babasının yattığı odadan sesler duydular. Bir süre sonra Ezra mutfağa girdi. Gür saçları ağarmıştı. Bir zamanlar düzgün olan bıyıkları, uçları sürekli kemiriliyormuş gibi şeklini kaybetmişti. Mary’ninki gibi siyah olan gözleri, iyice içeri çökmüştü. Kaşları o kadar kalındı ki gözleri yarı kapalı gibi görünüyordu. Ama kısa, geniş gövdesi onun belli başlı iki özelliğini yansıtıyordu. Bunlardan biri kendine özgü bir uyanıklıktı; öteki ise başka insanların ne düşündüğüne bakmaksızın haklı olduğuna inandığı şeyleri yapmakta gösterdiği inattı.

Babası ocağın yanındaki koltukta yerini alırken, Mary hemen ona da bir fincan çay koydu. Bu onun daralan soluğunu rahatlattı. Yaşlı madenci, “Dün ocakta önemli bir şey duydun mu Len?” diye sordu, ama Len’in yanıt vermesini beklemeden birden arka odaya doğru seğirtti, bir süre orada ıstırapla öksürdükten sonra mutfağa geri döndü.

“Hah, şimdi daha iyiyim,” diyerek, kesik kesik solurken bıyıklarını yaladı. “Şu fincanı uzat bana Mary.” Bir yudum çay içti ve “Neden söz ediyordum? Ha, hatırladım. Bir şeyler olacağa benziyor. Lort Cwmardy buraya geldi. Bu üçüncü kez oluyor. Boşuna yapmaz bunu. Aklında ne olduğunu keşke bir bilebilsem,” diye devam etti.

Sesi çatallanmıştı, Koca Jim’in astıma iyi gelir diye yemin ettiği şifalı ot karışımını piposuna doldurdu.

Len, fincan tabağına döktüğü çayı yudumlarken şöyle bir Mary’ye, sonra Ezra’ya bakıp, “Evet, Will Smallbeer dün ondan söz ediyordu. Bugünlerde boş kömür vagonları epey aralıklarla geliyor,” dedi. “Çok geçmeden çalışma saatlerinin azalacağını bekleyebiliriz.”

Ezra başını hızla kaldırarak, “Will Smallbeer mi? O ne biliyor ki? Onun dedikleri önemsenmeye değmez...” dedi. Bir an durduktan sonra, “Ama gene de adamların dediklerine kulak ver Len. Onların tahminleri pek şaşmaz,” diye ekledi.

Len o sırada kalkmış paltosunu giyiyordu. Ezra’nın ne demek istediğini merak ediyordu, ama üstünde duracak zamanı yoktu, işe geç kalıyordu. Mary’yi öptü, hoşça kalın diyerek ikisini baş başa bırakıp evden çıktı.

Len babasının evine ulaştığında Koca Jim hazırlanmış, oğlunu bekliyordu. Shane her zaman yaptığı gibi, bir fincan sıcak kakao içmesi için ısrar etti. Erkekler evden ayrılırken de, “Dikkatli olun,” diye onları uyardı.

Jim gülümseyerek elini salladı ve ocağa doğru ilerleyen sessiz kalabalığa katıldılar. Yarı yola varmadan bir fısıltı ortalığa yayıldı. “Bugün çalışma yok. Arabaları durdurdular.” Adamlar durakladılar ve yanıt arayan gözlerle birbirlerine baktılar; sanki birisi ayaklarını kaldırım taşlarına bağlayan bir manivelayı çekmiş gibi.

Olayın etkisi Koca Jim’den gelen bir bağırışla kesintiye uğradı:

“Ulu Tanrım, kirli giysilerimizi giymeden önce bunu söyleyemezler miydi? Şimdi hepimiz boş yere yeniden yıkanacağız. Kahrolasıcalar!” Nefretle yolun ortasına tükürdü.

Bir grup madenci tepeden aşağı tökezleye takıla koşarken bir yandan da bağırıyordu:

“Boşuna gitmeyin çocuklar, yan yollar kömürle dolu, boşaltacak araba da yok. Lambacılar da lamba vermemeleri için emir almış.”

Koca Jim’in yakın arkadaşı yerel vaizlerden Dai Cannon, gevşek alt dudağı bıyığının altında ıslak ıslak sarkarken kemerinden taşan göbeğini kızgınlıkla içeri çekti.

“Neden işbaşı yapılmayacağını düdük çalarak bize bildirmediler,” diye sordu ortaya.

Adamların hepsi yola mataralarını boşaltmaya başladı. Gençlerden bazıları, söyledikleri şarkının temposuna uyarak, dönüş yolunda yürümeye başlamışlardı bile:

“Mary Ann’in bir yerleri şişmiş

Suçlu kim dersen hizmetkâr David”

Geçtikleri yollardaki evlerin yatak odalarının pencereleri telaşla açılıyor, dağınık saçlı birtakım kafalar sağa sola bakınarak ne olduğunu anlamaya çalışıyordu. Erkekler kadınları yatıştırır biçimde seslendiler:

“Merak etmeyin kızlar. Sadece kömür vagonları çalışmıyor. Gidin yatın, kocalarınız çok geçmeden koynunuzda olacak, ha ha ha!”

Bu alaylı sözlerin yol açtığı kahkahalar, rüzgârın çimenleri dalgalandırdığı gibi yürüyüş halindeki insanları hareketlendirdi.

Ama işçiler üst üste üç gün aynı biçimde evlerine dönmek zorunda kaldılar. Artık üçüncü geçişlerinde kadınlara moral verici şakalar yapmadılar; her sabah tepeye doğru boşu boşuna yaptıkları bu zahmetli yürüyüş canlarını fena halde sıkmaya başlamıştı.

“Lanet olası angaryacılar, boş yere bizleri yataklarımızdan dışarı çıkarttılar,” diye haykırdı birisi. “Tanrım, bizim olduğumuz deliklerde onlar olmalıydı. Kısa zamanda ya akılları başlarına gelirdi ya da kısa akıllı kafaları havaya uçurulurdu.”

Bu sözler hemen herkesin hoşuna gitti.

Shane daha Koca Jim ve Len kapıyı açmadan onların geldiğini anlıyordu. Madenciler geldiklerini belli edecek kadar patırtı çıkarıyorlardı. Erkekler içeri girinceye ve Jim paltosunu çıkarıncaya kadar bekleyip, “Gene ne var? Şirkettekiler bizim nasıl yaşayacağımızı hiç düşünmüyorlar mı?” diye sordu.

Geceliğinin omuzlarından dökülen dağınık saçları yüzündeki çizgileri derinleştiriyordu. “Bir haftada üç kez. Vay, vay, vay; bu zavallı bir kadının dayanma gücünü aşar.”

Erkekler onun sızlanmasına yanıt vermedi, ama çıkması olası tartışmayı engellemek için Len orada kaldı.

Sessizlik Shane’in sinirini bozmuştu. “Bir şeyler söyleyemez misin lanet olası?” diye çıkıştı. “Yoksa dilin mi tutuldu? Zaman zaman çalışıp harçlık paranı çıkarsan hiç üzülmüyorsun. Kazandığın azıcık parayla idare etmek hep benim kafa patlatmak zorunda kaldığım bir şey.”

Onun bu suçlamalarına daha fazla dayanamayan Jim, bağırarak karşılık vermeye başladı; “Canın cehenneme! Keyfimizden mi geri geldiğimizi sanıyorsun be kadın? Sence biz neyiz, dama çıkmış erkek kediler miyiz ki bize böyle bağırıyorsun. Lanet olsun eğer böyle düşünüyorsan yanılıyorsun yavrum. Anlasana be kadın!”

Shane’in gözlerinde yanan ateşi bir anda fark ederek sesinin tonunu değiştirdi ve “İş yok diye bizi suçlama hanım. Elimizden bir şey gelmiyor,” diyerek yatıştırmaya çalıştı. Ama Shane onun numaralarını bildiği için kanmadı.

“Tabii ki hayır! Elbette kimse suçlu değil, karnımızı doyuran kişilerle ben yüz yüze geleceğim. Zavallı Evans Cardi’ye Allah bilir ne diyeceğim. Bunu yapamam.”

Gözlerini geceliğinin ucuyla silerken kuru sıska bacakları göründü. Shane’in gözyaşları her zaman kocasını etkilemişti. Jim istemeyerek de olsa, “Pekâlâ, onu bana bırak. Aşağı gidip morukla görüşeceğim,” diyerek yatıştırmaya çalıştı onu.

Shane geceliğini gözlerinden çekti ve ona ateş püskürerek, “Utan, utan; biricik oğlunun önünde ettiğin laflara bak. Hah, sen mi yapacaksın?!” dedi. Jim’in soylu bir öneri olarak düşündüğü bu fikri geri çevirirken sesinde onu hor gören bir ton vardı. “Biriyle görüşmek için senin beynin yetmez. Hayır James. En iyisi meyhaneye git, orada her gece bol bol görüşeceğin moruklar var. Kendinden utan...”

Jim kızgınlıkla karşı çıkmaya çalıştı, ama karısı ona fırsat vermedi. “Hem pantolon, hem de eteklik giyebileceğini zannetme. Birisi sana yeter. Lütfen, sen kendi işine bak, benimkini de bana bırak,” diyerek büküldüğü yerden büyük bir gururla doğruldu ve meydan okurcasına gözleri parladı.

Jim şaşkınlıkla kadını dinlerken bıyıklarının uçları açılan ağzına girdi. Uygun bir yanıt bulmaya çalışırken Len araya girip, “Üzülme anneciğim. Babamın kabahati yok. Şimdi eve gitmeliyim. Hoşça kalın,” diye veda edince konu kapandı.

İşsiz geçen günlerde lokavt söylentisi yangın gibi yayılmış, insanlar başka şeyden söz etmez olmuşlardı. Her ne kadar fazla bir şey bilmeseler de, herkes içeriden haber aldığını ileri sürüyordu. Dördüncü gün ocaklarda işbaşı yapıldı. Taşıyıcının önünde Len ve babası yirmi kadar adamla çocuğun arasındaydılar. İşin durdurulduğu süre içinde demir teknelerin üzerine düşmüş olan taş ve pisliği temizlerken bir yandan da çene çalıyorlardı.

Taşıyıcının üzerine düşmüş koca bir kayayı birlikte kaldırırlarken, Will Smallbeer Len’e, “Bu işin içinde bir iş var, sözlerime dikkat et. Kırk yıldır bu ocakta çalışıyorum, şimdiye kadar hiçbir zaman kömür vagonları nedensiz durdurulmamıştı,” dedi.

Len yaşlı adam kadar şaşkındı, ama cahilliğini açığa vurmak istemedi. “Belki de şirket iflas etmiştir, çünkü ocağın masrafını çıkaramıyorlar,” diye pek sağlam olmayan bir varsayımda bulundu.

Will Smallbeer sinirle tuttuğu kayanın ucunu bırakınca kaya gürültüyle taşıyıcının üzerine düştü. Ağır ağır belini doğrulturken verilecek daha iyi bir yanıt arıyordu. Sonunda, “Of! Canı cehenneme! Hiç kimse beni buna inandıramaz. Niye mi? Bak işte, biz burada vagon bulabildiğimiz zaman tonu bir şiline kömür dolduruyoruz, şirket yukarıda bu lanet kömürü tonu yirmi şilinden satıyor,” dedi.

Len, başlamış olan bu tartışmada yenilgiyi kabul etmeyerek, “Olabilir, ama şirket bizim ücretlerden başka daha bir sürü ödeme yapmak zorunda arkadaş,” diye yanıtladı.

Will lambasını Len’in yüzüne tutup gözlerinin içine baktı. Lambayı aşağı indirirken, “Zavallı çocuk,” diye mırıldandı. “Zavallıcık! Sen delirmiş olmalısın. Yazık!” Kederli bir edayla iç geçirdi.

Taşıyıcı harekete geçtiğinde çıkardığı gürültü nedeniyle konuşmak olanaksızlaştı.

Vardiya bittikten sonra Len eve gelip mutfağa girdiği zaman kolları ve ayaklarını taşıyamaz haldeydi. Yine de akşam yemeğini hazırlamakta olan Mary’nin iyi görünmediğini fark etti.

“Neyin var? Göğsünde bir sorun mu var?” diye kaygıyla sordu.

Mary çok yorgun bir halde başını salladı. “Merak etme Len. Bir şeyim yok. Yalnızca biraz üşütmüşüm,” dedi.

Len sorusunun geçiştirildiğini anlamasına karşın onun ne kadar inatçı olduğunu bildiğinden konunun peşini bıraktı.

Sabah işe giderken Ezra’yı koltuğunda nasıl bıraktıysa akşam hâlâ aynı biçimde oturur buldu. Beyaz saçları, ateşin ışıltısıyla parıldıyordu. Kahvaltı bitinceye kadar tek bir söz söylemedi ve Len yıkanıp giyinirken yalnızca soluk kesecek kadar acayip bir koku çıkaran piposunu tüttürdü. En sonunda madencilerin önderi, gözlerini ateşten kaldırarak, “Sonunda şirketin o küçük oyununu keşfettim. Bizimkilerin de hakkında konuştuğu şey beklenenden pek uzak değil,” dedi.

Len oturup derin bir ilgiyle kayınpederine bakarken, o daha yavaş ve ciddi bir tonla devam etti; “Bu sabah Bay Hicks, şirkete ödün vermezsek ocakların kapanacağını söylemek için beni çağırttı.”

Len’in gözleri fal taşı gibi açıldı. Lokavt üzerine bunca konuşulmasına rağmen, Ezra’nın söylediği bu akla yatkın olasılığı hiç düşünmemişti. Ne var ki yaşlı adam ona tahminde bulunacak veya yorum yapacak zaman bırakmadı. Tekrar ateşe doğru eğilerek düşünceli bir biçimde konuşmasını sürdürdü, “Kurnazlar, kurnazlar! Kış bastırırken adamları işten çıkarmak, ha! Savaş bittiğinden beri altı yıl barış oldu, bu süre öyle iyi geçmişti ki çok uzun sürmeyeceği belliydi.” diye söylendi.

Sonunda başını kaldırıp, “Len, komite üyelerine uğrayıp bu gece özel bir toplantı yapılacağını söyler misin?” derken yüzü yorgun, gözleri üzgündü.

Len ona bir şey demedi, ama soran bakışlarını başını öte yana çeviren Mary’ye yöneltti. Mary, Len’in şapkasının askıda olduğunu fark ettiğinde o kapıyı kapayıp çıkmıştı bile. Şapkayı askıdan alıp Len’e seslenmek için koştu. Len onun bağırdığını duyduğunda yolu yarılamıştı, ne olduğunu anlamak için arkasına baktı.

“Şapkanı unutmuşsun Len!”

Elini gayri ihtiyari başına götürünce açık olduğunu fark etti. “Boş ver,” diye bağırdı. “Hemen döneceğim, birazcık temiz havanın zararı olmaz.”

Len, tüm komite üyelerini haberdar ettikten sonra, toplantı başlamadan saçlarını kestirmek için Berber Ben’in tıraş salonuna yöneldi. Dükkân boştu, ama içerideki odadan gelen ıslık sesi ve hareket ettirilen sandalyelerin gürültüsü, kapının arasından içeri bir göz atmasına neden oldu. Ben, topallaya topallaya komite toplantısı için oturma yerlerini hazırlıyordu. Sandalyeler, sıralar, bir masa, borusu tavanın ortasından geçen eski model bir soba vardı içerde.

Len, “İşler nasıl Ben? Çok işin olduğunu görüyorum,” dediğinde Ben ıslığına ara verdi.

Şömine rafında duran saati göstererek ıslığı kadar keskin bir yanıt verdi:

“Eh veresiyeler saat gibi.”

Len, “Merak etme, çok geçmeden işler daha iyiye gidecek,” diyerek onu yatıştırmaya çalıştı.

Ufak tefek topal berber, sandalyelerin arasında sıçrarken ha bire homurdanıyordu:

“Daha iyi mi? Daha iyi mi? Ha, ha. Beni kandıramazsın. Bu yüzden komite özel olarak bu gece toplanıyor, değil mi? Burada en son geçen grev sırasında toplanmışlardı. İnan bana yakında daha büyük bir bela gelecek. Evet, benim yaşlı burnum bu kokuyu her zaman iyi alır.”

Komite üyelerini içeri almak için dükkânın kapısını açtı; gelenler birbirlerini selamlayarak otururken, berber sessiz kaldı. Len saç tıraşını unutarak Dai Cannon’un başlattığı konuşmaya katıldı. En son gelen Ezra oldu. Madencilerin önderi vakit kaybetmeden sandalyesine oturdu ve raporunu okumaya başladı. Ocaklardaki yüksek maliyet ve öbür ülkelerle olan rekabetten dolayı şirketin taahhütlerini neden yerine getiremediğini komite üyelerine anlattı. Rapor fazla uzun değildi. Konuşmasını, “İşte durum bana bu şekilde anlatıldı işçi arkadaşlar. Şirketin şimdiki koşullarda ocakları çalıştıramayacağı anlaşılıyor. Ya üretimin maliyeti düşecek, ki bu daha çok kömürün daha az ücret karşılığı çıkarılması anlamına geliyor veya ocaklar kapanacak. Karar size kalıyor,” diyerek bitirdi.

Komite üyeleri daha önceki deneyimlerine dayanarak, Ezra’nın ne zaman böyle söylese, çoktan beri kendisine ters gelen kişisel bir karara vardığını bilirlerdi.

Len adamın halini anladı ve niyeti konusunda niçin evdeyken bir imada bulunmadığını merak etti. Ateşin aydınlığında Ezra’nın yüz hatlarının derinleştiğini ve gözlerinde umutsuzluk oluştuğunu hissetti. Ama Dai Cannon, ağır ağır ayağa kalktığı sırada sandalyesinin çıkardığı ses dikkatini yeniden odaya yöneltti. Dai homurdanırken alt dudağı daha da sarkmıştı. Ağzından tükürük saçarak; “Hah. O masalı daha önce de dinlemiştim. İflas ha? Bizden bir şey istediklerinde her zaman bu masalı anlatırlar,” dedi.

Ezra bir el işaretiyle onu susturarak sözlerinin içeriğini daha kesin bir ifadeyle özetledi:

“Ya o Dai, ya da ocak temelli kapanacak; yani ne iş kalacak, ne de ücret...”

Bundan sonra kısa kısa başlayan tartışmalar, sesi odada gürleyen Harry Morgan’ın kızgınlığıyla ısındı ve sertleşti.

Ezra’ya sert sert bakarken, “İşte önderliğin yeni çizgisi,” diye yorumda bulundu kızgın bir ses tonuyla. “Şirket daha az paraya daha çok iş veya işsizlik dediği için, bizden beklenen, adamlara, yarımın hiç yoktan daha iyi olduğunu söylememiz. Pöh! Bu şekilde şirket her istediği şeyi elde edebilir ve bizim federasyon bunu onlara veren bir acenteye dönüşür. Eğer Ezra’nın vereceği akıl buysa, açıkça şirkete katılsa daha iyi olur. Bu, bizim aramızda onların hizmetkârı olarak bulunmasından daha temiz.” Onun sesi tutkulu bir biçimde yükseldikçe Ezra’nın yüzü beyazlaşıyordu. “Hayır, biz bunu asla kabul edemeyiz. Eğer kabul edersek federasyonumuzu yıkmış oluruz, dosdoğru patronun kucağına düşeriz. Greve karşı savaştığımız gibi, lokavta karşı da savaşmalıyız. Eğer şirket ocakları açık tutmazsa onları yolumuzdan atalım ve kendimiz işe devam edelim.”

Bu meydan okuma büyük bir alkışla karşılandı ve adamların kızgınlığıyla ateşlenen ortam Ezra’nın çenesinin göğsüne biraz daha gömülmesine neden oldu. Ama ayağa kalktığında gene eski hükmedilmezliğindeydi ve Harry’nin suçlamalarına yanıt verirken sesi her ne kadar biraz derinden gelse de en az onunki kadar keskindi:

“Harry daha meme emerken ben bu şirketle mücadele ediyordum. Evet! Bu uğurda bir eş ve bir ev kaybettim ki bu da Harry’nin hiç yapmadığı veya yapma olasılığı bulunmayan bir şey. Gururu tavus kuşununki, beyniyse serçeninki kadar olan bir adam için bu odada bir dakikalığına çalım atma cesaretini göstermek kolay tabii. Hele kendinden daha iyi olan insanlara iftira atmak için iskemle tepesine çıkmak daha da kolay. Hadi bir de kendi insanlarımızı incitmeden şirkete karşı ne yapacağımızı söylesin bakalım bize...”

Harry, “Mücadele et veya açlıktan öl,” diye bağırdı.

Ezra onun yüzüne karşı gülerek, “Yani, mücadele et ve açlıktan öl, demek istiyorsun,” dedi. Artık tartışmaya ötekiler de karışmış, ortalık çarpışan ve meydan okuyan bir ses kargaşasına dönmüştü.

***

Yolun karşı yanında Bay Evans Cardi yavaş yavaş dükkânının kepenklerini kapatıyordu. Büyük grev süresince vitrinlerin önüne kapadıkları oluklu saclar oldukça ağırdı. Yardıma gelen karısının sayesinde kısa bir sürede kepenkler kapandı ve içeriye ışık geçirmez oldu. Mutfağa girerken John’un omuzları çökmüştü; öne doğru çıkık alnı, gözlerini olduğundan daha karamsar ve içe gömük gösteriyordu. Yaşlı çift, kadının hazırladığı yemeklerini sessizlik içinde yediler. Kadın masayı temizledikten sonra kocasının karşısına oturup örgüsüne başladı. Bu her nedense adamın sinirine dokundu ve “Bırak şu örgüyü Maggie, asabımı bozuyor!” diye hırçın bir biçimde söylendi.

Kadın sabırla boyun eğerek yünü kucağına bıraktıktan sonra, “Sana neler oluyor John? Her gün biraz daha can sıkıcı oluyorsun,” dedi.

Adam gözlerinde garip bakışlarla doğruldu, “Bankada ne kadar paramız kaldığını biliyor musun?” diye sorarken sesi endişe ve yorgunluktan boğuk çıkıyordu.

“Fazla bir şey kaldığını sanmıyorum John.”

“Haklısın. Bu haftaki faturalarımızı karşılamaya yetecek kadar paramız yok.” Ayağa kalkarken eliyle seyrek saçlarını telaşlı telaşlı kabarttı. “Ama elimizden ne gelir?” diye inledi.

“Koca Jim’in karısı ve daha birçokları bu hafta borçlarına karşılık hiçbir şey ödemediler.”

“Onlara fazladan kredi mi açtın John?”

“Tabii açtım. Bak Maggie’ciğim, eğer şimdi onlara kredi açmazsak, ocaklar tamamen açıldığında bizden alışveriş yapmazlar; bu da müşterilerimizi ve bize olan borçlarını kaybetmek anlamına gelir,” diye mazeret gösterircesine açıkladı.

“Ama nasıl idare edeceğiz John? Ron’un kolej taksidinin zamanı geldi.” Parmaklarını birbirine kenetleyip ellerini çaresizce kucağındaki yünlerin üzerini bıraktı. “Hay Allah. Ne yapsak?” diye acınacak bir şekilde inledi ve, “Artık bizi yalnızca yoksullar yurdu bekliyor. Zavallı oğlumuz, onu bunca yıl okuttuktan sonra, kiliseden yardım parası istemek zorunda kalacak,” dedi.

Gözleri ocaktaki ateşle aynı hizaya gelinceye kadar başı öne düştüğünde ateşin oynaşan titreşimlerinde yıkılan hayallerini gördü. John onun bu halini görünce, “Sakin ol be kızım. İşler o kadar da kötü değil. Ron öğrenimini bitirince öğretmen veya başka bir şey olarak iş bulacaktır. Merak etme; her şey düzelecek,” diyerek teselli etmeye çalıştı.

Hırpalanmış kadın kalktı, ellerini kocasının omuzlarına koyarak gözlerinin içine baktı; yünler ayaklarının dibine yayılmıştı.

“Gerçekten herkesin başına bela saran bu vadide işlerin daha iyi olacağına inanıyor musun?” derken sesinde içini kaplayan inanmazlığın yankısı vardı.

John onu neşelendirmek için inandırıcı olmaya çalışarak, “Tabii ki öyle olacak. Bir kere bu bunalımı atlattık mı ve şirket de yabancı rekabet tehdidinin üstesinden geldi mi, ocaktaki hisselerimizden kâr almaya bile başlayacağız,” diye yanıt verdi.

Zavallı kadının bakışları biraz yumuşadı ama, “Umarım haklısındır John. Evet, umarım haklısındır,” derken sesi hâlâ hüzünlüydü.

***

Gecenin koyu karanlığı Cwmardy üzerine çöktüğünde, Berber Ben’in dükkânında neler olup bittiğini gözetlemekte olan üniformalı iki adam çeşmenin yanından ayrıldı. Önünden geçtikleri her kapıya lambalarını tutarak anacaddeden yukarı doğru düzenli adımlarla yürümeye başladılar. Kiliseyle aynı avluyu paylaşan karakola doğru yaklaştıklarında ağır ayak sesleri kiliseden gelen müzik sesinin içinde kayboldu. Vitraylı pencerelerden sızan renk renk ışıkların hareleri, ilahinin ritmiyle dans eder gibi titreşiyordu.

Polislerden biri, “Bu Lort Cwmardy’nin yönettiği Gymanfa Ganu. İçeri girip biraz dinleyelim mi?” diye tereddütle sordu.

Öteki bunu kabul edince, parmak uçlarına basarak madenci aileleriyle tıka basa dolu kiliseye girdiler. Erkekler sıraların bir yanında oturuyorlardı, kadınlar ise erkekleri şenlendirecek pazar elbiseleriyle öteki yanda.

Minberden müziği yöneten Lort Cwmardy’nin yüzü ışık saçıyordu. Müziğin coşkuyla yükseldiği yerlerde batonunu kaldırıp indirirken, güzelim sesler onun ucuna bağlanmış gibiydiler. Arada bir ağır bas sesleri bastıran sopranolar bir dalganın üzerindeki martı sürüsünü andırıyorlardı.

İlahinin son nakaratına gelindiğinde, korodakileri yöneten Lort Cwmardy’nin batonu daha hızlı hareket etmeye başladı, yüzü umuttan bir maskeye dönüşmüştü. Ezginin başlangıçtaki yasa bürülü umutsuzluğu, iki polis memurunu da hayran bırakarak sürükleyici son kısmın vokal birliğinin temposu içinde kaybolmuştu.

Lort Cwmardy alnındaki terleri silip beyaz gömleğinin manşetlerini dirseklerine kadar daha sıkıca kıvırırken yorgun görünen Bay Higgins’e yönelttiği bakışları, “Buna ne diyorsun? Dünyada bunun gibi bir şey olamaz!” der gibiydi. Müziğe çok düşkün olan maden sahibi çalıştırdığı insanların dünyanın en iyi koro şarkıcıları olduğunu düşünüyordu.

Koro ilahilerine devam ederken komite toplantısı bitmiş, adamlar ağır ağır yağmurun çiselediği sokağa çıkmıştı. Her bir damla daha vadinin toprağına düşemeden ince bir kömür tozuyla yüklenerek bir çamur parçası haline geliyor ve yağmur, ışıklı pencereleri örten koyu bir sis etkisi bırakarak her değdiği kişiye kasvet yüklüyordu.

Len ile Ezra, kara damlalar boyunlarından içeri sızmasın diye paltolarının yakalarını sıkıca iliklemiş, yavaşça eve doğru yürüyorlardı. Daha yirmi adım gitmeden Len’in saçlarından damlalar süzülmeye başladı. Yokuş yukarı çıkışta Ezra hırıltıyla soluyor, zorlukla aldığı her nefeste göğsü fokurduyordu. Madencilerin astım dedikleri şey, bir zamanların güçlü adamına şimdi ağır bedelini ödetiyordu.

Hiç konuşmadan eve vardıklarında Mary babasından ıslanmış paltosunu, şapkasını özenle aldı. Len’i de şapkasız dışarı çıktığı için azarlıyordu ki homurdanmayla karşılık alınca daha fazla üstüne gitmeyerek, tekrar babasına dönüp asıl merak ettiği konuya yöneldi:

“Söylesene baba, gece komitede ne oldu?” diye sordu sabırsızca.

Daralmış soluğuyla gözleri dışarı uğramış bir durumdaki Ezra’nın yerine yanıt veren Len oldu:

“Şirketin ileri sürdüğü koşulları kabul edemeyeceğimize karar verdik. Lehte olan tek insan babandı, ama ben onu kınamıyorum. Herkes kendi kararını kendisi versin.” Heyecanlanmıştı. “Vallahi Mary, Harry Morgan’ın söylediklerini bir duysaydın,” dedi.

Düşüncelerini toparlarken Mary ona baktı. Ezra hakkında söyledikleri bir an için onu sersemletmişti, ama sonunda, “Demek bir sefalet dönemiyle daha karşılaşacağız,” diye mırıldandı. Bir an sonraysa, “Ama, ulu Tanrım! Len, onca yıl geçse de büyük grevin ruhu hâlâ içimizde, bunu bilmek hoş bir şey,” derken gözleri parlıyordu.

Ezra’nın soluk alışları düzelmişti; başını onaylamaz biçimde sallayarak, “Öyle konuşması kolaydır kızım. Sanırım senin gibi gençler için bu doğaldır. Evet, bir zamanlar ben de öyleydim, ama şirkete karşı bir ömür boyu yaptığım mücadele, kafamızı taştan bir duvara çarpmanın yararı olmadığını öğretti bana,” dedi.

Len omuzlarını silkerek, “Sizinle aynı fikirde değilim Ezra. Komitenin haklı olduğuna inanıyorum ve Harry Morgan’ın, bunun bir kandırmaca olduğunu, şirketin borçlarından kurtulmak için ücretlerimizi ve koşullarımızı kısıtlamak amacını güttüğünü söylemesi tam isabet oldu,” dedi.

Ezra her zamanki kül yutmazlığıyla Len’in konuşmayı sürdürmesine izin verdi. Ne düşündüğünü öğrenmenin en güvenilir yolu buydu çünkü. Len, tartışmanın can alıcı noktasına gelirken gözleri parıldıyordu:

“Zor olduğunu biliyorum, ama tüm yaşantımız zor değil mi? Ocağı kapatırlarsa ne olacağını biliyorum, yine de istediklerini kabul ettirmek için ocağı bize karşı koz olarak kullanmalarına izin veremeyiz. Oh, hayır. Unutma Ezra, bugün bulunduğumuz yerde olabilelim diye yüzlerce insanımız yaralandı ve kimileri de öldü.”

“Evet doğru Len.” dedi Mary. “Ama ocakta olmayan bir şeyi oradan alamayız, değil mi?”

Babasının geniş deneyimlerinin, Len’in coşkusundan daha güvenli bir yol gösterici olacağını düşünen Mary, her zamanki gibi babasının tarafını tutuyordu. Kızgınlığı Len’i şaşırtmıştı, “Orada olmayan bir şey mi? Ne demek istiyorsun?” diye sordu.

Bir gülümsemeyle yüz hatları yumuşayan Ezra yanıt verdi: “Mary’nin dediği; eğer rekabet şirketin şimdiki ücretleri ödemesini olanaksız hale getiriyorsa, bu onlar açısından, ücretlerin ocakta olmadığı, o yüzden de işçilerin onları alamayacağı anlamına geliyor,” dedi. Sonra ara vermeksizin, “Dikkat et, şirketin dayanağı budur. Ama bütün bu işlerde yüzeyde görünenden daha derin bir şey vardır. Harry Morgan’ın, ya dövüşmeliyiz veya kabullenmeliyiz demesi kolay. Evet, onun için Rusya’da yapılmış olanları yapmamız gerektiğini söylemek kolay. Bunlar çok cesur sözler, ama şimdiye kadar bunu nasıl yapacağımızı bize kimse anlatmadı,” dedi.

Mary babasını desteklemek isteğiyle, “Rusya’daki devrim on günde yapıldı, ama bu ülkede bir sendika kurmamız yüzlerce yılımızı aldı,” diye ekledi.

Len, hayretler içinde sertçe Mary’ye dönerek, “Ne? On gün mü? Ulu Tanrım. Rusya’da olanları planlamak için Lenin ve arkadaşları bir ömür harcadılar!” dedi.

Mary, “Ya! Demek onun için dünyayı sarsmaları on günden fazla sürdü,” diye alay etti.

Ezra alaylı bir ifadeyle araya girerek, “İşte yine aynı şeyleri yapıyor, buradan değil dünyadan söz açıyorsunuz. Ocaklardan konuşarak başladık, şimdi ikiniz Rusya’da ne oldu diye kafa patlatıyorsunuz,” dedi ve sustu. Volta atmayı bırakarak Len’in karşısında durdu:

“Dinle, şirketi benden daha çok dağıtmak isteyen kimse yoktur; ama vallahi, bunu yapmak için halkı parçalamaya hazır değilim. Eğer şirketin lokavt yapmasına izin verirsek bence olacak şudur: Daha fazla kaldıramayacakları bir noktaya geldiği zaman arkadaşlarımız teker teker madene dönerler ve inan ki bu fazla zaman almaz. Hayır, Len, mücadele etmenin de geri çekilmenin de bir zamanı olduğunu öğrenmelisin. Eğer bir parçacık kazanma ümidi görebilseydim, komitenin bu geceki kararına uyardım; ama uyamam, yapamam. Önümüzde tek görebildiğim şey yıkım. O gün geldiğinde umarım hayatta olmam, çünkü vadimiz ve insanlarımız bitip tükenmiş olacaklar.” Sanki gördüğü tabloyu kapatmak istermiş gibi başını ellerinin üzerine eğiverdi.

Duyduğu sözlerin umutsuzluğu içine dokunan Mary, koruyucu bir hareketle kolunu babasının boynuna doladı. Bütün düşüncesi, babasının geleceğe yönelik bakışına değil de üzüntüsüne odaklanmıştı; bu hareket onu gösteriyordu.

Adamın sözlerindeki güven çöküntüsünü Mary kadar derinden hissetmese de Len de yerinde duramayıp ayağa kalktı. Ama o da işçilerden biriydi ve onların her hallerini, kafalarından geçenleri biliyordu.

Sert bir biçimde, “Size inanmıyorum,” derken eski akıl hocası ve önderine sesleniş tarzına kendi de şaşırdı. “Size karşı her açıdan saygım olduğunu biliyorsunuz, ama eğer söylediğiniz doğru ise bizim için umut kalmadı demektir. Bütün bu yapmış olduklarımızdan, uğraşlarımızdan sonra sefaletten başka bir geleceğimiz kalmadı yani.” İnsanların mücadeleden aldığı sonucun bu olması, onu saldırgan bir direngenliğe itmiş, sesi inanmazlıkla keskinleşmişti. “Hayır Ezra, size inanmıyorum ve sizin gibi konuşan başkalarına da inanamam.”

O sırada kendini toparlayan Ezra her zaman rafta bulundurduğu kâğıt parçalarından biriyle piposunu yakıyordu. Mary içinden Len’e meydan okuyarak babasını savunmayı geçirdi, ama Len buna fırsat bırakmadan:

“Babanı savunmanın bir yararı yok Mary. Bana yıllarca önce söylediği gibi sana da, ‘Sen kendini düşünmek zorundasın,’ diyecek ilk insan o olacaktır. Gene de sen kendi sağduyunu dinle. Ocakları açan bizler değil miyiz? Tabii öyle Mary ve inan, orayı kurtarabilecek yalnızca bizleriz.”

Len hep böyleydi. Ne zaman Ezra ile bir tartışmaya girse, hırsını Mary’den alırdı ve onun üzerinden Ezra’ya karşı mücadele ederdi. Mary bunu biliyordu; bunu bilmek de babasını savunmak için onu daha kararlı yapıyordu, hatta bugün olduğu gibi, kimileyin, babasının hatalı olduğunu hissettiği zamanlarda bile. Ama Len inancını açıklamaya devam ederken bir şey söylemedi.

“Eğer şimdi şirkete karşı yenik düşersek, kendimizi, istemediğimiz bir yerde buluruz. Harry tek şansımızın mücadeleye devam etmek olduğunu söylemekte haklıydı.”

Ezra’ya bakarak, “Nasıl bilebiliriz,” dedi, sonra Mary’nin kızgın gözlerinin üzerine dikildiğini hissederek hızla ona döndü. “Eğer daha başlangıçta teslim olursak, şirketin altı ya da on iki ay sonra aynı masalla tekrar karşımıza dikilmeyeceğini nasıl bilebiliriz; işte o zaman gene kaybederiz. Böyle devam edip gidecek, son noktaya varıncaya kadar. O zaman her şey bitmiş olacak, bizler de aletlerimizi temelli olarak tezgâhın üzerine bırakacağız.”

Len bunları söylerken yüzü kızarmış, hiddet içindeki inançları ateşleyince gözleri coşkuyla parıldamıştı.

Mary kalkıp masadaki akşam yemeğinin artıklarını temizlerken, “Pekâlâ, şimdi tartışmanın yararı yok sanırım. Komite karar verdi ve biz de olacaklara göğüs germek zorunda kalacağız,” demekle yetindi. Kırıntıları masa örtüsünden şömineye silkelerken geçen kısa sessizlikte Mary aklına gelen yeni fikrin heyecanıyla, elinde masa örtüsüyle dönüp sordu:

“Yıllar yılı sıkıntı çekmemiz nedendir? Birini atlatır atlatmaz hemen başka bir belanın içine düşüyoruz, tüm yaşantımız sorun ve didinmekten ibaret.”

“Dünyanın gidişi böyledir Mary! Ne sen, ne ben, ne de başka biri bunu değiştirebilir,” diye Ezra yanıt verdi.

Len, bir süre sabırsız sabırsız sandalyesinde kıpırdandıktan sonra, “Aynı düşüncede değilim. Dünya her şeye rağmen, onun olmasına izin verdiğimiz veya onu yaptığımız gibidir,” dedi.

Kimse buna bir yanıt vermedi ve herkes kendi kafasında akşam ortaya atılan düşüncelere dalınca konuşma gevşedi. Sonunda Mary, Len’e dönüp, “Sabaha hazır olması için biraz kömür ve çalı çırpı getirsen iyi olur, yoksa unutacağız,” diye hatırlattı. Len arka kapıdan dışarı çıkıp kısa bir süre sonra bir kova kömür, kolunun altında bir bağ çalı ile geri döndü. O çalıları kurumaları için fırına koyup ellerini yıkayıncaya kadar Ezra, “İkinize de iyi geceler,” diye mırıldanıp yatmaya gitmişti. Kısa bir süre sonra da Mary ile Len yattılar.

Mary kocasının yatağa gelmesini bekledikten sonra, “Demek hâlâ babama karşı Harry Morgan ve onun komünistlerini tutuyorsun,” dedi.

Len başını yastıktan kaldırarak kollarını uzatıp onun küçük yüzünü ellerinin arasına aldı:

“Hepsi o kadar değil Mary; ama benim gibi düşünen herkesle aynı fikirde olmam lazım, değil mi?” diye yarı pişmanlıkla sorarken, ilk defa, onu ne kadar derinden incittiğinin farkına varıyordu.

Mary yanıt vermedi, silkinip başını ellerinin arasından kurtardı; yatağa girip sırtını döndü, daha fazla bir şey söylemeden uykuya daldı.

***

Haftanın bundan sonraki sürecinde Cwmardy’de yaşam göründüğü kadarıyla her zamanki gibi devam etti, ama ertesi Cumartesi günü işçiler ocaktan çıktıklarında, kömür ocaklarını köyden ayıran köprünün sonuna asılmış koca bir ilanla karşılaştılar. Öndeki madenciler, arkadakiler de duyabilsin diye ilanı yüksek sesle okudular. Asansörlerin iki dakika arayla taşıdığı diğer madencilerin de katılımıyla gerilere doğru birikenlerin sayıları arttı, fısıldayan sesler kısa sürede haberin ne olduğunu onlara bildirdi.

CWMARDY KONSOLİDE

KÖMÜR MADENİ LTD. ŞTİ.

1924

GENEL BİLDİRİ

Kayyum, tüm ilgililere, yukarıda adı geçen şirket ve onun tüm katılımlarının bundan böyle şirketi tasfiye etmek için yasal yetkili Sir William Wheeler’in elinde olduğunu bildirir.

Şirketten alacağı olanların taleplerini bu tarihten başlayarak bir ay içinde tasfiye yetkilisine bildirmeleri gerekmektedir. Bu tarihten sonra hiçbir başvuru göz önüne alınmayacaktır.

Madenler, iş için, gelecek pazartesi ve sonrasında aşağıdaki koşullar ve ücret listesi için açık olacaktır.

Orada bekleşenler büyük bir ilgiyle dinlediler. Sıralanmış koşulları pek çok kişi ağızları açık izledi. Maddeler okundukça ağızdan ağza dolaştı. Böylece kalabalığın en sonundakiler bile okuyanlarla hemen hemen aynı zamanda koşulları öğrendiler.

Ne zaman ki, “Bu koşulları kabul etmeyen herhangi bir işçi madene gelmesin,” cümlesi okundu, büyük bir öfke gürlemesi, ocaktaki motorların seslerini bastırdı.

Koşullar, Cwmardy’de de duyulunca kadınlar korkulu gözlerle ne olduğunu birbirlerine sormak için kapılara koşuştular.

Koca Jim çılgınca çevresine bakındı. Len ile birlikte, bağıran kızgın kalabalığın tam ortasında duruyorlardı.

“Yuh!” diye ötekilerin sesini bastıran tiz sesiyle birisi uludu, “Demek ki bizleri soymanın yeni yolu bu ha! Pis herifler! Düşünüyorlar ki üstüne birkaç şey yazılmış bir parça tuvalet kâğıdını köprüye asarlarsa biz kendi kendimize ‘Ah, yazık’ diyeceğiz, sonra da akıllarına estiği kadar ödeyecekleri bir ücret karşılığında ocaklara döneceğiz. Hah! Buna kundak bebekleri bile güler.”

Başka bir gürleme onu susturdu:

“İflas mı, kimleri kandırıyorlar!”

“Sahtekârlar kaçıyor!”

“Sahtekârlar kaçıyor!”

“Lanet soyguncular!”

“Ocakları onların olsun!”

Bu son bağırış daha yüksek ve ısrarlıydı.

Yineleyenlerin sayısı gittikçe arttı, ta ki duyulmaz olana kadar.

“Bırakalım lanet ocakları onların olsun!”

Bu meydan okuyuşla madenciler tepeden aşağı evlerine doğru yürümeye başladılar.

***

Pazartesi sabahı olunca Cwmardy’nin her yanından duyulan boğuk sesli düdükler her zamanki gibi ötmeye başladı, ama buna karşı küçük evlerin pencerelerinde ışıklar yanmadı. Sabahın altısından önce John Evans Cardi dükkânın üstündeki yatak odasının penceresinde dikilmiş dışarıdaki karanlığa bakıyordu. Perdeleri biraz araladı ve çok bekledikleri bir şeyi özlemişler gibi sessizlik içindeki ocaklara doğru gözlerini kısarak baktı.

Ama görebildiği tek ışık karakoldan sızan aydınlık oldu. John, soğuk hava bacaklarına dolanınca titredi ve boğazında bir hırıltı oldu.

Karısı yorganın altından başını uzatıp seslendi.

“Gel yat John’cuğum. Orada dikilip üzülmenin ve üşütüp ölmenin bir yararı yok hayatım.”

Yaşlı adam yavaşça geri dönüp yatağa girdiğinde soğumuş cildinin yapışkanlığı kadına değince onun büzülmesine neden oldu. “Allah allah, donuyorsun,” diye yakındı.

John bu yoruma aldırış etmedi, ama Maggie onun, “Sonunda oldu. Bu her şeyin sonudur,” diye mırıldandığını duydu.

Kadın onu sertçe sarsarak, “Hadi, hadi, birisi duysa dünyanın sonu geldi sanır,” dedi.

John başını öteye çevirdi, gözlerinden dökülen yaşlar bir an için lambanın aydınlığında parıldadı.

“Peki, bu dünyanın sonu değil de nedir kızım? Biriktirdiğimiz paradan bir şey kalmadı. Şirket iflas etti ve sokaklardaki bu sessizlik son umudumuzu da silip süpürdü.”

Durup nemli gözlerle ona ısrarla baktı ve inleyerek, “Söyle bana Maggie, nasıl yaşayacağız! Hiçbir şeyimiz kalmadı. Hiçbir şey. Adamlar kararlarını verdiler ve ocak öldü,” dedi. Dönüp yüzünü yastığa gömdüğünde Maggie şefkatle başının arkasındaki seyrek saçları okşuyordu.

***

Lokavt başladıktan aşağı yukarı iki hafta sonra, Len ana babasının evine uğradı. Vakit buldukça ve kaygılı olduğu zamanlar bunu yapardı. Onları kavga halinde buldu; Shane önlüğünün kenarıyla gözlerini siliyordu. Len’i görünce yaşlı çift Len’in oturup soluklanması için ara verip sonra bıraktıkları yerden devam ettiler.

Shane, “Bu haftadan sonra allah bilir nasıl yaşayacağız?” diye sızlandı. “Dün zavallı Bayan Evans Cardi ödemek zorunda oldukları paradan ve hiç gelirleri olmadığından yakınıp ağladı, zavallı kadın. Bütün bu olanlardan sonra dünyada neler oluyor, bilmiyorum, hayır ben bilmiyorum!”

Kocasını etkilemeyi ümit ederek, tekrar önlüğünü yüzüne kapatıp ağlamaya başladı. Bunda da başarılı oldu.

Adam, “Cehennemin dibine,” diye bağırdı. “Benimle sanki o lanet şirketin patronuymuşum gibi konuşuyorsun kadın! Eğer o adi ocaklarını kapatıyorlarsa ben ne yapabilirim! Ocaklar bana ait değil, değil mi? Neden cehennem olup Büyük Konak’a çıkmıyor, Lort Cwmardy’ye şikayet etmiyorsun da daima gelip bana dırdır ediyorsun?”

Gelişiyle ona yeni bir savunma hattı verecekmiş gibi görünen Len’e yardım ister gibi dönerek, “Len’e sor,” dedi. “Onun kafası benimkinden daha iyidir, sana senin usulüne göre cevap verebilir.”

Böyle yapmakla Shane’e beklediği fırsatı vermişti. “İşte, sen böyle bir adamsın, değil mi? Öz oğluna kendi sıkıntını yüklemek istiyorsun. Onun başı zaten bu lokavtla ve hasta karısıyla yeteri kadar dertte. Of! Sahiden kendine erkek mi diyorsun! Ben daha iyilerini Sanger’in sirkinde görmüştüm. Allah allah! Bir köpek bile kendi yavrularını savunur. Utan James!” Başını çevirdiğinde yüzünde hem acıma, hem de hor gören bir ifade vardı.

Jim zıplayan bir top gibi dimdik ayağa fırladı, aynı zamanda omuzlarını geriye itip kızgınlığını daha iyi sergilemek için göğsünü şişirerek, “Hiç kimse bana köpek diyemez, özellikle sen Shane. Hayır kahrolası, ailenizin topundan daha iyi bir erkeğim, bunu sakın unutma!” diye bağırıyordu ki kadın onun sözünü kesti. Duruşundan bile öfkesi anlaşılıyordu. “Sakın benim ailem hakkında bir söz etme, James Roberts. Onlar senin diline düşmeyecek kadar iyi insanlardır. Evet, sen evimizde paylaşacak bir ekmek kabuğu var mı diye aldırmadan Boer Savaşı’na koşup gittiğinde eğer onlar Len’e ve tanrı kutsasın, şimdi mezarında yatan Jane’imize bakmasalardı, sevgili Len şimdi nerede olurdu?” diye sordu.

Koca Jim bu ezici konuşma altında yıkıldı, yere oturdu; bezginliğinden adeta bıyıkları bile sarkmıştı. “Pekâlâ,” diye konuştu, “Yarın dağın ötesine gidip başka bir yerde iş arayacağım; işi bulunca da umarım vücudum bir göçük altında paramparça olur. Bu aklını başına getirir ve bana söylediğin bütün bu sözlerden pişmanlık duyarsın.”

Len bu düşüncenin saçmalığına ve Jim’in söyleyiş biçimine kahkahalarla güldü, ama Shane’in yüzünde hiç de gülme yoktu. “Ne?” diye duyduğuna inanamaz bir ifadeyle sordu. “Allah bilir nerede düşüp gömülesin diye evini, karını ve çocuklarını terk edeceksin ha? Hayır, asla. Bu yaşlı gövdem canlı kaldığı sürece hayır!”

Bundan sonra bir daha konuşulmadı, Len de bir süre sonra iyi geceler dileyip evine gitti.

4

ÇATIŞAN BAĞLILIKLAR

Lokavt sekizinci ayına girinceye kadar zorlu haftalar sürüp gitti. Bu süre içinde, vadinin başında hareket etmeden surat asıp duran ocakları tekrar açmak için iki taraf da bir harekette bulunmadı. Küçük kiliselerde yardım merkezleri kuruldu, haftada bir, uzun kuyruklarda insanlar durumlarına göre kendilerine verilen yiyecek karnelerini almak için sabırla beklediler. Nakit kıtlığı giyecek almayı veya zamanı gelen aidatları ödemeyi olanaksızlaştırdı ve geçen her hafta halk daha da perişan duruma geldi. Kadınlar, Cwmardy dışında bacaları dumanlı ocaklara imrenerek bakıyor ve sessizce kendi ocaklarının da bir kere daha aynı canlılıkla tüteceği günü özlüyorlardı.

Kömür, nakit kadar kıtlaşmıştı ve bir gece Len, “Mary, iş elbiselerimi havalandırmak için bu gece dışarı koy, sabahleyin babamla biraz kömür bulmak için yukarılara doğru gideceğiz,” dedi.

Mary üzgün üzgün onun zayıf yüzündeki derin çizgilere ve vücudunun yorgun haline bakarak, “Eğer elimizde olanı dikkatli kullanırsam, bu hafta da idare edebiliriz Len. Yukarılara kadar gitmeni hiç istemiyorum,” diye patladı. “Vücudun buna dayanamaz; gözlerimin önünde eriyor, ihtiyar birine benziyorsun. Hiç kimse gelecek Aralıkta yirmi dört yaşında olacağına inanmaz.”

Len onun endişesini anlıyordu ve bundan da memnundu; onu rahatlatmaya çalışmak için, “Beni merak etme, iyiyim. Hemen şimdi mümkün olduğu kadar kömür almalıyız; çünkü tehdit ettiği üzere şirket yamaçtan ocağa giden tünelleri çökertebilir.”

Mary yanıt vermedi, ama yatmadan önce içinde iş giysilerinin bulunduğu sandığı merdivenin altından sürükleyip çıkardı ve elbiseleri şöminenin üstündeki pirinç çubuğa serdi.

Ertesi sabah erkenden, vadiyi sis gibi kaplayan dumanın içinden tan ağarırken yataktan kalktılar. Mary, lokavttan beri yardım karnelerinin sağladığı tek şey olan yağsız kızarmış ekmek ve çaydan oluşan kahvaltıyı hazırladı. Len de bu arada iş giysilerini üzerine geçirdi.

“O eski patates çuvalı hâlâ orada mı?” diye sordu. Mary onu arkadan alıp getirdi ve ateşin önündeki kilim parçasının üzerine sererken Len pencereden bakıp, “Kurutmaya değmez Mary. Hava hiç iyi olacağa benzemiyor,” dedi.

Len kahvaltıdan sonra Mary’yi öptü ve gidip yatmasını önerdi. Sonra babasının beklediği eve doğru yorgun adımlarla yürüdü. Orada yaşlı adamı, kapının önünde huzursuz bir biçimde bulutlarla dolu gökyüzüne bakarken buldu.

“Oldukça kararmışa benziyor Len’ciğim; acele etsek iyi olur,” dedi Jim.

Daha dağın doruğuna varmadan havadaki pus omuzlarına sardıkları çuvallara rağmen giysilerinden içeri girip onları ıslatan incecik bir yağmura dönüştü.

Koca Jim tiksinti ile havaya tükürüp homurdandı:

“Hah! Ne zaman seninle bir parça kömür için gelsek, sanki bizden öç alır gibi yağmur boşanıverir.” Len bir şey söylemedi, yapışkan giysileri soğuk soğuk vücuduna değip onu konuşamayacak kadar rahatsız ediyordu; yine de dağın yamacında yatay olarak maden ocağına giren tünele doğru dik patikadan yürüyüşünü sürdürdü. Onlar daha gidecekleri yere ulaşmadan, her biri omuzlarına uzunlamasına koydukları kömür çuvallarının altında neredeyse iki kat olmuş birkaç kişi yanlarından geçti.

“Yukarıda işler nasıl çocuklar?” diye sordu Jim.

Dağdan dikkatle aşağı inen adamların hırıltılı yanıtı, “Bolca çamur ve su bulacaksınız, ama lanet olası kömür çok az!” oldu.

Len ve babası yukarı doğru tırmanmaya devam ettiler ve tünelin ağzına vardıklarında soluk almak için ıslak çimenlerin üzerine oturdular. İçine girmeye niyetlendikleri dehliz, toprağa yatay oyularak açılmıştı ve genişliği ancak bir koyunun girebileceği kadar görünüyordu. Hızlı bir su akıntısı gürültü ile dışarı dökülüyor, tünel ağzını tıkayan kızak üstüne oturtulmuş ağır tahta sandığın çevresinde dönüyordu.

Ayağa ilk kalkan Len oldu ve omuzlarındaki ıslak çuvalı silkeleyip sandığa bağlı halatı tutarak, “Haydi baba. Başlasak iyi olur,” diye işaret etti.

Koca Jim homurdandı, ağzından yarı çiğnenmiş iri bir parça tütün çıkardı, dikkatle kâğıda sarıp pirinç bir kaba yerleştirdikten sonra Len’i oyuğun içinde takip etti.

Elleri ve dizleri üzerinde sürünerek ilerlerken Len sandığı çekiyor babası da arkadan itiyordu. On metre kadar gitmemişlerdi ki baretlerine takılmış teneke tutuculara soktukları birer mumu yakmak için durdular. İki adam dağın içine doğru ilerlerken iki mumun zayıf ışıltısı siyah suların üzerinde oynaşıyordu. Küçük bir kömür damarına ulaştıklarında her ikisi de bitkindi ve kendilerine gelmek için bir süre suyun içinde yarı oturur, yarı yatar durumda kaldılar.

Koca Jim dinlenme sırasında çevreye göz atınca küplere bindi:

“Kahretsin! Gene o pis numara. Gevşek kömürleri almışlar, damarın yüzeyinde çamuru bize bırakmışlar. Canları cehenneme! Onlar kendilerine arkadaş mı diyorlar. Hah! Bu sözün ne anlama geldiğini bilmiyorlar,” dedi.

Len sinirli sinirli sözünü keserek, “Şimdi bunu boş ver. Başkaları gelmeden işe başlayalım, yoksa bütün gün burada kalacağız!” dedi. Jim homurdanmayı bıraktı ve çubuk üzerine asılı aletleri almak için Len’e yardım etti. Bir murç ve kürek alarak, bastıkları yerden biraz daha kuru olan kömür damarına doğru gittiler.

Saatlerce bütün güçleriyle, alttaki ince kömür damarına ulaşmalarına engel olan sert çıkıntılı tavanı kazdılar ve sonunda tavanı kırıp damar yüzeyi ile buluştular. İndirdikleri taş ve molozları da çuvallara doldurdular. Sandık her dolduğunda Len onu tünelin ağzına çekip boşaltıyor, arada bir iri taşların hızlanarak dağdan aşağı yuvarlanışlarını seyrediyordu. Bütün süprüntü taşınınca kömürleri kazmaya başladılar. Lokavtın neden olduğu tembellik adamların vücutlarını gevşetmiş, kaslarını yumuşatmıştı. Len’in elleri dayanılmayacak kadar yanıyordu. Vurduğu her darbe ile ateş gibi ısınan murç derisini daha derinden yakıyor, içinde bulunduğu kapalı yer insanı doğal duruşundan uzaklaştıracak kadar vücudunu eğip bükmeye zorluyordu. Duruş biçimi omuzlarına binen yükü artırıyor, insanı bağırtacak kadar zorlayan acılı bir karıncalanmaya neden oluyordu. Kollarını, bacaklarını gerip suyun içine uzandı ve karnının üzerine döndü. Bu kasılmalarını biraz hafifletmişti, ama murcu tekrar alınca elleri eskisinden daha fazla yanmaya başladı.

Sandığı dolduracak kadar kömür çıkarınca Len mutlu oldu. Hatta arkasından sürüklediği dolu sandığın omzunu yırtan halatıyla su içinde sürünerek ilerlemek bile kömür damarını kazarken oluşan felç edici kramptan daha iyi göründü. Çuvallarını kömürle doldurmuşlardı ki tünele daha başka adamlar geldi. Tünele girmeden önce Len ve Koca Jim’in kömür çuvallarını kaldırıp omuzlarına yüklemeye yardım ettiler.

Çok gitmeden Len attığı her adımda sırtındaki ağırlığın biraz daha arttığını hissetmeye başladı. Her kömür parçası çıldırtan bir ısrarla etine batıyordu. Basınç ve acının yerini değiştirmek için çuvalı salladıkça öteki kömür parçaları canını daha çok yaktı, ağırlık omuzlarını daha da büktü. Ayaklarını bastığı yerden çekip alması zorlaştı. Ayağının birini kaldırıp ileriye doğru atarken dünyayı da kaldırıyormuş gibiydi. Vücudu üzerindeki basınç ağzını açmaya onu zorlamıştı. Sanki dalgalı denizde yüzen biri gibi havayı sesli sesli içine çekmeye başladı.

Dağdan inen yolun daha yarısını aşmamışlardı ki Len yere yığılacak hale geldi. Evler arasındaki uzaklığı kısaltmak ümidiyle gözlerini kapadı. Ama açtığı zaman Cwmardy ona, gökten sarkan yün çileleri gibi yağmur kümeleri arasından daha da uzak göründü.

İnliyordu, ama önünde sürekli yürüyen Koca Jim’in görüntüsü omzundaki kömür çuvalı ile yere yığılmasına engel oluyordu. Beyni uyuşmuştu ama sırtına batan kızgın iğneler ayaklarını yere bağlayan zincirleri koparmaya zorladı. Attığı her adımın sonuncu olduğunu sanıyordu, ama her nedense sonuncu bir sonraki oluyordu. Dizleri artık tutmuyor, kemikleri sanki eriyordu. Böylece ayakları yerde sürükleniyor, hiçbir zaman oradan ayrılmıyordu. Madenin demiryolunu köy yolundan ayıran duvarın dibinde durmakta olan Jim’e toslayıncaya kadar Len tüm yer ve zaman kavramlarını kaybetmişti. Babası, dinlensin diye kömür çuvalını duvarın üstüne koymasına yardım etti.

Len, başıyla vücudu sanki havalanıyormuş gibi hissetti. Aniden oturdu ve gözlerini kapadı. Bir saniye kadar sonra, birden bir demir tıngırtısı ve Shane’in, “Az kaldı Len’ciğim sana yardım etmek için iki kova getirdik,” dediğini duydu.

Ayağa fırladı ve karşısında annesi ile Mary’yi gördü. Gururlu bir insan olduğu için utanarak kızgınlıkla, “O kovaları hangi allahın belası amaçla getirdin? Hâlâ büyümediğimi, küçük bir çocuk olduğumu mu sanıyorsun, anne?” diye çıkıştı.

Shane azarlar gibi baktı; başına sardığı ıslak atkıdan yüzüne yağmur damlıyordu. Len başını çevirdi, ellerini duvarın üzerine koyup öte yandaki içi kömür dolu uzun vagon dizilerine bakarken, nöbette olan bir polis çarpıtı gözüne. Koca Jim çömelmiş, sakin sakin tünele girmeden önce dikkatle sakladığı tütünü çiğniyordu. Ansızın Len karısına döndü ve ocağa giden yan hattı gösterdi.

“Bak Mary. Yazık değil mi? Biz tünelden bir çuval kömür almak için kendimizi tehlikeye atarken, babamla benim doldurmaya yardım etmiş olduğumuz binlerce ton kömür lokavttan beri orada yağmurun altında çürüyüp duruyor. Bu insanı çıldırtıyor. Evet, hepimiz deliyiz. Dağda canımızı çıkartacağımıza, neden hepimiz bir araya gelip o vagonları boşaltmıyoruz?”

Heyecan ve yorgunluktan sesi çatallaşmıştı; Mary onun hallerini bildiğinden yanıt vermedi, ama Koca Jim oğlunu sezdirmeden bir süre süzdükten sonra, “Peki, peki Len’ciğim. Çok haklısın evladım. Koca Jim’in oğlu daima haklı olmalıdır, ama dikkatli ol, polisler duymasın veya yan raylardaki kömürlere bakarken seni görmesinler, yoksa kesinkes karakola alınırsın! Ha, ha, ha!” diye şaka yollu uyardı.

Shane de kendi payına düşeni ekleme gereğini duyarak, “Evet, gerçekten Len. Birçok zavallı, kömür aldıkları ve ödeyecek paraları olmadığı için ya para cezasına çarptırıldı veya hapse atıldı.”

Len annesine hak vererek, “Vallahi,” dedi, “Daha önce konuya hiç bu biçimde bakmamıştım anne. Bizleri ocaktan atıyorlar, sonra para yerine yiyecek kuponu veriyorlar. Satın alacak paramız olmadığından o kömürleri aldığımız zaman da ceza olarak değerinin otuz katını bizlere ödetiyorlar; bunu ödeyemeyince de suçlu olduğumuzu uydurup kodese gönderiyorlar.”

Koca Jim Mary’ye bakışlarıyla, “İşte sana zeki bir adam kızım. Cwmardy’de bunu, bu kadar çabuk ve bu kadar güzel bir araya getirebilecek pek az okumuş vardır,” der gibiydi. Ama, “Seni ocağa gönderecek yargı kürsüsündeki kim? Tabii ki genel müdür Bay Hicks değil mi?” demekle yetindi. Buna hiçbiri yanıt vermedi.

Gitmek için hazır olduklarında Len, kadınların kovaları çuvalından doldurmalarına izin vermedi. Annesi onu mecbur etmek için sanki güç kullanmaya hazırmış gibi bir süre düşünür göründü, ama, “Pekâlâ. Bir gün aklın başına gelecek. Bize inat etmeyeceksin. Hayır. Hatta arka sokaklarda dolaşıp yanmış kömür artıklarından kok parçaları toplayıp kovalarımıza doldursak bile. Hah! Ansızın koca bir adam oldun, değil mi?” diyecek kadar sakinleşmişti.

Len bir şey söylememenin çok daha uygun olacağını deneyimlerinden bildiği için, daha da ağırlaşmış gibi gelen çuvalın altında gayrete geldi ve suskun bir biçimde babasını takip etti. Shane boş kovaları tıngırdatıyor, Len ise eve varıncaya kadar arkadaşlarının yardım eden iki kadını görmemesi için dua ediyordu. Dişini sıktı ve içerisinden sesler gelen barakadan bozma kiliseye gelene kadar gözlerini yerden kaldırmadı.

Koca Jim durdu ve dönüp, “Burada ne var Len? Bir ayin olamaz, yoksa annen şimdi orada olurdu,” diye sordu.

Len yanıt veremeyecek kadar bitkin ve perişandı, ama vücudunu ve yükünü zorla sürüklemesine karşın o da merak etmişti.

Kilisede papazlar, dükkân sahipleri ve daha birçoklarından oluşan bir cemaat, lokavt esnasında tanrının yolunu bulmuş olan Will Smallbeer’in yaptığı bir duayı dinliyordu. Koca Jim’in duyduğu, duanın bitişinde hep bir ağızdan söyledikleri “Amin” sözüydü. Bunun ardından da Cwmardy’deki koşulların yarattığı feryatlar duyuldu; Bay Evans Cardi herkesin duygularını şu sözlerle özetledi:

“Bu lokavt bizi mahvedecek. İnsanların bize olan borçlarını ödemeleri için hiç umut göremiyorum ve şu anda, sekiz ay sonra, alınan bir sonuç yok. Bu iflastır; mahvolmaktır,” diye çaresizce feryat etti.

Ondan sonra kravatı çift katlı gerdanı altında kaybolan köy doktoru tartışmaya katıldı. Boğazını temizleyerek ayağa kalkmasıyla oluşan saygılı sessizlik, çatlamış sesini yükseltmeden konuşmasına yardımcı oldu:

“Evet beyler. Çok yakında bir şey olmazsa, bu hepimiz için yıkımdır. İnsanlar çalıştıkları ve para ödedikleri zamanki gibi onlara hizmet etmemi bekliyorlar. Ama ben de geçinmek zorundayım. Onlara verdiğim ilaç ve haplar için ödeme yapmak zorundayım, ama böyle devam etmesine imkan yok.”

Kiliseden bir inilti duyuldu. Duvarları oluşturan levhalar bunu daha da iç karartıcı bir biçimde yansıttı. Bir süre sonra, Calfaria’dan gelen vaiz Bay Hughes, çoğu şirket yetkilisinin de bulunduğu kilisede oturduğu yerden ayağa kalktı.

“Bunun anlamı yok dostlar,” diye başladı. “Adamlar akılsızca yönlendiriliyorlar. Hiç kimse bir anlaşmazlık olduğunu söyleyemez, buna rağmen Ezra bunun var olduğunda ısrar ediyor. Komünistler Ezra’nın inatçılığını kendi yararları yönünde kullanıyorlar, o ise bunlara karşı duramayacak kadar zayıf. Sendikada politika olmamalı diyorum.” Araya giren, “Utan!” bağırışlarıyla başka bir inilti bir süre sözünü kesti. “Ey Tanrım! Keşke insanların sadece kulaklarına ulaşabilsek ve onun inatçılığının Cwmardy’ye nasıl ümitsizlik ve yıkım getirdiğini gösterebilseydik,” diye sözlerine devam edince Will Smallbeer heyecanla ayağa fırladı:

“Biliyorum, biliyorum!” diye bağırdı. “Neden Büyük Konak’a çıkıp şirketin yeni bir önerisi olup olmadığına bakmıyorsunuz? O zaman halka, özellikle şapele gelenlere, çoğunun kendi isteği ile kabul edeceği belli bir şeyle gidebiliriz. Bir kere birkaçını ocağa gönderebilirsek geri kalanlar çok geçmeden onları takip edeceklerdir. Bay Hughes’ın söylediklerini aynen ben de söylüyorum. Politikayı sendika ve ocaklara sokmayın,” derken birayla lekelenmiş yeleği kutsal binanın ölü ışığında garip bir biçimde parıldıyordu.

***

Birkaç akşam sonra bir grup adam şapkaları gözlerine indirilmiş, palto yakaları kaldırılmış biçimde iki tarafı ağaçlı yoldan Büyük Konak’a doğru yürüyorlardı. Soğuk rüzgârın altında eğilmiş ağaçlar, sanki yokuşu tırmanan adamların boğuk ayak seslerine ve şirkete götürdükleri dilekleri dinlesin diye birbirlerine işaret ediyorlardı.

Will Smallbeer ürperdi ve vaize fısıldadı:

“Soğuk bir gece, değil mi Bay Hughes?”

Vaizin evet anlamındaki baş sallaması karanlıkta görülemiyordu. Her ne kadar Evans Cardi’nin hırıltılı soluğu duyuluyorsa da başka konuşma olmadı. Adamlar Büyük Konak’ın kapısına varıp zili çalmadan önce bir süre duraksadılar, ama zil çalınır çalınmaz kapının çabucak açılması beklendiklerini gösteriyordu.

Üniformalı uşak herhangi bir söze yer vermeden ve açıklama yapmadan, “Yandaki hizmetli girişine gidin,” diye yol gösterdi. Uşak yüzlerine kapıyı kaparken pencerelerden düşen ışığın altında gözleri parlayıveren Will duyulur biçimde yutkundu.

Bay Hughes, yatıştırıcı bir tonda, “Küçük bir yanlış anlama sanırım. Lort Cwmardy bizi gördüğünde bunu açıklayacaktır. Hadi dolaşıp arka tarafa gidelim,” diyerek gerginliği giderdi.

Her ne kadar Smallbeer burnuna bir saman çöpü değdirilmişçesine homurtulu sesler çıkarmayı sürdürdüyse de ötekiler onu uysalca takip ettiler.

Lort Cwmardy’nin, Will dışında, herkesin teker teker ellerini sıkmasından sonra ön kapıdan çıktıkları vakit gecenin geç bir saatiydi. Bahçe yolunun yarısına geldiklerinde çevreyi koruyan köpeklerin acı ulumaları ürküntü verici bir biçimde ağaçların arasında yankılanıyordu. Sesler Bay Evans’ı soğuk soğuk ürpertirken Smallbeer’i tahrik ediyordu:

“Pis mahluklar!” diye kızgın kızgın söylendi. “Ayaklarına gittik diye şimdi bizi kapana sıkıştırdıklarını biliyorlar, kokuşmuş piçler!”

Şaşkına dönmüş bir biçimde Bay Hughes ve Evans Cardi aynı anda, “Şışşt!” diye fısıldadılar, “Sen kendini unutuyorsun William, ama yanındaki arkadaşlarını unutma.”

“Biliyorum!” diye haykırdı Will. “Lokavttan beri içkiyi bıraktığımı ve kiliseye gittiğimi gördüğünüz için köklerimi ve grevde benimle beraber mücadele veren arkadaşlarımı unuttuğumu sanıyorsunuz. Asla, asla!” Öfkeyle söylediği her sözcükle sesi yükseliyordu. “Lanet olası tümünüz yerine Koca Jim ile Len’i yeğlerim.”

Onlar daha yanıt veremeden adımlarını hızlandırdı ve karanlığın içine savurduğu küfürler köpeklerin ulumalarına karışıp ötekilere ulaştı, sonra da uzaklarda kayboldu.

***

Evin önünden geçen telaşlı ayak seslerini duyan Len, sandalyesinden kalkıp kapıya gitti, ama bütün görebildiği yukarı doğru koşan bir adamın sırtı oldu. Bu yürüyüşteki acayip bir şey kafasına takılmıştı.

Mutfağa döndüğünde, “Kimdi?” diye sordu Mary.

“Biri koşuyordu. Kim olduğunu çıkaramadım, ama onu tanıdığıma yemin edebilirim,” derken, bunun aklına takılıp dilinin ucuna kadar geldiği, ama bir türlü bulup çıkaramadığı yüzünün ifadesinden bile okunuyordu. Sonra birdenbire buldu.

“Will Smallbeer’di!” dedi rahatlamayla. Ama bu sefer de, “Acaba niyeti neydi?” diye aklına takıldı.

Mary, “Lort Cwmardy’yi görmek için kilise toplantısında seçilen grupta o da vardı. Büyük olasılıkla ziyareti tamamlayıp geri gelmişler,” dedi.

Bundan sonra her ikisi de uzun zaman gözlerini ateşe dikip sessiz kaldılar. Mary başını kaldırıp saate bakarak, “Acaba babam neden bu kadar geç kaldı? Genellikle böyle geç kalmaz.” Durakladı ve acıyla inledi, “Her geçen gün beni daha fazla endişelendiriyor.”

Len başını sallayarak sessizliğini korudu, konuşan yine Mary oldu:

“Bu onu tüketecek. Eğer kilise toplantısında belirlenen grup şirketle bir anlaşma yapmışsa babamın başka yapacak bir şeyi kalmayacak,” diye üzüntü ile ekledi genç kadın. “Daha en başında sen ve parti onu dinlemiş olsaydınız daha iyi olurdu. Bütün bu sefalet olmaz ve erkeklerimiz federasyonda dayanışma halinde çalışırlardı; bunun yerine, şimdi onlar bölünmüş durumdalar ve ilk başta önerilen koşullar doğrultusunda işe dönmeye hazırlar.”

Düşünceleri yine Ezra’ya yönelince gözleri yaşla doldu. Len, onun yüzünde oynaşan gölgelere bakarken dağın üzerinden gelip geçen bulutların yansımalarını anımsadı. Mary onun kolunu sıkıca kavrayarak, “Oh Len, korkarım bu babamı hepten değiştirecektir. Bir yandan papazlarla, bir yandan işe geri dönmek isteyen adamlarla savaşacak kadar eski gücüne sahip olmadığı açık.” Bir süre elleriyle yüzünü kapatıp sessizce ağladı, sonra parmaklarının arasından feryat etti, “Ah Len, keşke adamlar hep beraber işe dönmeye karar verseler de bizi yavaş yavaş öldürmekte olan bu yoksulluk ve üzüntüyü sona erdirseler. Eğer daha uzun süre devam ederse Cwmardy’de hiç kimse kalmayacak; mezarlıkta olmayanlarımız iş aramak için ülkeyi dolaşmaya çıkacak.”

Karısının sözleri ve tavrı Len’i endişelendirdi. Daha önce onu bu denli yıkılmış ve duygularının kurbanı olmuş durumda hiç görmemişti. Her ne kadar o da işlerin bir krize gittiğini hissediyorsa da bunu söyleyerek Mary’yi daha fazla huzursuz etmemek için susmayı yeğledi. Aklı partideki tartışmaya, özellikle Fred Lewis’in, partinin Ezra’yı desteklemesi ve adamları işe dönmeye zorlamasını savunan konuşmasına döndü. O anda Harry Morgan’ın alay ederek Fred’e, “Sen bize ihanet ediyorsun,” dediği sahne gözlerinin önünde canlandı ve bu suçlamayı kanıtladığı için kendi kullandığı iddiaları, bilincine varmadan Mary’ye karşı da kullanmaya hazırlandı.

Mutfağı da, yanında sessiz sessiz ağlayan Mary’yi de unutmuştu; ayağa fırlayıp kapıya doğru ilerlerken gözünün önünde sadece, kızgınlıkla başını çevirip, “Kendinize komünist diyorsunuz! Hah! Eğer Rusya’da olsaydınız, lanet olasılar hepiniz anarşist diye kurşuna dizilirdiniz!” karşılığını veren Fred’in görüntüsü vardı. Kapı sürgüsünün çıkardığı sabırsız bir tıkırdama Len’i çabucak bulunduğu çevreye döndürdü ve başını çevirince içeri giren Ezra’yı gördü. Madencilerin başkanı bütün canlılığını kaybetmiş çok yaşlı bir adama benziyordu; yorgun bir durumda otururken damadını selamlamak için başını bile zorlukla kaldırdı. Mary de bu arada yüzünde kendisini ele verecek belirtilerin kalmadığını umarak acele ile gözyaşlarını sildi. Yaşlı adamın gelişini izleyen sessizlik, söylenmeyen düşüncelerle yüklüydü. Sonunda Ezra bu düşünceleri dile getirdi:

“Şimdi artık karar vermek zorundayız. Adamları işe ya komite götürecek veya vaizler ve dükkân sahipleri bu işi yapacak.”

Ümitsizlik içeren bu konuşmanın ardındaki çaresiz kararlılık üzerine Len bir şeyler söylemeye yelteniyordu ki, Ezra’nın Cwmardy’yi süpürüp avucuna almış gibi yaptığı el hareketiyle durdu.

“Artık tartışmanın bir yararı yok. Durumu herkes biliyor ve hatalı olduğumuzu kanıtlayacak bir şey olsun diye umut besleyen korkaklar gibi bunu kendimize saklıyoruz. Evet, korkaklar gibi.” Sesi, bu inatçı adamda olması beklenmeyen bir hırsla titremeye başladı ve devam ettikçe yükseldi. “Eğer beni dinlemiş olsaydın, bu açlık ve elem dolu aylar olmayacaktı. Ama hayır; Harry Morgan’ın komitede söylediği gibi beni soysuz olarak adlandırmak gerçekle yüzleşmekten kolaydı. Ama şimdi hepiniz, duyuyor musun, hepiniz onunla karşı karşıya gelmek zorundasınız,” diye bağırdı. “Ortada komite diye bir şey kalmadı, adamlar sendikaya ödeme yapmıyor ve bizler madene dönme koşullarını pazarlığa açmazsak başkaları bunu yapacak. Bu ise Cwmardy’deki federasyonun sonu olacaktır. Zaten politik olmayan bir sendikadan söz ediliyor ve kendi halkımızda bile bunu hoş karşılayacak birçok kişi var. Evet, federasyonu hepten parçalama ümidiyle bunu hoş karşılayanlar var.”

Bu öfkeyle telaşlanan Mary boynuna sarılmak için sandalyesinden hızla kalkarken, babası artık göremiyormuş gibi elleriyle gözlerini kapadı.

“Ah baba. Bu kadar gücenme,” diye yalvardı. “Hayır! Halkın, grev sırasındaki gibi, senin arkanda olmadığına beni kimse inandıramaz.”

Ezra’nın ani öfkesi karşısında sessiz bir dinleyici gibi kalan Len, sözcüklerin babası için bir önem taşımayacağını hissetmesine rağmen, boğazına düğümlenen hıçkırıkları yutmaya çalışan Mary’nin yardımına koştu. Ama bu durumda ne diyeceğini bilemediği için yarım ağızla, “Aramızdaki önemli kişiler senin arkanda Ezra ve şirketin isteklerine boyun eğenlere karşı partinin sonuna kadar seni destekleyeceğinden emin olabilirsin. Buna inanabilirsin,” diye özür dilercesine bir şeyler geveledi.

Başını sert bir biçimde kaldırıp, “Bana bağlılıktan söz etmeyin,” diye oldukça ters konuşan Ezra’nın torbalanmış gözlerinin içinde sönük bir parıltı görülüyordu. “İnanç, kınadığın vaizlerin kendilerinde var olduğunu söylediği bir şeydir, ama bende böyle bir şey yok. Hayır! Ben daima bağlılığın değil, gerçeklerin üzerine gitmek zorunda kaldım. Dokuz aylık yetersiz beslenme halkımız için hatırı sayılır bir özveridir. İşe karışmaları gerekmeyen başkalarının buna bir son vermesini görmektense, bunu kendim yapacağım. Evet. Başlangıçta olduğu gibi şu anda da bir şey yok. İkisinden birini seçmek zorunda kaldığımız iki kötülük varsa daima daha az zararlısını seçmeliyiz,” diyerek sözlerini bitirdiği zaman sesi boğuklaşmıştı. Mary’yi çekip kucağına oturttu, bu dokunuş ona teselli vermiş gibiydi.

Ezra’nın bu biçimde ortaya koyduğu bunalımın karşısında Len, söyleyebilecek bir şey yokmuş gibi hissetti; ama partiye olan bağlılığı, o anda bile, kavrayamamış olmasına rağmen bir yerde bir çözümün olduğuna onu inandırmıştı.

Bir kere daha kendine tamamen egemen olduğunu gösteren bir ses tonuyla konuşan Mary, Len’i daha fazla kafa yormaktan kurtardı: “Seninle aynı fikirdeyim baba. Haklısın, bu can çekişmeye bir son vermeliyiz. Eminim ki durumu önlerine koyduğunda, komitedeki aklı başında adamların çoğunluğu bunu kabul edecektir.” Her biri farklı bir sonuç umsa da, her iki adam da bu fikirde derhal bir ümit parıltısı olduğunu gördüler.

Ezra, kızını dizinden indirip ayağa kalkarak sırtını ateşe döndü. Belleğinden bazı isimler sayarak Len’den sabah bunların evlerine uğrayıp eski komite üyeleri olarak onları yeni gelişmeyi tartışmak için davet etmesini istedi. Len bunu kabullenmekle birlikte Ezra’nın her nedense ihmal ettiği Harry Morgan’ın da katılmasında ısrar etti. Bu konu bir tartışmaya yol açtı, ama sonunda Len, Harry davet edilmezse, işin içinde kalmayacağını söyleyince Ezra razı oldu.

Ertesi gün davet edilenlerin çoğu toplantıya geldi. Dai Cannon, Sam Dangler ve Koca Jim yan yana oturuyordu. Koca Jim orada bulunan ötekiler hakkında duyulacak biçimde yorum yapmaya başladı:

“Nasılsın Reuben?” diye selamladığı madende çalışmanın izlerini taşıyan emektar işçiye, doktorun göz bebeği kayması teşhisiyle lokavtın başlangıcında tazminat olarak toplu bir para verilmişti. Adam kendine seslenene bakmak için döndü. Odanın donuk aydınlığında, kocaman gözleri sürekli kırpışıp titreşen gözbebeklerinden oluşmuş gibiydi. Bakışını bir noktaya odaklamasına faydası olacakmış gibi, başını kamburlaşmış omuzlarının arasından hafifçe öne eğmiş duruyordu.

“Merhaba Jim. Seni gördüğüme memnun oldum,” diye homurdandı.

Başka bir konuşmaya fırsat kalmadan Fred Lewis içeri daldı. Kibirli bir tavırla daha önce gelmiş olanları geçip masanın yanındaki boş bir sandalyeye çöktü. Sonra da dönerek tanıdıklarını onlardan üstünmüşçesine başıyla selamladı.

Jim biraz eğilip Dangler’in kulağına, “İşte sana kurnaz bir herif,” diye fısıldadı.

Sam, Jim’i eleştirircesine başını salladı. “Evet, kesinlikle kurnazdır. O kadar kurnazdır ki daima kendi çıkarını düşünür, başkaları umurunda değildir. Bütün büyük konuşmalarına rağmen, bir gün hepimizi pisliğin içinde bırakacaktır.”

Jim kendisine karşı çıkılmasından hoşlanmıyordu. Hemen aldığı tavrı savundu. “Kahretsin arkadaş! Bunun hakkında bir şey söylemedim, değil mi Dai?” deyince o da başını onaylamak için salladı. “Bütün söylediğim onun kurnaz bir adam olduğu idi. Öbür konuya gelince, yani, Domuz Kellesi’nin üst yanında dünyaya gelen herkesin hiç kimseden yardım istemeden kendi başının çaresine bakabildiğini benim kadar sen de biliyorsun. Doğru değil mi Dai?” Destek için arkadaşına dönerken ekledi, “Dikkat et, bizim Len kadar zeki olduğunu söylemiyorum. Tanrım, Len tam anlamıyla bir bilgindir! Bahse girerim ki dört madenin en zeki adamıdır. Shane’le huysuzluk nöbeti geçirirken yaptığı tartışmayı dinlemek zevktir. Tanrım! Bilgisiyle onun gözlerini kamaştırıyor.”

Fred Lewis konuşmanın kendisiyle ilgili olduğunu sezdi ve ‘zeki’ sözcüğünü duyduğu zaman başını çevirip Koca Jim’e gülümsedi. Jim de selam olarak başını salladı ve aynı zamanda bıyığının bir ucunu burdu.

Ezra parmak uçlarıyla hafifçe masaya vuruyordu. Jim aceleyle Dangler’e, “Sam, o başlamadan önce bana ödünç aldığın tütünden bir parça versene,” diye fısıldadı. Ezra sakin bir sesle konuşmaya başladığında, Jim uzatılan tütün parçasını yumuşatmak için dikkatle yamalı pantolonuna sürtüyordu.

Len, Harry Morgan’ın yanında oturuyordu. Çıkık alnı ve geniş gözlükleriyle madencilerin önderini dikkatle dinleyen adamın sanki bütün yüzü göz kesilmişti.

Ezra konuşmasının ilk yarısı boyunca, lokavtın Cwmardy’de oluşturduğu yoksulluğu vurguladı; ta ki ihtiyar Reuben, “Kes şunu be adam! Sen bu hususta vaaz vermeden de biz hepsini bilmiyor muyduk?” diye yüksek sesle homurdanana kadar. Harry bu laf atmayı gürültüyle alkışladı ve Koca Jim alkışlayanın Len olduğunu sanarak ona katıldı; ama Len tamamen sessiz kaldı.

İtiraza oldum olası hoşgörüsüz olan Ezra, toplantıya başlarken takındığı ciddi ve gerçekçi tavrı bıraktı. Reuben’i bir tarafa bırakıp ilgisini Harry’nin üzerine yönelterek, “Bir süre için politikanı ve önyargını unutamaz mısın be adam?” diye öfkeyle bağırdı. “Yoksa sen ve senin o partinin istedikleri gerçekleştiği sürece işçilere ne olacağına aldırmayan her zamanki bozguncu yöntemlerinle mi geldin?” Harry bu suçlamayı sertçe reddetmek için ayağa fırladı, ama onun konuşmasını Will Evans’ın gürleyen kahkahası önledi. “Ha, ha! Ho! Ho! Ho! Akıllı adam! Daha ısınmasına fırsat bırakmadan yumruğu yapıştırdın. Ho, ho! Ha-ha-ha!”

Will’in çökük yanakları gülmekten kıpır kıpırdı, ama çevresinde bu şakadan etkilenmemiş ciddi yüzleri görünce sessizleşti. Yine de şaka amacına hizmet etmiş, Ezra’nın sözlerine yanıt vermeksizin Harry yerine oturmuştu.

Madencilerin önderi konuşmasına kaldığı yerden devam etti. Sonuna geldiğinde, komitenin, işverenden koşullarını istemesini ve adamlara bunların kabulünü öğütlemesini yalvarırcasına belirtiyordu. Sonunda konuşma kendisine bir yük haline gelmiş gibi isteksizce, “Bunu yapmazsanız elimizde kalan bu küçük örgütü de batıracağız; bunun yerine ben, yenilgiyi kabul etmeye hazırım,” dedi.

Birdenbire adamların gözlerindeki gergin bakışları fark etti ve bir hiddet patlamasını gizlemeye çalıştığı gözleri acıyla doldu. “Bana öyle bakmayın,” diye haykırdı. “Bu sözleri söylemek sizden daha fazla bana acı veriyor. Kendi adamlarımın beni terk edip başkalarının ardından gideceği günü görmeyi hiç aklıma getirmezdim,” derken sesi titriyordu. O daha oturmadan Harry Morgan konuşmaya başladı.

Len, komünist başkanın her sözcüğünü, öbür adamların da aynı ilgi ile izlediğini fark edemeyecek kadar derin bir ilgi ile dinliyordu. Tiz sesi küçük odanın duvarlarında yankılanırken kulağa olduğundan daha etkili geliyordu. Harry daima bin kişi karşısında nasıl konuşuyorsa, bir düzine adam karşısında da aynı biçimde konuşurdu; şu anda da farklı değildi. Her cümledeki iğneleme ile grevden beri şirketin taktiklerini, ocakta arkadaşları birbirinden nasıl ayırdıklarını, yabancıları araya sokarak onları birbirine karşı nasıl daha da uzak düşürdüklerini anlattı.

“Ve bunu yaptıktan sonra,” diye devam etti, “Sonra ne oldu? Ha bire bize gelip ücretleri indirmemiz gerektiğini, onlara daha çok kömür çıkarmamızı, yoksa damarı kapatmak zorunda kalacaklarını söylediler.” Ezra ayağa kalkmak istedi ama Harry onu sözleriyle çabuk durdurdu, “Söyleyeceklerimin tümü için bana bozguncu diyeceklerini biliyorum, ama bu, bir üyesi olmakla gurur duyduğum partim adına doğru olan neyse onu söylemekten beni alıkoyamayacaktır.”

Fred Lewis heyecanla ayağa fırlayarak, “Fazla değilse de en az senin kadar ben de komünistim ve diyorum ki bizler her zaman çizgimizi değiştirmeye hazır olmalıyız. Bizim hatalı, Ezra’nın haklı olduğuna inanıyorum,” dedi.

Koca Jim yüksek tonlu kahkahayı bastı. “Ha, ha! Eğer ben kuralları biliyorsam bugünden itibaren sen komünist olmayacaksın, canın cehenneme.”

Kimse ona aldırış etmedi ve Harry sözü kesilmemiş gibi devam etti. “On ay önce bombalarını patlattılar. Ya size verdiğimizi kabul edin veya kabul edinceye kadar ocakta tükenin. Bu bizim sesimizi kesmeye ve bizleri patronun kuklaları yapmaya çalışan bir tehdit, bir ültimatomdu. Ve hemen hemen on ay kadar kahrını çektikten sonra şimdi Ezra boyun eğmemizi istiyor, çünkü birkaç vaiz veya bilmem kim araya giriyor. Hayır diyorum! Üstelik Ezra farklı bir şey söylüyorsa bu, şirket için çalışan memurlardan çok Lort Cwmardy için değerlidir.”

Savunmasını geliştirdikçe heyecanlı sözleri orada bulunan herkesi etkiledi. Bitirdiğinde bir anlık bir duraklama oldu. Len bağırarak, “İşte o kadar; Harry haklı. Şimdi kabul etmek demek, dosdoğru şirketin kucağına düşmek demektir,” dedi. Daha önce ileri sürülen düşünceleri tekrarlayarak, komite üyeleri arasında huzursuz bir kıpırdama olduğunu fark edinceye kadar Harry’nin konuşmasını destekler biçimde konuşmasını sürdürdü.

Sonunda üyelerden biri, “Yeterince dinledik. Hadi oylayalım,” diye bağırınca Koca Jim bir anda ayağa dikildi. “Eğer kendin için neyin iyi olduğunu biliyorsan sakın oğluma bağırıp sözünü kesme!” diye gürledi. “Herkes için eşit hak diyorum ve bunu hiçbiriniz unutmayın.” Dai Cannon paltosunun eteğini yakalayıp onu sandalyesine çekti, ama o, ancak Len’den sonra yerine oturdu.

Ezra sorunu oylamaya sunduğunda direnişten yana olma kesinleşti. Yüzü sarardı ve bir şey söylemek için ağzını açmışken fikrini değiştirerek başka bir şey söylemeden sandalyesinden kalktı. Kapıya yaklaştığında geri döndü ve gözleri onun üzerinde toplanan sessiz kalabalığa baktı. Sıcak bir akıntı boğazına gelip dayandı ve zorla yutkundu; odayı terk ederken çökük omuzları içe dokunur bir tek başına kalmışlığı gösteriyordu.

Len o gece geç vakte kadar geri dönmedi ve sonunda eve girdiğinde Ezra çoktan yatmıştı; ama Mary ocağın başında çömelmiş duruyordu. Duruş biçimi onu yiyip bitiren kederi yeterince ortaya koyuyordu. Mary’yi bu durumda görmek Len’i üzdü; onu rahatlatmak için bir kolunu boynuna dolarken gözlerinin içini görebilsin diye öbür eliyle yüzünü yukarı kaldırmaya çabaladı. Ama Mary’nin sabırsız bir hareketle kendini sakınması Len’i durdurdu.

Ne yapacağını ve ne diyeceğini bilmeden bir süre yanında dikilip durduktan sonra, “Hadi, yatalım. Ateş sönmek üzere, burada kalırsan üşüteceksin,” dedi.

Mary ona yanıt vermek veya gitmek için hiçbir gayret göstermedi ve Len niyetini anlayınca sabırsızlandı. Eğilerek bir elini bacaklarının altından, ötekini omuzlarının çevresinden dolayarak, zayıfça karşı çıkmasına rağmen onu merdivenden yukarı taşıdı.

Gece alınan kararla ilgili Ezra’nın Mary’de bir önyargı yarattığını biliyordu. Ama Mary’nin tavrı Len’in gururunu o kadar incitmişti ki kayınpederinin ona ne söylediğini bir türlü soramadı. Her ikisi de konuşmadan soyunup yattılar.

Len sabah erken kalktı. Pantolonunu giydi. Sonra Mary’nin uyuyan yüzüne baktı ve eğilerek hafifçe dudaklarından öptü. Gözlerinin çevresindeki gergin kırışıklık onun ne denli kederli olduğunu gösteriyordu. Gece onunla barışmayı denememiş olmasından üzüntü duydu. Huzursuzca kıpırdadı Mary, ama Len sessizce yatak odasının kapısını kapatırken uyanmadı. Ateşi yakıp çay ve kızarmış ekmek hazırlayıp yukarı çıkardı. Odaya girdiğinde Mary uyanmıştı.

“Üzgünüm Len. Dün gece sana karşı çok hırçındım,” dedi elinden fincanı alırken.

“Zararı yok, üzgündün,” derken Mary fincanı yatağın yanındaki sandalyeye koydu ve “Ah Len. Evet, endişeliyim,” diye doğruladı. “Dün gece aldığınız kararı eminim babam kabul etmeyecektir. Eminim etmeyecek.”

Len dikkatle ona baktı. Bir şey ima etmek istediğini hissetti. Ama ne olduğunu kavrayamadı. Mary onun gözlerindeki şaşkın bakışları görünce düşündüklerini söylemekten vazgeçip, “Kafanı yorma Len. Sonunda her şey düzelecek,” diyerek onu teselli etmeyi yeğledi.

Len onu yatakta bırakıp yollara ve duvarlara sloganlar yazmak için daha önce sözleştiği Harry Morgan ve öteki parti üyeleriyle buluşmaya gitti. O kadar erkendi ki sokaklar bomboştu, ama Len ve Harry çabucak yolun üzerine tebeşirle kocaman kocaman, “Cwmardy halkı, eski koşullar tanınıncaya kadar ocaklara gitmeyin. Komitenin arkasında sımsıkı durun. Belediye meclisinden çocuklarımızı okullarda doyurmalarını isteyin. Direnişimizi kırmak isteyenlere inanmayın,” cümlelerini yazarken Will Evans ile başka bir arkadaşları da yolun birer ucunda, devriye gezen polislere karşı gözcülük ediyorlardı.

Her sokağa benzer şeyler yazılırken, aynı iletileri taşıyan posterler de evlerin sokağa bakan yüzlerine ve pek çok yere yapıştırılıyordu. Eğilip kalkmaktan Len’in beli ağrımıştı, ama gözcülerin ısrarına rağmen onlarla yer değiştirmedi. Tebeşirlediği her slogan gururunu artırıyor ve bu işi kendi başına bitirmek istiyordu.

O sırada Ezra’nın, yanında Mary ile Büyük Konak’a giden yolu tırmanmakta olduğu ise aklının ucundan bile geçmiyordu. Yolun yarısında madencilerin önderi ansızın durakladı ve kızını omuzlarından sıkıca tuttu. Mary omuzlarını kavrayan parmaklardaki ikilemi hissedebiliyordu. Ama babası gözlerinin içine baktığında yılmadan durdu. Ezra konuştuğunda sesi kurbağa vıraklaması gibiydi.

“Söyle bana Mary. Başka ne yapabilirim?” diye sordu, ama yanıtını beklemeden, hızla devam etti, “Komite kararı vermiş, şimdi benim şirkete gitmeme karşı geleceklerini biliyorum, ama bu benim için yeterli değil. Hayır. Eğer Harry Morgan ve Len olmasalardı ötekiler de durumu benim gibi algılayacak, biz de doğru olanı yapıyor olacaktık. Bunu hatırla Mary,” diye yalvardı. “Eğer yaptığım işte yanlış bir şey varsa, suçlanması gereken ben değil komite olmalı. Kendilerinin böyle etkilenmesine izin verecek yerde halk için en iyi olanı yapacak kadar mert olmaları gerekirdi.”

Sıcak elini alnına koydu ve Mary onu yavaşça yolun kenarındaki çimenliğe götürdü. Adam yorgun bir durumda oturdu. Son on ayın yoksulluğu ve hareketsizliği, babasının lokavtı kaldırma arzusunda haklı olduğuna Mary’yi tamamen inandırmıştı. Ama Ezra’nın kendisinde yıllar yılı dikkatle geliştirdiği disiplin ve madenci önderliğine bağlılık deneyimleri, babasının o andaki tutumuyla aynı fikirde olmamaya onu zorluyordu. Ömrü boyunca ona verdiği eğitim, kendisi her ne kadar boyutunu belli etmese de şimdi onu suçlayan bir araç olmuştu.

Mary adamın eğilmiş başını elleriyle tutup göğsüne bastırdı. Ama bu temas onu Mary’nin en derin düşünceleriyle tanıştırıyordu. Silkinip başını kızının ellerinden kurtardı.

Kısık bir sesle, “Neyi düşündüğünü biliyorum Mary,” dedi. “Evet, biliyorum.” Kendini toparlamak için biraz durdu ve devam ettiğinde sözcükler daha yavaş ve bilinçle dökülmeye başladı dudaklarından:

“Komitenin haklı, benim de zayıf olduğuma inanıyorsun. Len ve ötekiler de böyle düşünüyor. Ama hepiniz yanılıyorsunuz. Beni duyuyor musun? Hepsi yanlış. Cwmardy halkına otuz yıldır yol göstermekteyim ve onların her halini bilirim. Ha! Eğer onların teker teker işe dönmelerine izin verseydim güçlü olduğumu sanacaktın, öyle mi? Ama o tuzağa düşmeyecek kadar uzun önderlik yaptım ve biliyorum. Sen beni dinliyor musun? Dedim ki önderlik etmenin bildiğim tek yolu halkın istediği yoldan gitmektir ve onların ya hepsini götüreceksin veya tek başına kalacaksın.”

Bu ümit kırıcı sözler Mary’nin heyecan ve arzularını etkilemişti, ama bir bunalım anında daha önce de ondan benzer ifadeler işitmiş olduğunu kafasından atamıyordu. Len ve babası arasındaki sürekli çelişki, Mary’nin yavaş yavaş da olsa bağımsız bir bakış açısı geliştirmesini sağlıyordu; ama bu, henüz Ezra’ya düşkünlüğünü yenecek kadar güçlü değildi. Bu duygu, babasını ikna edemediği zamanlarda bile yine de ona destek vermesini sağlıyordu.

Bunun farkında olmadan şimdi sevgisini fikirleriyle uzlaştırmaya çalışıyordu. “Komitenin haklı olduğunu kabul etmiyorum babacığım,” diye üzgün bir ifadeyle mırıldandı. “Ama, destek istediğin takdirde halk her zaman olduğu gibi seni destekleyecektir. Bunun aksine inanmıyorum. Anlamadığım şey ise, adamlarla konuşmak yerine, komiteye rağmen şirketle konuşmandır. Ah, babacığım, eminim onlar vaizlerin ne dediğine aldırmadan yapmalarını istediğin şeyi yaparlardı.”

Ezra, “Yeter Mary. Neyin en iyisi olduğunu bilemeyecek kadar gençsin,” diye sert bir biçimde Mary’nin sözünü kesti. Sonra yumuşayarak rica eden bir ses tonuyla, “Ama bilgisizliğinden sakın beni terk etmeyesin Mary. Hayır bunu yapmayasın hayatım, çünkü bu her şeyin sonu olur.”

Bu sözler Mary’yi fethetmişti ve yanıt verirken gözlerindeki yaşlar parıldıyordu. “Böyle bir şeyi nasıl düşünebiliyorsun baba? Her ne olursa olsun, her kim ne derse desin, nereye gidiyorsan geliyorum, neresi olduğu umurumda değil,” diyerek ayağa kalkmasına yardım etti ve Ezra onu orada bırakıp başı öne eğik, ağır adımlarla ön kapıya giderken Büyük Konak’ın pencereleri onlara kötü kötü sırıtır gibiydi.

Yarım saat sonra geri dönen Ezra, kızına, konuşmaksızın adamların tekrar işe başlama koşullarını içeren belgeyi uzattı. Kız bu belgenin nasıl koşullar içerdiğini zaten tahmin ediyordu. Yürümeye başladılar, Mary bir yandan da belgeyi okuyordu. Bitirdiğinde gözleri alev alevdi:

“Adamlar bu koşullarla asla çalışmayacaklardır!” diye çıkıştı.

Ezra yanıt verirken ona bakmadı, “Artık çok geç. Belgeyi çoktan onayladım, yapılacak şey bunları adamlara açıklamaktır.”

Bu Mary’yi son derece sarsmıştı, çünkü bir an bile onun bu kadar ileri gideceğini düşünmemişti; kelimeler ağzından dökülüverdi, “Ama baba; bunu yapmamalıydın. Anlaşma koşullarına göre çalışmak zorunda kalacak olan onlar, kabul etmeden önce onlara göstermen gerekirdi. Hiç olmazsa Len ve komiteye göstermiş olman gerekirdi.”

Ezra’nın sessizliği kızını susturdu ve ön yoldan aşağı doğru onu takip ederken daha başka bir şey söylemedi. Düşüncelere gömülmüş olan Ezra da onun belgeyi geri vermediğini fark etmedi.

Günün geri kalan bölümünde Mary belgeyi Len’e göstermek için yanıp tutuşuyordu, ama yatak odalarında yalnız kalana kadar kendini tuttu. Len onun huyunu biliyordu ve çelimsiz vücudunu her gördüğünde kalbi daha hızlı atsa da yatağa uzanmış sessizce soyunmasını seyrediyordu.

Mary soyunduktan sonra geceliğiyle yatağın kenarına oturdu ve “Al, bunu oku,” diyerek belgeyi Len’e uzattı.

Len onun sesinin titremesinden ciddi bir şey olduğunu hissetti ve ani bir heyecan taşkınlığı içinde Mary’yi arkaya çekip vücuduna bastırdı.

Mary, Len’in kollarından sıyrılarak, “Önce şunu oku, okuduktan sonra belki de o kadar istekli olmayacaksın,” dedi.

Len başlangıçta dikkatini kâğıttakileri verebilmek için zorlandı, ama yarısına gelmeden yataktan fırlayarak volta atmaya başladı. Kendi kendine homurdanırken geceleri giydiği gömlek çıplak ayaklarına dolanmış, İskoç eteği gibi hışırdıyordu.

Hareketleri Mary’nin sinirlerine dokunmuştu; gömleğini yakalayıp çekiştirirken, “Allah aşkına otur Len. Öyle kendi kendine konuşman tüylerimi diken diken ediyor,” dedi. Len ayakta ona bakarken, “Ama bu bana vız gelir. Bu kararı öğrendiği zaman tüyleri diken diken olacak birini daha biliyorum,” diye söylendi, bir yandan da yatağa, Mary’nin yanına oturup anlaşmayı tekrar okumaya başlamıştı. Okudukça, “Aman Tanrım, adamlar bunu asla kabul etmeyeceklerdir!” diye söyleniyordu.

Sonunda Mary sakince, “Koşullar kabul edildi bile,” dedi.

Len ayağa sıçradı, duyduklarına inanamıyordu. Bir süre gözlerini Mary’ye dikti, sonra patladı, “Kabul edildi mi? Kim kabul etmiş?”

Gerçekten çok şaşırmıştı; Mary yanıt verirken yardım ararcasına gözlerini etrafta gezdiriyordu. “Bugün Lort Cwmardy ile babam karara vardı. Ben de onunla beraberdim.”

Len, onun yüzünü ellerinin arasına aldı, kaçırmaya çalışmasına rağmen gözlerinin içine dikti gözlerini. Konuştuğunda sözcükleri sert ve acıydı:

“Eğer baban bunu yaptıysa bir haindir!” Ezra’nın odasından bir iniltinin peşinden gelen boğuk bir ses duyuldu. Bu Mary’yi aniden harekete geçirdi ve başını zorlayıp kurtararak ayağa sıçradı; inip kalkan göğsü, suçlamanın neden olduğu içindeki karmaşayı ele veriyordu. Taşıdığı kan bağıyla harekete geçen savunma dürtüsü zekâsını donuklaştırıp önceki bütün tereddütlerini unutturuverdi.

“Seni korkak, bütün bildiklerini sana öğretmiş olan en iyi dostuna iftira etmek ha!” diye hırsla haykırdı.

Len ona doğru yürüdü ve tam ağzını açacaktı ki kadın hor gördüğünü belli eden bir hareketle, “Yanıma yaklaşma,” diye zorlukla söylenerek onu durdurdu. Konuşmasına devam ederken boğazına takılan öksürük sözcüklere daha acı bir anlam verdi. “Babamın federasyon ve halk için ne kadar özveride bulunduğunu sen herkesten fazla biliyor olmalısın. Babam, kendisi yüzünden oturdukları evin mal sahipleri tarafından satılışının nasıl annemin ölümüne sebep olduğunu sana anlatırken oradaydım.” Len sessizce başını salladı. Kendini huzursuz hissetti. Ama Mary ona fırsat vermeden bir yandan konuşuyor, bir yandan da gözyaşları yanaklarından yuvarlanıyordu. “Babam her yönden bir halk adamıydı ve şimdi en çok yardıma ihtiyacı olduğu bir zamanda onu aşağılayıp sırtlarını dönüyorlar.” Bir öksürük nöbeti göğsünü sarstı ve peş peşe ağzından dökülen sözcükleri durdurdu. Len karyolanın demirinden pantolonunu kaptı ve cebinden çıkardığı mendille onun dudaklarını lekeleyen balgamı sildi. Sonra da karısına şefkatle sarılıp yatağın üstüne oturttu. Mary kendine gelinceye kadar öylece kaldılar.

Nöbet geçince Mary tekrar savunmasına döndü. Ama artık sesi daha alçak çıkıyordu.

“Bana defalarca işçiler kendi önderlerini asla terk etmez demiştin Len,” dedi.

Len onun neyi amaçladığını hemen fark ederek, “Doğrudur,” diye şüpheye yer vermez bir kesinlikle konuştu. Meydan okumaya girişmeden kısa bir süre sessiz kaldı. “Ama bir hainin peşinden gitmelerini bekleyemezsin değil mi Mary? Onlara hiç güveni olmayan birisine bağlılık göstereceklerine inanacak kadar yumuşak yürekli değilsin. Öyle isen, lanet olası herhangi bir şeye de inanacaksın demektir.” Mary kızardı ve tekrar hırsından titremeye başlayan bir ses tonuyla, “Eğer onlar için söylediklerin doğruysa niçin babam onlara her şeyini, yaşamını, evini ve mutluluğunu verdikten sonra sırtlarını döndüler,” diye sordu. Len ona yalvarırcasına baktı. Bu kavganın er geç olacağını biliyordu ve bundan korkuyordu. Çünkü bunun, Mary ile arasında sürekli bir kopuşa dönüşeceğinin farkındaydı. Onun Ezra’ya olan aşırı düşkünlüğü her zaman aklında kıskanç soru işaretleri oluşturmuştu, ama daima konuyu savuşturmuştu. Mary’nin sözleri artık bundan sonra böyle bir şey yapamayacağını ve sonu ne olursa olsun sorunla yüz yüze gelmek zorunda olduğunu gösteriyordu. Bir ürpertiyle kendini toparladı ve elinden geldiğince nazik bir biçimde konuştu:

“Mary, sevgilim, neden mantığına kulak vermeye çalışmıyorsun? Bunları söylememin ne kadar güç olduğunu biliyorsun, ama söylenmeleri gerekiyor, yoksa erkekliğe sığmazdı ve bana beslediğin sevgiye layık olmazdım.” Ezra’nın payı çıktıktan sonra Mary’nin başkasına verecek çok az sevgisi kalacaktı; bu düşünce şimşek gibi aklından geçerken acıyla yutkundu.

Susması eskisi kadar direnmeyeceğine Mary’yi inandırdı. Mary de söz konusu sorunları çok iyi biliyordu; ama geçmişteki deneyiminden kaynaklanan bir güven duygusu ile kendini kocasından daha güçlü hissediyordu ve Len’in adına zaten karar vermişti. “Ah, Len, eğer sen babam hakkında böyle şeyler söyleyebiliyorsan, onu bu kadar iyi tanımayanlar kim bilir ne diyeceklerdir?” diye yalvarmaya başladı.

Mary’nin kendisini savunmada bırakmaya çalıştığını fark eden Len, ona karşılık verme cesaretini buldu. “Ne ben, ne de kasaba halkı babanı terk etti. Hayır. Vallahi Mary, eğer doğruyu söylemek gerekirse durum bunun tam tersi. Benim kadar sen de biliyorsun ki büyük grev ve kurşunlama olayından beri baban mücadeleden de inandığı ilkelerden de gittikçe uzaklaştı. Dürüst ol canım ve görülmesi gereken şeylere gözlerini kapama.”

Mary silkinip gerginleşti ve parlayan gözlerini onunkilere dikti. Len’in sözlerindeki temel gerçek ona bir yumruk gibi çarpmıştı, ama meydan okumaya inatla devam etti:

“Bunu kanıtlamak zorundasın,” diye sertçe çıkıştı.

Len çaresizce bakakaldı. Kollarının arasına alıp sarılmak için yanıp tutuşuyordu ve heyecanını dizginlemek adına kendini zorladığından başı uğulduyordu, ama çoğu zaman zayıflığını oluşturan sevgisi şimdi gücünün en büyük kaynağı olmuştu. Başını yavaşça salladı, sonra her şeye rağmen inancının derinliğini gösteren şefkatli bir sesle konuşmaya başladı:

“Gerçekleri görmesi gereken sensin Mary. İstediğin tüm kanıtları onlarda bulacaksın. Düşün kızım,” diye yalvardı. “Yalnızca bir dakika düşün. Onun grevden bu yana, adamların şirketi asla yenilgiye uğratamayacaklarına, onunla savaşmaktansa orta bir noktada anlaşma yapmanın daima daha iyi olduğuna inandığı doğru değil mi?” diye sorup, “Tabii doğru,” diye kendisi yanıtladı. “İnsanlara olan inancını kaybetti ve bu yüzden şirketin yenilmez olduğunu sanıyor. İşte bunun için bize her zaman yarım somun ekmeğin hiç yoktan daha iyi olduğunu söylüyor. Sen kendin de yüzlerce kere bunu söylerken duymuşsundur, değil mi?”

Kadın ne yaptığını düşünmeden başını evet anlamında salladı. Bu hareketi görünce sözlerini güvenle sürdürdü Len:

“Ah Mary; babanı kalbinin ta derinliklerinden sevdiğini biliyorum, ama lokavt yüzünden senin gibi acı çeken bütün o insanları sevmiyor musun? Şirketi dize getirmek ve ocağı çalışılır hale sokmak için hepimiz aynı biçimde özveride bulunmadık mı?”

Len konuşurken Mary, çenesi göğsüne değinceye kadar yavaş yavaş başını eğdi ve sessizce ağladı. Birkaç dakikalık bir sessizliğin ardından Mary gücünü bir parça toplayıp, “Parti kıskanıyor, çünkü babamın adamlar üzerinde büyük etkisi var,” diye karşı çıktı. “Federasyonu denetim altına alabilsinler diye onu ezmek istiyorlar.” Len onu omuzlarından yakaladı ve gözleri kendi gözlerinin içine bakıncaya kadar başını eğerek, “Sadece laf olsun diye konuşuyorsun Mary, çünkü kabullenemeyecek kadar zayıfsın. Bana sadece babanın sana söylemiş olduğu şeyi söylüyorsun ve bunun bir yalan olduğunu da biliyorsun.”

Açıkça ileri sürülen bu sav ve onun söyleniş biçimi Mary’yi yenilgiye uğrattı. Tartışmaya devam etmek için hiçbir gayrette bulunmadı. Onun teslim olduğunu fark eden Len’in yüzü kızardı, vücuduna ılık bir sıcaklık yayıldı. Başını kendine doğru çekip kulağına mırıldandı:

“Merak etme Mary, bizler için gerçekle yüz yüze gelmek daima ondan kaçmaktan daha iyidir. Senin ihtiyar bizlere sık sık, her şeyi bizim olmasını istediğimiz gibi değil de oldukları gibi görmemizi söylemez mi? Ve çoğu kez bizi çok derinden incitse de o haklıydı.”

Kadının boyun eğmiş uysallığı Len’i baştan çıkarıyordu; vücudunu yatağın üzerine boylu boyunca uzanıncaya dek dikkatle çevirirken gözyaşlarının ıslaklığını kendi yanaklarında hissetti.

“Ah, sevgilim, birbirimize olan aşkımızı sadece halka olan sevgimizle ölçebiliriz.” Sessiz kalan karısını farkında olmadığı bir gayretle kendine çekti ve vücudunu tutku ile kendi vücuduna bastırdı.

Mary içini çekip kendisini onun kollarına bırakıp gözlerinin içine güvenle bakarken, Len arzularının tepeden tırnağa vücuduna yayıldığını hissetti. Telaşlı bir çabuklukla karısını yatağa bastırdı ve öpücükleri dudaklarındaki morluğu alıp yerine canlı bir kırmızılık getirdi. Artık başı onun kolundaydı ve Len onu okşarken Mary’nin teni canlanmış, titriyordu. Konuşmuyor olmalarına karşın, onu kavrayıp kendine çekmeden önce Mary’nin dudaklarındaki gülümsemenin yüzündeki gölgeleri dağıttığını gördü ve ikisi de birbirinin içinde kayboldu.

Bir süre sonra Len yan döndü, onun vücudunu da kendisine doğru yavaşça çekip dikkatle örttükten sonra uzanıp ışığı söndürdü.

5

İŞE DÖNÜŞ

Ertesi gün Len, durumu açıklamak için özel bir parti toplantısı düzenledi. Eğer Ezra halka seslenecek bir toplantı düzenlemezse bunu partinin yapmasına, Len’in de rapor vermesine karar verildi. Öte yandan, madencilerin önderi toplantı düzenlerse karşı çıkan konuşmayı yapmak da Len’e düşecekti.

Bu haber kısa sürede bütün Cwmardy’ye yayıldı ve haftanın geri kalan günlerinde başka bir konudan söz edilmedi. Ezra bir tellal çıkartıp pazar günü bir toplantı olacağını duyurdu. Haber, vaizleri de dükkân sahiplerini de çok sevindirdi ve bölge başpapazı, Ezra’yı, halkını çölde esenliğe çıkaran Musa’ya benzetecek kadar ileri gitti.

Bununla birlikte, madencilerin birçoğu önderlerinin ne istediğini merak ediyor, içten bağlılıklarının yanı sıra gittikçe artan yoksulluk işkencesi onları, Ezra’ya destek vermeye yöneltiyordu.

Bay Evans Cardi olanları bir müşterisinden duyunca, sırıtarak ellerini ovuşturdu ve Maggie’ye haber vermek için yüzünde bir gülümseme ile mutfağa seğirtti.

“Allaha şükürler olsun; sonunda bu sefaleti de atlattık,” dedi. Maggie başını hesap defterinden kaldırırken yüzüne renk gelmişti ve kocası ona Ezra’nın ne yapmış olduğunu anlatırken artık deftere bakmıyordu. Bay Evans Cardi sözlerini bitirdiğinde kadın hafifçe içini çekti.

“O iyi bir insandır, ama keşke bunu daha önce yapsaydı; o zaman Ron eğitimini tamamlayabilirdi,” diye söylendi. Birden gençleşen ve çizgileri yumuşayan kocası onun sözünü kesti; Ezra’nın adamları ocağa döndürme haberinden kaynaklanan neşeyi herhangi bir şey bozsun istemiyordu.

“Onu merak etme,” diye teselli etti karısını. “Bazı meclis üyeleri ile oğlumuz hakkında konuşmaktayım; eğer kafamızı kullanır da biraz para toparlayabilirsek, geri geldiğinde ona bir öğretmenlik işi bulabilirler.”

“Ama John, biliyorsun ki o öğretmen olmak istemiyor,” diye çıkıştı kadın.

“Adam sen de... Zamanla alışır ve belki sonraları daha iyi bir iş arayabilir,” diyerek tezgâha vurup Shane’in ve bir atkıya sarılı bebekli bir kadının beklediği dükkâna yöneldi. Evans Cardi sevincini gizleyemedi ve onları, “Önümüzde daha iyi günler var değil mi? Ha, ha, ha!” diye karşıladı. Aynı zamanda ellerini, görülmeyen bir suda yıkıyormuş gibi ovuşturuyordu.

Bebekli kadın homurdandı, “Hımm. Duyduklarıma göre, daha iyi günler konusu biraz kuşkulu. Bizim Si, cemaat yardım ödemesi almaya devam edeceğimizi, ama şimdi bu yardım karşılığında artık çalışmak zorunda kalacağımızı söyledi. Tek fark bu.”

“Haydi, haydi,” diye Evans Cardi sabırsızlıkla sözünü kesti. “Sıkı çalışmaktan kimse zarar görmez.”

Shane duydukları üzerine, “Ne? Kimse zarar görmez mi? Eğer sıkı çalıştıktan sonra insan karnını doyuruyor ve temiz bir yuvaya dönüyorsa zarar görmeyeceğini ben de biliyorum! Ben de grevleri ve lokavtları desteklemiyorum, ama bir insanın karşılığını alamadan çalışmasından yana da değilim. Kesinlikle hayır! Haydi, Bay Evans Cardi,” dedi.

Bakkal acele ile onların işini gördü. Yeni bir refahın eşiğinde olduklarının inancı içinde, yatmadan önce oğullarının geleceğini her ayrıntısına kadar tasarladıkları mutfağa döndü.

Pazar sabahı, çiseleyen yağmurun altında yavaş yavaş Cwmardy polis karakoluna doğru ilerleyen üç otobüs, köy halkının birçoğunu her zamankinden erken uyandırdı. Arada bir birileri, dikkatle araladığı perdeden dışarı göz atıyordu, ama hiçbiri otobüslerin taşıdığı yükleri karakolda boşalttığını görmedi. Rütbesi yüksek biri, karakolun darlığı içinde huzursuz biçimde hazır olda duran yenileri kusur ararcasına gözden geçirdi. Onlara, “Artık sorun çıkacağını sanmıyoruz, Ezra aklını başına topladı; ama o Bolşevikler, halkı ona karşı kışkırtabilirler,” derken gözleri bir sazan balığınınki gibi soğuk ve bomboştu. Yorgun adamların o gün için getirilmiş bank ve sandalyelerin üzerinde dinlenmelerine izin vermeden önce de uzunca bir süre konuştu.

Ezra huzursuz bir gece geçirmişti ve saatlerce dönüp durduktan sonra, yatağından çıkıp giyinerek sessizce mutfağa yöneldi. Soğuk ve nemli hava onu titretince çabucak ateşi yakıp kendine kahvaltı hazırladı. Bu işi henüz bitirmemişti ki Mary, üzerine Shane’in eski şalını sarındığı geceliğiyle aşağı indi.

Babasını görünce, “Nereye gidiyorsun baba?” diye şaşkınlık içinde sordu.

“Ufak bir yürüyüş kızım. Bir parça temiz hava iyi gelir.”

İçini kemiren karmaşık duyguları gizlemeye çalıştı, ama Mary’nin sezgisi kandıramayacağı kadar güçlüydü. “Bu havada dışarı çıkamazsın baba. Yağmur yağıyor, miting başlamadan sırılsıklam olacaksın.”

Paltosunu giyerken göz ucuyla şöyle bir bakmakla yetindi, ama kapının yanına geldiğinde dönüp ciddi bir biçimde, “Bana dokunan şey yağmur değil Mary. Yalnız yağmur olsaydı, yaşam kolay ve mutlu olurdu. Evet, kolay ve mutlu, insanlar da huzur içinde ölebilirlerdi,” dedi. Başka bir şey söylemeden kapıyı açtı ve dışarı çıktı.

Günün daha sonraki saatlerinde Len, karısını mitinge gelmemesi için razı etmeye çalıştı. Kadın, Ezra ile aralarında geçenlerden hiç bahsetmemişti. Ama Len bir şeyler olduğunu tahmin ediyor ve bu onu tasalandırıyordu. Mary onun tereddütlü ricalarına da yanıt vermeyince, yüzündeki asık ifadeden eşinin yoğun bir endişe duyduğunu anladı. Sözlerinin bu durumda anlamsız kalacağını hissetse de bir biçimde onu teselli etmeyi arzuladı. Daha önce ona, Ezra’nın politikasına karşı partinin direnme kararından söz etmiş, bu ise onların birbirine daha yabancılaşmalarına yol açmıştı; öyle ki evden tek başına ayrıldı.

Len, babasını sabırsızlıkla kendini beklerken buldu. Her ne kadar yağmur durmuşsa da çöplük alanındaki miting yerine doğru yürümekte olanlara katılırlarken ikisi de gökyüzündeki fırtınalı bulutların farkında değildi. Gökyüzündeki karmaşa, vadiye de yansımıştı.

Jim ansızın, “Bu gün ne olacağını sanıyorsun Len’ciğim?” diye genizden gelen derin sesiyle sordu. Cevabı beklemeden bir küfür savurup, “Lanet olsun benim neyim var bu günlerde? Sırtım ve bacaklarım sanki yanıyor, soluklanmadan iki adım bile yürüyemiyorum,” diye söylendi. Bir inilti ile durdu, yüzü ağrı ve bıkkınlıktan buruştu.

Len, babasında zaman zaman gözlediği bu arazlara her tanık oluşunda mutsuzluk duyuyordu, şimdi ise ne diyeceğini bilemeden babasına sıcak bir ilgi göstererek durakladı.

“Annemin sana söylediği gibi neden doktora gitmiyorsun?” diye sitem dolu bir sesle sordu. Jim ona bir an için, sanki ansızın delirmiş biriyle uğraşmak zorunda kalıyormuş gibi baktı, sonra herkesin duyabileceği kadar yüksek bir sesle kükredi:

“Doktorun canı cehenneme! Ömür boyu kendine bakmış, iki kişiden daha fazla iş çıkarmış benim gibi bir adam için onun ilaçları ve şurupları ne işe yarar. Kahrolası doktor!” Hor görürcesine yere tükürüp ayağıyla kızgın kızgın ezdikten sonra, “Haydi gidelim,” dedi. “Yalnızca annenin öğle yemeği için kızarttığı patateslerden kaynaklanan bir asit fazlası.”

Yollarına devam ederlerken bir parça bunun üzerine düşündü. Çektiği ağrılar için birdenbire aklına gelen bu yeni neden hoşuna gitmişti. Her zaman görkemli vücuduyla gurur duyardı; aşırı çalışmanın ve yaşlanmanın artık etkisini göstermekte olduğunu kabul etmek istemiyordu.

“Evet, odur,” diye mırıldandı, “Patates kızartmaları.” Gene durup Len’e acayip acayip baktı. “Hah! Senin yüzünde de patatesin etkilerini görebiliyorum oğlum. Hiç şaşırtıcı değil. Son on aydır kursağımıza patates kızartmasından başka bir şey girmedi. Kahretsin, şimdiye kadar derimiz patates kabuğuna benzemediyse asıl buna şaşmak gerek.”

Bu açıklama onu hem canlandırmış, hem kızdırmış gibiydi. “Cehennemin dibi! İki savaşta çarpışmış benim gibi eski bir askerin bu lanet olası işe yaramaz yiyeceklerle sağlıklı kalmasını nasıl bekleyebilirsin? Ha, ha, ha, köpek eti konservesi ve patates. Ha, ha, ha!”

Len bir şey söylemedi, ama Koca Jim, binlerce kişinin şimdiden toplanmış olduğu nehir kıyısındaki çöplüğe gidinceye kadar yol boyunca kıkırdayıp durdu.

Ezra kürsü olarak kullanılacak kamyonun üzerinde oturuyordu. Önündeki kalabalığı çenesi avuçlarına dayalı olarak gözden geçirişi, içine düşmüş olduğu hüzün ve yalnızlığı gösteriyordu. Yüzü yenilgide bile gücünü koruduğunu yansıtsa da saçlarındaki ağarmışlık ona acıklı bir görünüm veriyordu. Gecikme, beklemekte olan halkı huzursuz etti. Sabırsız bir homurdanma insan sıraları arasında girdap gibi dolaşıp Ezra’nın düşüncelerine girdi ve onun yeniden yapılacak işe odaklanmasını sağladı. Ayağa kalktığında yorgun gibi görünüyordu, ama havaya kalkan ve susmayı emreden eli zafer anlarında taşıdığı gücü yansıtıyordu.

Bu kendine özgü el hareketi, geçmişte her zaman olduğu gibi Len’i yine heyecanlandırdı ve her nedense Mary’yi düşündürdü. Eşi acaba evde mi kalmıştı? Ne var ki onun karakterinde biri için bu olanaksızdı. Bakışları az çok bilinçsizce onu ararken karnı aç kişilerin yüzleri arasında şuraya buraya dağılmış birkaç sağlıklı ve iyi beslenmiş kişiyi de fark etti. Nedenini düşünmeye vakit bulamadan gözleri Mary ve Shane’e takıldı, kalabalığın içinden onlara ulaşmak için kendine güçlükle yol açtı.

Mary, bütün varlığıyla yoğun biçimde babasına bakıyordu ve Len onun duruşundan içindeki çatışmayı anlıyordu. Usulca karısının koluna dokundu. Mary onu görünce gülümsemekle birlikte irkildi.

“Oh! Bir an için beni korkuttun Len,” diye özür diledi. Ezra’nın kısık sesi ölü havayı yararken, Len yanıt vermeden karısının kolunu sıkı sıkı kavrayıp kendine çekti.

Madencilerin önderi, lokavtı izleyen sefaleti ve halkın ıstırabını yalnızca uzatan iş bırakma eylemi yoluyla şirketi dize getirme umudunun çaresizliğini anlattı. Saflarını bozmak için alınan önlemleri teker teker sıralarkenki ifadesi nefret saçıyordu.

“Yıllarca sırtınızdan geçinen insanlar şimdi de ocaktaki işlerinize burunlarını sokuyorlar ve federasyonu yıkmak istiyorlar. Sizler bana karşı çıkasınız diye ellerinden geleni yapıyorlar ve sizleri öyle bir biçimde böldüler ki kalan tek umut, topluca işe dönmemiz ve boyun eğmeyi kabul etmemiz olmuştur,” diye acı bir biçimde konuştu.

Bu sözlerden sonra gelen bir anlık sessizliğin içinde Will Smallbeer’in kalın sesi duyuldu, “Bu doğrudur. Yabancıları yerlerimize almadan işe dönelim çocuklar!” diye ciğerlerinin tüm gücüyle bağırdı.

Çağrı beğenildi ve kalabalığın içinde yayıldı.

“İş başına!” “İş başına!”

Bu çağrı, ardından her saniye gücü ve tonu artan başka bir çağrının duyulmasına kadar, yükseldi ve güçlendi:

“Ne uğruna?” “Ne uğruna olduğunu bilelim.”

Dakikalarca bu iki etki halk kitlesini fırtınaya tutulmuş ağaçlar gibi salladı. Len, Jim ve Shane’i de yanına alarak Mary’nin kolundan tutup kalabalığın arasından kamyona yöneldi; ailesini tekerleklerin dibinde bırakarak hemen kamyonun üzerine tırmandı.

Len tırmanırken bir haberci, ana sokakta arabası içinde sabırla bekleyen bir adama koştu. Aceleyle verdiği raporu dinleyen adamdan kısa emirler alıp yeniden alana döndü. Halkın arasında bir dereceye kadar düzeni sağlamayı başarmış olan Len, sesinin tüm gücüyle konuşuyordu.

“Ezra bize ihanet ediyor, sözleri onun bir kaçak olmaya başladığını gösteriyor.”

Ezra yumruklarını o kadar sıkmıştı ki parmak boğumları Mary’nin yüzü gibi bembeyaz kesilmişti. Ama Len bunları fark etmedi.

“Şilin ve peni olarak yeni koşulları bilelim. İşe başlamadan tüm koşulları öğrenelim,” derken sesi zorlanmaktan çatallanmıştı.

Birisi, “İn aşağı, seni berbat Bolşevik!” diye haykırdı.

Ötekiler bağırdı, “Adama bir fırsat tanı. Bırak konuşsun. Devam et Len.”

Bir anda hava elektriklendi ve Len’in bundan sonraki sözleri gürültüden duyulmaz oldu.

Mary sinirli bir halde heyecanlı kalabalığa baktı ve tereddüdün okunduğu yanaklarındaki çöküntü derinleşti. Jim ve Shane onu durdurmaya vakit bulamadan kamyona tırmandı. Rüzgâr Mary’nin eteğini dizlerinin üzerine kaldırdı, ama onun zayıf bedenini tanıdıkları için buna aldırış etmediler. Mary hızla kocasına koşup, çılgınca sallamakta olduğu kolunu yakaladı.

“Dur! Allah aşkına dur. Bu deliliktir. Delilik!” diye bağırdı. Len, önce onun ne dediğini algılamamıştı, ama yüzüne baktığında, “Bu işi babama bırak. Şu anda onları idare edebilecek yalnızca odur,” demek istediğini anladı.

Ezra bir kez daha yavaşça ayağa kalkarken çevreye dağılmış olan irikıyım adamlar bir araya geldiler. Ezra, Len konuşmaya çalışırken ortalığı yatıştırmak için hiçbir çaba göstermemişti. Halkın, sessizleştikleri takdirde tekrar konuşmak niyetinde olduğunu fark etmelerine kadar bekledi. Bu bekleyişi uzun sürmedi.

Sonunda sözcükleri gümbürdeterek konuşmaya başladı:

“Sizler Len ile partisinin söylediklerini dinlediniz ve istediğiniz gibi düşünmekte serbestsiniz. Ama benim, size karşı bir görevim var ve ne denirse densin bunu yerine getirmeye niyetliyim. Gitmek isteyen herkes için yarın ocaklar açılmış olacak. İstemeyenler gitmeyebilir. Bütün söyleyeceklerim bu kadar.”

Bu sözlerin ardından, kızına, iliklerine kadar işleyen derin bir bakış yöneltti; zorlukla yutkundu, sonra birden kamyondan aşağı atlayıp alanı terk etti.

Kalabalık, irikıyım adamlar onlara dağılın emri verinceye kadar, Ezra’nın uzaklaşan görüntüsüne şaşkınlıkla baktı. Sonra da Len, Mary, Jim ve Shane, bir mezar sessizliğine bürünen terk edilmiş alanda yalnız başlarına kalıncaya kadar, homurdanıp tartışarak ağır ağır dağıldı. Dördü konuşmadan birbirlerine baktılar, sonunda onlar da halkı izlemeye başladıkları sırada, düdükler maden ocaklarının yeniden hayat bulduğu gerçeğini herkese ilan ediyordu.

Len ile Mary, Len’in annesinin evine gittiler ve hepsi oturduklarında Shane önem vermezcesine sordu:

“Bu konuda ne düşünüyorsun James? Adamların anlayışlı davranacaklarını sanıyor musun?”

Jim bir şey söylemedi, uzun süre ayakta durmak vücuduna acı vermiş ve Len’in sesini duyuramaması kızgınlığını artırmıştı. Ama hiç kimsenin konuşmadığını görünce laf olsun diye, “Lanet olsun, onlar da bilmiyorlar ne yapacaklarını,” diye geveledi.

Bu sözler üzerine bir an boş bulunan Shane, “Hah! Ne yapacaklarını bilmiyorlar ha? Düdükler yılbaşı gecesiymiş gibi ötüyor. Ama, belki sen Ezra’nın dediğini anlayamayacak kadar salaksın,” dedi.

Sözlerinin Mary’nin yanaklarını daha da soldurduğunu fark eden yaşlı kadın pişmanlıkla kollarını kızın boynuna dolayıp, “Hadi, hadi kızım. Niye dert ediyorsun? Herkesin çok iyi bildiği gibi baban doğrusunu yaptı,” diyerek teselli etmeye çalıştı. Bunları söylerken anlamlı anlamlı Len ve Jim’e bakmıştı. Len bunu fark etmekle beraber kendini işe yaramaz hissetmeye ve doğruca eve gitmemiş olmaktan pişmanlık duymaya başlamıştı ve tam konuyu değiştirmek ve durumdan kurtulmak için eve gitmeyi önerecekken Jim’in sesi düşüncelerini böldü.

“Yarın çalışacaklarını sanıyor musun Len?”

Len üzgün bir biçimde başını sallayarak, “Evet baba. Korkarım çalışacaklar,” dedi.

“Korkarım mı? Nasıl böyle söylersin Len’ciğim!” diye Shane sanki şaşırmış gibi sordu.

“Cehennemin dibine! İçeri girer girmez çocuğa dırdır etmeye başlama,” diye Jim öfke ile bağırdı.

Len olası fırtınayı göğüslemeye çalışarak, “Tamam, baba. Annemle Mary veresiye ve kira için endişe ediyorlar. Bunların yükünü taşımak zorunda kalan asıl onlardır. Biz ne olduğunu hiç bilmiyoruz,” dedi. Sonra eğilip Mary’nin ayağının yakınında yürüyen siyah bir böceği alıp ateşe attı. Herkes kıvranan hayvanın şöminedeki kızıl alevleri mavi ve yeşile dönüştürmesini seyretti.

“Vay be!” diye Jim hayranlıkla söylendi. “Hoş bir görünümü vardı. Bak bakalım daha başkalarını da yakalayabilir misin Len?” Sonra başka sürünen böcek var mı diye isin kararttığı duvar kâğıtlarına bakmaya başladı.

Shane, “Söyle bana Len, hayatım, sen ve baban yarın ne yapacaksınız?” diye sorarken, sesinde sorudan çok yakarış vardı.

Len, içeri girdiklerinden bu yana korkuyla beklediği bu soru üzerine yanıt vermeden önce bir süre annesinin yüzüne baktı. Gördüğü tasa yüreğini kederlendirdi, nasıl yanıt vereceğini bilemedi.

Arka çıkması için Mary’ye döndü. Ama onun bakışları ateşe takılıp kalmıştı ve halsiz vücudu, gün boyu yaşadıklarının son gücünü de tüketmiş olduğunu açıkça belli ediyordu.

Len güçlü olmaya çalışarak kısık bir sesle annesini yatıştırmayı denedi. Sözlerinin, Mary’nin gözünde eylemini haklı çıkaracağını umuyordu.

“İkiniz için de zor olduğunu biliyorum, anne. Ama başka ne yapabilirim? İlkelerimize karşı gelemeyiz ve adamlara işe dönmeyin dedikten sonra yarın biz işe dönemeyiz, değil mi?”

Shane her zamanki sinirli hareketiyle çadır bezinden önlüğünün ucunu burnuna götürüp, “Ey allahım, bu ne zaman sona erecek?” diye inledi.

Konuşmasına devam ederken mutfağın isli havası sanki sözcüklerine daha da ağırlık veriyordu.

“Daha başka ne yapabiliriz? Meteliğe kurşun atarak borç içinde debelenip sırtıma bir gömlek alamadan on ay geçirdim! Vah, vah, aman yarabbi! Önümüzde düşkünler evinden başka bir şey görünmüyor.” Sonra sızlanmayı keserek sertçe Len’e dönüp acı bir tonla, “Ama biliyordum! Evet, tanrı şahidim olsun, bir gün gelecek, bu Bolşeviklere karışmaya başlayacaktın, biliyordum!” diye ekledi.

Mary’nin yardım edeceğini umarak durdu ve burnunu çekti. Gelininin mutfakta ne konuşulduğuna kulak vermez göründüğünü fark edince hırsından yükselen sesiyle kendi başına devam etti: “Sakın o tatlı dilli, kurnaz Harry Morgan’ı bir daha kapımdan içeri sokmaya niyetlenmeyesin. Hayır! Eğer sen akıllıysan. Mary’ciğim, sen de onu kapından uzak tutacaksın. Bizim Len’in kafasını karıştıran odur.” Kimse onun sözünü kesmemesine karşın kendi kendine sustu. Jim tam işin içine dahil edilmediği için şükrediyordu ki, Shane daha da sinirlenmiş olarak ona dönüp, “Başkaları gibi işe gitmene engel olan hiçbir şey yok James, çünkü geçmişte ne olursa olsun, senin hiç ilkelerin olmadı,” dedi.

Bu ani meydan okuma Jim’i şaşırtmıştı, ama göğsünü kabartarak, “Yüzüme karşı söylediklerine dikkat et kadın. Koca Jim’in ilkeleri olmadığını sakın söylemeyesin. Hah! Senden çok daha iyi insanlar o sözleri söylediklerine ömür boyu pişmanlık duymuşlardır,” derken gözleri alev alevdi. “Ama ben sana neden ilkeden bahsediyorum? Senin ailende böyle bir şey asla olmadı, onun için ne bekleyebiliriz ki?” diyerek sözlerine devam ederken Shane ağzı açık ona bakıyordu. “Son defa olarak sana söyleyeyim ki Shane, eğer Len ile Mary Bolşevik iseler o zaman vallahi ben de onlar kadar Bolşevik’im ve ikisinin toplamından daha büyük bir Bolşevik’im! Anlıyor musun?” Kibirli bir gururla elini bıyıklarına götürdü, uzun uçlarını parmaklarına doladı. Bu hareket, kocasının katı sadakatini sezen Shane’in gözlerindeki kızgınlığı eritti, Len’e bakınca aynı gururu onda da gördü.

“Pekâlâ,” diye içini çekti. “Bu sefer de gene istediğin gibi yap. Ama allah şahidim olsun ki bir gün balyozlarla kapıyı kırıp yerde açlıktan ölmüş vücutlarımızı bulacaklardır.”

Bu son sözlerle yine gururu incinen Koca Jim sözünü keserek, “Eğer herhangi birisi beni açlıktan ölmüş bulacaksa, yerde değil, ama her saygıdeğer insanın olması gerektiği gibi düzgün ve temiz bir yatakta bulacaktır. Lanet olsun! Eğer yerde ölmek istiyorsan Shane, bunu tek başına yapmak zorunda kalacaksın. Şimdi sana dürüstçe söylüyorum…”

Sonunda Len ile Mary yaşlı çifti bırakıp eve gittiklerinde Ezra’nın çaydanlığı sıcak kalsın diye ocağın üstünde bırakıp yatmış olduğunu gördüler.

6

BİR ARKADAŞLIĞIN BOZULMASI

Mitingden sonraki pazartesi sabahı Bayan Evans Cardi her zamankinden çok daha erken, bir şarkı sesiyle uyandı. Bir süre yarı uykulu durumda ne olduğunu anlayamadı; kocasının yanında olmadığını fark edinceye kadar elleri örtünün altında boş yere dolaştı. Panik içinde doğruldu; eğilip mumu yakarken elleri titriyordu.

Şarkı gitgide daha da netleşiyordu ve sesi tanır gibi oldu. Cesaretini toplayıp yataktan çıktı, sessizce aşağıya, dükkâna indi. John’u, burnu pencere camına dayanmış dışarıya bakıp mutlu bir halde mırıldanırken buldu:

“Sabahleyin saat beşte

Herkes nasıl neşeliyse

Madenci de işte öyle

İşbaşı için çıkar yola.”

Altları kabaralı postalların “rap rap” sesleri kesik kesik şarkı söyleyen bir bariton gibi ezgiye eşlik ediyordu.

Yüzünü pencereden ayırmadan omuzu üzerinden karısını çağırarak, “Buraya gel Maggie, canım. Gel ve işe gidişlerini gör. Ha, ha!” diye bir çocuğun coşkulu mutluluğuyla güldü. “Artık sıkıntılarımız bitecek. Gel, tepedeki ocağa doğru çıkışlarına bak. Ha, ha! Kömür kamyonlarının raylardan aşağı akışlarını fazla beklemeyeceğiz; rıhtımdaki gemiler kazanlarını yakacak ve ocaktaki hisselerimizden prim alacağız.” Hayal ettiği manzara onu sardıkça sesi yükseldi. “Sonra Maggie, ipoteği kaldırırız, borçlarımızdan kurtulur, Ron’umuza belediye meclisinin yardımı ile öğretmenlikten daha iyi bir iş buluruz.”

Maggie’nin de gözleri sevinçle parladıysa da kocasını yatağa döndürme için ısrar etmekten de geri kalmadı. Adam gönülsüzce pencereden ayrıldı, oysa yorgun adımlarla ağır ağır ocaklara ilerleyen kara giysili uzun kafileden bir tek kişiyi bile kaçırmak istemiyordu. Evlerin pencerelerinden çıkıp sabah karanlığını iğne ucu gibi delen küçük ışıklara âşıktı. Çıplak bacaklarındaki kılların soğuk ve heyecandan dimdik olduklarının ancak Maggie’nin uyarısıyla ayırdına varmıştı.

Karısının ardından üst kata, yatağa dönerken her adımını mutlu bir kıkırdama ile atıyordu. Yanına uzandığında Maggie onu iyice örttü. Adam soğuk ayaklarını onunkilere doladı, başını göğsüne gömüp kısa sürede bir bebek gibi uykuya daldı. Düdükler son adamın da ocağa indiğini haber vermek üzereyken kocasının ardından o da uykuya daldı.

Özel eğitimli polisler, Cwmardy’nin karanlık köşeleri ile dar sokaklarındaki nöbet yerlerinden ayrılmak için düdüklerin yankısının vadinin derinliklerinde sönüp gitmesini beklediler.

Karakola dönerken içlerinden biri yüksek sesle, “İyi ki bu iş bitti,” dedi. “Şimdi gidip rahatça uyuyabiliriz.”

“Şşşt!” diye kısık sesle uyardı bir başkası, “İşe dönmemiş olanların seni duymasını mı istiyorsun?”

Sonra fısıldayarak sürdürdüler konuşmalarını.

“Sence kaç kişi işbaşı yapmıştır.”

“Dört bin dolayında.”

“Hah! Demek ki bin kadarı o lanet olası komünist Len Roberts’i dinlemiş. Arkadaşları çalışırken onlar şimdi yatakta.”

Başka bir polis, arkadaşlarının sözünü keserek, “Evet, yazık oldu. Bence bu pis Bolşevikleri toplayıp Rusya’ya göndermeli. Çıkarlarının nerede olduğunu çok geçmeden öğrenirler, işbaşı yapmak için seve seve ülkelerine dönerler.”

Karakolun yarı açık kapısından tek tek süzülerek panjurları dikkatlice kapattılar.

Gece vardiyasının ardından uykuya çekilmişlerdi ki güneş ışınları gökyüzünü ve bacalardan çıkan yoğun siyah dumanları deliverdi. Lort Cwmardy’nin telefonla görüşmekte olduğu Büyük Konak’ın pencerelerine kadar vurmuştu.

Lort Cwmardy, telefonun öbür ucundaki kömür deposundan gelen haberleri ilgiyle dinliyordu. Söylenenler bitince, “Kaç kişi demiştiniz Bay Hicks?.. Hımm. Çok iyi. İlk gün için düşündüğümden daha iyi. Evet. Ne? Ne dediniz? Hayır, hayır be adam. Gecikmeyin. Uyarıyı hemen asın. İşe dönmek için onlara cumartesiye kadar süre tanıyın, eğer o zamana kadar orada olmazlarsa yerleri başka bölgelerden gelenlerle doldurulacak. Ha, sırası gelmişken Bay Hicks, birlikte çalışanları ayırıp işyerlerini değiştirme düzenlemelerini yaptınız mı?.. Çok iyi. Çok iyi gerçekten Bay Hicks... Hayır, başka bir şey yok. İyi sabahlar.”

Bir gülümsemeyle ahizeyi yerine koyarak, gürbüz ve sağlıklı bir kadın olan kızının onu beklediği yemek odasına yöneldi. Lort Cwmardy kızının hazırladığı kahvaltı masasındaki sandalyesine geçerken onun saçlarını sevgi ile okşadı. Kız kahvesini koyarken keyifle oturdu:

“İşte canım, adamların sonunda akılları başlarına geldi. Artık bu vadide biraz huzur bekleyebiliriz,” dedi.

Duruşu bir şeyleri anımsar gibiydi ve konuştuğunda sesi garip bir biçimde yumuşadı, “Biliyor musun Margaret hayatım, bu vadiyi ve insanlarını çok seviyorum? Büyükbaban işte burada ilk ocağı açtı ve şimdiki şirketin temelini attı. Evet, senin büyükbaban nitelikli bir insandı. Ne istediğini ve onu nasıl elde edeceğini bilecek kadar güçlü biriydi. Küçük bir çocukken birçok defa beni ocağa indirmiştir. Kömüre talebin çok olduğu zamanlarda beni bir kenara oturtur, madencilerin vagonları doldurmalarına yardım ederdi.”

O bu anıyla iç çekerken, kızı kirpiklerinin arasından bakarak, “Yeni ücret listelerini adamların ses çıkarmadan kabul edeceklerini sanıyor musun?” diye sordu.

Adam sertçe omuzlarını kaldırırken, pantolonuna bir damla kahve döktü, ama buna aldırış etmedi.

“Kabul etmek mi? Tabii edecekler. Direnişlerinin bel kemiğini kırdık ve fazla endişe etmemize gerek yok. Anlıyorsun ya hayatım, bu ocaklar burada hep fırtınaların merkezi olmuştur, halkımız da savaşacak ilk ve yenilecek son kişiler olmuştur. Ama önderleri Ezra Jones mantıklı olunca her şeyi sona erdi. Ezra iyi bir adam. Eskiden hep kışkırtıcılık yapmış, yıllarca bize hep sorun yaratmıştır. Ama yaşlandıkça daha aklı başında biri oldu.” Bir daha iç çekecekken kendini tuttu ve kızından portakal reçelini uzatmasını istedi.

Lort Cwmardy kızıyla böyle konuşur ve düdükler vadiyi çınlatırken, Koca Jim mutfaktaki şömine ateşini yakmaya çalışıyordu. Shane’in ısrarlı dırdırı önce sadece homurdanmasına yaramışsa da sonunda uyanmıştı.

Gözlerini ovuşturarak doğrulup homurdanmaya devam etti:

“Yahu senin neyin var Shane? Bütün tahtakurularını zehirlediğini sanıyordum. Allah aşkına yat uyu kadın veya kalk da bırak hak eden rahat uyusun.”

“Öbür erkekler gibi bir kerecik zamanında kalksan daha yerinde olur, hayatımız düzene girerdi,” karşılığını veren kadın, “Yakman için ocak seni bekliyor,” diye ekledi.

Jim, kızgın bir yanıt vermeden önce bir süre şaşkınlık içinde ona baktı. “Ne? Ben. Ateşi yakmak? Hay allahım! Sana neler oluyor kızım. Unutma, ben bir erkeğim, lanet olası bulaşık bezi değilim. Hah! Bir kadının işini yapmak daima prensiplerime ters düşmüştür.”

Tekrar çarşafların altında kıvrılmaya başlamıştı ki Shane’in sözleri onu hemen sıçratıp poposu üzerine oturttu.

“Tüh! Prensipler mi? Nedir onlar? Şimdiye kadar birini bile görmedim, başka kimse de görmedi. Prensip midelerimizi doyurup sırtımızı örter mi?” diye karşılık verdi kadın. “Hayır, hayatta böyle bir şey olmaz. Bu yalnızca çalışmakla gerçekleşir.” Shane sadece kızgınlığını dile getirseydi, Jim zahmet edip cevap vermeyecekti, ama kutsal bir şeye saygısızlık gibi algıladığı sözler, üşenerek de olsa onu yanıt vermeye zorladı. “Bir ilke tanrı gibidir. Görmediğin bir şeydir o, aynı zamanda o kalbinin derinliklerinde bulunur.”

Shane yanıt vermeden önce hırsla ona baktı: “Hah! Midende yemek yokken kalbin seni pek uzağa götüremez.”

Acı bir alay içeren bu son söz Koca Jim’i, geceliği üzerinde, yüzü kızarmış, merdivenlerden aşağı gönderdi. Homurdanarak omzu üzerinden geriye fırlattığı ve ezici olduğunu düşündüğü, “Bir erkeğin midesinin kalbinden daha önemli olduğunu düşündüğün için sana yazıklar olsun kadın. Eğer birisi seni duysaydı, ömrün boyunca kiliseye gitmemiş olduğunu sanırdı. Hah!” sözleriyle onurunu boşu boşuna korumaya çalıştı.

Şimdi baca daha iyi çeksin diye bir gazete sayfasını ateşin önünde tutarken, bir yandan da Shane’in söylediklerini kafasında evirip çevirip anlamlandırmaya çalışıyordu. Nedense yenik düştüğünü hissettiği sorunun üzerinde düşünürken, ani bir hava akımı elindeki gazeteyi kapıp aldı. Yanan kâğıt bacadan yukarı çıktı ve orada biriken kurumları büyük bir gürültü ile tutuşturdu.

Gürültü bir an için onu irkiltti. Tam geriye sıçradığı sırada Shane, yarı giyinmiş bir durumda, ne olduğunu anlamak için koşarak merdivenden aşağı indi.

Jim hemen fırsatı yakaladı ve sesinin son perdesiyle bağırdı:

“Cehennemin dibine! Bu lanet ev perili mi yoksa?”

Shane şömineye bir göz attı, sonra eteğini başından geçirdi, bu sırada Jim durmadan emirler yağdırarak alevi bastırmak için çılgınca çabalıyordu.

“Biraz tuz getir Shane! Hemen, çabuk!”

“Hiç kalmadı,” diye inlercesine yanıt verdi kadın. Aynı anda farkında olmadan eliyle dağınık saçlarını hafifçe düzeltti.

“Cehennem olası! Kendini güzelleştirme zamanı değil yahu. O halde biraz kum getir.”

“O da hiç yok. Vah vah! Tanrı bilir ya bu yüzden mahkemelik olacağız. Üstelik elimizde bir tek metelik bile yok. Neden bu kadar yararsız bir adam dünyaya geldi?” Çaresizce sandalyeye oturup söylendi: “Aman, açlıktan ölmektense yanarak ölmek daha iyi. Nasılsa daha çabuk olur.”

Bacadan yoğun dumanlarla alevlerin fışkırdığını gören komşu kadınlar sokağa koşuşup bir süre acımayla manzarayı seyrettiler. Sonra içlerinden biri, “Zavallı Shane’in bundan sonra temizlemek zorunda kalacağı bir pislik yığını olacak,” dedi.

Başka biri, kollarını göbeğinin üzerinde kavuşturup, kıvrıla kıvrıla çıkan dumana bakarak, “Buna hiç gerek kalmazdı,” dedi. “Eğer Koca Jim bizim Dai gibi yapıp baca süpürgesiyle arada bir süpürseydi asla böyle tutuşmazdı. Gör işte… Ne zaman bir şey söylesen, daima ‘Bir kişiye bir iş yeter,’ diye karşılık veren bir adama ne yapabilirsin?”

Bu bir tartışmaya yol açtı ve kadınlar dedikodu ederken alevler de sönmeye başladı.

Aynı sabah, daha sonraki saatlerde anayolda yürüyüşe çıkan Len, sağa sola dağılmış işçi kümelerine başıyla selam veriyordu. Hepsi de yeni koşullarına karşıydı ve olanlara duydukları kızgınlığı hem zayıf yüzlerinde hem tartışma sonrasındaki öfkelerinde belli ediyorlardı. Yanlarına ne zaman yabancı bir polis yaklaşsa sırtlarını dönüyor ve o geçerken gürültüyle yere tükürüyorlardı.

Dai Cannon, Len’e selam veren bir kümenin ortasında duruyordu. Len selamlara karşılık vererek kümeye katıldı.

“Evet,” diyordu patlamaya hazır yaşlı adam, “Daha dün federasyon lehine her şeyi söylüyorlardı ve şimdi döneklik ediyorlar. Azgın dişi köpeklerin peşindeki itler gibi kıvırıp işe döndüler. Ah be! Ezra’yı tanrıymış gibi dinliyorlar.”

Dinleyenlerin bu sözlere gösterdiği yakın ilgi ona cesaret verince daha yüksek sesle konuştu: “Hiç kimse kendini tanrının yerine koyamaz. Hayır! Bütün bu yıllar boyunca ona ödediğimiz iyi ücret, verdiğimiz güzel ev ve haftanın her günü yaka ve kravat takması için yeterli para karşılığında Ezra bizim için ne yaptı?” Kendi kendine yanıt vermeden önce burnunu sildi. “Hiçbir şey. Ötekiler gibi o da bize karşı. Size söylüyorum, çocuklar, bugünlerde herkes kendi başının çaresine bakacak.” Bay Will Evans, boynunda çapkın bir boyun bağı, başında yana kaykık bir şapka, yardım etmenin zamanı olduğunu düşündü. “Doğrudur. Görebildiğim kadarıyla hepsi aynı şey; ilk önce kendisi, en sonunda ötekiler. Fred Lewis’e bakın. Güya parti üyesiydi, yıllardır devrimci nutuklar atıyordu. Şimdi Ezra’nın kıçını yalamak için yerlerde sürünüyor. Yuh be! Acaba bizi sattığı için Ezra şirketten ne aldı,” diyerek imalı konuşmasına son verdi.

Len yüzünün kızardığını, sonra sarardığını hissetti ve tam konuşmaya gireceği sırada birisi uyardı. “Şişşt! İşte geliyorlar. Köpeği an değneği hazırla!”

Ezra, başı öne eğik, elleri arkasında, yavaşça onlara doğru geliyordu. Fred Lewis onunla beraberdi, zaman zaman sesi bir şeyleri vurgulamaya çalışır gibi yükseliyor ve elleri sürekli hareket ediyordu. Ama Ezra’nın kulağının onda olmadığı belliydi. Madencilerin önderi, kümeye yaklaşırken adımlarını biraz hızlandırdı. Islık gibi bir sesle, “Hain!” deninceye kadar başı iyice omuzlarının arasına gömülmüştü.

Bu sözcük onun silkinip dikleşmesine neden oldu ve durup parıldayan gözleriyle karşısındakilerin yüzlerini taradı. Birbiri peşine onlara bakışı, damadının beyaz yüzünü görünceye kadar devam etti. Birkaç saniye için iki adamın düşünceleri, ötekilerin fark etmeyecekleri bir biçimde birbirinin üzerine odaklanmıştı.

Len içini belirsiz bir acımanın sardığını hissetti. O sözcük için özür dileyebilmiş olmak uğruna her şeyi verebilirdi, ama Ezra’nın yüz çizgileri bir uzlaşmaya izin vermeyecek derecede katılaşmıştı. Bir testerenin çeliğe değerken çıkardığı sesle konuşuyordu: “İşittin mi onu? Kullandığı sözcük ‘hain’di. Bunu onlara sen ve senin çeten öğretti. Hah! Arkamdan söylediklerin ve yaptıklarından sonra bir hainin ne olduğunu bilmen gerekir.” Sesi bir an için titredi, ama omuzlarını kaldırıp, ağzını da bir daha açmadan yürümeye devam ettiği zaman gözlerindeki ifade daha inatçı görünüyordu.

Kaldırımın ucunda duran adamlar onun uzaklaşmasını şaşkınlıktan ağızları açık izlediler.

Olayın böyle birden patlak vermesi Lewis’i şaşırtmıştı. O da canı sıkkın, uzaklaştı. Bu sataşmayla Len’in başı döndü, ağzı kurudu, midesi bulandı. Will Evans içine düştüğü sıkıntıyı anlayarak duygularını paylaşırcasına hafifçe sırtına vurdu.

“Üzülmenin yararı yok Len. Bu iş seninle kayınpederinin arasında her şeyi bitirdi,” diyerek onu avuttu.

Bundan sonraki konuşmaya ötekiler de katıldı ama Len, onların konuşmalarına olan ilgisini kaybetmişti. Öğleden sonra, ocakta işi bırakmış olan adamların çoğu, çalışanların işten dönmelerini görmek için sokak köşelerinde toplanmışlardı. Len, yüzleri kömür karalı adamlar bu kümelerin yanından geçerken iki kesimin nasıl bölündüğünü hissetti. Bir zamanların arkadaşları kötü kötü birbirlerine bakıp sessizlik içinde geçiyorlardı. Bu görünüm beyninde şimşek gibi bir düşüncenin oluşmasına yol açtı.

“Ulu tanrım,” diye kendi kendine mırıldandı. “Şirketi hepten unuttuk ve şimdi düşman olarak Lort Cwmardy’yi göreceğimiz yerde birbirimizi görüyoruz.” Çaresizce bakmaya devam ederken içinde vadide bir gece içinde yeni bir şeyler olduğu inancı filizlenip güçlendi. Olanlara rağmen adamların işe gitmemesini savunan partinin haklı olup olmadığını merak etmeye başladı. Adamları bir arada tutmak ve kaçınılmazı kabul etmek, onları şimdi yaptıkları gibi, birbirine düşürmekten daha iyi olmaz mıydı?

Bir bağırma duyuncaya kadar bu ve bunun gibi düşünceler zihnine doluşmuştu.

“Hepiniz işe dönseniz iyi olur, eğer dönmezseniz gelecek hafta yabancıları başlatacaklar.”

Bu haber Len’in kafasının içine bir yumruk gibi indi ve aceleyle oradan uzaklaştı. Eve varana kadar kendini tutmuştu; ama hızla içeri dalışı esen fırtınayı ele veriyordu. Ezra asık bir yüzle her zamanki yerinde sessizce oturuyordu ve Len girdiğinde başını bile kaldırmadı. Len, Mary’nin hazırlamış olduğu yemeği yerken karısının gözlerindeki yüzünü uzamış gösteren ve ona bir yalnızlık görünümü veren üzüntüyü fark etti. Yemeğini yedikten sonra Mary ona yanındaki sandalyeye oturmasını işaret edince bambaşka ve ciddi bir şeyin olduğunu düşündü. Gözlerini yakalamaya çalıştı, ama Mary gözlerini kaçırınca bütün görebildiği onun titreyen yüzü oldu. Oturdu; tek duyduğu ağır bir soluma sesiydi. Sonra Ezra sessizliği bozdu; sözleri sarkık buzlardan eriyip düşen damlalar gibi onun kalbine çarptıkça soğukluklarıyla vücudunun her yanını kızgın alevlerle dağladı.

“Len Roberts, bu evde sana ve bana birlikte yer yok. Birimizin gitmesi gerek.”

Ezra gözlerini ateşten ayırmadan devam ederken Len ayağa fırladı, ama Mary’nin bakışları daha bir tek söz etmeden onu yerine oturttu. “Sen benim adımı Cwmardy’de herkesin diline düşürdün, bu durumda Mary’nin yüzüne nasıl bakabilirsin,” dedi. Madencilerin önderi ayağa kalktı, elini şöminenin rafına dayadı ve sözlerini, “Ne dediğimi duydun mu? Ya sen ya da ben bu gece bu evi terk edeceğiz. Bana yapılan aşağılama ve dudak bükmelere gereğinden fazla katlandım, artık buna bir son verme zamanı geldi; en azından bu kapıların ardında,” diyerek bitirdi.

Len, kendini sel sularına fırlatılmış bir çocuk gibi hissetti.

Sözcükler kafasının içine birer yumruk gibi inmiş, gözünün önüne Mary’yi getirmelerine rağmen taşıdıkları anlamı açıkça anlayamamıştı. Kendi başına gelen bir şeyi, Mary’nin başına gelmedikçe anlayabilme gücü yoktu ve ağzından çıkan ilk soru cevap verilmesi güç bir bilmece gibiydi:

“Ama sonra Ezra… ya Mary?”

Bu sorunun masumiyeti böyle bir olaya kendini hazırlamamış ve bu soruyu hiç beklemeyen yaşlı adamı sarstı. Bir süre duraksadı, sonra, “Mary neyin en iyisi olduğunu düşünüyorsa onu yapacak. Kendi başına karar verecek yaştadır. Ama bütün ümidim geri kalan zaman boyunca babasından ayrılmayacağıdır,” diye yanıtladı. Boğazında bir şey son sözlerini boğmuş, nerdeyse anlaşılmaz biçime sokmuştu.

Len şaşırmış bir halde babaya, sonra da kızına bakınca yüreğinde sıcak bir şeyin kaynadığını hissetti ve ilk defa Ezra’nın ültimatomunun tam ağırlığını fark etti, ayağa fırladı. Bağırarak konuştuğunda göğsü kalkıp iniyordu.

“Yaa! Neyi amaçladığını anlıyorum. Evimi terk etmemi istiyorsun. Bir köpek gibi beni tekmeleyip kapı dışarı atmak istiyorsun ve kuyruğumu bacaklarımın arasına sokup gideceğimi sanıyorsun!” Zorla yutkundu ve sözcükler ağzının içinde patlıyormuş gibi hızla dökülmeye devam etti. “Ama yanlış düşünüyorsun. Evet, yanlış düşünüyorsun.” Kollarını çılgınca sallamaya başlayınca Mary onu yatıştırmaya çalıştı. Ama o gene bağırarak, “Sen karışma Mary. Eğer baban muhalefete dayanacak kadar erkek değilse, federasyonu idare edecek kadar da erkek değildir. Sanıyor musun ki kocan olduğum için onun her dediğine inanmak ve yapmamı istediği her şeyi yapmak zorundayım? Hayır, üstüne yemin olsun ki hayır. Gidecek bir evim var, merak etme; buraya gelmeden önce de vardı. Kapıları bana her zaman açıktır,” dedi.

“Hişşt! Len…” diye yalvardı Mary. “Babam hasta; ne dediğini tam olarak bilmiyor.”

Ezra tekrar oturmuştu ve üzgün hali, Len’in asabını, ansızın alevlendirdiği gibi o kadar da çabuk yatıştırdı. Bu duygusal gelgit onun temel niteliklerinden biriydi. Ezra ve Mary ile olan ilişkilerinde de sıklıkla ortaya çıkardı. Bütün yetişkinlik çağı boyunca madencilerin önderinden etkilenmişti. Hatta aralarındaki uyuşmazlıklara rağmen şimdi bile... Ezra’yı Cwmardy’nin en güçlü ve sözünü en çok dinleten kişisi olarak görüyordu. Bunun yanı sıra, Mary’ye karşı yoğun bir düşkünlüğü vardı, aynı zamanda onunla gurur da duyardı. Köyde birlikte büyümüşler ve ilk çocukluk günlerinden bu yana halkın mücadelesi içine çekilmişlerdi. Bu Len’in üzerinde zihinsel olarak, baba ile kızının eriyip birleşmiş ayrılmaz bir birlik oldukları etkisini bırakmıştı. Birini düşünürken aynı zamanda ötekini düşünmeden edemezdi. Ültimatomun kendisine olduğu kadar ona da verilmiş olduğunu bilerek Ezra’nın sözleri karşısında şimdi Mary’nin ne yapacağını merak ediyordu.

Mary her ne kadar duruma bağlı kişisel sorunları bilse de, olayın başından beri hemen hemen sessiz kalmıştı. Daha uyumlu düşünmek ve daha az acı duyarak hissetme yeteneğiyle kocasından üstündü ve şimdi konuştuğu zaman en derin inançlarını belirtmekte olduğu her iki erkek için de apaçıktı.

“Baba, Len. Bütün bunlar için çok üzgünüm: Özellikle buna gerek olmadığını hepimiz bildiğimiz halde.”

Ezra huzursuzca yerinde kıpırdandı, ama Mary ona söze karışması için fırsat bırakmadı.

“Onlar hakkında neler hissettiğini biliyorum baba... Ama parti üyesi olmasına rağmen Len’i suçlayamazsınız.”

“Suçlayamaz mıyım? Aptalca konuşma kızım. Liderlerden biri değil mi o ve her müzakerede benimle çatışması için karşıma çıkardıkları o değil mi?”

“Biliyorum baba, biliyorum,” diye sabırla söyleneni kabul etti Mary. “Onun beni dinlemiş olmasını da partiye hiç katılmamış olmasını da yürekten dilerdim. Ama şimdi bundan söz etmenin ne yararı var.”

Ezra onu sertçe durdurdu. “Bundan söz etmek için her tür neden vardır. Partisi bana hain dedi ve bu bir yalandır... Bir yalan!” Son sözcükleri bağırarak söylemişti ama hemen kendine hakim oldu. “Bu harekette bir ömür sarf ettim Mary ve annen bu yüzden öldü. Evet, mücadeleyi A’sından Z’sine kadar biliyorum, onun ve arkadaşlarının yapmamı istediklerini yapmayacağım diye insanların bana hain demesine izin vermem. Yaptığım her şeyi gözlerim açık olarak yaptım ve halk beni dinledi. Hâlâ Len ve partisinin peşinden gidecek birkaç aptalın bulunmasına üzgünüm.”

Len’in öfkesi tekrar artmaya başlamıştı, ama Mary acele ile araya girdi:

“Tekrar tartışmaya başlamayın, bunlar olmadan da üzülecek yeteri kadar sorunumuz var.”

“Ama bana evi terk etmemi söyledi Mary ve gerçekten ciddi olup olmadığını anlamak istiyorum,” dedi Len.

Tüm gayretlerine rağmen Mary, Len’in krizde payı olduğunu hemen anladı. Ama daha başlangıçta saldırıyı Ezra’nın elinden alıp etkilerini azaltmaya çalıştı:

“Evet, doğru Len. Babam sana gitmeni söyledi.”

“Hayır, böyle söylemedim Mary… İkimizden birinin gitmesi gerektiğini söyledim,” derken Ezra’nın ses tonu kurşun kadar ağırdı ve Mary’nin üzerinde uyarıcı gibi etkili oldular.

“Oh, neden böyle kırk dereden su getiriyorsunuz?” diye sordu. “Her ikiniz de kendinizi berbat sıkıntılı hissediyorsunuz, ama yarın bu söyledikleriniz için üzüntü duyacaksınız.” Durup yutkundu. “İkiniz de dinleyin. Her ikiniz de sizleri ne kadar düşündüğümü biliyorsunuz, ama benden bir seçim yapmamı istiyorsunuz; bu doğru değil. Bu evde, Len ile evlendiğimden beri olduğu gibi, hepimiz için yer vardır ve sadece başka bir şey hakkında tartıştınız diye onunla neden bu biçimde konuşman gerektiğini anlamıyorum.”

Ezra sandalyesinde tekrar kıpırdadı. “İşi o kadar hafife alma Mary,” diye sertçe söz aldı. “Bu basit bir tartışma değil. Yıllardır, biliyorsun, Len ve ben önemli her konuda birbirimizden uzaklaşmaktayız ve şimdi ise bir arada olduğumuz sürece aramızda uyum olamayacak bir noktaya ulaşmış bulunuyoruz. İşte bu yüzden bu evde ikimiz için yer olmadığını söyledim.” Len, söze karışmayı zorunlu hissetti ve Mary’ye dönerek, “İşte asıl sorun budur Mary. Baban ve ben birçok konuda asla aynı fikirde olamayız. Lokavt için yaptıklarından sonra bunu herkes görebiliyor. Ulu tanrım, aynı şeyi yapmış olsa kendi annem için de aynı şeyleri söylerdim. Onun için tartışmanın ne yararı var? Bütün yaşamım boyunca her güçlüğe katlanarak Ezra’nın ardından gittim ve bu noktaya gelmesi kemiklerime kadar içimi sızlatıyor. Ama bu benim suçum değil. Ne sen, ne de o, tüm düşüncelerimi onun dedikleri ve yaptıklarının içine gömmemi benden bekleyemezsiniz. Hayır. O bana kendi başıma düşünmemi öğretti ve ondan öğrenmemiş olduklarımı halkımızın mücadelesinden ve ocaktaki iş arkadaşlarımdan öğrendim. Bu benim için yeterlidir.” Kapının arkasından paltosunu alırken sesi keskinleşmeye başlamıştı.

“Baban gitmemi söyledi. Onun evi olduğunu ve bütün bu süre içinde benim burada yaşamış olmama sabırla dayanılmış olduğunu düşünerek bunu ne kadar da kolay söyledi! Daha önce bunu fark etmeyecek kadar kör olduğuma zor inanıyorum. Neyse ki, bizler öğrenmek için o kadar yaşlı değiliz.” Her ne kadar kendine hâkim olmaya çalışsa da öfkesine yenilmişti ve sözlerini düşünmeksizin, “Gitmesi söylenilmeden hepimizi terk ettiği zamanı da hatırlıyorum. Evet. Terk etti bizi; zorda olduğumuzu sandığı zaman ve şirket bizi yendiği zaman. İşte o, bu tür bir önderdir. Her şey yolundayken iyi, ama işler tersine döndüğünde ve isteğini yaptıramadığında acımasız ve bencil,” diyerek noktaladı.

Elini kapının koluna koydu ve tam kaldıracağı sırada Mary küçük bir çığlıkla sıçradı. “Yapma Len. Beni terk etme. Babam bunu söylemek istemedi. Değil mi baba?” Ezra’dan rica etti, ama o hiç yanıt vermedi. Yanına gitti ve başını elleri arasına alırken Len, bu yeni oluşum karşısında ne yapacağını bilemeden hareketsiz kaldı.

Mary’nin son birkaç saniye içinde kararını vermiş olduğu ve sonuçları her ne olursa olsun düşüncelerini dile getirmek için hazır olduğu belli oluyordu.

“Baba,” diye nazikçe karşı çıktı, “Sadece lokavt ile ilgili olanlardan dolayı değil, aynı zamanda onu kıskandığın için Len’e bozuksun.”

Bu Ezra’yı hemen karşı yanıt verdirecek biçimde incitmişti.

“Kıskanç mı? Onu kıskanmak mı? Ha-ha!”

“Gülme baba. Ciddiyim. Hayatımda şimdiye kadar olmadığım kadar ciddiyim. Kıskançsın, çünkü Len ve partisinin senin halktan aldığın destekten daha fazlasını alacağından korkuyorsun ve çünkü onu senden daha fazla sevdiğimi sanıyorsun! Partiye senden daha fazla güvenmiyorum, ama söylemek zorundayım ki baba, her ne kadar başka her şeyde doğruyu yaptığına inanıyorsam da anlaşmada adamlara bir söz fırsatı vermemekle hata yaptığını sanıyorum.”

İki erkek, kendi geleceklerini belirleyecek olan Mary’nin sözlerini ilgi ile dinliyorlardı.

“Ama baba, Len’e evi terk etmesini söylediğinde benden, ya seni veya onu terk etmemi istiyorsun. Evet benden en çok sevdiğimi seçmemi istiyorsun, ama bunu yapamam, yapamam.” Sesi kısıldı ve kendini toparlamak için durdu.

“Baba göremiyor musun ki ikinize de sevgim eşit, ama farklı biçimde. Artık sadece söyleneni yapan küçük bir çocuk değilim. Beni bir kadın gibi düşünecek biçimde yetiştirdin ve kendi düşünceme sahip olmamı öğrettin. Ah, babacığım, annem öldükten sonra evde tek başıma bırakılmayacak kadar küçük olduğumdan beni yanında işçilerin yönetim kurullarına ve toplantılara götürdüğünü hatırlamıyor musun?”

Mary çok yumuşak bir biçimde devam ettiğinde neyin gelmekte olduğunu anlayan Ezra’nın başı onun elleri arasından kayıp aşağı düştü.

“Bunların üzerimde bir etkisi olduğunu düşünmüyor musun baba? Adamlar sana bir konuda karşı çıktıklarında senin hakkında söylemeye cesaret ettikleri herhangi bir şeyden dolayı çocuk aklımla onlardan nefret ederdim. Sen ve onlar grevlerden ve ocakla ilgili diğer şeylerden söz ederken heyecandan titrerdim. Başkalarını dinlemek kadar, başka kadınlara katılacak ve kendi başıma bir şey yapacak kadar büyüdüğümde de mutluydum. Evet, beni yetiştirdiğin bütün bu şeylere karşı ve onlar için baba, Len beni senden asla çalamaz, ama sen de beni ondan çalamazsın.” Tekrar yutkunup devam etti.

“Bu ikinizin de öğrenmesi gereken bir şeydir. Len’e gitmesi gerektiğini söylüyorsun. Bu beni de onun kadar dışarı atıyorsun demektir, çünkü o giderse, onunla giderim. Bu onu senden fazla sevdiğimden değil, ama sen haksız olduğun ve onun durumundan yararlanmak istediğin zaman, onun tarafını tutmak zorunda olduğumdandır baba. Eğer Len gittikten sonra seninle kalmayı seçersem, Len’in şimdi yapmasını istediğin gibi benim de her konuda seninle aynı fikirde olmamı isteyeceğinden yüzde yüz eminim. Beni, kendi eğitiminin vermiş olduğu özgürlükten yoksun bırakmak isteyeceksin. Her konuda seninle aynı düşüncede olduğum sürece beni seveceksin. Bu, Len’in benden asla istemediği bir şeydir. Eğer o giderse, onunla giderim.”

Gözleri doldu, Ezra’nın başını tutup göğsüne yasladı ve sözleri yerini bulurken omuzlarının inip kalktığını hissetti. Sessizce Len’e başıyla yatmasını işaret etti. Kapı daha tam kapanmadan Ezra kendini koyuverdi ve Mary onu hayatında ilk defa hüngür hüngür ağlarken duydu. Onu rahatlatmaya çalışırken kendi gözyaşları da onunkine karıştı.

7

HIZLANMA

Len, aile içindeki parçalanma gerçekleşmediği için seviniyordu; ama ocaktaki işler için kaygılıydı ve tartışma sonrasındaki günlerde, iş sorunu üzerinde kafa yormaya başladı. İşe gitmeyenler doğru mu yapıyorlar diye huzursuzlukla düşünüyordu. Partinin koşullara ve tekrar işe başlamaya karşı çıkması karşısında işe dönüş düşüncesi onu dehşete düşürüyordu. Zayıflık olarak görülür diye düşündüklerini başkalarına açmakta kararsızdı, ama hafta sonuna doğru, her ne kadar aralarında bir gerginlik olsa da, Ezra’nın fikrini almaya karar verdi.

Bir gece yemek masasında fırsat bulduğunda, doğrudan doğruya Ezra’ya sormak yerine Mary’ye, “Sence babamla ben ne yapmalıyız? Şirket yerimize başka adamları alacağını söylüyor diye işe geri dönmemizin doğru olacağını sanmıyorum,” dedi. “Ama elimizi çabuk tutmazsak sonsuza dek bize iş vermeyeceklerini hisseder gibiyim. En iyi davranışın ne olacağını bilemiyorum,” diye üzgün bir tavırla sözlerini sona erdirdi.

Mary tereddüt içinde babasına baktı, ama o derin düşüncelere dalmış görünüyordu. Pek çok kadın gibi Mary de daha en başından beri, büyük çoğunluk işe döndüğüne göre işbaşı yapmamanın hiçbir yararı olmadığını düşünüyordu; ama Len’e bu düşüncesinden hiç söz etmemişti. Len’in apaçık merakı ve ne yapacağını bilemezliği ile Ezra’nın belirgin ilgisizliği, kısa bir duraksamadan sonra onu açık olmaya itti.

“Ne söyleyeceğimi bilmiyorum Len,” diye çaresizce kocasına baktı. Sonra, “Ama kesin olan bir şey var; hiçbir gelirimiz olmadan sonsuza dek devam edemeyiz. Ah, tanrıdan dilerdim ki adamlar hiç böyle bölünmemiş olsalardı,” deyiverdi.

Daha sözcükler ağzından çıkarken tehlikeli bir zeminde olduğunu anlıyordu, ama bereket versin ki erkeklerin ikisi de sözlerinin taşıdığı anlamı fark etmemiş gibiydiler. Bununla beraber, onun ani çıkışı Ezra’nın derin düşüncelerini böldü ve yorgun bir hareketle başını kaldırdı.

“Hayatta öğrendiğim iki ders oldu. Zaferin dışında en iyi şey, yenildiğin zamanı bilmektir. Öteki ise nerede olursa olsunlar adamlarının yanında olmaktır.”

Len bir şey söylemeksizin Ezra’ya baktı, sözlerini nasıl devam ettireceğini merakla bekliyordu. Ezra devam ederken siyah gözleri biraz daha az küskün gibiydi. “Bu kez kuşkuya yer bırakmayacak biçimde yenildik. Yalnız şirketle değil, aynı zamanda hükümetle de savaşırken kazanmayı nasıl umabiliriz?” diye yanıt ararken ağzından kaçanın farkına vararak durdu, ama Len, ona kendisini toparlamaya zaman bırakmadan, “Ama iktidardaki İşçi Partisi Ezra, nasıl bize karşı olabilir?” diye sordu.

Madencilerin önderi zaman kazanmak için önce boğazını temizler görünerek öksürdü, sonra, “Evet, bir İşçi Partisi hükümetidir, ama ne gücü var ki? Yalnızca hoşgörü gösterebildiği için oradadır ve her an düşebilir.”

“Ama Ezra, eğer halk için bir şeyler yapıyor diye düşünülürse, o zaman halk onu aynı biçimde salt çoğunlukla tekrar seçecektir, değil mi?”

Len amaçlarını açıkladıkça heyecanı artıyordu. Mary ise onun taşkınlığını görünce biraz endişelendi. “Konudan ayrılmayalım ve bizi hiçbir sonuca ulaştırmayacak politikadan söz etmeye başlamayalım,” diye ısınmaya başladığını sezdiği tartışmayı önleme gayreti içinde araya girdi.

Ezra onun bu uyarısına seve seve uydu. “Haklısın Mary, konu apaçık, en azından benim kafamda. Aklı başında olan her erkek veya kadın için de sanırım öyledir.”

Len ağzını açtı, ama dile getireceği düşünceleri Ezra böldüğü için konuşma fırsatı bulamadı.

“Oh, bütün prensipleri ve bilmem neleri biliyorum ve birinin kendini şehit gibi görmesinin çok hoş olduğunu da biliyorum. Evet, gerçekten çok hoş ve rahatlatıcı. Ama bunun yararını gören hiç kimseyi görmedim; en azından yararlanması gereken insanları. İşte bu yüzden adamlara işe dönmeleri için öğüt verdim.”

Len kendini daha fazla tutamadı ve Ezra’nın sözlerinden sonraki kısa sessizliği bozarak, “Ama Ezra, durum farklı! Birlik olduğumuz zaman bize geri dönmemizi söyledin ve bize bunu söylemekle, senin de görebildiğin gibi, bizi parçaladın.”

“Evet Len. Ama senin ve partinin yaptıkları yüzünden nasıl olsa bu olacaktı. Eğer beni dinlemiş ve o çılgın varsayımları kafandan atmış olsaydın, adamlar hep birlikte işe dönerler ve bu düşmanlıklar da olmazdı.” Gözleri tekrar sertleşti ve yüzü gerildi. “Cwmardy’deki bu durum için partiye teşekkür edebilirsin.”

Ezra konuşurken Len, ağzına koyduğu lokmayı aceleyle yuttu, ama sözlerine başlayamadan Mary araya girdi. İki erkek arasındaki bir parçacık uzlaşma, ona uzun zamandır duymadığı bir mutluluk vermişti ve yanlış bile olsa söylediği her şeyi ikisinin de dürüst bir fikir olarak kabul edeceğini biliyordu.

“Haklı olduğunu sanmıyorum baba,” dedi. “Sanırım işçileri denetlemek için onlar üzerinde yeteri kadar etki sahibisin; özellikle bu defa olduğu gibi komiteyi arkana aldığın zaman.” Ezra bir şey söylemeye niyetlendi, ama Mary devam etti:

“Ama yine de Len’in yeniden işbaşı yapması konusunda seninle aynı düşüncedeyim. Onun yeri ötekilerin yanıdır; hatta hatalı olsalar bile onları terk etmek için bu bir neden olamaz.”

Len telaşla masadan kalktı:

“Bir kaçak olduğumu söyleyemezsin!” diye bağırdı. “İnsanın iyi ve kötü zamanlarda bağlı olması gereken ilkeler vardır.”

Bir gülümseme Ezra’nın yüzünü usulca yalayıp bir an için onu yumuşattı: “İşte burada yanlışın var. Senin yaşındayken aynı biçimde düşünürdüm, ama oldukça geniş olduğunu herhalde senin de kabul edeceğin deneyimlerim bana işçilerin aleyhindeki ilkeleri bir kenara bırakmak gerektiğini öğretti.”

Tartışma artık daha da kızışmıştı ve gece geç vakitlere kadar devam etti. Ama sonunda Len, parti ve işbaşı yapmayan işçiler kabul ederse işe dönmek için başvuruda bulunmaya karar verdi.

Len ertesi sabah erkenden bulabildiği bütün parti üyelerinin evlerini dolaştı ve eğer Ezra bir toplantı yaparsa onu destekleyeceklerine karar verildi. Bu yapıldı; Len ile iki parti üyesi ellerinde çıngıraklarla dolaştıkları sokaklarda o akşam yapılacak toplantıyı duyurdular.

Çok sert ve öfkeli tartışmalardan sonra, hepsinin ertesi gün ocağa çıkıp işbaşı yapmak için başvuruda bulunması kararlaştırıldı.

Ertesi sabah ilk düdükler ötmeye başlamadan önce, Shane yataktan çıkmış ve mutfaktaki ateşi yakmıştı. Jim aşağı indiğinde yüzü mutluluktan parıldayan kadın, anaç bir biçimde ortalıkta dönüp dolaşıyordu.

“Ah James’ciğim, seni bir kere daha iş elbiselerinin içinde görmek hoş bir şey. Kesinlikle öyle.”

Yanıt olarak, “Ya! Ben de aynı şeyi düşündüm,” diye homurdanan Jim bir yandan da eğilip pantolonunu bacaklarına çekiyordu. “O ekmeği çabuk kızart; bizim Len neredeyse gelir.”

“Sus, sus! Benim işime karışma. Bu kızarttığım ilk ekmek değil!”

Len içeri girdiğinde yaşlı çift kahvaltı masasına oturmuştu. Shane, onun için hazırlamış olduğu kakaoya su eklemek için sandalyesinden sıçrayıp kalktı. “İşte Len, canım, onu midene indir.” Len bunu asla geri çeviremezdi, çünkü annesinin mutlu olacağını biliyordu.

Kısa sürede erkekler hazırlandı. Tam çıkarlarken, “Bakın, bugün her zamankinden daha dikkatli olun. Uzun zamandır ocaktan uzak kaldınız, eskisi gibi çevik olmayacaksınız,” diye Shane onları uyardı.

Koca Jim’in mutlu kahkahası mutfağın içinde bir davul sesi gibi dalgalandı. “Kırk yıldır o ocakta çalışmaktayım. Koca Jim’in o ocak hakkında bilmediği pek bir şey olmadığını rahatlıkla söyleyebilirsin; işte benden o kadar.”

Böylece her ikisi de yaşlı kadını öpüp evden ayrıldılar.

İki adam lamba odasına başvurduklarında, müdürün ofisinin, yani Jim’in deyimiyle ‘hakaret odası’nın dışında beklemeleri söylendi.

Maden sahasının karşı yanında, uzun bir işçi kuyruğunun oluştuğu ofise doğru giderlerken, “Bu tuhaf pis bir oyun, değil mi Len?” diye Koca Jim şaşkınlık içinde sordu.

Bu acayip yöntem kendisini de aynı derecede şaşırtmış olduğu halde Len yanıt vermedi. Kuyruğun sonunda sıraya girip beklerken lamba odasından ocak başına doğru ilerleyen ışıkların göz kırpışlarını seyrettiler. Beklemenin onur kırıcılığı Jim’e dokundu ve sonunda kendini daha fazla tutamayıp belirli birini hedef almadan yüksek sesle haykırdı:

“Pislik herifler! Ne olduğumuzu sanıyorlar, kapı kulları mıyız, yoksa sirklerde dans ettirilen pireler mi, ne? Doğduğum günden beri böyle aşağılama görmedim,” Hiç kimse yanıt vermedi, bu ise onu çileden çıkardı.

“Lanet olsun, üstüme tükürebilirler, ama kimse bunu benim yüzüme vuramaz arkadaş!”

Bu sözler henüz söylenmişti ki ofis kapısı açıldı ve ocak görevlisi dışarı çıkarken olanca sesiyle, “Bugün elli kişi isteniyor. İlk gelen, ilk olarak işe alınır,” diye bağırdı.

Beklemekte olan adamlar şaşkın bir sessizlik içinde görevlinin, “Hadi oradakiler. İlk başlayacak kim?” diye bağırmasına kadar taş gibi hareketsiz kalmışlardı.

Şimşek hızıyla sıralar bozuldu ve adamlar kapıya hücum ettiler. Kısa bir sürede istenen elli kişi kaydedildi ve lamba odasına yollandılar; geri kalanlara belki daha fazla adama ihtiyaç olur diye ertesi sabah gelmeleri önerildi.

Jim, Len’e şaşkın gözlerle bakıp omuzlarını kaldırdı, zorlukla yutkundu ve sonra sırtını ofise dönüp uzaklaşırken boğazının derinliklerinden gelen bir sesle, “Len’ciğim bizi köşeye sıkıştırdılar,” dedi.

Ertesi gün ulaştığı her şeyi sırılsıklam eden bir yağmur, rüzgârın etkisiyle Cwmardy üzerine sağanak biçimde yağıyordu, ama daha ilk asansör aşağı inmeden adamlar ocak başında bekliyorlardı. Len ve babası ofise ulaştıklarında sırılsıklam olmuşlardı, yüzlerinden ve enselerinden sular damlıyordu. Jim kuyruğun en önüne girmeyi istedi. Ama Len onu kuyruğun sonuna yönlendirirken homurdanıp küfretti.

Gerginlik içinde görevlinin sesini beklerken, herkes ilk işarette kapıya atılmaya hazırdı. Sonunda kapı açıldığında Bay Hicks ve ocak görevlisi dışarı çıktılar. İkili, gergin adamlardan oluşan kuyruk boyunca yürürken, Bay Hicks arada bir sıradan birini dışarı çağırıp pazılarını yokluyordu. Eğer sonuçtan memnun olursa adamı lamba odasına gönderiyor, beğenmezse başka bir sefer tekrar denemesini öğütleyerek eve yolluyordu.

Bay Hicks, Jim’in yanına varmadan önce, birkaç kişiye işe başlamaları emredilmişti. Yaşlı işçinin pazılarını yoklama zahmetine girmeden, hiç tereddütsüz lambasını almasını söyledi.

Jim, kendinden geçmişçesine lamba odasına gitmek üzereyken genel müdür ona, “Yangın görevlisi nerede çalışman gerektiğini söyleyecek,” diye açıklamada bulundu. Henüz bir iki adım atmıştı ki topukları üzerinde sertçe geri dönüp, “Ya bizim Len ne olacak?” diye sordu.

“Ha, onun için sonra bir şey bulacağız,” diye yanıt geldi.

Jim öfkeyle homurdandı:

“Sonranın canı cehenneme. Bunun bana hiç yararı yok. Ya benimle beraber her zaman çalıştığımız yerde başlar veya ikimiz de çalışmayız.”

Bay Hicks bunun bir ültimatom olduğunu ve tartışmaya girmenin yararsızlığını biliyordu, ama iyi bir işçiydi ve bir an önce ocağa dönmesini istiyordu.

“Pekâlâ, özel bir armağan olarak onu yanına alabilirsin.” Daha başka bir söz söylemesine fırsat vermeden ikisi lambalarını alıp ocağa yöneldiler. Len asansöre girmeden önce, geride kalıp bekleyen adamların bulunduğu kuyruğa baktı, sonra derin bir iç çekerek demir kafesin içine girdi.

Kafes aşağı doğru gözden kaybolurken kuyunun başındaki tahta kapakların sesi Len’e şimdi yabancı geliyordu; kuyunun sıcak pis kokulu atmosferi de uzun süre toprak üstündeki temiz havadan sonra ona boğucu gelmişti. Ocağa daha önce hiç girmemiş birisi gibi, bu hava ağzında iğrenç bir tat bıraktı. Kendini kusacak gibi hissetti. Bütün bunlar ilk başladığı günü aklına getirdi ve hayal gücü inen kafesten daha hızlı yol almaya başladı.

Ocakta çalışmanın kaderine yazılmış olmasından memnunluk duydu ve bir zamanlar hissetmiş olduğu buradan kurtulma arzusuna içinden güldü. Tehlike ve mücadele, nefret ve şakalaşmalar hayatının bir parçası olmuştu. Vücudu ve beyni ocak arkadaşlarınca şekillendirilmişti ve yaşadığı dünyanın onlarsız bomboş olacağını biliyordu.

Kalabalık asansörde yanında duran Koca Jim önce inledi, sonra homurdandı, “Keşke makinist bağırsaklarımızı ağzımıza getireceğine frenlere biraz daha dikkat etse yahu.”

Kömür kuyusunun karanlığı Len’in yanıt vereni görmesine engel oldu. “Öyle, haklısın Jim. Ama motorları çalıştırmak için işe aldıkları bu keçi boklarından ne beklersin? Tuh, be! Bu asansörü ömür boyu çalıştıran eskiler, çer çöp gibi bir yana atıldılar. Çocuklar, size söylüyorum, bu ocak gittikçe berbatlaşacak.”

Daha fazla konuşmalarına vakit kalmadan asansör kafesi ocak tabanındaki su çukurunu örten tahta kaplamalara toslayıp oturdu. Adamlar dışarı çıkıp çalışacakları yerlere doğru dağıldılar. Len babasını bekledi ve öteki adamlarla birlikte doksan metre kadar uzaktaki ahıra doğru yürüdüler. Girişi örten kalın tahta kapıya daha ulaşmamışlardı ki, Jim ansızın durdu ve fısıldadı:

“Şişt! Az önce ahırdan bir ses duydunuz mu?”

Adamlar durup dinlediler. Kapı çatlakları arasından üfleyen havanın ıslığını bastırırcasına çılgınca tepinen atların çıkardığı nal sesleri ve ardından da boğuk bir ses geliyordu:

“Başını tut, be adam! Lanet kıçını yemliğe doğru tut!” Kısa bir sessizlikten sonra, “Dur, lanet olası ne yapıyorsun? Dur oğlum, dur!” Sonra daha heyecanlı olarak, “Şu burunduruğu al. Hemen şimdi. Ha, işte oldu.” Tepinme durdu ve adamlar bakıştılar; suratlarına bastırılan karanlığın içinde yüzleri donuk gölgeler gibiydi.

Biri, “Bugün Dangler’le işleri zor. Lokavttan beri bu onun ocaktaki ilk günü ve yanında çalışana acıyorum,” diye konuştu.

“Hah! Acımanı kendine sakla. Bugün kömür yüzeyinde çalışacak,” diye başka biri karşılık verdi ve aklına sonradan gelmiş gibi ekledi:

“Adam için kaygılanma. Sam atın başında ve adın gibi emin olabilirsin ki, o Dangler’i nasıl idare edeceğini biliyor. Onlar eski dost.”

Koca ahır kapısını içerdekiler hızla itip açınca hava akımının çıkardığı ıslık sesi ansızın kesildi.

İçeriden bir ses, “Şu lanet lambalarınızı saklayın ve yoldan çekilin,” diye bağırdı. Her birinin başında bir adamın bulunduğu bir dizi at peş peşe dışarı çıkarken, beklemekte olan adamlar kendilerini hızla geçidin iki yanına attılar. Atlar huzursuz ve heyecanlıydı; yarı karanlıkta gözlerinin akları huysuzca parlıyordu. Adamlardan biri geçerken, “Dangler’e dikkat edin. En sonda olan. Aklınız varsa kıçından uzak durun,” diye uyardı.

Koca Jim rayların arasından bileği kalınlığında bir sopa aldı ve homurdanarak Len’e, “Eğer bana o numaralarından birini yapmaya kalkarsa, yufka gibi yere sereceğim,” dedi.

Sam, Dangler’in başını sıkıca tutup kulağına bir şeyler söyleyerek havayı hışırdata hışırdata onu yanlarından geçirdi.

Adamlar, kömür tozlarını havalandırıp burun deliklerini enfiye gibi gıdıklayan ince toz bulutlarını kaldıran atlarla aralarında güvenli mesafeyi koruyorlardı.

Will Evans gürültü ile hapşırdı, burnunu sildi ve herkesin işitebileceği bir tonda, “Eminim Sam başka bir kimse onu gütmesin diye Dangler’i özel olarak eğitmiştir. Tehlikeli bir atı çalıştırmak haftada bir fazla mesai yapmanın tek yolu,” diye takıldı.

“Şişt!” diye sert bir yanıt geldi. “Denetleme yerine yaklaştık, yangın görevlisi seni duyabilir.”

Adamların lambaları raylı yolun kenarında açılan büyük bir oyukta denetlendi ve yola devam etmelerinden önce yangın görevlisi onları ayrı ayrı yönlendirdi.

Görevli gülümseyerek, “Merhaba Jim,” dedi. “Geri döndüğüne memnun oldum vallahi. Onların işe aldıkları bu acemi heriflerin yerine gerçek işçileri göndermelerinin zamanı gelmişti.”

Len, yangın görevlisinin, “Seni Mockyn Boby’nin yanına göndermek için emir aldım Jim,” deyişine kulak kabarttı, ama söze karışmadı. Zaten kimseye fırsat bırakmadan Jim’in şaşırmış sesi onun sözünü kesti:

“Mockyn Bobby’nin mi? Lanet olsun, ben orda ne yapacağım? Len ile ben başka birinin yanına değil kendi yerimize gideriz. Ha, ha! Hadi Shenkin, dostum, benimle şakalaşmayı bırak.”

“Vallahi şaka yapmıyorum Jim. Sana büyük saygım olduğu için böyle bir şey yapmam. Sen de bunu iyi bilirsin. Ama bunlar büyük patrondan aldığım emirler.”

Jim şaşırmış bir halde başından aldığı şapkasıyla yüzünü silerken, “Ama benim yerimin nesi var? Ben onu motorun olduğu yerden başlayarak kazdım ve herhangi bir büyük patron için de terk etmeyeceğim.” Sinirleri bozulmuş, bağırmaya başlamıştı. “Hayır, onu şeytanın uğruna bile bırakmam, sana söylüyorum Shenkin!”

“Hadi, hadi, Jim aslanım. O kadar inatçı olma be adam. Elimden bir şey gelmediğini biliyorsun. Yerinde başka birisi çalışıyor ve sen de başka bir yere gitmek zorundasın; hepsi bu kadar.”

Jim bunu duyunca, siyahlaşmış yüzünde dışarı fırlamış gözleriyle bir süre soluğunu tuttu, sonra kulaklarına inanamamış gibi yutkundu. “Ne dedin? Yerimde başka birisi mi çalışıyor! Allah canını alsın! Eğer birisi benim kömürlerime ve kerestelerime dokunmuşsa, kafasını onun kendi baltasıyla kesip koparacağım!” Zorlukla yutkundu, sonra ulurcasına haykırdı:

“Kimdir o? Hadi çabuk söyle. Ben o lanet olası evde, bir prensip uğruna savaşacak kadar erkeğim diye Shane’in dırdırlarına hedef olurken, benim yerimde çalışan o yüzsüz kimdir?”

Yangın görevlisi onun kızgınlığından telaşlandı. Ama sonuçları ne olursa olsun emirleri yerine getirmek zorundaydı. “Artık benim olmadığı kadar, orası senin de yerin değil,” diye savundu. “Bütün ocak şirkete aittir ve mallarıyla istediklerini yapabilirler, değil mi?”

“Ama benim yerimle değil,” diye Jim karşı çıktı. “Hangi kahrolası kazdı orayı? Kömürü kim parçalayıp aşağı indirdi; kim orayı direkledi?” Sesi kırılan gururuyla tizleşmişti. “Kim vücudunu tehlikeye attı? Yolun üzerinde her zaman bir vagonluk, damarın önünde de iki vagonluk kömür bulunsun diye orayı düzenli tutmak için kim canını dişine takıp çalıştı? Eğer benim değilse, hangi allahın belasının?”

Yangın görevlisi daha fazla tartışmaya yanaşmadı. “Aldığım emirler böyle Jim.” dedi. “Eğer onlardan hoşlanmadıysan yapman gereken ocaktan geri dönüp çıkmaktır ve bunu yaparsan senin için üzülürüm.”

Bu ültimatomla sarsılan ihtiyar işçinin gözlerinde, boynu balta ile vurulmuş bir ineğin gözlerine benzeyen bir cam parlaklığı oluştu, ama kendini çabucak toparladı, yerini savunmak için yeni bir eylem planı düşündü.

“Eğer Mockyn Bobby’nin oraya gitmek zorunda isek, Mockyn nerede çalışıyor?” diye sordu.

“Ha onu ocağın öteki yanına gönderdiler,” yanıtını aldı.

Len, şirketin adamları birbirinden ayırıp madenin çeşitli kesimlerinde yeni işe alınan yabancılar arasına dağıtarak yeni yöntemler uyguladığını anladıysa da, bu tartışmanın başından sonuna kadar sessiz kalmıştı. Babasını kolundan yakaladı.

“Hadi, baba. Gönderildiğimiz yere gitmekten başka yapacağımız bir şey yok.” Jim reddeder gibi göründü, ama kısa bir duraksamadan sonra, başı öne eğik ve dudakları büzülmüş olarak bu isteğe uydu, denetleme boşluğundan uzaklaştı.

İki işçi rutubetli havada yirmi dakikalık yürüyüşten sonra elbiseleri terden vücutlarına yapışmış durumda lokavttan önce aletlerini bırakmış oldukları yere vardılar. Yaklaştıklarında bir vagona boşaltılan kömürün gürültüsü kesildi ve Jim çalışan adamın yanına giderek ışığı tam yüzüne vursun diye lambasını yan yatırdı.

Şaşkın bir duraksamadan sonra, Jim adamı tepeden tırnağa süzüp üstüne basa basa, “Buraya niçin gelip başka birinin yerinde çalışıyorsun arkadaş?” diye sordu.

“Başka ne yapabilirdim? Ya burada başlardım ya da hiç.”

“Doğrudur baba. Bu onun suçu değil,” diye Len yaşlı adamın gene sinirleneceğinden korkarak araya girdi.

Jim içini çekti. “Pekâlâ. Belki sonunda hayırlısı olacak Len.” Yabancıya dönüp, “O alanda nasıl çalıştığına dikkat et arkadaş. Acayip çarpık bir iştir bu ve vuruşlarını temiz yapman gerekir. Ocakta gerektiği gibi kömür çıkarmak istiyorsan önündeki kısmın sağ yanını kes. Tepeyi de gözden uzak tutma. Çok güvenilmezdir ve demir çubukla yoklamana güvenme, çünkü bir dakika çelik gibi çınlar, sonra, sen daha burnunu silmeye vakit bulamadan bir sağanak gibi güm diye dökülür,” diye öğüt verdi.

Adam verdiği öğütler için ona teşekkür etti. Aletleri aralarında paylaşan ikili, onların ağırlıkları altında iki büklüm, adamın yanından ayrıldılar. Yeni çalışma yerlerine ulaştıklarında Koca Jim gene yorgunluğun verdiği bir huysuzluk içindeydi. Bir süre dinlenirken çevresine bakındı, sonra yanından geçen bir hamamböceğine öfke ile tükürüp tiksintisini belli eden bir sesle:

“Hah! Tıpkı beklediğim gibi, molozlar ortada bırakılmış. Kömür yüzeyi beton gibi sert kalıncaya kadar dikine alınmış, ortalık darmadağınık. Ha! Burada çalışan bir ameleymiş, kömür işçisi değil. Adam bir bok çukurunda veya çöplükte çalışmalıymış.”

Len aldırış etmedi ve elbiselerini çıkarmaya başladı. Isı dayanılacak gibi değildi ve havadaki gaz oranı şakaklarının güm güm atmasına neden oluyordu. Vücudunun üst yanı hava ile temas edince birazcık rahatladıysa da daha şimdiden bitkinlik hissediyordu.

İki işçi daha ilk vagonlarının yarısını doldurmuşlardı ki yangın görevlisi teftiş etmek için geldi.

“Bu kaçıncı çocuklar? Üçüncü mü?” diye sordu.

Jim elindeki demir mili hırsla yere fırlattı. “Lanet olsun kiminle konuştuğunu sanıyorsun, beyaz farelerle mi? Üç tane ha, aman allahım! Vay be, o küçük yangıncı lambası seni havalara sokmuş herhalde.”

“Havalara sokmuş ya da sokmamış. Büyük Patron’un bu yerden günde sekiz vagon beklediğini bilmelisin.”

“Ha, günde sekiz mi? Ha, ha, ha, yanlışın var Shenkin, insanlarla konuşuyorsun, eşeklerle değil. Bu lanet çamur oyuğunda tavanı tepesine çökertmeden günde sekiz vagon dolduran hiç kimse yoktur ve Koca Jim’in de yapmayacağını bilesin. Yo, hayır! Canlı gömülürsem, bu yukarda güneşin altında hoşuma giden bir yerde olacak.”

Görevli bozularak homurdandı ve kalın baş parmağıyla bıyıklarını sıvazlayarak, “Eh, pekâlâ, yapmazsan yapacak birini bulacaklarını bilesin Jim,” dedi.

Bu sözlere gücenen Jim göğsünü kabartarak, “Büyük Patron’a cehenneme kadar yolu olduğunu ve benden daha iyi bir işçi bulabilirse aşağı yollamasını söyle. Yollayana kadar da daha babası onu pantolonunun cebinde dolaştırırken burada çalışmakta olan adamlarla nasıl konuşması gerektiğini öğrensin.” Görevli tartışmadan vazgeçti ve yoluna devam edip lambasının kırmızısı bir dikiş iğnesinin ucu kadar küçülünceye kadar uzaklaştı.

Len ve babası görevli gittikten sonra konuşmadan bir süre çalışmaya devam ettiler ve ha bire küreğini doldurup kömür boşaltan Len, “Oyunu anlıyorsun değil mi baba?” deyinceye kadar bu sessizlik devam etti.

“Anlıyor muyum? Tabii anlayabiliyorum. Gün gibi ortada; moralimizi bozmak istiyorlar evlat. Yarı ücret karşılığında iki misli iş yaptırmak istiyorlar. Yuh! Bir kurbağa yavrusu bile gözleri varsa bunu görebilir yahu!”

Yaşlı adam elini beline dayayarak vücudunu arkaya doğru esnetirken, “Of! Neyim var? Her şeyin canı cehenneme! Evet, benim de!” diye söylendi.

Günün geri kalan bölümünde daha yavaş çalıştılar. Len, babasının büyük kömürleri, kırıp ufak parçalara ayırmaya kalkışmaksızın vagona attığını fark etti. Vardiya sonunda her iki adam da yorgun ve ağrılar içindeydi. Her ne kadar yeryüzüne çıktıklarında temiz hava onları bir parça kendilerine getirdiyse de ocağın zorlaması ve ağrı verici çalışma koşullarına alışmaları haftalar sürdü.

8

VADİDE ÇATIŞMA

Hemen hemen iki ay böyle gelip geçti. Ocaktaki yüzlerce eski işçi tekrar işe dönememişti. Onların yeri, çoğu Cwmardy dışında yaşayan ve erkekleri iş bulunca vadiye göç eden ailelerce doldurulmuştu. İşsiz yerliler ocak atıklarının yığıldığı alanlara ve kış süresince kömür çıkarmak için dağ yamaçlarındaki kömür çıkarma tünellerine yönelirken, kimileri de ocak başında kömür atık vagonlarını boşaltarak bu iş için ücretle çalışanların yerini almışlardı. Fazla mesai yaygınlaşmış ve halk arasında yeni bölünmelere ve yeni düşmanlıklara yol açmıştı.

Bu süre içinde lokavtın koşulları konusunda Ezra ile parti arasındaki çelişki, ocakta olsun vadide olsun ortaya çıkan hemen her yeni gelişimi kucaklayacak kadar büyümüştü.

Ezra’nın uzlaşmacı seçilmesi partiye göre, onun onarılmaz bir biçimde halka ihanet ettiğini kanıtlıyordu ve bunun sonucu olarak Harry Morgan, Ezra’nın belediye meclisindeki sandalyesine rakip aday olarak gösterildi.

Harry yenilgiye uğradı, ama her fırsatta Ezra’ya saldırısına devam etti. Parti mücadelesinin mantığı ve dayanakları Len’in kafasına iyice yattı. Ama aile yaşamında yeni bunalımlara yol açmamak için bunun mümkün olduğunca arka planda kalmasına karar verildi. Partinin ödün vermez tutumu ve parti üyelerinin ona karşı kullandıkları sözler Ezra’nın yüreğini öfke ve kinle dolduruyor, onları şirketten daha büyük birer düşman olarak görmesine yol açıyordu. Öte yandan Len, kayınpederine karşı mücadelesinin fikirlerini genişlettiğini, sosyalizm ve onun tam anlamı hakkında daha iyi bir değerlendirme kazandırdığını fark etti. Önce Ezra’dan esinlenerek kurduğu devrim ve politikayla ilgili hayaller parçalandı, daha sonra Fred Lewis’ten esinlendikleri... Bununla birlikte, Len, kendisini Harry Morgan için yetenekli bir yardımcı ve madencilerin önderi için korkulacak bir muhalif durumuna getiren bir bilgi tabanı edindi.

Mary farkında olmadan, bu zihin açıklığını ve dengeyi kazanmasına büyük katkıda bulunmuştu.

O sert tartışmalarından beri, Len’in de babasının da söylediği ve yaptığı her şeye eleştirel gözle bakmaya başlayan Mary, farkında olmadan yalnızca ruhsal değil, zihinsel yönden de kocasına gitgide daha çok yakınlaşmaktaydı. Yine de her bakımdan çökmekte olan babasına karşı duyduğu bağlılık yüzünden partiye kaydolmuyordu.

Federasyon bir gün Ezra’yı Londra’ya çağırdı. Bir hafta orada kaldıktan sonra döndüğü zaman eskisinden daha da karamsar görünüyordu.

Cwmardy’deki hoşnutsuzluk ülkenin her tarafına yayılmış ve kömür ocakları sahiplerinin, ücretleri indirip koşulları ağırlaştırma tehdidine karşılık tüm ülkede işçilerin genel bir greve gideceği söylentileri dolaşmaya başlamıştı. Ezra söylentileri bir kitle toplantısında doğruladı ve bu, adamların federasyona dönmelerine neden oldu. Londra’daki tartışmalar için verdiği rapor, ocaklardaki ve toplantılardaki kesin tartışmaların temelinde yer aldı. Parti ve federasyonda öğrendiklerinden başka Len’in ocaktaki deneyimleri, harekete geçme zamanının tekrar yaklaşmakta olduğuna inandırdı onu. Mary ve ailesinin bir kere daha dayanmak zorunda kalacağı yoksulluğu düşündükçe içine kapanır gibi olsa da, kazanaçakları zaferin olasılıklarını göz önüne getirdiği zaman bu halini üzerinden silip atıyordu.

Buna rağmen, o gün işten eve döndüğünde her zamankinden daha farklı bir sıkıntı içinde görünüyordu. Mary bu can sıkıntısını hissetse de yıkanıp yemeğini bitirene kadar kendini tuttu, ama sonunda, “Neyin var Len, zor bir gün mü geçirdin? Her zamankinden daha yorgun görünüyorsun,” diye sormadan edemedi.

Len ayaklarını öne doğru yorgunlukla uzattı ve bir sigara yaktı. “Sanırım öyle Mary. Lokavttan sonra tekrar işe döndüğümde ocaktan bıktığımı fark ettim. Her allahın günü o ocağa indiğimizde bizden ne beklendiğini hiçbirimiz bilmiyoruz. Eğer görevliler, biz kömür işçilerinden çamur boşaltmamızı isterlerse bunu yapmak zorundayız, yoksa ‘Yukarda bu fırsata can atan bir sürü adam var,’ diyeceklerdir.”

Sigaranın ateşi parmağını yakınca külünü ocağın ızgarasına silkeleyip devam etti:

“Her şeyin neye doğru gittiğini görmüyor musun Mary? Adamlar ne konuşulursa patronun kulağına gidecek korkusuyla birbirine güvenmekten ürküyor ve şirket sessizce ücretimizi düşürüyor; kendilerinin bize zorla kabul ettirdikleri listedeki ücreti bile ödemeyecek duruma geldiler. Ulu tanrım! Lokavttan önce hepimiz bordrolarımızı birbirimize gösterirdik, ama şimdi yanımdaki adamın yaptığı işe karşı ne aldığını öğrenemezsin.”

Mary can sıkıntısıyla başını sallasa da kocasının sözlerinin altındaki üzüntüyü sezdiğinden, cesaret vermeye çalıştı:

“Üzülmenin bir yararı yok Len. Böyle yapmakla bir yere varamayız. Bu bir ahlâksızlık. Biliyorum, ama adamlar bugünlerde değişmeye mecburlar.” Derin bir nefes aldı, havada ürpertici bir serinlik hissetmiş gibi sandalyesini ocağa yaklaştırdı. “Nasıl dayandıklarına şaşıyorum,” diye huzursuzca devam etti. “Bu suskunluk karşısında için için yanıyor olmalılar ve bu bir gün ansızın alev alacak ve sonra da bir şeyler mutlaka olacak.” Kısa bir duraksamadan sonra, “Umarım babamın sözünü ettiği bu genel grevden bir şey çıkar. Sanırım hep birlikte savaştığımızda, kendi başımıza bırakıldığımızdaki gibi zorlu ve acımasız olmayacaktır.” Anımsadığı şeyin etkisiyle sesini alçaltarak, “Kara Cuma’yı hatırlıyor musun Len?” diye sordu.

Len başını evet anlamında salladı, Mary sandalyesinden kalkıp kocasının dizine oturdu. Eli amaçsızca, şömine rafındaki pirinç şamdanların parlaklığını yansıtan onun kahverengi saçlarını okşadı. Bu dokunuş adamın içinde ansızın bir şeyi uyandırdı ve Mary’yi sıkıca vücuduna bastırdı. Mary’nin de konuşmasına devam ederken gözlerindeki ifade yumuşamıştı:

“Ama bir gün insanlarımız şirketten ve hainlerden öcünü alacak; o zaman babam ait olduğu yere dönecek... Halkla birlikte ve onların önderi olarak. Bu mutlaka olacak, özellikle federasyon öbür sendikaların da genel greve katılmalarını resmen sağlayabilirse.”

Len onun duygulanarak titrediğini hissetti; bluzunun altındaki çökük göğsüne rağmen, kadının vücudu sanki kabarır gibiydi. Mary’nin iddiacı hali anlaşılmaz bir biçimde gücün tek başına cüsseye bağlı olmadığını düşündürdü.

Birkaç gün sonra, yapılan parti toplantısında Harry Morgan genel grevin başarıya ulaşması için Madenciler Yürütme Komitesi’nin ne yapmakta olduğuna ilişkin bir rapor sundu. “Maden sahiplerinin isteklerine karşı yapılacak bir grevde, ulusal önderlerin yanımızda olmalarını sağlamalıyız,” diye konuşurken, aydınlık odada geniş alnı parlıyor ve gözleri gözlüğünün ardındaki bir baykuşunkiler kadar iri görünüyordu. “Bu ilk hamledir; bütün ülkeyi harekete geçirmek! Sonra partimiz, halkın, mücadelemizin haklılığını bilmesi ve saldırı geldiğinde bizimle beraber onu göğüslemeye hazır olması için, Yürütme Komitesi’ne öbür sanayi ve sendika kollarının da girmesine yardımcı olmalı.”

Toplantının yapıldığı kütüphanedeki geniş oda, hepsi de geleceğin ne getireceği bilinci içinde olan insanlarla doluydu. Harry devam ettikçe heyecanı artmış, sesi daha yüksek perdeden çıkmaya başlamıştı:

“Evet arkadaşlar! Ülke halkının tümü ilk defa ortak bir amaç için ortak bir düşmana karşı birlikte savaşacak.” Odada bir mırıldanma dolaştı; yerel kiliselerden birinin kurucusu ve görevlisi olan yaşlı bir adam ayağa kalktı. Sesler kısılıp fısıltıya dönüştüğünde göğsünün bir torba bilye gibi takırdadığı duyulabiliyordu. Düğme gibi mavileşmiş sayısız yara izi yüzünün ve ellerinin her yanına dağılmıştı, ama konuştuğunda sesi, her ne kadar boğuksa da, taşıdığı tonla kulağa hoş geliyordu. İşçilerin Job Calvaria olarak tanıdığı bu adam, ömrü boyunca ocakta ve her pazar Cwmardy’deki kilisede vaaz ettiği ilkelerle dindar çabalarından dolayı halkın sevgisini kazanmıştı. Şimdi ise konuşurken heyecandan titriyordu:

“Yirmi yıl bekledim bunun için. Yirmi acı ve çalışma dolu yıldır iş arkadaşlarımın yapmış oldukları bunca şeyden sonra, ulu tanrının onları dünyaya gönderdiğinden daha fakir olarak, birbiri peşine yokuş aşağı mezarlığa gidişlerini görmekteyim. Şimdi bu dünyadaki koşum neredeyse bitmek üzereyken uzun süredir dua ettiğim şey gerçekleşmek üzeredir. Ey benim işçi arkadaşlarım, bu yorgun gözlerimin efendilerimizin günahları üzerine sonsuza dek kapanmadan önce, sizleri özgür ve mutlu olarak göreceklerini bilmekten ne kadar hoşnudum...”

Sözünü ettiği gözler sulandı ve aldırış etmediği gözyaşları yanaklarındaki kırışıklıklardan aşağıya yuvarlanıp bıyıklarını ıslattı.

Konuşma başlamadan önceki mırıldanma artık coşkun alkış ve ayak vurmaların gümbürtüsüne dönüştü ki bu da toplantıyı sona erdirdi.

Len dışarıya çıktığında sokakta kadınlı erkekli kümelerin akşam gazetesindeki bir makaleyi heyecan ve telaşla tartıştıklarını fark etti. Bir gazete satın aldı sayfanın üst tarafında parlayan iri bir başlığa göz attıktan sonra Mary ve Ezra’ya göstermek için hızla eve yöneldi. Daha paltosunu çıkarmadan gazeteyi karısına uzattı ve o yazıyı okurken durup bekledi.

KIZILLAR GENEL GREV PLANLIYOR

Yapmış olduğumuz sayısız uyarılara rağmen zararlı öğretilerini saygısızca halka aşılamalarına izin verilmiş olan Bolşevik ajanları, şimdi halkın elinden hükümeti alacağını umdukları devrime ilk adım olacak genel bir grev planlamaktadırlar. Uzun yıllardan beri İngiliz halkının mirası olan demokratik parlamentonun yerine diktatörlüğü getirmeyi ummaktadırlar. Zararlı inançlarını ulusun sendikaları içine sokmak istiyorlar.

Şimdi sendika başkanlarının yönetim anlayışına çok iş düşmektedir. Onların yeniden durumu kurtarmaya geleceklerinden, çözülmesi var olan sistemle daima mümkün anlaşmazlıkları, ortadan kaldırmak konusunda, bu ülkede yabancı yöntemlere başvurmamaları için adamlarına hâkim olacaklarına inancımız sonsuzdur.

Mary, bunu ilgili paragrafın gerektirdiği vurgu ile okuyunca Ezra gevrek gevrek güldü. “Ha, ha! Her zamanki, ilgiyi ana konudan başka yöne çekme numarası; tahmin etmemiz gerekirdi. Şu kadarını söyleyelim ki grev başlamadan önce daha çok şeyler olacak... Eğer başlarsa tabii.”

Len, Mary’nin elinden gazeteyi aldı ve, “Daha şimdiden bizi parçalamak amacıyla, bizim Moskova’dan para alan bir avuç kışkırtıcı olduğumuza halkı inandırmak istiyorlar. Yuh! Ne herifler! Harry bunların tepeden tırnağa, hükümetten kömür şirketlerine kadar ipe dizili sosisler gibi birbirine bağlı olduklarını söylerken haklı,” diyerek tiksintiyle gazeteyi ocağın ızgarasına fırlattı. “Pis köpekler. Halka kendi istediklerini yaptırmak için her türlü pisliğe batarlar ve her tür yalanı söylerler.”

Oturmadan önce paltosunu bir sandalyenin arkasına astı. Öfkesinin düşünceden değil de üzüntüden kaynaklandığını görünce Mary’nin gözleri şeytanca parıldadı.

“Ah Len, ayıptır,” diye ona takıldı. “Bir komünistin kapitalistler ve hükümet haksızdır diye kızmasını göz önüne getir, ha, ha!”

Ezra da kızının gülmesine katıldı, ama Len’in rahatsız olduğunu gören Mary kendini tuttu. “Adalette eşitlik kavramı bu dünyada çoktan öldü,” diye söylendi. “Evet, bir kişinin diğerinin sırtından yaşamaya başlamasından beri...”

Len onun yeni halindeki neşeyi sezdi ve aynı havaya, kendine de yabancı gelen bir zevkle giriverdi. “Ama tahtakuruları o kadar fazla beslenirler ki Mary, çaresiz kalırlar ve öldürülmeleri kolaylaşır. Benim ihtiyar sık sık bana derdi ki Ezra,” kayınpederine dönerek, “Her zaman bir tahtakurusunu bir pireye yeğlerim. Çünkü pire hayatını kurtarmak için çaba harcayacak, tahtakurusu ise senin kanını saatlerce emdikten sonra yerinde durup küstahça gözlerinin içine bakacaktır.”

Buna hepsi güldü. Mary bu benzetme yarışmasında yenilmek istemediği için devam etti:

“Ama unutma Len, birçok tahtakurusu saldığı o iğrenç kokuyla kendini kurtarmıştır. Oh, evet, kanımızı emer ve bu onu o kadar semirtir ve tembelleştirir ki sadece sırt üstü yatıp koku salgılayabilir, ama ilk emdiği kan bitince daima daha fazlası için gelir. İşte kapitalistlerin yaptığı da budur. Halk olmadan ne yaşayabilir, ne de kendilerini savunabilirler. Bizleri soyduktan sonra, aramızdan kopardıkları kişilerle kendilerini korurlar.”

Bu sözlerin anlamı kafasına dank eden Ezra, öne doğru eğildi. Ötekilerin dikkatini konudan uzaklaştırmak için, “Başlangıç olarak son grevde olanları düşünün,” diye araya girdi. “Hükümet, şirketi dize getirdiğimizi görür görmez, Cwmardy’ye polis gönderdi. Polis ve copların bizi işe geri döndürmediğini görünce askerleri ve silahları gönderdi.”

Fırsatını yakaladığını anlayınca Len’in gözleri parladı. “Demek devrime inanıyorsun Ezra?” diye sordu.

“Hiç de değil oğlum. Ben seçim sandığına ve demokrasiye inanıyorum.”

Ezra boş bulunup verdiği yanıtlar tutarsız olunca Len avantajını daha iyi kullandı:

“Daha bir dakika önce, tek bir ses halinde ücretlerimizde daha fazla kesinti istemediğimizi söylediğimiz zaman halka karşı asker gönderdiklerini söyledikten sonra bunu nasıl söyleyebilirsin.”

Ezra toparlanıp hatasını gidermeye çalıştı:

“Ha, o farklı bir sorudur. Buraya polis ve asker gönderildi, çünkü bizler henüz doğru dürüst oy kullanmasını öğrenmemişiz. İşte o kadar çocuklarım. Eğer kavga olmadan onları değiştirme fırsatımız varken düşmanlarımızı iktidara getirirsek, bizi kamçıladıklarında homurdanmanın hiç yararı yoktur.”

Bu son sözler Mary’nin sandalyesinde dikleşmesine neden oldu; aklında oluşan yeni bir fikirle soluğu hızlanmıştı. Konuştuğunda boğuk sesi sözcüklerine önem katıyordu; saat bile sanki tıkırtısını kısmış gibiydi. “Ama baba, halk 1924’te başa bir işçi hükümeti getirdi, ama o da polisi başka herhangi bir hükümetin yapacağı gibi bize karşı kullandı. Eğer parlamento güç ise, yapılan her grevde bizim işçi önderleri niçin mal sahipleriyle aynı yanda oldular?”

Bu soruyla Ezra’nın rengi soldu; zaman kazanmak için eğilip ateşi karıştırdı. Doğrulduğunda yanıt vermek için hazırdı.

“O işçi hükümetinin kabahati değildi, onlar yalnızca hükümetteydiler ve hiç güçleri yoktu.”

Len, yanıtın sağlıksızlığının farkındaydı ve Mary tartışmayı sürdürmeye fırsat bulamadan Len atıldı:

“Şimdi bunu boş verin. Önemli olan, bu genel grevi başarmaktır. O zaman iktidar sorununu hallederiz.” Ezra’ya dönüp, “Hatırlıyor musun Ezra, bana gücün sadece ocağın tepesinde değil, aynı zamanda yeraltında da olduğunu söylerdin. İyi bir federasyona sahip olmanın yeterli olmadığını, yerin altındaki kömür damarlarında da birlik sağlamak gerektiğini söylemiştin, değil mi?” diye sordu.

“Evet, buna hâlâ inanıyorum. Ama hükümet farklı bir şeydir.”

Bundan sonra uzun bir sessizlik oldu. Sonra Len sandalyesinden kalktı, “Hadi yatmadan önce bir yürüyüşe çıkalım Mary,” dedi.

Genç çift, dağın eteğinden tepeye doğru tatlı bir eğimle çıkan patikadan yukarı yürüdüler. Yarı yolda durup, artık vadiyi gözden saklamış olan siyah puslu havaya bakmak için oturdular. Kömür ocaklarındaki kok fırınlarından çıkan parıltılı duman karanlığı yarıyor ve dağı, içinde sarı çizgiler olan kızıl bir battaniye ile örtüyordu. Gördüğü manzara ansızın Len’in aklına son tartışmanın ürettiği bir düşünceyi getirdi.

“Garip, değil mi?” diye oldukça tasalı bir biçimde konuşmaya başladı. “Grev süresince gösteri ve mitinglerimizde hepimiz kızıl bayrağı taşıdık ve her birimiz bunu yapmakla gurur duyduk. Şu veya bu biçimde, bunun mücadelemizin ruhu olduğu sanıldı, ama şimdi hâlâ ondan kopmayanlar parti ile aynı şeye inanıyorlar. Ötekiler ise kimi nedenlerden, fırınlardan fışkıran şu huzmeler gibi kızıla sarı karıştırdılar.” Len, ocakların yönünü işaret ediyordu.

Benzetme, hâlâ evdeki tartışmanın etkisiyle sarsılmış Mary’nin hoşuna gitti. “Sarı korkaklığın sembolüdür,” diye alçak sesle konuştu, sonra sanki sözcükler yeni bir fikir doğurmuş gibi sustu. Konuşmasına devam etmeden önce kararsız bir biçimde ellerini göğsünün üstünde sıkı sıkı kavuşturdu. “Ama babamın bugün korkak olduğuna, hele greve öncülük ettiği zamankinden daha korkak olduğuna inanamam. Hayır, hayır. O asla bir korkak olamaz. Sarı, senin dediğin gibi, partinin politikasından ödün vermenin işareti olmalı. Evet, bu olmalı.”

Hava soğumuş Mary titremeye başlamıştı. Ayağa kalkıp mantosunun yakasını kaldırarak elini Len’e uzattı. Tırmandıkları yoldan değil de başka bir yoldan aşağı inip çok geçmeden kendilerini anacaddede buldular. Bay Evans Cardi karanlık dükkânının önünde dikilmiş duruyordu. Cansız bir sesle, “İyi geceler!” diyerek onları selamladı.

Len, yaşlı adamın ellerinin titrediğini fark etmişti. Selamına karşılık verip geçip gideceklerdi ki, “Tekrar greve başlayacaklarını sanıyor musun Len?” diye yalvarırcasına sordu yaşlı adam.

“Evet, tabii başlayacaklar Bay Evans Cardi. Yapabileceğimiz başka bir şey yok, öyle değil mi?”

Dükkân sahibi başka bir şey demedi ve başını eğip dükkânına girdi. Karısı kamburlaşmış omuzlarını görünce, yakınırcasına, “Şimdi neyin var John?” diye sordu.

Bay Evans Cardi, Len’le konuşmalarını aktardığında önce bir süre sessizlik oldu. Sonra karısı çaresizlik içinde, “Ama uzun süremez John. Olamaz. Bana adamların bölünmüş ve federasyonun dağıtılmış olduğunu söyledin. Eğer bu doğru ise, nasıl devam edebilirler?” diye sordu.

John, ona bakmaksızın karamsarca başını salladı, “Bu onları durdurmayacak. Ezra tekrar onlarla beraber ve komünistler de onu destekliyor, bunun için hepsi onun arkasında ve onlar istediği sürece savaşacaklardır,” diye mırıldandı.

Karısını bir telaş sarmıştı, içindeki arzuyu olması gereken şeymiş gibi, “Ama hükümetin karışması kaçınılmaz. Bu insanların bu biçimde vadiyi mahvetmelerine izin veremezler. Aman Tanrım!” diye umarsız çırpınışlarla sızlanarak dile getirdi. “Nerede son bulacak? İlk önce grizu patlaması, sonra grev, sonra lokavt ve şimdi bu...”

Onun telaşı John’u derinden etkilemişti. Yakarışlarına verecek bir yanıtı olmadığından başını masaya dayadığı kollarının arasına gömdü; karısına değil daha çok kendi haline ağlayıp durdu.

“Artık bizim Ron’u kolejden almamız gerekecek. Daha bu sabah banka müdürü ondan daha fazla kredi alamayacağımızı söyledi. Ah Maggie, hayatım, kırk yıl önce başladığımızdan daha yoksuluz.” Kızgınlıkla ayağa fırladı ve, “Eğer müşteriler bize olan borçlarını ödeseler yürütebilirdik. Ama hayır; bütün bu sıkıntıları boyunca onları besledikten sonra şimdi kooperatife ve büyük mağazalara gidiyorlar,” diye bağırdı.

Kendini tutamayıp tam bir çaresizlik içinde çocuk gibi ağlarken, kendi gözyaşları da adamın seyrek saçlarına düşmesine rağmen, karısı onu avutmaya çalışıyordu.

9

DAĞDA GECE

Genel grev beklentisiyle yenilenen güven, herkesi lokavtta olduklarından daha fazla birbirine yaklaştırdıkça, Cwmardy’deki kömür ocakları, resmi makamların durduramadıkları ajitasyonun bir kere daha odağı oldu.

Yönetim merkezi işlevi de gören kütüphane, partiye katılan erkek ve kadınları alamayacak kadar küçüktü. Her toplantıda birçok kişi döşemenin üzerine ve pencerelerin kenarlarına oturmak zorunda kalıyordu. Yeni bir canlılık kazanan yaşlı erkeklerle eşleri, tartışmalara genç üyeler kadar enerjik biçimde katılıyorlardı.

Parti, buranın dışında da neler olduğunu ve hükümetin neden çalışanlara karşı mal sahiplerinin yanını tuttuğunu halka bir bir açıklamak için sokaklarda düzenli mitingler gerçekleştiriyordu. Bazen vadinin madencilerine konuşmacı olarak ülkenin başka yörelerinden madenciler çağrılıyordu. Bu sefer, zafer kazanacağından emin Cwmardy halkına, kararlılıkla greve hazırlanışta her şey yardımcı oluyordu.

Alkolü bırakma sözünü bozan Dai Cannon, bir cumartesi gecesi Koca Jim’le Yabandomuzu Kellesi’nde kafaları çekerken genel kanıyı çok açık bir biçimde özetledi. Koca Jim, “Şu yapılacak genel grev hakkında ne düşünüyorsun, Dai?”diye sormuştu.

Dai buna kesin ve kısa bir yanıt verdi:

“Vahşi atın çiftesi gibi hızlı ve güçlü.”

Jim, bu yanıta hafta sonu boyunca, hatta pazartesi sabahı işe giderken bile hâlâ gülüyordu. Len gelinceye kadar kömürün damar kısmında bir süre beklemek zorunda kaldı. Yaşlı adam bir kahkaha resitali eşliğinde Dai’nin sözlerini aktarışının yarısında iken giriş yönünden bir ışık göründü ve inip kalkarak onlara doğru yaklaştı. Jim öyküsünü kesti ve ağzı açık, karşılarına çıkan bu ufak tefek insana baktı.

Sessizliği ilk bozan, feneri neredeyse yere değecek olan küçük delikanlı oldu. “Yangın görevlisi Shenkin beni sizinle çalışmam için gönderdi,” diye konuşurken bir yandan da paltosunu çıkardı. Bu çelimsiz vücudun görünümü Len’i ansızın kızdırdı. Kömür ocağında çalışmaya başladığı ilk günü ve o günden beri bunun kendisi için ne anlama geldiği kafasında tekrar canlandı. O sabah evden ayrılırken annesinin ona, “İşe başlıyorsun Len’ciğim, buradan seni ancak mezar alabilir,” dediğini anımsadı. Bu düşünce küçük delikanlının daha ne kadar ocağın bir kölesi olarak kalacağını merak etmesine neden oldu.

Çocuğa, “Bu senin aşağıda ilk günün mü?” diye sordu.

“Yok be yahu. Üç aydan fazladır çalışmaktayım,” yanıtını veren delikanlının sesinde böbürlenmeyle hayıflanma birbirine karışmıştı.

Len çocuğun yüzünü daha iyi görmek için lambasını kaldırdı. “Son üç aydan beri çalışıyorsan en az on dördünde olmalısın,” diye soru dolu bir yorumda bulundu.

“Oh, çok kolay oldu, sen babamı hatırlamıyor musun? Beş yıl önce kazada öldü; o zamandan beri annem onun tazminatını alıyor. Evet, şirket bize çok iyi davranıyor. Anneme yardımcı olmam ve öteki çocuklardan daha önce işe başlayabilmem için yaşımı biraz büyük göstermeme göz yumdular. Evet, şimdi tabii evin erkeği benim,” diye bir sır verircesine ekledi.

“Ya, iyi bir işçi misin?” diye Len şaşırmış bir halde sorarken Jim ona hayran gözlerle bakıyordu.

“İyi işçiyim; gerçekten. Vallahi öyleyimdir. Bana inanmıyorsanız, eski iş arkadaşıma sorun.”

Sır verircesine sesini alçalttı. “İyi bir arkadaştı yahu. Ocakta en iyi çocuk olduğumu düşünürdü ve her hafta saat gibi düzenli bana bahşiş verirdi.”

Len bu imaya gülümserken, Jim kalın sesiyle, “Hay allah…” diye gülme isteğini bastırdı. “Bugünlerde bunları daha tam olgunlaşmadan ha bire aşağı gönderiyorlar vallahi!”

İki adam çocuğa vagonun yanında durmasını buyurdular ve kömür damarındaki yerlerine yöneldiler. Bir süre sonra vagonun çevresinde bazı ışıklar toplanınca, iki adam da sürüne sürüne çıkıp kim olduklarını görmek için geri döndüler. Bay Hicks ile üç görevli ve uzun boylu, sağlıklı genç bir yabancının onları beklediğini gördüler. Küçük delikanlı, Jim onu durdurana kadar ziyaretçilere aldırmadan vagona kömür atmaktaydı. Vücudundan sızan terler, göğsündeki kömür tozlarını yalayıp aşağı doğru akıtarak pantolonunun belindeki kıvrımı doldurmuş ve ona yağlı, parlak bir görünüm vermişti. Jim çocuğa baktı ve oturmasını söyledi, sonra da görevlilere döndü.

Bay Hicks öksürdü ve; “Bu, Bay Cwmardy’nin oğlu David. Ocağı ve siz çocukları çalışırken görmeye geldi,” dedi.

Uzun boylu genç adam elini Jim’e ve Len’e uzatırken, “Tanıştığımıza memnun oldum. İkiniz hakkında da çok şey işittim,” dedi.

Len, önündeki gösterişli vücudu incelerken bir şey söylemedi. Ama Koca Jim’in yanıtı hazırdı:

“Tanıştığımıza memnun oldum arkadaş. Umarım ki asla baban kadar kötü niyetli olmayacaksın.” Görevliler bu ters yanıta şaşırmışlardı ve Bay Hicks öfkeyle Jim’i azarladı.

“Utan Jim, sana iş veren adamın oğluyla böyle konuşmaktan utan!”

Len’in başından aşağı soğuk bir şey dökülüp kanını dondurdu. Havaya kaldırdığı lambası genç, dolgun ve beyaz tenli yüzü aydınlattı. “Nerede çalışıyorsun?” diye sorduğunda sesi, kömürü koparmak için kullandığı çelik murç kadar sertti.

“Çalışmıyorum. Kolejdeyim,” diye iyi niyetle yanıtladı genç adam.

“Kolejde, ha? Kaç yaşındasın?”

“Yirmi. Ama niçin soruyorsunuz?” derken soruda bir merak vardı, ama Len buna aldırış etmedi.

“Hımm. Yirmi yaşında, kolejde ve çalışmıyor. Hımm!”

Görevliler susup kalmışlardı, ama Cwmardy’nin oğlu iyi niyetle gülümsemesine devam etti.

“Eğer çalışmıyorsan, nasıl yaşıyorsun?”

“Ah, babam kolej masraflarımı öder ve bana haftalık verir.”

“Anlıyorum. Evet, anlıyorum. Sana baban bakıyor,” kısa bir sessizlikten sonra, “Peki baban parayı nerden alıyor?” diye sordu.

Bu tepeden inme soru genç adamın yüzündeki gülümsemeyi silip götürdü. Yumruklarını sıkarak Len’e doğru bir adım attı, ama Koca Jim’in de öne doğru çıktığını görünce birden durdu.

“Bu seni ne ilgilendiriyor be?” diye öfkeli ve keskin bir sesle sordu.

Parmağıyla vagonun arka yanındaki kömür yığınının üzerinde oturmuş, konuşmaları ilgi ile izleyen çocuğu göstererek yanıt verirken Len’in sözcükleri birbirine karışıyordu.

“İşte, seni yirmi yaşında haftalığını vererek kolejde tutmak için, paranın geldiği yer. O çocuk, yıllar boyunca her gün, kömür dolduramayacak kadar yaşlanıp gücünü kaybedinceye kadar bu lanet olası çamur çukuruna inmek zorundadır. Ondan sonra, eğer daha önce ocakta ölmezse, ocağın dışında başka bir çukura gömülmeyi bekleyecektir.”

Göğsü körük gibi inip kalkarak yaptığı bu konuşma karşısında görevliler bir düşman karşısındaki tavşanlar gibi hareketsiz kalınca, Len sözü kesilmeden devam etti:

“Baban, sen çalışmadan yaşayabilesin diye, şuradaki çocuğu saati üç peniden günde sekiz saat çalıştırır.”

Bay Hicks kısa sessizliği yüksek sesle bozarak sorumluluğu altındaki keyfi kaçmış David’in yardımına koştu: “Bu hakaretleri kes. Eğer Lort Cwmardy o çocuğa iş vermeseydi, hiç para alamazdı ve o da annesi de açlıktan ölürlerdi. Ona bir iş verilmiş olmasına şükretmelisin.”

Len müdüre doğru baktı ve, “Evet, haklısınız Bay Hicks. Bunu şimdi anlayabiliyorum. Çalışmadığımız zaman, yaşımız ve boyumuz ne olursa olsun, açlıktan ölürüz,” diye yanıt verdi. Sanki aklından bir bulmacayı çözüyormuş gibi bir an için durdu, sonra devam etti:

“Ama, şurada duran Bay David, her ne kadar çalışmıyorsa da açlıktan ölmüyor. Vücudu, benim asla olamayacağım kadar iri ve güçlü, ama gene de ocağa inip bizi ve şu küçük çocuğu çalışırken görmekten bir tür heyecan duyuyor. Evet, heyecan. O daha çok utansın!” Kızgınlığından bağırmaya başlamıştı:

“İşte böyle. Çalışmayı onurlarına yediremeyen o kokuşmuş maskaraların bağırsaklarını doldurmak için bizler çalışır, ter döker ve canımızı çıkarırız.” Büsbütün kendine hâkim olamaz hale gelen Len, ulurcasına devam etti:

“Git! Nereden geldiysen oraya git. Gücümüzün son damlasıyla babanın edindiği ve sana verdiği parayı harcamaya git. Bozdurduğun her banknotun üzerindeki kanı gör, yediğin her lokmada paralanmış vücutları tat, yaktığın kömüre yapışan etleri gör. Evet, seni semirtmek ve aylak kalmanı sağlamak için çalışmayı kabul etmediğimiz zaman da polisinizi göndererek bizleri coplayıp sindirsinler.”

Bu güçlü duyguların ani söylenişi tüm dinleyenleri sarstı ve Bay Hicks görevlilere alçak sesle hızlı hızlı, “Gelin gidelim. Adam delirmiş,” dedi. Boyun eğip peşinden, Koca Jim’in damardan indirdiği ve şimdi geçmelerini engelleyen koca bir kömür parçasına gelinceye kadar yürüdüler.

İçlerinden biri geriye seslendi:

“Geçmemiz için gelip bunu parçalayın.”

Kömür kazmasını onlara doğru fırlatarak, “Lanet olsun kendiniz parçalayın,” diye yanıt verdi Koca Jim. Yılgın görevliler ve önemli misafirleri, bu iki işçiye bir kere bile bakmadan geri dönüp diğer yoldan yukarı çıkmak üzere uzaklaşırken, Jim’in arkalarından keyifle, “Ha ha! Ho, ho! Bu bizim Len, ister kolejli olsun ister olmasın, hepinizden daha zeki olduğunu size gösterecek. İyice kafanıza sokun bunu. Ha, ha!” diye bağırışını duyuyorlardı.

Çocuk, ziyaretçiler gittikten sonra bir süre konuşmadan oldukları yere oturan Len ile babasına korku ve hayranlıkla bakıyordu. Kendini daha fazla tutamadı; ayağa kalkıp göğsünü öyle bir biçimde kabarttı ki, göbek çukuru lambaların ışığında parıldayan ter damlalarından bir havuza dönüştü.

“Vay be!” diye şaşkınlığını belirtti, “Patronun oğlunu öyle kovmak, epeyce yürek isterdi yahu, üstelik yüzüne karşı! Kovulmaktan korkmuyor musun? Ama bakın, benimle de böyle alaylı konuşsalardı, aynı şeyi yapardım.”

Len kahkahayı bastı, sonra, “Unutalım onu da işimize devam edelim,” diye buyurdu.

Vardiya sonunda asansörden çıktıklarında Bay Hicks onları bekliyordu.

“Defolup gidin,” diye çığlık atarken ağzından tükürükler saçıyor ve sopasını çılgınca sallıyordu. Ben burada mal sahipleriyle işçiler arasıda iyi ilişkiler olsun diye yapmamam gerekeni yaparken, siz kalkıp iyi niyetle getirdiğim insana hakaret ediyorsunuz. Evet, işte o!” diye etrafta toplanan meraklı işçilere sesleniyor, aynı zamanda da titreyen değneğiyle Len’i işaret ediyordu. “Her şeyi berbat etmek isteyen adam o, işte!”

Öfkesinden kendini kaybedince ileri doğru yürüyüp tehdit edercesine kolunu kaldırdı, ama Koca Jim aralarına girip müdüre sakin, ama buyurgan bir sesle:

“O sopayı indir. Hadi. Seni şu lanet duvara yapıştırmadan, hemen. Çabuk!” diye söylendi.

Ses tonuyla irkilen müdür, kolunu yavaşça indirip ofise geri döndü. Heyecanlanan adamlar çevrelerine toplandılar, ama kısa bir açıklamadan sonra Len, Koca Jim’in arkasından vezneye yöneldi. Jim aldığı ortak ücreti Len’e vermeden önce içinden birkaç kuruş alıp, “Hah, ücretini buradan al, geri kalanını da annene ver. Ona geç kalmayacağımı, ama o kahrolası tepeyi bir yarımlık içmeden çıkamayacağımı söyle,” diye homurdandı.

Len bu uygulamaya ve özre çoktan beri alışıktı, onun için yanıt vermedi ve Shane’in beklemekte olduğu eve gitti. Jim’in haftalığını verdi ve her zamanki yanıtını vereceği kaçınılmaz soruyu bekledi.

“Baban nerede? Sanırım Yabandomuzu Kellesi’nde, hah! Bir gün yaptıklarından pişman olacak. Şuradaki köşede sessiz sedasız benimle oturup elden ayaktan düşecek, bakmamı isteyecek. Of! Tanrı şahidim olsun ki yakın bir zamanda onu dışarıda bırakacağım.” Haftalığı para çantasına koyup Len’e dönmeden önce, elbisesinin göğsünden derinlere doğru yerleştirdi.

“Acaba grev başımıza patlamadan daha kaç haftalık salacağız?” diye sordu.

Len annesinin gözlerinin içine bakarak, “Merak etme anacığım. Bu sefer uzun sürmeyecek, çünkü ülkedeki tüm işçiler arkamızda,” dedi.

“Biliyorum Len, hayatım. Biliyorum,” diyerek sorusunu şüphelerini dağıtmak için ortaya attığını belli etti. “Kederli olduğumu sanma. Oh hayır yavrum. Bir savaş olduğunda yaşlı anan sonuna kadar yanındadır.”

Len ondan ayrılıp, günün olaylarını aktarırken yorgunluğunu unuttuğu evine, Mary’ye doğru yollandı. Sözlerini bitirdiğinde akşam yemeği de bitmişti ve Mary banyo teknesine kaynar su dökerken merakla onun yorumlarını bekliyordu. Mary, gömleğini çıkarırken de bir şey söylemedi. Ancak dizleri üzerine çöküp tekneye doğru eğildiği sırada yumuşak bir sesle konuşmaya başladı:

“Patrona söylediğin aptalca bir şey Len. İşten atılmayı istiyorsun. Gene de, onların karşısında dikilip yılmadan tartışmak harika bir davranış.” Mary devam ederken, sözcüklerinin sıcaklığı onu yatıştırdı. “Çoğu şeye karşı nazik, kibar ve sabırlısın da, birdenbire gelen bu öfke nöbetleri ne oluyor?”

Yanıt vereceği sırada, gözünde görevliler gittikten sonra göğsü kabararak onları öven delikanlının hali canlanan Mary’nin kahkahasıyla durdu. Mary’nin kahkahaları bir iç çekişle sonlandı. “Ah, neyse. Şimdi bunları dert etme Len. Yıkan. Ondan sonra grevden konuşabiliriz.”

Len yıkanmasını Mary’nin de yardımıyla hızla tamamlayıp başını kuruladı. Az sonra, Len grevin neden kısa süreceğini düşündüğünü anlatmaya başlayınca bir tartışma içine girdiler. Len’in eski karamsarlığı grev yaklaştıkça buharlaşıyor ve önlerinde tam bir zaferden başka bir şey göremiyordu.

Mary başını sallayıp içinde kendi yüzünü gördüğü gözlerinin içine baktı. “Keşke senin inandığına ben de inanabilsem Len,” diye başladı. “Ama her nedense o kadar da kolay olacağını sanmıyorum.”

“Tabii sanmazsın canım. Sen bir kadınsın ve böyle şeyleri anlamazsın. Peki, neden çabuk bir başarı elde edeceğimizi düşünmüyorsun, söyler misin?”

“Bilemiyorum Len. Babamın lokavt sırasında yaptığıyla ilgili kafamı karıştıran bir şey var.”

Len’e Mary’nin sesi üzgün gibi geldiği için, “Olsun, hepimiz arada bir hata yaparız,” diye üzerinde durmaz bir tavırla onu rahatlatmaya çalıştı.

“Sorun da o ya,” diye karşılık verdi Mary. “Ama hataların neye mal olduğunu biliyorsun. Lokavt sürecinde ne olduysa grevde de aynısı yine olabilir. Öncülük edenlerin kimisi grevi istemiyor ve greve karşı olanlar onu sona erdirmek için de bir yol arayacaklardır.” Bir an durdu, sonra daha ateşli bir biçimde, “İlk başta Fred Lewis’e bak. Partide olduğunu biliyorum, ama onun samimi olduğuna beni kimse inandıramaz. Ona en ufak bir şans tanı, o bu şansı kendini göstermek için kullanacaktır,” diye devam etti.

Len güldü:

“Bu gece moralin bozuk. Bu grevi kırmaya cesaret edecek önderi görmek isterdim. Tabii ki halk kıçına bir tekme vurup hemen hareketten atardı.”

“O kadar emin değilim. Bir şeyi yapmak için çeşitli yöntemler vardır ve hükümeti karşımıza alacağımızı da unutma,” diye durgun bir sesle yanıt verdi; sonra başını sallayıp konudan uzaklaşmak için, “Hadi. Çok geç olmadan bir yürüyüşe çıkalım,” dedi.

Evden çıktıklarında alacakaranlık inmişti bile ve karı koca dağın eteği boyunca yürürken, incecik birkaç ışık Cwmardy sokaklarını renklendiriyordu. Kömür madenlerinden gelip vadinin içinden geçen demiryoluna yaklaştıklarında, Mary ansızın durdu ve Len’in kolunu sıkıca kavradı.

“Bir şey duydun mu?” diye kuşku ile sordu. Len, karanlığı delercesine gözlerini uzaklara dikti. Az sonra inilti gibi hafif bir ses duydu ve Mary’nin yandan kolunu bedenine bastırarak fısıldadı. “Ben de duydum. İnleyen biri gibiydi.”

“Evet. Şuradan, taş ocağının yanından geldi.”

Bir sessizlik oldu, sonra: “Ah, Len, belki zavallı biri içine yuvarlanmıştır.”

Zorla yutkunduktan sonra, “Sen burada dur, ben gidip bir bakayım,” dedi. El yordamıyla sakına sakına sese doğru giderken Mary hâlâ koluna yapışık durumdaydı. Ayaklarının yerinden oynattığı koca bir taş gittikçe hızlanarak aşağı yuvarlandı. Len tekrar durdu ve heyecanla, ocağın sağ yanında, karanlığın içinde süzülen belli belirsiz koyu bir gölgeyi gösterdi.

“Koşan birisi değil mi o?” diye sesinde bir titreme ile sordu.

“Evet,” diye çabucak yanıt geldi. “Bak, Len o parıldayan bir düğmeydi.”

Hızla indikleri ocaktan gelen iniltiler daha belirgin ve acıklıydı. Len kibrit yakarak yolu aydınlatırken Mary’nin yanında olmasına dikkat ediyordu. Birkaç adım atmışlardı ki sesi tanımlamanın verdiği heyecanla titreye titreye fısıldadı: “Şişt! Konuşan biri var!” Sesi peş peşe her ikisi de duydu: “Oy anam, anam! Vah zavallı başım…”

“Hadi çabuk Len, burada,” diyerek Mary, peşinde Len ile ileri atıldı. Ansızın durdu, ayaklarının ucundaki bir şeyi iyice görmek için eğilip bakarken ellerini hızlı ve sabırsızca onun üzerinde dolaştırdı. Len nerde ise ona toslayacaktı.

“Bir kibrit daha yak Len!”

Len hemen mırıltıyla verilen bu emre uydu ve yaktığı kibritin alevini avuçlarıyla siperledi. Titrek ışığın zayıf aydınlığı ocağın taş tabanı üzerinde boylu boyunca yatan, işçi elbiseleri içindeki bir çocuğun vücuduna vurdu. Kibritin aydınlığı bitip çevrelerini saran karanlığa gömülünce Len bir kibrit daha yaktı. Mary sabırsızlanıyordu.

“Bir parça kâğıt bul adam. Ceplerini karıştır.” Eski bir not defteri buldu ve büküp yakmak için birkaç sayfasını yırtıp aldı. Artan aydınlık, gözleri kapalı, dudakları yavaşça kıpırdayan kara bir yüzün üzerine vurdu. Mary başını kaldırıp sarsmadan kollarının arasına aldı. Len ışığı yaklaştırınca, çocuğun saçlarının arasından akan ve aşağı doğru sızarak yüzünde düzensiz çizgiler bırakan kırmızı kanı gördü. Bu süre içinde delikanlının dudakları durmadan kımıldıyordu.

Len, çılgınca birkaç sayfa daha koparıp yaktı ve kirli saçları aralayınca çocuğun kafatasını yaran kesiği gördü. Midesinin bulandığını, başının döndüğünü hissetti, ama Mary’nin:

“İç eteğimi yırt. Çabuk! Kıpırdamamalıyım, yoksa çocuk kan kaybından ölecek,” dediğini duyunca kendini toparladı. Len, elleri dolaşarak telaşla giysinin etek ucundan bir parça yırtıp koparmaya çalıştı, ama kumaş çok sağlamdı. Mary, başı toprağa değene kadar vücudunu bir yay gibi bükerek arkaya yaslandı. “Haydi, acele et,” zorla nefes alırken çocuğun başını kıpırdatmadan aynı durumda tutmaya çalışıyordu.

Len acele ile ellerini etekliğinin altına soktu ve iç etekliği bağlantısından koparıp belinden aşağı tümüyle çekip aldı.

“Birkaç uzun parça yırt,” dedi Mary. Len, dediğini yaptı ve aralarında yardımlaşarak yarayı temizleyip sardılar. Sonra ikisi de ne yapacaklarını bilmez bir halde öylece bir süre şaşkın şaşkın bakışıp kaldılar. Son kalan defter yaprağının kenarını yalayan alev sönmek üzere iken ansızın tekrar canlandı. Sürüp giden inilti ikisinin de sinirlerini törpülüyordu. Sonunda alev sönüp gece ile birleşince, inilti sözcüklere dönüşmeye başladı. Len hemen başını çocuğun dudaklarına eğdi ve yorgun bir sesle dediklerini duydu.

“Ah anam, anam! Ah zavallı başım.” Len ve Mary’nin soluklarını tuttukları uzun bir sessizlik oldu ve sonra, “Bana vurup kaçtı. Ah anam, anam, neredesin?” diye söylendi çocuk. Bu zor duyulur sızlanma Mary’nin gözlerini yaşartan bir hıçkırık ile sona erdi. Len, merakından çocuğun söylediği her sözcüğü işitmek için, kulağını onun soğuk dudaklarına değdirecek kadar yaklaştırmıştı. Delikanlının, Mary’nin kucağındaki vücudu kasılıp boşalırcasına, “Namussuz bana vurdu, sonra da kaçtı. Ama gördüm onu. O bir po...” diyene kadar da öylece beklemişti. Son sözcüğün öbür heceleri delikanlının dudaklarına takılıp kaldı ve vücudu tekrar gevşedi.

Mary, “Ah öldü Len, öldü!” diye inleyince Len elini ıslak gömleğin altındaki göğse koydu.

“Hayır,” diye telaşla söylendi, “Kalbi atıyor, ama çok zayıf. Ah, Mary hayatım, ne yapabiliriz?”

Mary ürperdi. Kollarına kramp girmişti ve vücudu zorlanmaktan titriyordu. “Çabuk aşağı in,” diye söylendi. “Babanı ve benim babamı bul getir. Bulabildiğin kim olursa al gel.”

Len silkinip dikilerek sertçe, “Hayır, seni burada karanlıkta yalnız bırakamam,” dedi.

Mary’nin gözlerindeki alevi göremiyordu ama, “Çocuklaşma. Ne diyorsam onu yap Len. Göremiyor musun, çocuk belki de ölüyor, her dakikanın önemi var?” derken sesindeki sertliği ve kararlılığı duyabiliyordu. Başka bir şey söylemedi ve ocaktan dışarı seğirtti.

Geri döndüğünde, yanında bir kalabalık vardı. Ellerinde lambalar ve doktorun muayenehanesinden ödünç alınan bir sedye taşıyorlardı. Çocuğu Mary’nin kollarından alıp şefkatle sedyenin üzerine yatırırlarken, Koca Jim her tarafı tutulmuş olan Mary’yi bir bebek gibi yerden aldı. Sonra kafile yavaşça geldikleri yoldan, dağdan aşağı Cwmardy’ye doğru yollandı. Len de Ezra’nın kolunu tuttu ve onu soluk soluğa bırakan dik patikadan inmesine yardım etti.

Köyde kalanlar kafileyi karşılamak için bekliyordu. Beklenenler yaklaşınca heyecanlı homurdanmalar yavaşlayıp kesildi. Sedye, doktorun beklediği ameliyathaneye götürüldü. Koca Jim ve Ezra’dan başka içeriye kimse alınmadı.

O gece Cwmardy’de ancak birkaç kişi uyuyabildi, Len’in en son duyduğu sözlerinden sonra ağzını bir daha açmamış olan çocuğun başına neden böyle bir şey geldiğini düşünüp durdular. Olay tabii ki Mary’nin evinde de bir yansıma buldu. Len bildiklerini kayınpederine anlattı ve sözleri bitince, Ezra kafası karışık olduğu zamanlarda yaptığı gibi mutfakta volta atmaya başladı.

“Her kim yapmışsa, bunu çocuğun aldığı haftalık için yaptı,” diye düşüncesini açıkladı. “Anlayamadığım şey,” diye devam ederken ısrarla Mary’ye baktı, “kim bir çocuğun kazancına göz dikecek kadar alçak ve zalim olabilir?” sorusuyla birlikte Len’e döndü. “Son söylediği sözcüğü işitmediğinden tamamen emin misin?”

Len başını salladı. “Hayır Ezra, ama P ile başlayan bir şey gibi geldi bana,” diye yanıt verdi.

Ezra volta atmaya devam ederken, yüksek sesle düşünerek, “P? P? Bu ne anlama geliyor?” diyerek P harfiyle başlayan soyadları sıralıyordu. Len, “Bir adamın ismini söylemek istediğini sanmıyorum, çünkü P sesinden önce ‘Bir’ sözcüğünü duydum, öyle değil mi Mary?” diyerek onun düşüncelerini bölüp karısına döndü.

Gecenin heyecanı onu derinden etkilemişti, ama yanıt verirken sesi alçak olsa da vurguluydu. “Bence o, ‘Ama ben onu gördüm. O bir polisti’ demeye çalışıyordu.”

Mary, “O koşan gölgenin üzerinde bir an için gördüğümüz parlak düğmeyi hatırlıyor musun?” diye Len’e sorduğunda Ezra’nın yüzü sapsarı kesildi.

Len onaylayarak başını sallayınca Mary devam etti: “O sadece polislerin üzerinde bulunan gümüş düğmelerden biri olabilir.”

Ezra sertçe araya girdi: “Dilini tut, Mary. Allah aşkına böyle düşünceleri kendine sakla. Hiçbir şey kanıtlayamazsın ve eğer böyle şeyler söylediğini birisi duyarsa hepimizi ciddi sıkıntılara sokarsın. Ve her halde…” deyip aklına sonradan gelen bir şeyi ekledi: “Bir polis, bir çocuğun birkaç şilinini niye istesin ki?”

Ezra’nın ses tonundan alınan Len, “Dağdan aşağı koşuşmamızı işittiği zaman ücret zarfını almış olmalı. Parası için çocuğu döven adi bir hırsız olduğunu sanmamızı istemiştir.”

“Hayır, hayır Len. Bu o kadar kolay ispatlanamaz ve siz ikiniz, kesin kanıtınız oluncaya kadar bu meseleden söz etmeseniz iyi olur.”

Ama Mary, bir kez bu mantık zincirini izlemeye başlayınca tatmin olmadı ve babasının uyarılarına rağmen daha da ileri gitti. “Belki o pis herif içimizden birinin dolu vagonlardan kömür alıp demiryolunu izleyerek aşağı yürümesini bekliyordu baba,” diye iddialı bir biçimde konuştu.

Ezra sert bir sesle, “Tamam, tamam yeter!” diye buyurdu. “Böyle hepimizi hapse düşürecek boş laflara bir son verelim.”

Bu sözler tartışmayı kapattı. Len ile Mary, Ezra’yı ocakta ateşin başında küllere bakarken bırakıp yatmaya gittiler.

Ertesi gün Ezra, genel grevle ilgili kararın alınacağı Ulusal Yürütme Komitesi toplantısına katılması için kendisini tekrar Londra’ya çağıran bir telgraf aldı. Londra’ya gidişiyle uzak kaldığı birkaç günlük süre içinde Cwmardy’de ana konu çocuğun ölümüyle sonuçlanan acayip kazaydı. Halkın çoğunluğu bunda bir bit yeniği olduğu kanısındaydı ve olaydan bir polisin sorumlu olduğu yönündeki her nasılsa ortalıkta dolaşmaya başlayan dedikodulara inanma eğilimindeydiler.

Soruşturmada Mary düşüncesini anlatmaya çalışmış ve mahkeme başkanının sertçe, “Ne gördüğünü öğrenmek istiyoruz, ne düşündüğünü değil,” demesiyle susturulmuştu. Mary soruşturmadan sonra bunu Jim’e anlatırken, Shane genel kanıyı, “Sanırım Mary’ciğimiz tamamen haklı. O polislerin yapmayacağı kötülük yoktur. Hiçbirine zerre kadar güvenim yok. İşte senin inanman gereken gerçek James,” diye dile getirdi.

Ezra’nın, eğer işverenler işçilerin ücretlerini indirmek için hâlâ dayatırlarsa genel grevin iki hafta içinde başlayacağı haberiyle dönüşünden kısa bir süre sonra dedikodu ve konuşmalar kesildi. Bu haber halkı harekete geçirdi ve yaklaşan savaşa hazırlık için gün aşırı mitingler düzenlendi. Ama taş ocağında ölen çocuk birçok kişinin belleğinde kaldı.

10

MÜCADELE İÇİN HAZIRLIK

Greve kısa bir süre kala, Komünist Partisi adına ülkenin her yanında, madencilere ve yapılacak greve halktan destek isteyen konuşmalar yapan Harry Morgan, Len’e, “Parti için şehre gidip oradaki yoldaşlara yardım etmeyi ister miydin?” diye sordu.

Len bir süre yanıt vermedi. Bu istek o kadar ani ve umulmadık bir zamanda olmuştu ki soluğu kesilmişti. Sonunda konuştuğu zaman hem sözleri hem de yüzü şaşkınlık içindeydi.

“Ne, ben mi? Şehre mi gideyim? Ulu tanrım, sen saçma sapan konuşuyorsun. Ben orada halka veya partiye nasıl yardım edebilirim? Ha, ha, sen ne diyorsun Harry!”

Harry, gözlüğünün ardında parıltılı bir göz kırpmasıyla gülümsedi. “Onlara pekâlâ yardım edebilirsin, Len. Son grevdeki deneyimin herkesten üstün ve partiye girdiğinden beri, gayret ettiğin zaman, halka görüşümüzü beğendirebilecek ateşli bir konuşmacı olabiliyorsun.”

Bu iltifat Len’i güldürdü, ama önerinin dolaylı başka bir yanı aklına gelince gülümsemesini kesti. “Benden iş arkadaşlarımı bir savaşta terk etmemi mi istiyorsun?” diye hayret içinde sordu.

Harry’nin gülüşü yayvanlaştı. “Niçin olmasın? Sen olmadan işleri yürütemeyeceklerini mi sanıyorsun?”

Bu ani çıkış Len’i utandırdı, “Onu demek istemedim, Harry, bunu sen de biliyorsun. Ama benim yerim halkımın yanıdır ve bütün dudak bükmelerine rağmen onlardan ayrılmayacağım,” diye yanıt verirken yüzü kızarmıştı.

Harry’nin gülümseyişi kayboldu, “Senin yerin en çok istendiğin yerdir,” diye sertçe açıkladı. “Anlıyor musun Len, bu savaş ancak bazılarımızın hayal edebileceği büyük şeylere yol açabilir.” Sesi coşku ile yükselmişti. “Bütün işçi sınıfı madencilerin arkasında patronlara ve güçlerine karşı harekete geçiyor. Hükümet, kapitalist sınıfın destekçisi olduğunu mutlaka gösterecek. Bize karşı onların yanında yer alacak ve halkımıza bu savaşı, onun gerçekte ne ise o, yani politik güç için mücadelenin bir parçası olduğunu sergileyecek. Bizim için Lenin ve Rusların yaptığını yapmanın, yani sonsuza dek asalaklardan kurtulmanın olanağı var.”

Harry sözlerini bitirinceye kadar Len’e tek bir sözcük söyleme fırsatı bile vermeden uzun süre devam etti ve bitirdiğinde, sözleriyle çizmiş olduğu resmin büyüklüğü, her ne kadar yaşam mantığı onu bu yöne doğru zorlasa da Len’i korkuttu.

Len hiç yanıt vermedi, ama, “Haydi eyvallah. Tekrar görüşmek üzere,” diye mırıldanarak dönüp uzaklaştı.

Harry onu alıkoymaya veya daha fazla bir şey söylemeye kalkışmayacak kadar akıllıydı.

Sonraki birkaç gün boyunca Len, Harry’nin söylediklerinden başka bir şey düşünemez oldu. Rus Devrimi hakkında bütün duyduklarını ve okuduklarını gözünde canlandırıp, bu çağrışımları Cwmardy’ye uygulamaya çalıştı. Ama kendini daima zihinsel bir sorgulamanın yoğunluğu ile durdurdu. Mal sahipleri ve hükümet, halkın isteklerine boyun eğecek miydi? Eğer hükümet orduyu halka karşı kullanmaya kalkarsa, generallerin emirlerine asker itaat edecek miydi? Ya Cwmardy’nin oğlu gibilerle donatılan Hava Kuvvetleri? Bu ve buna benzer sorular, kömüre çaktığı sivri demirle aynı tempoda durmaksızın beyninde gümbürdeyip duruyordu. Bu soruların ve içinden geçen düşüncelerin yanında, Harry’nin grev süresince şehre gitmesini istemesi ile ilgili düşünceler de vardı. Gitse orada ne yapması gerekecekti ve kiminle buluşacaktı diye merak ediyordu. Kendi halkından bir kere uzaklaşırsa hiçbir şey yapamazmış gibi hissediyordu. Grev süresince onların yanında olmazsa işlerin tersine gideceğine ilişkin bilinçaltında bir korku duyuyordu. Artık kendi gücünü ve etkisini hissetmeye başlıyordu.

Sonunda bütün bunlar için bir de Mary’yle konuşmaya karar verdi; bir gece saatlerce bunu konuştular, ama herhangi bir karara varamadılar.

***

Daha şimdiden vadiye takviye polis gücü gönderilmişti ve atmosfer gerginleşiyordu. Ama işçiler ve parti, grevin kısa ve başarılı olacağından ve bunun sonucunda da federasyonun kendi liderliğinde tekrar birleşeceğinden emin olan Ezra’nın bir kere daha demir gibi arkasındaydı. Cwmardy’de demiryolu ve diğer sendika başkanlarıyla sürekli görüşmeler içindeydi ve ortak bir grev komitesi kuruldu.

Vadi insanları da bu güven duygusunu yansıtıyordu. Bu gerçek bir keresinde Yabandomuzu Kellesi’nde, Will Smallbeer ve Koca Jim’in bir grup içki arkadaşının ilgi odağı olduğu zaman ifade edildi. Jim kendini bilgiçlik taslayan bir filozof tavrına sokacak kadar içmişti. “Evet çocuklar, bu tam Buller ve Boer Savaşı gibi. Buller onların her şeyi yapmalarına izin verdi, adamlar bizi yendiklerini sandılar. Sonra birdenbire, onları istediği yere çektikten sonra... Bang bang... derken savaş bitiverdi!” Avurduna sıkıştırdığı tütün topağının yerini değiştirip yarı boşalmış bir kupayı dudaklarına yaklaştırırken, Will Smallbeer bıyıklarından damlayan birayı silip ağır ağır, üstüne basarak konuşmaya başladı:

“Strateji. Esas olan budur, strateji. Büyüğünü kazanmak için duruma hâkim olmadan önce iki, üç veya dört muharebeyi kaybedebiliriz. Ama sonunda buna değer ve işte biz bu durumdayız. Yıllar ve yıllardır, şurada veya burada savaşmaktayız, ama hiçbir zaman hep beraber ve aynı zamanda savaşmadık.” Devam ederken gözleri anılar ve biranın etkisiyle parıldıyordu. “Ama sonuna geldik çocuklar. Ha, ha, ha! Bu sefer hep birlikte ve aynı zamanda, artık kazanmamızı kimse engelleyemez. Tanrının sözleri doğrulanıyor: Doğruluk her zaman kazanır.” Son cümleyi tekrar etmek için gözlerini yumdu, sonra yarım litrelik kupasından bir yudum aldı.

Bundan sonra herkes konu hakkında fikrini söylemeye başladı. Genç Will Evans fırsat bulduğunda muhalif bir sesle konuştu:

“Hah! Hepimiz bu gece lambur lumbur konuşuyoruz. Yanlış köpeğe havlamadığımızdan emin olmalıyız. Lokavt esnasında Will Smallbeer’inkiler gibi hikâyeler duydum. Evet. O zaman büyük adamlardık ve mahallenin horozu olduğumuzu sandık. Ama sonunda ne oldu, unutmayın çocuklar. Sözlerimi unutmayın, bir bozguncu gene bize mutlaka ihanet edecektir.”

“O kadar berbat laf etme, adam,” diye çeşitli köşelerden karşı çıkanlar oldu. “Sendikalar Birliği Kongresi bu sefer bizi greve çağırmıyor mu? Artık hiç kimse bizi satamaz ve Smallbeer tamamen haklıdır.”

Will Evans şeytanca bir göz kırptı, ocaktaki ateşe baktı ve ızgarasına şapırtıyla tükürdükten sonra başını kaldırmadan konuştu: “Durum böyle çocuklar. Bizim Smallbeer tamamen haklı, değil mi? Tabii öyledir. Daima haklıydı, değil mi? Hatta Büyük Konak’a lokavt zamanında çıktığımızda bile, değil mi? Ha, ha!” Başını övünçle kaldırırken acayip biçimde yükselen kahkahası, meyhaneyi çınlattı.

Will Smallbeer yavaşça ve büyük bir gururla ayağa kalktı. Yaşlı adamın tüm görünümü derinden incindiğini gösteriyordu, ama durumu anlamadığı için iftira edeni affetmeye hazırdı. Will oradakileri azarlarken herkes sesini kesti.

“Utanın çocuklar, zor durumda olanı tekmelemek, üstelik o iş arkadaşınızsa, utanç vericidir. Kafasında birazcık akıl olan herkes lokavtta yapmış olduğumun doğru olduğunu çok iyi bilir. Eğer o zaman kabul etmeseydik, Ezra bizi işe yaklaştırmazdı ve karnımız şimdiye kadar çoktan sırtımıza yapışırdı. Evet!” diye babacan bir tavırla konuşurken söylediklerine gösterilen ilgiden memnun devam etti:

“Bir savaşçı ne zaman geri çekileceğini bildiği kadar da ne zaman kazanmakta olduğunu da daima bilmelidir, öyle değil mi Jim?” Desteklemesi için arkadaşına döndü.

Yardım istenen Jim bıyıklarını burarak başını salladı. “Evet, doğrudur Will kardeş, yalnız şu var ki iyi bir savaşçı asla yenilgiye gerek duymaz.” Bu beklenmedik söz orada bulunanların hepsine birer kahkaha attırdı ve canı sıkılan Smallbeer başka bir söz söylemeden yerine oturdu.

***

Grevden hemen önceki hafta Bay Evans Cardi, Cwmardy’deki bütün ticaret erbabını bir toplantıya çağırdı. Uzun bedeni eskisinden daha zayıf görünüyordu ve toplantıdakilere seslenmek için ayağa kalktığında seyrek bıyıkları ağzının üzerine sarkıyordu.

“Grev süresince ne yapmaya yöneleceğimize karar vermemiz için sizleri bir araya getirdim dostlarım. Çoğumuz şu anda gücümüzün sonuna gelmiş bulunuyoruz; ben kendi hesabıma grevcilere daha fazla veresiye veremeyeceğim,” diyerek yutkundu. Önüne geçemediği ağlamaklı bir bağırışla sürdürdü:

“Tanrım! Yeteri kadar acı çektik. Biriktirdiklerimiz gitti, yatırımlarımız işe yaramaz hale geldi ve şimdi de işimiz mahvoldu. Bu vadi ve onun insanları bir bela gibiler.” Onun duyguları öbür konuşmacıların çoğu tarafından da tekrar edildi, ama karar verme aşamasına gelindiğinde hiçbiri ne yapacağını bilmiyordu. Değindikleri her noktada birbirinin etkisini kıran çelişkili heyecan ve çıkarlarının etkisi altında kaybolmuş gibiydiler.

Kasap Davies, durumu onlar için gözden geçirmeye çalıştı:

“Cwmardy’ye gelmiş olan market zincirleri veresiye vermeyecek, ama ucuz mal getirtip bizi mahvedecekleri fiyattan satış yapacaklardır. Federasyonca desteklenen büyük sermayeli kooperatifinse, garantili olduğunu bildiğinden veresiye vermeye gücü yetecektir. İşte durum böyle beyler. Eğer kredi tanımazsak mahvoluruz, çünkü halk grevden sonra yanımıza uğramayacaktır ve eğer kredi tanırsak toptancılarımıza ödeme yapamayız. Çünkü halk asla bize para veremeyecektir,” diyerek aradığı şeyi bir türlü bulamayan biri gibi parmaklarını saçlarının arasında gezdirdi.

O gece geç vakit Bay Evans Cardi, dükkânına döndüğü zaman, mutfaktan bazı sesler duydu ve kimin olduğunu merak etse de aklı hâlâ veresiye sorununa ve sonunda karşılaşacağı iflasa takılmış olduğundan üzerinde duracak hali yoktu. Şapkasını ve paltosunu çıkardı. Sessizce mutfak kapısını açtı, ama ortalığı kolaçan etmesine kalmadan birisi kafasını kavrayıp, sıkıca bastırarak:

“Baba, baba. Eve geldim. Bak bana,” diye coşkulu ama alçak bir sesle fısıldadı.

Kollar yaşlı adamın başını bıraktı ve adam başını kaldırıp oğlu Ron’un geniş omuzlu bedenini gördü. Sonra da gözlerini dolduran yaşlar arasından ateşin başında sessizce oturan Maggie’yi fark etti.

Sarsak adımlarla onun yanına yürüdü, tekrar Ron’a bakmadan önce elini şefkatle omzuna koydu.

Ağlamamak için kendini tutarak, “Ron, ne kadar iyi görünüyorsun ve ben seni gördüğüme ne kadar memnunum oğlum!” dedi. Sustu, yüzü bulutlandı. “Eve bu kadar erken dönmene sebep ne?”

Ron mutlu mutlu güldü:

“Tabii ki seni ve annemi görmek istedim.”

“Tabii, tabii. Biliyorum. Ama başka bir şey de var.”

İki erkek birbirinin gözleri içine bakarken bir duraksama oldu, sonra, “Benden bir şey saklama Ron, canım. Eğer kötü bir şey yapmışsan, bana söylemekten korkmana gerek yok,” dedi baba.

Maggie çizgileri birbirine geçmiş yüzüyle araya girdi:

“Merak etme John. Bizim Ron’umuz kötü bir şey yapmış olamaz. Eve geldi, çünkü burada olağandışı bir şey olduğunu hissetti,” dedi, sonra, “Sana mektuplarında ona bir şey yazmamanı söylemiştim,” diye ters ters ekledi.

Yaşlı adamın yüzü bir an için aydınlandı. “Öyle mi? İyi, çok iyi gerçekten.” Sonra yüzündeki mutluluğu başka bir bulut örtüverdi. “Ama ne yapacaksın Ron? Herhangi bir yerde bir iş buldun mu?”

Ron konuşmanın ne yönde geliştiğini sezdi, babasının sinirlerinin ne kadar bozuk olduğunu da hissedebiliyordu. Boş bir sandalye aldı ve yaşlı kadının yanına yerleştirip babasını oturttu. Konuşmaya başlamadan önce önlerinde dikildi:

“Anneciğim, babacığım, dünyada herkesten çok sizi sevdiğimi, size borçlu olduğumu biliyorsunuz. Her ne kadar elinizden geldiğince saklamaya çalıştıysanız da dükkânda işlerinizin nasıl gittiğini ve her hafta faturalar yığılırken, karşılığında hiçbir şey gelmediğini mektuplarınızdan anlayabiliyordum. Bunu bile bile, kimsenin yardımı olmadan siz burada sıkıntı çekerken, benim eğitimime devam edeceğimi mi sanıyorsunuz?”

Yaşlı karıkoca başlarını kaldırıp ona baktılar; Ron sözlerine devam ederken yüzleri gururla yumuşamıştı. “Hayır babacığım, hayır anneciğim. Benim yerim sizin yanınızda; görevim, size bu sıkıntıyı atlatmakta yardım etmektir. Ben bir diploma kazandım ve şimdi öğretmen sertifikasına sahibim. Bu niteliklerle bir yer bulmam pek o kadar uzun sürmeyecektir.” John’un gözlerindeki parıldamayı görünce durdu ve öksürdü.

“Dur, dur bir dakika,” diyen babası ağzından zor çıkan sözcüklerle yavaşça söylendi. “Niteliklerinin Cwmardy’de sana uygun iş sağlamak için yeterli olacağını bir an bile düşünme.” Hafifçe sesini yükseltti. “Her ne kadar formalite olarak bu niteliklere sahip olsan da, bu kasabada hiçbir hükmü yok.”

Omuzları düştü ve bundan sonraki sözlerinde acı da öfke de kalmamıştı. “Belediye meclisinden burada bir görev alman için rüşvet vermen gerekir.” Son sözcükler sanki birisi duyar korkusuyla fısıldanarak söylenmişti.

Ron babasına şaşkınlıkla baktı, sonra öfke ile patladı: “Ne? Bir iş için para vermek mi? Eğer iş böyle ise, siz yeterince para harcamadınız mı? Vergilerinizi ödemek ve diplomam olsun diye beni okutmak uğruna köle gibi çalışıp para biriktirmediniz mi?”

Annesi onu durdurdu. “Orası öyle Ron yavrum. Ama bunu yapanlar sadece bizler değiliz. Cwmardy’de diploması olan ve iş arayan yalnızca sen değilsin. Baban haklı.” Morali bozulmaya başlamıştı. “Bir iş elde etmek için onu satın almak zorunda kalacağız ve bizim de paramız yok evladım, hiç yok. Ah tanrım...” diye inleyip yüzünü avuçlarının içine gömerek hıçkırdı.

Söylediklerinin anlamını kavrayınca Ron’un yüzü beyazlaştı. “Şey, eğer durum böyle ise, kömür ocağına gitmekten başka çarem yok,” dedi.

Annesi ayağa fırlarken gözyaşları yanaklarından aşağı boşalıyordu. “Gözlerim gördüğü ve vücudumda kan dolaştığı sürece senin için kömür ocağı olmayacak!”

Bu sözlerin hemen sonunda John’un ağlaması geldi. “Ayrıca, adamlar grevdeyken sen kömür ocağına nasıl gidebilirsin?”

“Gerçi, grev uzun sürmeyecek,” dediyse de sanki söylediklerine kendisi de pek inanmıyordu. “Grevden sonra memurlar arasındaki dostlarınız benim için bir yer bulur.” Babası ona bir süre içtenlikle baktı, sonra onu karşısına almak için sandalyesinden kalktı.

“Canım Ron’um, kömür ocağını unut. Memurların şirkette kapıcılardan daha fazla yetkisi yoktur. Hayır, onlardan da az, çünkü kapıcıların ocağa girmeme özgürlüğü var.” Ron’u ayakta bırakıp sessizce sandalyesine döndü. Genç adam kendisini, ayaklarının altında dağılan bir dünyada yalnızlık içinde hissetti.

Gözlerini ocakta çıtırdayan ateşe çevirdi. Ateşin derinliklerine daldı ve alevlerin içinde yavaş yavaş oluşan kömür ocağının görüntüsünü gördü. Bu hayal baktıkça değişti ve Len’in yüzüne benzemeye başladı. İçini çekip sessizce ana babasının yanına oturdu. Ateş yanıp tükeninceye ve kömürlerin parlaklığı küllerin içinde kayboluncaya kadar kimse bir daha konuşmadı.

***

Ertesi sabah erken saatlerde polis karakolu sessiz bir heyecanla kaynaşıp duruyordu. Polis memurları her zamankinden daha önce uyandırılmış, özel teftiş için postallarını parlatıp üniformalarını fırçalıyorlardı. Dışarıdan getirtilen takviye polisler konaklama yerlerinden mangalar halinde yürüyüp geldiler ve kısa bir sürede bütün polisler karakolun arkasında yüksek duvarlarla çevrili geniş avluda sıraya girdiler. Takviye getirilen polislerin çoğu daha önce vadide hiç bulunmamışlar, ama adını duymuşlardı. Bu ün onları sinirli ve huzursuz yapıyordu. İçlerinden biri başını yanındaki memura yarı çevirip yarım ağızla fısıldadı:

“Bu senin madenciler ne tür adamlar? Haklarında çok şey işittim; eğer bunların yarısı doğru ise, gerçekten oldukça ateşli olmalılar.”

“Evet, ateşli ve oldukça sert oldukları doğrudur ve korkunçturlar da. Ama sorun olmadığı zaman onları kolay idare ederiz. Ve bu... hişşt.”

Bir grup insan karakoldan çıkıp avluya girince birden sesini kesti. Sıraya girmiş polisler hemen hazır ola geçtiler ve teftiş başladı. Adamlar parlak düğmeleri, dik duruşları ve iri yapılarıyla etkili görünüyorlardı. Teftiş bitince, söylenen sözlere önem katar gibi görünen tumturaklı bir söylev çekildi:

“Kısa bir süre sonra bu vadide huzuru sağlamak için göreve çağrılabilirsiniz. Daha önce burada hiç bulunmamış olanlarınız, çılgınca hevesleri ve aşırı görüşleri olan, şu anda da olduğu gibi kriz zamanlarında ne kadar aşırılığa gittiklerine aldırmayan insanlarla uğraşacağınızı bilmek zorundasınız. Aralarında sorun yaratmak için daima her fırsattan yararlanan bazı kışkırtıcılar ve Bolşevikler var. Bunun ilk belirtisinde, bir daha yinelenmesin diye sert önlemler almanızı istiyorum. Vurduğunuz zaman doğru yere ve kuvvetli vurun. Bu sonraki sorunları önler. Eğer ilk vuruş yetersiz kalırsa, görevinizi yapıncaya kadar devam edin. Bu adamların sonuna kadar dövüştüğünü ve güçleri olduğu sürece tehlikeli olduklarını unutmayın. Sizden kuralları çiğnemenizi, bela aramanızı istemiyorum; öte yandan, bela gelirse kaçınmayın veya gelmesin diye de çok gayret etmeyin.”

***

Aynı günün akşamı, Len bir yürüyüş yapmaları için Mary’yi ikna etmeye karar verdi. Mary’nin olabildiğince temiz hava almasını istiyordu, çünkü ciğerleri kötüye gidiyordu ve Mary bundan hiç söz etmemesine rağmen bu durum Len’i telaşlandırıyordu.

Akşam yemeğinden sonra Mary tabakları silerken, “Hadi dağa doğru çıkalım,” diye Len ona yalvardı. “Öyle ya da böyle tüm meseleyi bugün halletmeliyiz, çünkü Harry bugün gene bana gelip kararımızı vermemizi istedi,” diye son noktayı ekledi.

Mary ona bakınca gözlerindeki gölgeleri gördü. Bu görüntü ellerine hız verdi ve kısa bir zamanda tabakları raflardaki yerlerine koyup, eşlik etmek için hazır hale geldi.

Sokaktan yukarı doğru yürüyerek köyün dışına çıkıp yaralı çocuğu buldukları taş ocağı yönünde ilerlediler. Oraya varınca dinlenmek için durduklarında, o gecenin duyguları yüreklerini bir kere daha sardı.

Önlerinde, sayısız bacalardan dumanların kıvrıla kıvrıla tembelce yükseldiği ve uzaklardan tatlı tatlı köpek havlamalarının geldiği bir manzara uzanıyordu.

Arada bir çocuğuna seslenen bir annenin keskin, uzun soluklu bağırışı bir kuşun hızla uçması gibi havayı yarıyordu, ama vadiden yukarı doğru gelen öteki sesler, kocaman bir arpın tellerinden çıkan sesler gibi tatlı ve yumuşaktı.

Bu doğal manzaranın yumuşak sakinliği Len’i büyülemişti; kolunu Mary’nin omzuna dolarken eskileri anımsayıp duygusallaştığında Mary onu durdurdu: “Aptal olma Len. O pezevenklerin dürbünleriyle her yerde olduklarını biliyorsun ve büyük bir olasılıkla şu anda bizi de gözetliyorlar.”

Len bu uyarıya hak vererek çenesini dizleri üzerine koydu, dikkatini taş ocağına doğru kıvrılarak yokuş yukarı tek sıra halinde ilerleyen küçük biçimlerden oluşmuş kafileye çevirdi. Bir süre bakakaldı, sonra Mary’nin dikkatini yukarı doğru gelen kafilenin üzerine çekti.

“Bak! Onları görebiliyor musun?” diye parmağıyla işaret ederek sordu. Mary başını sallayınca Len devam etti. “Bir cenaze törenindeki gibi ciddi ve ağırbaşlı yürüyorlar.”

Her ikisi de kafilenin görüntüsü netleşinceye kadar seyretmeye devam ettiler; Mary, “Öndeki çocuk sanki bir şeyi sürüklüyor gibi görünüyor Len,” dedi.

“Evet, bazıları bana ağlıyormuş gibi geldi. Acaba ne sorunları var,” diye merakla yanıtladı genç adam.

Bir türlü ne olduğunu anlayamayınca merakla bu acayip kafilenin yaklaşmasını ve beraberlerinde bu kadar özenle sürükledikleri yükü beklediler.

Sonunda kafile taş ocağının ağzına ulaşıp durunca, çocuklar orada görmeyi beklemedikleri bu ikiliyi merakla gözden geçirmeye başladılar. Kısa bir duraksamadan sonra elebaşı olduğu anlaşılan bir çocuk, cesaretini toparlayıp hepsinin önüne çıktı ve sessizce, ardı sıra çuvallara sarılı bir bebek arabasını sürükleyerek taşların kenarındaki çimenli alana geçti. Ondan cesaret alan diğer kızlı erkekli çocuklar da merakla onlara bakmakta olan Len ve Mary’ye aldırış etmeden tek sıra halinde onu izlediler. Elebaşı durunca hepsi onun çevresinde toplandı.

Ansızın küçük bir kız insanın içine acıtan bir ağlama tutturdu. Erkek çocuklardan biri bebek arabasındaki çuvalın ucunu kaldırıp sıkıca kâğıda sarılmış top gibi yuvarlak bir şeyi, bir süpürge sapını, eski bir bez bebeği, cam bilye gibi çıngırdayan şeylerle dolu bir torbayı ve sonra da bir ocak küreğini çıkarırken sessizliği bozan tek şey bu ağlama sesiydi.

Çocuk kürekle yumuşak toprağı hızlı hızlı kazarken başka bir çocuk, arabanın arka yanında çuvala sarılı başka bir bohçayı saygıyla çıkardı ve çukur kazılıp bitinceye kadar kolları arasında sımsıkı tuttu.

Len bütün bunların ne olduğunu merak ederken, Mary onu dürtüp ağlayan kızı işaret etti. Oğlanlardan birinin bir şey söylemek isteyip de söylemekten çekinir gibi birkaç kez kıza baktığını gördüler. Sonunda çocuk cesaretini toplayıp ona doğru yürüdü, omzuna kolunu doladıktan sonra kendisi de ağlamaya başladı.

Len, boğazına bir yumrunun tıkandığını hissetti ve başını öteye çevirdi. Artık çukur hazırdı ve elebaşı öteki çocuğun tuttuğu bohçanın örtüsünü kaldırınca küçük bir köpek yavrusunun cansız cesedi ortaya çıktı. Onu kendi elleriyle alarak dikkatle küçük mezarın içine yerleştirdi. Çocuklar, bir an duraklayıp saygıyla son kez bakarak tek sıra halinde çukurun önünden geçtiler; sonra mezar tekrar doldurulup yavru köpeğin cesedi örtülünceye kadar hepsi bekledi. Bu iş bitince, içlerinden biri, çocuk arabasından kısa bir sopa ve bir parça mukavva aldı ve bunları birbirine bağladıktan sonra bu uyduruk yazıtı toprağın üzerine dikti. Tören sona erince, çullar, ocak küreği ve bütün öteki aletler toparlanıp çocuk arabasına kondu; ağlayan kız da en üste oturtuldu ve kafile vadiye doğru yürüyüşe başladı.

Çocuklar gözden kaybolunca Len ve Mary, beyaz tebeşirle kabaca yazılmış mezar yazıtını okumak için eğilip baktılar:

Toby’miz.

Bir araba onu ezdi.

Bütün takım yas tutuyor.

Emir gereğince.

Mary kocasının gözlerinin içine baktı; onun gözleri mi, kendisininkiler mi buğulanmıştı, bundan emin değildi. Sonra sessizlik içinde yürüyüşlerine devam ettiler.

Bir süre sonra Mary:

“Şaşılacak şey, değil mi Len; çocuklarımız nasıl da yetişkinlerin yaptıklarını taklit ediyorlar,” diye sordu.

Bir süre yanıt vermedi Len ve verdiği zaman da kelimeler yavaş ve düşünceli bir biçimde döküldü dudaklarından: “Evet Mary, öyle. Üstelik bir köpek için böyle yas tutabiliyorlarsa, acaba onların sevgiye özlemleri ne kadar derindir?”

Uzun süre bir daha konuşmadılar, ama dağdan ayrılırken sabah Len’in şehre gitmesine karar vermişlerdi.

Mary onu inandırmıştı, “Anlıyor musun Len, bir gün halk senin önder olmanı isteyecektir ve yalnız Cwmardy’de değil, ülkenin her yanında... Harry Morgan gibi alabildiğine deneyim kazanmalısın. Şehre gidip yeni insanları ve yeni yöntemleri gördükten sonra şimdi bildiğinden çok daha fazlasını öğrenmiş olacaksın. Bu bizim için daha sonraları yararlı olacak. Ve bu çok sürmeyecek,” diye ona takıldı; “Çünkü sen kendin de bu grevin kısa bir grev olacağına inanıyorsun.”

Len bu tahminden sonra daha fazla tartışmaya girmedi. “Ben burada yokken kendine dikkat et ve grevin burada nasıl gittiğini anlatmak için bana her gün yaz,” diye mırıldandı, kendisinden ayrılmasına ilişkin bir şey söylememiş olmasından oldukça incinmişti. Eve doğru yürürlerken yağmur çiselemeye başladı. Büyük Konak’ın ışıkları damlacıkların arasından soğuk soğuk göz kırpıyordu.

***

Ertesi sabah Len ve Mary erkenden kalktıklarında, düdüklerin de, ocağın motorlarının da sessizliği şafak vaktini öldürmüş gibiydi. Kahvaltı ve yol hazırlıkları kısa sürede tamamlanınca Len’in annesine doğru yola çıktılar. Shane, Len’in çevresinde kuluçkadaki tavuk gibi telaşla dolaşıp duruyordu.

“Bak, hatırla Len yavrum,” diye uyardı. “Yabancı bir diyara, daha önce hiç görmediğin insanların arasına gidiyorsun. Kendine dikkat et ve bar salonlarından uzak durmaya bak; doğrusu senin için şimdiye kadar endişe edecek hiçbir nedenim olmadı. Tanrıya şükür o bakımdan babandan farklısın.”

Koca Jim bıyıklarını sabunlamayı bırakarak bakmakta olduğu çatlak aynadan başını kaldırdı. Bakışları oradakilerin üzerinde dolaştı ve gırtlağının derinliklerinden kıkırdadı:

“Hah, hah! Koca Jim’in oğluna kendine dikkat etmesini söylüyor! Ha, ha, ha. Çok güzel... Hay allah! Baksana Shane hanım, şu anda bilmen gerekir ki bu söylediklerin beni etkileyemez, bir kulaktan girer ötekinden çıkar.”

Bunları söyler söylemez Shane’in bakışlarından kurtulmak için aceleyle başını eğip yüzünü aynanın arkasına gizledi.

Yaşlı kadın, Len evi terk etmeden önce kendisini kucaklayıp yanaklarından öptüğünde nerdeyse ağlayacaktı. Evans Cardi’nin köşesinden dönüp gözden kayboluncaya kadar gözleri ile onu takip etti. Koca Jim, Len ve Mary’nin ardından giderken karısına neşeli neşeli el salladı; Shane içeri döndüğünde önlüğüyle burnunu siliyordu.

Jim, treni bekledikleri sürece Mary’nin koluna sıkı sıkı sarılan Len’e, şehirde ne yapması gerektiğini öğütlüyordu:

“Annenin sözlerini kulak arkası etme,” diye uyardı. “O sözler yararlı ve gerçeğe dayanır. Ama asla bir muhallebi çocuğu da olma. Yok, tanrı aşkına, asla Koca Jim bir hanım evladı yetiştirmiş dedirtme. Eğer yolunun üstüne bir parça eğlence çıkarsa, kaçırma ve kimseye de aldırma.”

“Ama ben eğlenmek için gitmiyorum baba. Bu kavgada partiye yardım için gidiyorum,” diye karşılık verdi Len.

Babası onu sarıp sarmalarcasına sevgiyle bakarken sırtını doğrulttu, görkemli göğsünü kabarttı: “Elbette, elbette evladım. Sen hatırlatmasan da ben bunu pekâlâ biliyorum. Ama hatırlamalısın ki yaşadığım sürece, sen benim kadar yaşlanmış olmayacaksın ve dünya işlerinin nasıl döndüğünü senden çok daha iyi biliyor olacağım. Sana hiç Cebelitarık’ta olanlardan söz ettim mi?”

Bu sırada Len uzaktan trenin pofurdayışını işiterek acele ile, “Hadi baba. İşte tren geldi,” diyerek Jim’in anılarını erteledi.

Jim, içinde Len’in bir değişimlik çamaşırlarıyla birkaç mendil bulunan el çantasını alıp vagonun kapısını açmaya çalışırken, Len Mary’yi sıkıca kucakladı ve yarım kalan bir şakayı kulağına fısıldamaya çalıştı. Kondüktör düdüğünü öttürdü, bir karmaşa oldu, Len apar topar atladığı vagonun penceresinden kimseye fark ettirmeden babasının eline bir şey tutuşturdu:

“Al, baba. Bunu al ve ben burada yokken bir bira iç.”

Jim bir paraya bir de Len’e bakarken tren hareket etti. “Pekâlâ,” diyerek içini çekti. “Mademki almamda ısrar ediyorsun, alacağım, çünkü kendi çocuklarına karşı çıkan bir adam asla olmadım,” dedi.

Trenin yarısı istasyondan çıkmıştı ve Len, lokomotifin gürültüsünden daha güçlü bir sesle bağırdı: “Hoşça kal Mary, hoşça kal. Ona ve anneme iyi bak baba. Will Evans’a fırsat bulur bulmaz yazacağımı söyle.”

Pencereden daha da sarkarak, bir dönemecin ardından gözden kayboluncaya kadar elini sallamaya devam etti. Pencerenin önünden sevdiği evlerin ve vadinin geçişini seyretmek için oturdu. Boğazı düğümlendi, görevi aldığına pişmanlık duydu. Kendi halkından ve Mary’den onu uzaklaştıran Harry Morgan ve partiye lanet okudu. Bu hali pek uzun sürmedi ve az sonra, “Önümde ne var? Önümde ne var?” diye soran tekerleklerin tempolu gürültüsüyle iç çekti.

11

BÜYÜK GREV

Bundan sonraki on gün süresince, dağdan bakıldığında Cwmardy, üzerine çöreklenen susmuş kömür ocaklarından tiksinti duyan ölü bir köye benziyordu. Ama sokaklarda durum farklıydı. Bütün ülkede ve parlamentoda neler olduğunu öğrenmek için her gün kalabalık mitinglerde bir araya gelen halkın bastırılmış heyecanını yarmaya bahane ararcasına, tüm alanlarda tören geçişi gibi belirli aralarla polis mangaları dolaşıyordu. Her sokakta kadınlı erkekli gruplar grevle ilgili İşçi Bülteni’ni okumak ve tartışmak için toplanıyordu. Herkes sınav zamanının geldiğini ve ocak sahiplerinin ciddi bir yenilgiyle zarar görmek üzere olduklarını hissediyordu.

Mary, hükümetin çalışanlara karşı, mal sahiplerinin ise nasıl kaya gibi onun arkasında olduğunu açıklayan el ilanlarının ev ev dağıtılmasında parti üyelerine yardım ediyordu. Bu etkinlik ona yeni bir güç vermiş, yanaklarına bir pırıltı gelmişti. Halkla yakın ilişki Mary’yi farklı bir kadın yapmış, üstelik Ezra’nın çekilmesinden sonra lokavt süresince içinde büyüyen karamsarlığı dağıtmada ona yardımcı olmuştu.

Yürütme Komitesi’ndeki en son müzakereler hakkında Ezra’nın raporunu dinlemek için yapılan bir halk toplantısında, Mary’nin daha önce hiç görmemiş olduğu bir adam sorular sormaya başladı. Birkaç sıra önünde oturuyordu ve konuşma şeklindeki bir şey Mary’nin ilgisini ona yöneltmesine neden oldu. Pek belirgin olmayan bir biçimde, adamın sözlerinin vadideki insanların sözlerinden farklı olduğunu hissetti.

Yüzünü göremediği, sadece toplantıdakilere konuşurken sağa sola salladığı kollarını gördüğü adamın ceketinin omzundaki iç astarını gösterecek genişlikteki sökük dikkatini çekti. Ailesindeki kadınların böyle bir söküğü dikmeyi nasıl ihmal ettiklerini düşünüp yadırgasa da içinden, “Belki de tek başına yaşayan fakir bir pansiyonerdir,” diye geçirdi ve onun duygularına ilgi duyarak dikkatini adamın sözlerine yöneltti.

Adam konuşmaya başlamadan önce Ezra her zamanki gibi dirseği dizinde, çenesi avuçlarının içinde oturuyordu, ama adamın söylediklerini işitince birden dikildi.

“Bir şeyler yapma zamanımızın geldiğini söylüyorum. Grevde olmanın ve oturup parmaklarımızla yenlerimizi didiklemenin yararı nedir? Bu tam, önderlerimizin bizi görmek istedikleri bir hal; tarladaki tavşanlar gibi tatlı ve barışçıl.” Gürültülü alkışlar ve tepinmeler bir süre sözünü kesti. Tekrar devam ettiğindeyse konuşması daha canlı ve güven doluydu:

“Komünistler de onlardan aşağı kalmaz. Harry Morgan ülkenin başka bir yerinde bir bölüm işçinin ayrılıp yeni bir sendika kurma tehlikesini dile getiriyor. Ben diyorum ki, bir önderin işi kendi yaşadığı yerde bulunmak olmalı, ülkede dolaşıp canbazlık yapmak değil. Sözgelimi, alın Len Roberts’i... o da aynı biçimde başka bir yere gitti ve kim gönderdi onu? Sizler değil... Partisinden emir aldı ve ne düşünürseniz düşünün o buna uymak zorundaydı.”

Birisi tekrar alkışlamaya başladı ve Fred Lewis bağırdı:

“Ben de katılıyorum, bir komünistin yeri kendi adamlarının yanıdır.” Bu Koca Jim’i bıyıkları dikilmiş olarak ayağa fırlattı:

“Sakın bizim Len’in arkasından konuşma,” diye yüksek sesle bağırdı. Burada yokken söyleyecek bir şeyin varsa, yüzüne karşı söyle.”

Yüksek kahkahalar onu susturunca konuşmacı devam etti.

“İstediğimiz şey harekete geçmektir. Neden bu yabancı polislere itiraz etmiyoruz? Bunu öğrenmek istiyorum. Diyorum ki buradan karakola yürüyüp onları Cwmardy’den kovalayalım.” Bu umulmadık meydan okumanın sertliği bir an için oradakilerde bir şok etkisi yapınca birkaç kişi ayağa fırlayıp bağırdı.

“Doğru söylüyorsun. Eylem! İstediğimiz şey bu!” Ötekiler bu çağrıya karşı ayağa kalktılar ve kısa sürede toplantı bir hengameye dönüştü; kimileri kapıya koşuşurken, kimileri de düzeni sağlamaya çalışıyordu. Birkaçı ise çekinerek akıllı olmayı öneriyordu.

Mary bu heyecanın üzerinde yarattığı baskıyı hissetti ve ötekilerle beraber bağırmak istedi. Zihninden ansızın şu düşünce geçti: “Onları neden burada barındıralım? Onları biz istemedik ve her şey huzur içinde.” Bu kavram öfkesini artırdı ve tam ötekilerle birlikte kapıya koşacağı sırada Ezra’nın ona dikilmiş bakışlarını gördü. Şimdi yumrukları sıkılmış durumda ayağa kalkmıştı ve başındaki aklaşmış saçlar gibi yüzü de bembeyazdı.

“Durun!” diye bağırdı ve bu tek sözcük kapıya doğru seğirtenleri durduran bir çan gibi salonda yankılandı.

Bir an bekledi, sonra sertçe devam etti:

“Hükümetin eline mi düşmek istiyorsunuz? Ulusal önderlerimiz serinkanlılık ve genel düzen isterken onların eline coplamak veya ateş açmak için bir neden mi vermek istiyorsunuz?” Tekrar durdu, hiç kimse yanıt vermedi, ama birkaç kişi oturmaya başladı. Bu hareket öbürlerini de yatıştırdı ve bir çeşit iç çekme havayı doldurdu.

Ezra tekrar duruma hâkim olduğunu hissetti; bundan sonraki sözleri de bunu gösteriyordu:

“Sizler insansınız, herhangi bir çobanın ıslığını takip eden koyunlar değil. İsyan isteyen adam kimdir?” diye sordu. Salondakiler ilk konuşmacının durduğu yere baktılar, ama kargaşa sırasında onun yerine başka birisi oturmuştu. Mary kuşku ile çevresine bakındı, ne var ki yırtık ceketliyi göremedi. Huzur bozucu düşünceler kafasına takıldı, ama babasının sesi salonda tekrar çınlayınca bu düşünceler üzerinde durmak için vakit kalmadı.

“Onu tanıyan kimse var mı?”

Hiç yanıt yoktu.

“Sandığım gibi. Bizi kışkırtıp karıştırmak için içimize gönderilen bir yabancı. Evet, sandığım gibi. Bunu beklememiz gerekirdi.” Bu savı gürültülü bir yaygara takip etti ve olayın önemini kavrayınca adamların öfkesi bir kere daha arttı.

Bundan kısa bir süre sonra Ezra toplantıyı sona erdirdi, ama tartışma sokaklarda ve evlerde devam etti. Jim ve Mary de, ayaklarındaki rahatsızlık çekilmez hal aldığından toplantıya gelemeyen Shane’e olan biteni anlattılar.

Jim olayın hikâyesini şu düşüncesiyle sona erdirdi: “Herifin pis suratını görür görmez onda yanlış bir şeyin olduğunu anlamıştım. Billahi şimdi elime geçirsem onu iki parmağımın arasında kabuklu fıstık gibi ezerdim.”

Shane homurdanarak, “Evet, şimdi söylemen kolay, ama sanırım o saçmalıklarından söz ederken sen de ötekiler gibi fırlamaya hazırdın,” dedi.

Jim, derinden yaralanmış bir insan gibi Mary’ye baktı:

“Hele bak, yukarı gelirken sana ne dedim?” diye sordu.

Mary bu hayali konuşmayı toparlamaya daha vakit bulamadan Shane araya girdi:

“Sen onu boş ver. Yarın akşam yemeği için sendikanın mutfağında ne var?”

Mary konuyu değiştirmek için sorudan yararlandı. “Bildiğim kadarıyla et konservesi ve sebzeli sulu bir yemek anne, ama emin değilim,” dedi.

“Hah! Hep aynı şey. Kendimize göre yiyeceğimizi almak için bize yeteri kadar para verseler daha iyi olurdu.”

Mary, Jim’in de katıldığı, şimdi katlanmak zorunda kaldıkları ile eski güzel günlerdeki yiyeceklerin besin değeri ve pişirilişleri arasındaki farklar üzerine uzun bir nutuk dinledi. Ardından, toplantının gerginliğinden sonra yorgun ve sinirli olduğunu bildiği babası için çay yapmak üzere evin yolunu tuttu.

***

Onuncu gün Cwmardy gene bir huzursuzluk içindeydi. Kabara çakılı postalların patırtısı sokaklarda yankılanıp tekrarlanarak seslerin gürültüsüne karışıyordu.

Ezra, yanında Mary ve elinde bir telgrafla mutfakta volta atıyordu. Yüzü macun renginde ve acınacak haldeydi. Birden şapkasına uzandı ve beklenmedik bir biçimde, “Onlara gidiyorum,” dedi.

“Bekle. Seninle geliyorum,” diye Mary de yerinden fırladı.

Birlikte köyün içinden geçip meydana geldiler. Her meraklı soruya, bir idam emri gibi telgrafı hâlâ elinde sıkıca kavrayarak:

“Evet. Ezildik. Grev sona erdi,” diye açıklama yaptı.

Halk arkalarına takılıp onları meydana kadar takip etmişti. Aşağı doğru büyüyen kafilenin karşısına çıkan polislerden biri bağırdı:

“Durun. İzinsiz gösteri yapamazsınız.”

Sözcükler kükremenin içinde boğuldu: “İznin canı cehenneme! Yoldan çekilin! Atın onları şadırvana!”

Meydan kısa zamanda tıklım tıklım doldu ve Ezra çeşme yalağına çıktı, yavaşça halka döndü ve telgrafı okudu:

“Grev iptal edildi. Adamlarınıza gecikmeden işe dönmelerini önerin.”

Herkesin donup kaldığı kısa bir sessizlik oldu, sonra grevciler talimatın anlamını kavrayınca, her saniye biraz daha yükselen bir uğultu başladı. Bu uğultu bir kükremeye dönüşüp Büyük Konak’ın ve karakolun duvarlarını aşarak meydan okuyan titreşimler halinde vadide gümbürdeyip yankılandı.

“Fareler!”

“Sattılar bizi!”

“İşe dönmeyi reddediyoruz!”

“Grevimiz devam ediyor!”

Sloganlar doruk noktasına erişirken gittikçe daha sesli ve yüksek, daha birbirini tutmaz ve anlaşılmaz olmaya başlamıştı, ama sonunda zafer şarkısına dönüşünce açıklık kazandı.

“Korkaklar çekinse ve hainler alay etse de

“Kızıl bayrağı dalgalandıracağız burada.”

Len istasyonda tam vagondan inerken gürültülü koronun sesi kulağına çarptı. Bu ses kanını beynine sıçrattı. Düşünmeden çantasını yere bıraktı ve Cwmardy sokaklarından halkın bir yürüyüş için toplanmaya başladığı meydana koştu.

Onu ilk gören yanında Ezra ile hâlâ çeşmenin üzerinde olan Koca Jim oldu. Bu umulmadık görünüme bir süre dikçe baktı, sonra o görkemli sesinin son perdesiyle ulurcasına:

“Durun çocuklar! Durun! İşte bizim Len... Şehirden döndü!” diye bağırdı.

Mary bu haber üzerine aceleyle çeşmeye yaklaştı, bu sırada bir başka bağırtı havayı çınlattı: “Len! Aferin Len! Bırakın konuşsun.”

Len yüzü kızarmış, soluk soluğa kalabalığın arasından yol açarak geçerken, heyecandan sabırsızlanan bazıları, çabalamalarına rağmen onu bir mengeneye sıkışmış gibi tutup omuzlarına aldılar.

Bu son patırtı duruncaya kadar Len’in de soluk alışı normale dönmüştü; sesi açık ve titrekti. Mary’yi görünce konuşmaya başladı:

“Yoldaşlar, tekrar aranızda, ait olduğum vadide bulunmaktan ne kadar gurur duyduğumu söylemek isterim. Genel grevin, kendilerini işçi önderi olarak tanımlayan ufak bir politikacı grubunca kedi eti satan kasaplar gibi ihanete uğratıldığı doğrudur. Evet, bu doğrudur. Başbakanlığın arka kapısından dolaştılar.” Sözü bir yuhalama furyasıyla kesildi:

“Hainler!”

“Basın kıçlarına tekmeyi!”

“Korkak fareler!”

“Benim kıçım kadar emekçi değiller!”

Şamata kendi kendine dinince Len devam etti:

“Ama emekçi arkadaşlarımız bize ihanet etmedi. Tek adamına ve tek kadınına kadar onlar hâlâ arkamızda.” Tekrar sözü kesildi, ama bu sefer dakikalarca süren alkışlarla. “Evet, yoldaşlar,” diye fırsat bulunca devam etti: “Partimizin dediği gibi hükümet başından beri kapitalist sınıfın yanında yer aldı, ama bırakın İşçi Partisi ve parlamento üyeleri okuldaki çocuklarımızı beslemek için belediye meclislerini kullansınlar. Ülkenin her yanındaki emekçi kardeşlerimiz, bizi aç komayacaklar! Zafer kazanılıncaya ve bu hükümet dize getirilinceye kadar savaşmaya devam edelim!”

Tekrar fırtınalı alkışlar, geciken yürüyüş için sıraları düzene sokmaya yardımcı olan müziğin sesiyle birleşti.

“Kaldır, öyleyse kızıl sancağı

Ölecek ya da yaşayacağız onun gölgesinde.”

Şarkının ritmi, ağır rap raplarla yürüyen ayaklara tempo tutuyordu. Len, yol boyunca Mary’nin yanından ayrılmadı. Yoğun kalabalıkta gövdesine bastırıp durdu.

Mary uzanıp dudaklarını onun kulağına yaklaştırarak, “İşte yaşam...” diye fısıldadı.

“Evet,” diye yanıt verdi Len. “Çünkü o devrim ve özgürlüğün yolunu gösteriyor.” Karısının eli onunkini aradı ve ayakları onları ileriye taşırken ikisi de şarkıya katıldılar.

***

Madencilerin grevi ülkenin her tarafında devam etti. İşler her geçen hafta Cwmardy’deki insanlar için daha kötüye gitti. Federasyon fonları tükenmeye başladı ve grev yardımları yapılamaz oldu. Yerel kooperatif mağazaları yardımlarına yetişti ve komitenin kilise yan odalarında ve okul bahçelerinde açtığı mutfaklara kredi sağladı. İşçiler, dağlarda dolaşan koyunlara arada bir yaptıkları baskınlarla bu mutfaklara katkıda bulundular.

Bu arada Len, çocukluk arkadaşlığını tazelediği Ron’la İşçi Partisi, parlamento ve belediye meclisi yoluyla durum kurtarılabilir mi diye saatlerce tartışıyordu. Bazen politik konularda ayrı düştüklerinde tartışmaları çok şiddetli oluyordu, ama tartışma konusunu bırakmamak için daima tekrar buluşuyorlardı. Len halkın sorunlarına parlamentodan hiçbir çözüm gelmeyeceğini inatla savunuyordu ve bir cümleyi tekrar etmekten özellikle hoşlanıyordu:

“Şundan emin olabilirsin ki, ancak sendikalar ve devrim yoluyla bir şey elde edebiliriz. Kömür ocakları ve fabrikalar emekçi sınıfın kaleleridir ve ancak bunların aracılığıyla halkımıza özgürlük verebiliriz.”

Ron da inatla aynı şekilde, İşçi Partisi doğru ve samimi olarak parlamentoda çalışırsa devrime gerek duyulmayacağını söylüyordu. Her fırsat bulduğunda, “Kömür ocaklarını ele geçirmeden önce siyasi gücü ele geçirmek zorundasınız,” diye savunmada bulunmuştu.

Bu daima Len’i yanıt verilmesi güç bir soru ile karşı karşıya getiriyordu; özellikle buna Ron’un, “Eninde sonunda sizin parti, kapitalistlerin elinden gücü almak için halk kitlelerini örgütlemeye can atan siyasi bir parti değil midir?” diye meydan okuması eklendiği zamanlarda.

Ron’un ana babası, yoksulluklarını büyük ölçüde ondan gizlemeyi başarıyorlardı, ama buna rağmen o, ne durumda olduklarını seziyordu. Bu sezgi, onu hiç rahat bırakmayan düşünceden korku duyuncaya kadar yüreğini parçalayıp durdu. İş bulmaya çalıştığı her yerde, babasının sözlerinin doğru olduğunu öğrendi.

Bir gün tam bir umutsuzluk içinde Len’e, “Ne dersin, Mary’ye açıklasam, belediye meclisinden bana bir yer bulmada yardım etmesi için babasını etkiler mi? Anladığıma göre bu yıl başkan o ve onun bir sözü çok yerlere kadar ulaşır,” diye sordu.

Len ona bakınca söylediğinden yüzü kızararak özür dilercesine bir açıklama ile şaşkınlığını örtmeye çalıştı: “Biliyorsun Len, benim durumum sen ve ötekilerden çok farklı. Ben bir işçi değilim ve şimdiye kadar da bir işçi olmak için eğitilmedim. Annem babam beni, daha iyi durumda biri yapmayı düşündüler. Hatırlıyor musun?” diye eski anıları canlandırırcasına sordu. “Hani kömür ocaklarına gitmek yerine üniversiteye gideceğim için böbürlenirdim.”

Len başını anlayışla salladı, önünde sergilenmekte olan bu acı durumdan yüreği sızlamıştı.

“Şey, bildiğin gibi yıllardır okuldayım ve şimdi eğitimin bana verebileceği her şeyi alıp geri döndüm. Evet, bilgi, diploma ve bunların anlamı olan her şeyi. Ama eğitimin beni büyük biri yapacağını düşündüğüm memleketime gelince, kendimi istenmeyen ve işe yaramaz biri olarak buluyorum. Aman tanrım!” Gerçeğin acısıyla sızlandı: “Eğer babam rüşvet karşılığı bana bir iş bulmazsa tüm yaşamım boyunca işsiz kalacağım.”

Bir süre kendini toparlamak için bekledi, ama devam etmeden önce Will Evans, gelişi güzel başına geçirdiği şapkası ve ağzında bir çimen parçası ile çıkageldi.

“Merhaba,” diye ortaya selam verdi. “Ne haber?”

Her ikisi de selama yanıt verdikten sonra Len, “Bu gece programda ne var Will. Önemli herhangi bir şey var mı?” diye sordu.

Will’in yanıt verirken bile sokağı huzursuzca gözden geçirdiğini fark etti. “Ya, tabii. Eğer bulabilirsem her gece önemli bir şey vardır.” Tükürmek için çimen parçasını ağzından aldı ve sesini alçaltarak sır verircesine fısıldadı:

“Ortalıkta Will Smallbeer’i görmediniz, değil mi?”

Ron hayır anlamında başını sallarken Len yanıt verdi:

“Hayır, buradan geçmedi, ama sadece yarım saattir buradayız.”

Will’in gözlerine dalgın bir bakış yerleşti ve kendi kendine söylenircesine, “Acaba o moruk nereye gitti?” diye mırıldandı.

Bir şey hakkında karar verir gibi göründüğü kısa bir duraklama oldu, sonra durumu kabul etmiş gibi omuzlarını kaldırdı, “Sanırım o lanet herifi hepsini harcamadan bulamayacağım,” dedi.

Ron’a döndü:

“Anlayacağın ahbap, dün doktora bir çuval kömür sattık ve hepsini bir bahse yatırdık; iyi para etti.”

Len onu teselli etmeye çalıştı:

“Tasalanma sevgili Will. Bizim Smallbeer gerçekten dürüsttür ve asla sana oyun oynamaz.”

“Evet, bunu biliyorum Len. Ne var ki bir adam dört beş bira yuvarlarsa dürüstlüğün ne olduğunu unutur. Eh, neyse, dert etmenin yararı yok; sanırım gelecek sefer bir çuval kömür sattığımda parayı idare etmeyi ona bırakmayacağım.”

Len konuyu değiştirdi:

“Ron’la içinde bulunduğu bir çıkmaz hakkında konuşmaktaydık Will. Belki sen bize biraz yardımcı olabilirsin.”

“O, evet,” diye Will ilgi duyarak yanıtladı, “Şey, emin ol ki ahbap sen benden pek çok konuda daha zekiysen de, senin başaramadığını ben yaparım.” Len ve Ron bu hoş övgü görüntüsündeki taşlamaya yüksek sesle güldüler.

“Pekâlâ,” dedi Len. “Bakalım Ron’un yerinde sen olsan ne yapardın.” Ron durumunu tekrarladı ve anlatırken de kendi üzüntülerinden başka her şeyi unuttu. Will abartılı bir dikkatle hikâye bitinceye kadar dinledi, sonra probleme çözüm arayan bir profesör gibi yorumda bulundu:

“Hımm, evet. Zor bir iş, hem de nasıl,” diyerek Ron’a döndü ve devam etti:

“Bilirsin, söylüyorlar, ama kanıtlayamam, yine de bu epeyce yaygın bir dedikodu; yani belediye meclisinin sana bir iş sağlaması için onlara ilk yılın haftalıklarını vermen gerekir. Ha, affedersin,” diye özür dileyerek düzeltti, “Yani maaşlarını demek istedim. Ama gene de verilen işten emin olamazsın, çünkü başka birisi senden daha fazla vermiş olabilir.” Gözlerini kısarak devam etti:

“Yine de, işe girdin mi iyi bir alışveriş yapmış olursun, çünkü ondan sonra ömür boyu iş sahibisin.” Bu sözlerin net çıplaklığı Ron’un son ümidini de kırdı. “Ama babamın onlara verecek parası yok ki...” derken arkadaşlarının farkında olmadan geçmişini gömmek için bir mezar kazdıklarını anladı.

“Cwmardy’de o kadar çok grev, lokavt vesaire oldu ki ve babam o kadar çok veresiye verdi ki, şu anda mahvolmuş durumda ve nereye başvuracağını bilmiyor.” Will aynı acayip hoşluğu taşıyan bir bakışla ona döndü:

“Ya, evet, demek öyle ha? Baban işe başladığından daha kötü durumda. Len’in babası, ben ve ocaktaki hepimiz gibi babanın da bütün uğraşlarından sonra hiçbir şeyi kalmamış.” Bir duanın derinliklerine dalmış birisi gibi gözlerini kapadı, sonra birden konuşmak için açtı:

“Biliyorum Ron. Babana söyle, bizimle greve katılsın.” İki adam hayretler içinde ona bakakaldı, ama kendini ilk toparlayan Len oldu. “Saçmalama Will,” diye yanıtladı. “Bay Evans Cardi sadece kendisi ve ailesi hesabına çalışırken nasıl grev yapabilir?” Will’in bunu anlaması biraz zaman aldı. Yüzünü buruşturdu, şöyle bir etrafa bakınıp bir adım öne çıkarak yoldaki at dışkısına tekmeyi savurdu. Gübrenin parçalara ayrılışını ve bir parçanın Berber Ben’in penceresine doğru gidişini gözleriyle takip etti. Pencereye kadar gitmeyince hayal kırıklığıyla içini çekti, sonra hiç ara vermemiş gibi konuşmasına devam etti:

“Şey, dediklerinde doğru olan bir şeyler var Len. Şimdi anlamaya başladım. Evet, o konuda dediğini kabul ediyorum,” dedi. Aniden Ron’a döndü, “Baksana, eğer senin ihtiyarın parası yoksa, yapacağın en iyi şey bizimle birlikte savaşmaktır, anlıyor musun? Paramız olduğunda, o herkesin parasıdır, çünkü onu harcamadıkça bize lanet olası ne yararı vardır,” dedi.

Bu son sözlerinden sonra şapkasını başına sıkıca yerleştirip, onları selamladı. “Eğer Smallbeer’i görürseniz bahsi unutmadığımı söyleyin,” diyerek oradan uzaklaştı.

Len uzaklaşan arkadaşının arkasından gizlemeyi beceremediği bir zevkle baktı, ama Ron’un bakışı şaşkınlık doluydu.

Sonunda Ron, “Demek hiçbir şey yapılamaz diye düşünüyorsun, öyle mi Len?” diye sordu.

“Hayır Ron. Will’in dediğinden başka hiçbir şey. Mücadele et veya aç kal.” Arkadaşına verdiği acıdan üzgünmüş gibi durdu, sonra daha ateşli bir ifadeyle sözlerine devam etti:

“Benim halkıma bak. Aylarca kuru ekmek, patates ve çayla yaşadılar, gene de hiçbiri yakınmıyor veya boyun eğmiyor. Biz sadece mal sahipleri ve hükümetle değil, belediye meclisinde çoğunlukta olan kendi önderlerimizle de savaşıyoruz. Onlardan okuldaki çocuklarımızın karınlarını doyurmalarını istedik ama onlar bunu reddetti Ron. Reddettiler, çünkü para olmadığını ve hatta olsa bile onu bu yolda harcamaya yetkileri olmadığını söylediler.” Üzücü bir ümitsizliğin Ron’un yüzünü kapladığını gördü. Bu onun sözlerinin katılığını eritti ve onları bir yalvarışa dönüştürdü, “Katı olduğumu sanma Ron. Bu, dünyada olmak istediğim en son şeydir. Ama sana gerçeği söylemeliyim, değil mi? Halkımın vadiyi çöküntüye götürmekle suçlandığını biliyorum, ama bütün yaptıkları senin yapmaya çalıştığın şeydir, sadece farklı bir biçimde güçlerini birleştirerek bir geçim kaynağı elde etmeye çalışıyorlar; aynen senin eğitimden sağlamaya çalıştığın şey gibi.” Ron, önce düşüncelere daldı, aniden, inanç kazanmış biri gibi birkaç dakika gökyüzünün derinliklerine acı acı baktı. Sonra yumuşak bir dille yanıt verdi:

“Tabii haklısın Len. Sana kitapları göndermeden önce kuram üzerine çalışmamış mıydım? Okumak çok kolaydı arkadaş ve şimdi o kuramı pratiğe uygulama zorunluluğu o kadar güç ki. Evet. Çok, çok zor.” Sertçe silkinip kendini toparladı ve, “Kusura bakma Len. Bencil ve korkakça davrandım,” dedi.

Len onun elini tutarak samimiyetle sıktı, “Benden özür dileme arkadaşım,” diye rica etti. “Özre gerek yok. ben de kaç kere inancımı kaybettim, çünkü anlamamıştım. Kaç kere başarılı olamadım, çünkü güçlü değildim. Tasalanma Ron. İnsanlara yakın ol. Zayıf olduğumuz zaman onlar bize güç verecektir. Başarısız olduğumuzda bizi yerden kaldıracaklar ve tekrar ayaklarımızın üstüne dikeceklerdir.” Heyecanının yoğunluğu daha fazla konuşmaktan onu bir süre yoksun bıraktı. Her ikisi de Len’in her nasılsa kör topal yaptığı öneriye kadar çaresizce sessiz kaldılar: “Ne diyorum biliyor musun Ron. Hadi Mary’ye söyleyelim, eğer o partiye girmeyi kabul ederse sen de hazırsın. Ondan sonra artık üçümüz birlikte savaşabiliriz, hani okuldayken yaptığımız gibi.” Ron yavaşça başını salladı, “Bunu düşünmeliyim Len. Annemi ve babamı da göz önüne almam gerek. Parti ile ilgili duygularını da biliyorsun. Anlıyorsun Len,” diye özür dilercesine devam etti: “Babam belediye meclisi üyeleriyle dost geçinmek zorundadır ve özellikle parti belediye meclisiyle savaşırken dikkatli olması lazım.”

Len’in yüzü hayal kırıklığıyla asıldı ve Ron, bunu fark ederek hemen gönlünü almak için, “Bir gün o noktaya geleceğimi biliyorum, ama benim için o kadar şey yaptılar ki onları incitmek şu anda elimden gelmiyor,” dedi. Verdiği yanıtın aksaklığını hissederek bir süre duraksadı, sonra ansızın devam etti: “Ama hafta sonunda okulda beslenme ve kilise yardımı için sizinle gösteriye geleceğim.”

Bu haber Len’in yüzünü güldürdü ve gösteride partinin ne yapmak istediğini açıklamaya başladı.

Gösteri günü Ron erken kalktı. Annesiyle babası yataktan daha çıkmadan evi temizlemiş ve ateşi yakmıştı. Biraz ekmek kızarttı ve yanına yakışacak bir katık bulmak için dükkâna gitti; her şey hazır olunca merdivenin dibinden onlara seslendi.

Dükkânı çıplak ve iğrenç gösteren boş rafları gördüğünde boğazına bir yumruk takılır gibi olmuştu. Yaşlılar için tasalanıyordu. Annesi besbelli hastaydı ve babasını da birkaç kez aklını ve belleğini kaybetmiş biri gibi garip ve boşluğa bakar durumda görmüştü. Onlar aşağıya, mutfağa inerlerken, Ron çabucak bu düşünceleri kafasından uzaklaştırdı. İdareli bir kahvaltı yaptılar, sonra annesini öptü ve babasının sırtını sevgi ile okşadıktan sonra paltosuna uzandı. Paltosunu giymişti ki bir sandalyenin hızla çekilmesinden çıkan kaba gıcırtıyla irkildi. Beklenmedik bu sesin verdiği rahatsızlıkla geri dönüp baktığında, babasını elini uzatmış, parmağıyla suçluyu gösterir gibi masanın yanında dikilmiş gördü.

“Nereye gidiyorsun Ron?” Sesinin tonu, soruya sözcüklerinden çok daha ürkütücü havayı taşıdı. Yaşlı adamın oğlunun üzerine çevrili bakışları, nedenini bilmese de Maggie’yi ürkütmüştü. Sallanarak ayağa kalktı ve elini kocasının koluna koydu.

“Neyin var John? Çocuk yalnızca bir yürüyüş için çıkıyor,” dedi.

O ise Maggie’nin elini itmekten başka bir karşılık vermedi. Ron, gözleri babasının bakışlarına takılınca ürperdiğini hissetti.

“Niçin bana öyle bakıyorsun baba? Annemin dediği gibi sadece bir yürüyüşe çıkıyorum.”

“Bana yalan söyleme çocuk. Sana nereye gittiğini sordum.”

Yaşlı adam, sözcükler dilinin üzerinde zehirmiş de onları tükürüyormuş gibi konuşuyordu. Ron daha fazla kandırmaya çalışmanın boşuna olacağını anladı. Hâlâ şapkası elinde, bir sandalye çekip annesinin yanına oturdu; kadın biraz yana eğilip kolunu onu korur gibi boynuna doladı.

Babasının sözlerindeki bastırılmış duyguları hissetmek Ron’un sinirlerini germişti. Aniden her şeyi göze aldı. Biraz titrek de olsa normal tondaki sesi mutfağın derin sessizliğinde öyle yankılandı ki bağırdığını sandı.

“Eğer öğrenmek istiyorsan baba, belediyenin önündeki gösteriye gidiyorum.”

John, terden kayganlaşmış ellerini yoğurur gibi sıkarken düşercesine bir sandalyeye çöktü, ama hemen tekrar ayağa fırladı; “Biliyordum. Evet, bunu hep biliyordum. Ah tanrım! Ah, Maggie’ciğim, biricik oğlumuz şimdiye kadar meğer bizi hep aldatıyormuş,” dedi.

Bazı şeyleri sıkıp beyninden çıkaracakmış gibi başını iki elinin arasına alarak delice bastırmaya başladı. Maggie telaşlanarak onu yatıştırmaya çalıştı:

“Bırak çocuğu bir süre kafasına göre gitsin John. O daha gençtir ve çok geçmeden aklını başına toplayacaktır.”

“Genç, genç! Deme bunu bana. Bilgi yönünden ikimizin toplamından daha olgun.” Kendine hâkimiyetini yitirene kadar her adımda öfkesi biraz artarak mutfakta volta atmaya başladı. Topukları üzerinde aniden dönüp, Ron’un üstüne yürüdü, paltosunu çıkarmaya çalışırken bir yandan da, “Dışarı çıkmayacaksın! Her şeyini senin eğitimine feda etmiş olan aileni rezil etmene izin vermeyeceğim,” diye söylenmeye başlayınca, Maggie oğlunun güvenliği için korkuya kapılarak kocasını zorla uzaklaştırmaya çalıştı. “Bırak beni Maggie,” diye çığlık atınca Ron ayağa kalktı, kolunu sıyırıp çıkarınca palto babasının elinde kaldı.

Üniversiteden döndüğünde ona Cwmardy’de iş bulma ümidinin olmadığı söylendiği gece duyduğu çaresizliği yine hissetti. O savaşın, şimdi karşısına çıkandan daha kolay ve daha az haşin olduğu gerçeğini anlayınca yanakları solgunlaştı. O zamanki sahnenin oluşmasına ekonomik çaresizlik neden olmuştu, ama şimdiki ideolojik bir kindi.

Kendisi ile ana babasının arasına ansızın girmiş olan dünyanın ortalıkta bir sis gibi dolandığını hissetti ve belirsiz bir şekilde ayaklarının nerede yere değeceğini merak etti. Millerce uzaktan gelen bir ses, düşüncelerinin içinden geçerek kendini hissettirdi. Her nedense bu ona, cenazelerin içeri alınması için mezarlıktaki kapılar açılırken çalınan çan seslerini hatırlattı.

“Yetiştirip yüreğimizden atamadığımız bir dinsizi, imansız bir komünisti, Cwmardy’yi ve yuvamızı mahveden alçaklarla işbirliğinde olan bir evladı düşünün! Ah tanrım, biz ne yaptık ki son kaderimiz bu bela oldu?” Maggie, kocasının boş bir çuval gibi kenarına yığıldığı koltuğa oturmasına yardım etti. Oluşan bu sahnede kendi yanakları da çökmüştü ve Ron biliyordu ki babasındaki duygular annesinin yüreğinin derinliklerinde de vardı. Ama annesinin yavrusuna karşı beslediği sevgi, inancından daha yoğundu.

John kolları üzerindeki başını güçsüzce kaldırıp yanında sessiz ve hareketsiz dikilen oğluna tekrar baktı. Bakışları çakıştı ve bir süre öyle kaldıktan sonra, yaşlı adam gözlerini üzüntüyle indirdi. “Ron, Ron,” dedi. Bu adı o kadar yavaşça tekrar etmişti ki sanki yüreğinden sızıp geliyordu.

“Söyle oğlum. Kimin vücudu seni doğum sancıları ve kanıyla yaşattı, söyle? Söyle bize, ki bizim hayatımız seninkiyle bütünleşmiştir, artık o tanrı tanımaz tayfasına bir daha karışmayacaksın.”

Ron kendinden geçmiş gibiydi, bir ürpertiyle bu halinden sıyrıldı. Yaptıklarını haklı gösterecek sözleri, ailesinin hoşgörüsüz önyargılarını yıkacak kanıtları aramaya başladı. Onlar tek söz etmeseler bile Ron biliyordu ki, çocukluğundan beri Len ile sürdürdüğü arkadaşlık ve aralarında devam eden ilişkiler ailesine acı veriyordu. Çünkü anasıyla babasının emelleri, böyle dostluklarla bağdaşır durumda değildi. Bunun bilincinde olduğu için bu dostluğun şimdi yalnızca kişisel değil, siyasal olduğunu anladıkları zaman ortaya çıkan bunalımda bile, onların duygularını anlamak elinden gelmezdi. Len’e verdiği yanıtta da vurguladığı gibi, o ana kadar işçi hareketini uzaktan izlemekle yetiniyordu; ama babasının bu ani çıkışı, beklenmedik bir biçimde bütün duygusal kararsızlığını yok etti. Şimdi omuzlarını kaldırmış ve sitemli bakışlarını ona yönelten yaşlı çiftin karşısına dikilmişti.

“Komünistlere niçin bu kadar karşısın baba? Şimdiye kadar sana hiçbir şey yapmadılar ki?”

“Bana bir şey yapmadılar mı? Ha, ha! Bu vadiyi ve benim işimi mahvetmediler mi? Her zaman ve her yerde grevleri savunmazlar mı? Kargaşa ve devrimi öğütlemezler mi? Halkı kiliseden ve dinlerinden uzaklaştırmadılar mı?”

Tekrar heyecanlanmaya başladı, ama bir inilti ile kendini tuttu.

“Ah, Ron. Biz seni yasalara saygılı, iyi bir vatandaş olman için yetiştirdik. Cwmardy’nin önde gelenleri arasında olacağını umuyorduk. Evet, saygıdeğer, iyi bir insan olacaktın. Sen gel de burada, halkımıza ve inançlarına yabancı olan her şeyle ilişki kur. Sen vadinin en aşağı tabakasında bulunanlarla arkadaş oldun.” Bu ima, Ron’u aceleci bir yanıt vermeye itti:

“Bunu söyleyemezsin baba. Len’in ailesi ömürleri boyunca seninle alışveriş içindeydiler. Annesi en az herkes kadar düzenli olarak kiliseye gider ve Len’in kendisi ise bir kuzu kadar masumdur. Seni böyle görmekten alıkoyan, fikirlerine ters düşüncelere karşı seni böyle hoşgörüsüz yapan yaşamının darlığıdır.” Çok alçak sesle konuşuyordu ama, her sözü vurguluydu. “Her şeyin olduğu gibi kalmasını, çocukluğunda nasılsa bugün de aynı olmasını istiyorsun. Halkın öğrenmesini arzu etmiyorsun, onları mücadele ederken görmeye hazır değilsin. Onların akışsız bir nehir gibi olmalarını istiyorsun. Ama bu olamaz. Hayır, olamaz; ne hissedersen ve düşünürsen düşün. Suyun temiz kalması için nasıl akmaya devam etmesi gerekirse, insanların da dünyada mutluluk ve güvenlik sağlamaları için mücadeleye devam etmeleri gerekir. Başka türlü nasıl olabilir?” diye her ikisine de yalvardı. “Akmayan su mikroplu ve ölümcüldür, mücadele etmeyen insanlar alık, duygusuz ve sefildir.”

İki yaşlı, o konuşmasına devam ederken, dilleri tutulmuş, öylece kalakalmışlardı.

“Babacığım, anneciğim, her ikinizin inancına da saygı duyuyorum. İnancınızda içtenlikli olduğunuzu biliyorum, ama her ne kadar bunları kabul etmeseniz de, öbür insanların da ilkelerinde samimi olduklarını biliyorum. Siz aynı fikirde değilsiniz diye onlar haksız demek değildir.”

John, suçlamaya daha fazla dayanamayarak ayağa fırladı. Bağırarak konuşurken tüm vücudu titriyordu. “Yeter. O dinsiz fikirlerinle bu evden defol git. Arkadaş dediğin o kişilere git ve bak bakalım yoksulluğuna yardım edebilirler mi? Bak bakalım, otuz yıldır annenin, babanın çektiklerini senin için çekecekler mi? Ve gerçeği anladığında buraya dön ve neyi terk ettiğini gör.” Sesi çatlamış ve yüzüne garip bir görünüm gelmişti. Maggie artık gerçekten ağlıyordu; Ron ona doğru birkaç adım attı, ama düşüncesini değiştirdi ve babasından çekip aldığı paltosunu duraksayarak giydi, dönüp yavaşça dışarı çıktı.

Yaşlı adam ile karısı kapının çekilmesini duyana kadar beklediler, sonra sessizlik içinde birbirlerinin yüzüne bakınca, her ikisi de buruşmuş ve yıpranmış bir yüzle karşılaştı. Maggie, kocasının gözlerinde acayip ateşlerin parıltısını gördü, ama nedenini, neye işaret ettiğini merak edemeyecek kadar bitkindi. Yaşadıkları sahne iradesini yok etmişti. Saatlerce dalgın ve tamamen hareketsiz oturdular.

Son derece yoksuldular, ama buna rağmen gururları, oğullarından sonra en çok sevdikleri şey olan eşyalardan birini bile satmaktan onları alıkoyardı. Evde yer alan çeşitli ahşap eşyalar onlar için evlilik yaşamlarındaki olayların ve aşamaların birer simgesiydi ve şimdi bunlar Maggie’ye geçmişi anımsatıyordu. Bir damla gözyaşı solgun yüzündeki her girinti çıkıntıyı aşarak çenesine varıncaya kadar aktı ve öksürdüğünde buradan yere yuvarlandı. John kolunu onun kemikli omuzlarına dolayıp başını göğsüne yasladığında, gözlerindeki parıltı da alnındaki kırışıklık gibi derinleşti.

“Ağlamayı bırak Maggie’ciğim,” diye kulağına mırıldandı. “O kadar büyütme; kaderimizden yakınmanın ve acı duymanın bir yararı yok.” Bir saniye durdu ve sesinin tonunu yumuşatmaya çalıştı. “Bize borcu olanlar borçlarını ödediklerinde ona bir iş satın alma olanağımız olunca, Ron’un tekrar aklı başına gelecektir.”

Maggie kendisini soluksuz bırakan bir öksürük nöbetine yakalandı, ama sonunda inleyebilmek için yeteri kadar solumayı başardı. “Böyle konuşmanın yararı ne John? Halkın ödeyemeyeceğini ve ödemeyeceğini biliyorsun.” Öksürmek için tekrar durdu, sonra inlemeye başladı:

“Ah, Ron, Ron! Sana neler oldu? Geleceğin için çok güzel hayallerim vardı. Kendimi büyük bir adamın gurur duyan annesi olarak görmüştüm ve şimdi, ah, tanrım!” John’a döndü ve tekrarladı: “Evet, büyük bir adam. Şimdiyse biz, nereye döneceğini bilmeyen kilise faresi kadar yoksuluz. Bu herhangi bir kimseyi komünist yapmaya yeter.” Maggie sessizliğe büründü, John ise huzursuzluktan yerinde duramıyordu. Kafasında bir düşünce ile boğuşuyor gibiydi ve sonunda sanki kendisine yöneltilen güç bir soruya yanıt veriyormuş gibi son derece ölçülü bir sesle konuştu:

“Hayır, yardım için kilise kuruluna başvuramayız. Üstelik Ron bir dinsizken başımızı asla dik tutamayız. Bu rezil durumda bulunmaktansa şu anda ölmek daha iyidir.” Düşüncelerini fısıldarken yüzü daha karışmış ve çökmüş görünüyor, parmakları Maggie’nin omuzlarına daha çok gömülüyordu.

Maggie onun gözlerinin içine baktı. Gördüğü şeyden kendi gözleri faltaşı gibi açıldı. Maggie, söylenen sözcüklerle tempo tutar gibi başını sallayarak boğuk sesiyle konuşmadan önce, John onun düşüncelerini okur gibiydi. “Evet John. Haklısın. Ötekinden daha iyi. Ama nasıl?” Bu düşünce beyninde yer edinince sesini birden yükseltti. John onu sevgi ile ayağa kaldırdı ve birbirlerine öyle derinden baktılar ki, sanki dünya yüzünde bir onlar kalmıştı. Maggie, göğsünde kemiklerini fareler kemiriyormuş gibi bir ağrı hissetti, ama kocasının bakışlarının daha da sabitleştiğini ve korkunçlaştığını görünce öksürmedi. Vücudunun belirgin titremesi, ona kocasının kaçınılmaz bir harekete karşı mücadele ettiğini gösterdi, ama hiçbir korku duymadı.

John konuşmaya başladığında her sözcüğü bilinçli ve etkiliydi:

“Maggie, hayatım. Şimdiye kadar yıllarca beraber yaşadık ve birçok çıkışlar ve inişler gördük, bütün bunlar olurken bir karı kocanın yapması gereken her şeyi yaptık ve birbirimizden kopmadık.” Sesine bir ağlama havası geldi, ama bunu önledi ve Maggie’nin başını ellerinin arasına aldı. “Ah, Maggie’ciğim. Yaşadığımız gibi ölmek de öyle... birlikte,” dedi. Kollarını çılgınca havaya kaldırdı ve ümitsizlik onu kavradıkça sesi de delice yükseldi. “Evet. Ron bizi yalnız bıraktı; biz de beraber ölmeliyiz... Üstelik şimdi.” Son sözlerini iki kere çığlık atarak söyledikten sonra, işlemeli büfeye doğru sendeleyerek gitti ve çekmecelerde bir şey aramaya başladı.

Maggie onun her hareketini seyrediyordu ama, onu engellemek için hiçbir girişimde bulunmuyordu. Bunun yerine yavaşça koltuğa çöktü, ocaktaki ızgaraların arasında büyüyüp küçülen alevlere baktı ve derin bir iç geçirdi. Dudaklarının kenarına bir gülümseme takıldı ve gözleri ışıldadı. Büfenin yanından ayrılışını pek fark etmediği John, elinde ağzı açık bir ustura ile başucuna dikilmiş duruyordu. John’un bütün vücudu titriyor, tutarsız bir halde mırıldanıyordu, ne var ki Maggie buna pek aldırış etmiyordu. Bir iki kere bir şey söylemek için dudaklarını kıpırdattı ama sözcükler çıkmadı. Hemen sonra, sanki kendi kendine mırıldanıyormuş gibi hafifçe fısıldadı:

“John. John hayatım. Demek yolun sonu bu.” Bu bir son değil, sanki bir onaylamaydı. Sesinde hiç üzüntü yoktu ve yüzü sakindi.

Ansızın John’un elini kavradı ve dudaklarına çekerek usturayı öptü. “Bundan sonra burada bize yer yok,” diye mırıldandı. “Tanrı küçük Ron’umuza yük olmayacağımız başka bir yer hazırladı.”

John başını eğdi ve Maggie saçlarının arasından onun sıcak dudaklarının yanışını hissetti. “Gel, John hayatım,” diye onu okşadı. “Beklememize gerek yok. Seninle gelmeye hazırım,” dedi.

Maggie’yi sanki duymamış gibiydi, çünkü kendi kendine mırıldanmaya devam ediyor ve gözleri Maggie’nin ensesindeki gevşemiş deriden başka bir şeyi görmüyordu. Heyecanlı bir arzu ile, kendisini büyülemiş gibi görünen kalp atışlarını seçtiği damar ve kasları yokladı. Elini atıp usturayı Maggie’nin boğazına daldırırken gözlerini kapattı. Usturanın eti yardığını hissetti, ama gözlerini tekrar açtığında, kesilen yerden kan fışkırmasına rağmen Maggie hâlâ ona bakıyordu. Bir şey söylemek istediğini sandı ve kulağını onun dudaklarına indirdiğinde fışkıran kanın tepeden tırnağa onu ıslattığını fark etmedi. Ama bütün işitebildiği zayıf, iniltili bir guruldama oldu. Maggie’nin parmakları elini kavrayıp boğazına doğru çektiğinde ne istediğini merak ederek başını biraz kaldırdı.

Bu hareket hemen neyi arzuladığını beynine iletti ve parmaklarıyla dikkatlice kesik yeri yokladı. Bulunca iki yana ayırdı, usturayı içine sokarak tekrar kesti. Maggie’nin eli hâlâ onunkini tutuyor ve doğrayıcı darbeyi takip ediyordu. Başı önüne düşerken bileğindeki elin çırpınmalarla daha da gerginleştiğini hissetti.

John kendini çekip elini kurtardı ve bir adım geri çekildi. “Geliyorum Maggie’ciğim. Sakın korkma,” diye mırıldandı ve bir yanıt duymayınca, Maggie’nin elbisesinden yere boşalan kana aldırmadan onun başını elleri arasına aldı. Sonra hâlâ elinde tutmakta olduğu usturayı görünce, bütün gücüyle ocağa fırlattı. Buğulanmış gözleri, uzun bir süre küllerin içinde duran usturaya baktı ve tek duyulan, şömine rafındaki saatin alaycı tik tak, tik tak, sesleri oldu. Bu sesler sonunda duygularını etkiledi ve başını kaldırıp tekrar baktığında Maggie’nin gözleri artık kapanmıştı. Yanına gitti ve bir süre dudaklarıyla, kanın ıslattığı saçlarını okşadı, sonra birden dikleşti ve bir kan birikintisine bastığında ayakları kaydı.

Bir süre buna çaresizce baktı, sonra arka kapıya seyirtip dışarı çıktı ve portakal sandıklarını bağladığı bir parça kalın iple çarçabuk geri döndü. Masanın üzerine çıkıp ipin bir ucunu tavandaki bir çengele bağlarken, öteki ucunu halka yapıp yarım metre kadar aşağı sarkacak biçimde uzattı. Sonra telaşla masadan indiği zaman her hareketi artık kendine hâkim olamadığını gösteriyordu. Maggie’nin öne doğru eğilmiş çuval gibi cesedine yöneldi. Başını kaldırıp baktı. Dudakları dişlerinden geriye doğru kaymıştı, onları öperken kendi kendine mırıldandı:

“Çok geçmeden yanında olacağım.” Bir an için gözlerini kapattı, sonra tekrar masanın üzerine çıktı ve halkayı boynuna geçirdi. İpin boynuna dokunması içinde bir ürperti uyandırdı, ama dizlerini büküp tüm vücut ağırlığının boynuna binmesini sağladı. Bacaklarını oynatarak masanın kenarını buldu. Sokaktan yüksek sesli bağırtıları ve Ron’un, “Ekmek ve ek yardım için yürüyoruz!” haykırışını duyduğu anda tekmeleyerek itti.

Masa devrildi ve yaşlı adam göğsünün çatladığını hissetti. Ağzını açtı, ama hava alamadı. Çılgınca ayaklarını sallamaya başladı. Vücudu, göstericiler dükkânın önünden geçip gittikten sonra uzun süre ipin ucunda bir sarkaç gibi sallandı.

12

LEN HAPSE GİRİYOR

Evans Cardi’nin dükkânında olay meydana geldiği sırada, dağın doruğunda kümelenen yağmur bulutları arada bir güçlenen serpintilerle Cwmardy üzerine doğru iniyor; bu sırada halk, belediye binası önündeki meydanda toplanmaya başlıyordu. Rüzgâr elektrik tellerinde uğulduyor, insanların yüzlerini kamçılayarak onları başlarını öne eğmeye zorluyordu. Harry Morgan ve Len çeşmenin üzerinde, Ron ve Mary ise onların yakınında kalabalığın ortasında duruyorlardı. Harry kollarını çılgınca sallıyor, bağırarak konuşurken sesi yağmurdan cızırdıyordu:

“Önderlerimiz olması gerekenler neredeler? Parlamentoya ve belediye meclisine gönderdiklerimiz nerede? Şu anda bizler, Büyük Konak’a, ocak sahiplerine karşı değil, ama belediye meclisinde iktidara getirdiğimiz kendi önderlerimize karşı yürümek üzereyiz. Bizler, yardım edilsin ve okullarda çocuklarımıza yemek verilsin diye yürüyoruz. Tekrar soruyorum, şimdi nerede onlar?”

Bu konuşmanın ardından uğultu giderek yükseldi:

“Neredeler şimdi?”

“Ezra nerede?”

“Onlara iktidarı verdik. Onlar da bize ekmek vermek zorundalar.” Len, Mary’nin yüzünün seğirdiğini görünce kendi yüzünde bir yanma hissetti. Harry’nin kolunu çekerek yalvardı:

“Onları çok bekletme yoldaş. Yürüyüşü başlatalım. İnsanlarımız burada dikilip dururken ıslanıyorlar.”

Len bu isteği dile getirirken Mary, Ron’un yanından ayrıldı, kalabalığın arasından çeşmeye doğru ilerledi. Burada bazılarının yardımıyla çeşmenin üzerine çıktı. Yağmurdan ıslanarak parlayan kahverengi perçemlerini rüzgâr dağıtıp yüzüne gözüne sarıyordu. Yüzünü kapatan saçlarını yana iterek, yanlarında dikildiği şaşırmış haldeki Harry ve Len’e aldırmadan konuşmaya başladı; sesi heyecandan titriyordu:

“Önderlerimiz bizleri terk etti,” diye açıkladı, “Çünkü, savaşın bizimle şirket arasında, yalnızca ocakta olduğunu sanıyorlar. Buna rağmen bizden onları bir defa belediye meclisine ve parlamentoya göndermemizi istemişlerdi. Çünkü mücadele her yerde vardı. Birkaç tanesi belediye meclisine girince, bizden onlara daha fazla sandalye kazandırmamızı istediler, çünkü yetersiz kalıyorlardı. İstediklerini yaptık, istedikleri bütün gücü onlara verdik. Onları işin başına getirdik ve şimdi bize, her ne kadar güçleri varsa da paraları olmadığı için hiçbir şey yapamadıklarını söylüyorlar.”

Birisi sertçe bağırdı: “Babanın onlardan biri olduğunu unutma.”

Bu alaycı sese dönerken yüzündeki kanı çekilmişti ve Len, bir an için onun çeşmeden düşeceğini sandı, ama daha yardımına koşmadan kendini toparlayıp tekrar konuşmaya başladığında sesi neredeyse normaldi: “Onlardan biri olduğunu biliyorum, ama onlarla aynı fikirde olmadıklarını da biliyorum. Eğer bize yardım etmenin bir yolunu bulsaydı, eminim geri kalmazdı. Ama tek başına ne yapabilir ki? Her ne kadar dürüst olsa da elinden bir şey gelmiyor.”

Baba sevgisiyle o andaki durumun nesnel gerçeği arasındaki mücadelesi onun gücünü zayıflatmıştı ve tam tökezleyeceği sırada Len onu kolundan yakaladı.

“Bu kadarı yeter Mary. Kendini öldürme. Hadi şimdi yola çıkıyoruz,” derken, sesi ona duyduğu sevgiden dolayı biraz boğuk çıkmıştı.

Len, Mary’nin söylediklerini kelimesi kelimesine hatırlamıyordu, ama bu sözlerin arkasında yatan fikir değişimini anlıyordu. Dönüp kalabalığa göz attığında, onların yerinde gördüğü değişim onu şaşırttı. Bir an için arkada halkı itip kakan bazı polisler gözüne çarptı, bu davranışın ne anlama geldiğini bildiğinden hemen başa geçip çeşmenin üzerine tırmanarak sesinin bütün gücüyle bağırdı:

“Ayrılmayın çocuklar! Hiç kimseye sıralarınızı bozdurtmayın ve hiç kimsenin kışkırtmasına izin vermeyin.”

Sonra çeşmenin üzerinden yere atladı, yanında Mary ve ötekiler, peşlerinden şamata ve bağrışmalar içindeki halk, belediye binasına doğru yürüyüşü başlattı.

Bulut gibi inen yağmurun altında kızıl bir bayrak açıldı, ama yağmurun etkisiyle anında sırılsıklam kesilip dalgalanamadı.

Her sokak ve aralıktan gösteriye katılanların arasında çok sayıda polisin de yürümeye başladığını ilk fark eden Mary oldu. Bunu söylediğinde Len dikkatle çevresini gözden geçirip durumu kontrol etti.

Tekrar Mary’ye döndüğünde gözleri kaygılıydı. Yine de aldırmaz görünmeye çalışarak, “Eh, bunu bekliyorduk zaten, değil mi?” dedi.

“Evet,” diye Mary hemen yanıt verdi, “Ama bunun ne demek olduğunu anlamıyor musun Len? Uzun grevde şirketi korumak için gelmişlerdi, sonra, babamın da sık sık söylediği gibi, dışarıdan getirtilen işçileri korumaya geldiler, ama şimdi ise bizim kendi önderlerimizi korumak için geliyorlar.”

Mary’nin ne demek istediğini tam olarak anlayabilmek için bir an durakladı, ama ona, “Vallahi haklısın Mary,” diye yanıt verirken, arkadan gelenlerin dürtmesiyle ileri doğru itildi.

Bir süre konuşmadan yürüyüşe devam ettiler; bu süre içinde Len, düşüncelerini toparlıyormuş gibi görünüyordu. Biraz sonra hiç beklenmedik bir anda, “Tabii haklısın. Her ne kadar sen, şimdi bana anlatıncaya kadar durumu bu biçimde hiç düşünmemişsem de tüm mücadelenin mantığı bu. Belediye meclisi üyeleri ilkin şirkete karşı önderlerimiz olarak işe başladılar. Hükümet, şirkete ve dışarıdan getirtilen işçilere yardım için yasalar ve düzen adına polisini gönderdi. Oysa bu, önderlerimizin kavgayı kazanma yeteneğimize olan inançlarını kaybettiriyor ve biz onlara kulak asmadığımız için polisler yardıma gönderiliyor. Lanet olsun!” diye ekledi ve sonra, “Mücadelenin bizi elekten geçirip ayırması ne kadar garip, değil mi?” diyerek sözlerini bitirdi.

Belediye binası görününceye dek başka bir şey konuşulmadı. Bu zamana kadar göstericiler iliklerine kadar ıslanmışlardı. Ama yolu kapatan polis kordonunu gördüklerinde bayrak daha yükseklere kaldırıldı.

Len’in benzi attı ve dudakları bir süre için kilitlendi. Sonra Mary’yi kolundan tutup kaşlarını çatarak uyardı: “Bak, aklında olsun. Hiçbir şey söyleme. Bu işi bana ve öteki çocuklara bırak.”

Mary yanıt vermedi, ama gözlerinde bir karşı çıkma eğilimi belirdi. Kortej ön sıralar polis kordonuna gelip dayanınca durdu, ama bulundukları yer, pencerelerdeki belediye meclisi üyelerinin kül rengine dönen yüzlerini görebilecek kadar yakındı. Hemen yüksek sesli bir yuhalama duyuldu.

“Aşağıya, ait olduğunuz yere gelin!”

“Bebekleri açlıktan öldürenler!”

“Hainler!”

Polis safları tehdit edici bir biçimde göstericilerin üzerine yürüdü; her polis, pantolonunun cebinden sarkan ucu halkalı kayışı kavramıştı. Sorumlu polis müfettişi bir adım ileri çıkıp, vücudu kendisinin yanında çok ufak kalan Len’in karşısına dikildi.

“Hadi bakalım! Dağılın!” diye sert bir emir verdi. “Daha ileri yürüyemezsiniz...”

“Biz daha ileri yürümek istemiyoruz,” diye karşılık verdi Len. “Bütün istediğimiz belediye meclisi üyelerine bir temsilci grubu göndermek.”

Müfettiş bir an için durakladı; bu sırada bağırtılar daha çılgın bir hal aldı. Bu durum müfettişin sinirlerini bozmuş gibi görünüyordu.

“Tamam,” dedi. “Yetti artık küstahlığınız, temsilci de gönderemezsiniz, çünkü belediye meclisi üyeleri sizinle görüşmek istemediğini bize bildirdi.” Yakında bulunan grevciler bu sözleri duyunca, bağırtılar bir kükreyişe dönüştü. Çılgınca bir çalkantı kalabalığı dalgalandırdı ve hiçbir ön belirtisi olmadan çatışma başladı.

Polisler, ellerinin eriştiği her kafaya bütün güçleriyle vurarak kalabalığa saldırdı. İnsanlar yere düşüp, ağır postallı ayakların tekmelerine hedef olurken, belediye meclisi üyeleri çabucak pencerelerden geri çekiliverdiler.

Len, kendisini sel sularına fırlatılmış bir kütük gibi hissetti. Çılgınca çevresine bakınıp Mary’yi aradı ve birinin onu kolundan kaba bir biçimde kavramış olduğunu görünce gözleri karardı, sesinin son perdesine kadar hırsla, “Çek o pis pençelerini onun üzerinden,” diye bağırdı, bir yandan da son gayretiyle kalabalığı yararak ona doğru ilerlemeye çalışıyordu. Ansızın, kolunun arkadan bükülerek çekilmesiyle duyduğu acı aklını başına getirdi. İnlemeyle karışık boğuk bir sesle bağırdı: “Bırakın beni, sizi kalleşler. Bana bir fırsat verin.” Kolunun biraz daha burkulması, başının nerede ise yere değecek kadar öne eğilmesine neden olmuştu. Bu arada birinin sertçe, “Alın içeri onu,” dediğini duydu. Arkasındakini çılgınca tekmelemeye başladı, ama sonra kafasına kuvvetle bir şeyin çarptığını hissetti; yere yığılırken midesine inmekte olan koca bir postalı görür gibi oldu. Ama Mary’nin çıldırmış gibi, “Aman allahım. Len’i parçalıyorlar, içeri alıyorlar!” diye bağırdığını işitemedi.

Saatler sonra Len, getirilip atıldığı hücrenin taş tabanından hoyratça ayağa kaldırıldı. Karanlık bir geçitten sürüklenerek götürüldüğünü hisseder gibi oldu, ama fazla önemsemedi. Sanki iki başı var gibiydi ve bunların birbirinden ne kadar uzak olduklarını merak etti. Bu iki başının korkunç bir ateşle yanmakta olduğunu sandı. Gözlerine kızgın iğneler batıyor gibiydi, ama sürüklenerek getirildiği odanın aydınlığı gözkapaklarından sızıp onu gözlerini açmaya zorluyordu. Bir anlık aralayış, ona bir pusun içinden çok sayıda üniformalının orada bulunduğunu gösterdi. Elini zorla başına götürdü, sonra ıslak ve yapışkan kolu yanına düştü. Kulaklarına anlaşılmaz seslerin oluşturduğu bir mırıldanma geldi, ama dizlerinin bağı çözülüp yüzüstü yere düşerken ne söylenildiğini merak edecek gücü kalmamıştı.

Bundan sonra hatırladığı şey zayıf iniltiler ve uzuvlarını pelte gibi çalkalayan bir titreşim oldu. Yavaşça düşüncelerini toparlayıp dizlerinin üzerinde sallanarak ayağa kalkarken durmadan neler olduğunu ve nerede bulunduğunu merak ediyordu. Başı hâlâ zonklamaktaydı, her ne kadar kulaklarında, ona dağın yaz günlerini hatırlatan bir vınlama varsa da o yakıcı ağrı geçmişti. Birkaç saniye sallandı, sonra ellerini öne doğru uzattı, bir adım, iki adım ilerleyerek dizleri bir engele dokununcaya kadar yürüdü. Eğilip yokladı, parmakları peykeye benzer bir şeyin üzerine serilmiş kaba bir kumaşta gezindi. Gözlerini kısıp ne olduğunu görmek istediğinde havanın henüz aydınlanmakta olduğunu sandı ve arkaya doğru bakınca döşemede gölgemsi bir şeyin biçimlenmeye başladığını fark etti. Bütün ruhunu gözlerinde toplayarak bu şekle bakmaya başladı; az sonra, bunların, aralarından hafif bir aydınlığın sızdığı siyah parmaklıklar olduklarını ayırt etti.

Başını yavaşça kaldırdığında hücrenin bir duvarında, çok yüksekte küçük bir pencere gördü. Bitkin bir halde oturmak için sekiye yönelmeden önce dönüp kendini çevreleyen soğuk yalnızlığı gözden geçirdi. Yapışkan nemli hava onu titretiyordu. İki eliyle başını tutarken, dikkatini bütün bu olup bitenlere yönelttiği için üzerine oturduğu battaniye aklına gelmiyordu. Gözleri yaşardı ve tekrar Mary’yi o iri yarı polisin kıskacında, arkadaşlarını ise ıslak yerlere serilmiş olarak görür gibi oldu.

Sokaktan süzülüp hücreye ulaşan ince, viyaklama gibi bir ses, bu kendi kendine konuşma dünyasını dağıttı. Len, kulak kabarttı ve bir gazete satıcısının, “Özel baskı!” diye bağırdığını duydu. Bir an için bu ses onu mutlu etti, çünkü dış dünya ile arasında bir bağlantı kurmuştu. Sesin kulağına dağdaki tarlakuşlarının ötüşünden daha hoş geldiğini düşündü ve işiteceklerinin her bir hecesini daha iyi duyabilmek için hemen hücre penceresine koştu.

“Ruslar İngiliz vatandaşlarını hapsettiler.” Bu sözleri duyunca vücudu gerildi ve daha sonrasını duymak için bekledi. “Rusya’da özgür söz hakkı yok. İngilizler tehlikede. Hükümet sert önlemler alıyor.”

Neler olduğuna ilişkin merakı Len’e bir an için kendi kötü durumunu unutturdu. Yavaşça dönüp sedirin üzerine oturdu ve gazete satan çocuğun sözlerini daha derinden düşününce dudaklarında acı bir gülümseme belirdi.

Kıpırdamadan ne kadar oturduğunu hiç hatırlamıyordu, ama ansızın soğuğun kemiklerine kadar işlediğini fark etti.

Titremeye başlayınca oradaki tek battaniyeyi, soğuktan korunmak gayretiyle omuzlarına sardı, fakat kaslarının istem dışı titremesi devam edince ayağa kalktı; battaniye ayaklarına doğru bir entari gibi sarkmış halde volta atmaya başladı. Yürüyüş ritmi her adımda beynini etkiliyordu. “Sekiz adım ileri. Dur. Beş adım karşıya. Dur. Sekiz adım ileri. Dur.” Bu çıldırtan yinelemeden kurtulmak için tekrar oturdu ve günün olaylarının sıralamasını yapmaya çalıştı. Ama hücrelerdeki tutuklulara polislerin yaptıklarına ilişkin anlatılanlar zorla düşüncelerine giriyordu. Sersemletici bir güçle aklına güreşçi Syd Jones’un olayı geldi. Syd’in elleri arkasında sıkıca bağlı olarak karakola götürüldüğünü ve ertesi sabah kalp yetmezliğinden ölü olarak çıktığını hatırladı. Koca Jim adamın dövülerek öldüğünde ısrar etmişti. Başka olaylar ve hikâyeler beynine doluştu. İçine yavaş yavaş korku salan canlı görünümlerin bir panoraması haline geldi. Silah olarak kullanacağı bir şey bulmak için çevresine bakındı ama göremedi ve birden ortalığın kapkaranlık olduğunu fark etti. Yeniden oturdu ve boş yere gözlerinin önünden geçen manzaraları görmemek için göz kapaklarını sımsıkı kapattı.

Polisin onunla uğraşmaktaki niyetinin ne olduğunu merak etmeye başladı. Hayal gücü hücresini aydınlatır gibi oldu ve demir perçinli kapının açılıp birkaç belirgin olmayan şeklin içeri girdiğini gördü. Çılgınca ayağa fırlar fırlamaz yalnızca karanlığın eskisinden daha koyu olduğunu fark etti. Tekrar oturmaktan korkarak bir kez daha volta atmaya başladı. Bu sefer kendi ayak sesleri ona postalları hatırlattı ve eski bir deyim olan bütün polisler koca ayaklıdır, sözünü anımsayınca gülümsedi. Ama postalların çok iyi bir silah oluşturduğunu hatırlayınca gülümsemesi acınacak bir dudak bükülmesine dönüştü. Bir insan yere düştüğünde postallar gene de coptan iyidir diye düşündü. Sanki hücrenin her yönünden kocaman siyah ve cilalı postalların ona baktıklarını görüyordu. Onların soğuk parlak görüntüleri onu ürkütüyordu. Kafasına ve vücuduna indiklerini hisseder gibi oldu ve onları görmemek için gözlerini yumdu. Ama peşini bırakmadılar; kalkıp inen, çarpan ve gümleyen sayısız postal. “Hayır, hayır!” diye yüzünü kollarının arasına gömerek çılgınca bağırdı. “Bunu yapmayın, bunu yapmayın. Burada beni öldüremezsiniz!”

Soluk alıp verişi kesik kesik iç çekmesine dönüştü ve kendini toparlamak için oturdu. Zifiri karanlık, üzerine baskı yapar gibiydi, başını kaldırdığında duvarlar sanki birbirine daha yaklaşmış göründü. Ter içinde kalmıştı; ter damlaları yüzünden ince dereler gibi akıyor, ensesindeki saçları fırça gibi dikleşiyordu. Soluk almamayı ve kendini kasmayı denedi ama duvarlar üzerine gelip yapışkan bir kucaklama ile onu ezmeye hazırmış gibi durmadan yaklaşıyordu.

Ürkü içinde ayağa fırladı, karanlıkta bulamadığı kapının yerine karşı duvara çarptı. Buradan gerileyip daha da artan bir korku içinde kendini karşı yöne fırlattı ve ahşap bir şeyin karşısında olduğunu sezince kapıyı çılgınca tekmelemeye başladı; aynı zamanda da, “Çıkarın beni! Çıkarın beni! Allah aşkına çıkarın beni! Boğuluyorum!” diye haykırıyordu.

Hiç yanıt gelmese de tekmelemeye ve haykırmaya devam etti. Nerdeyse gücünün tükendiği sırada ayak sesleri ve anahtar şakırtıları duydu. Vücudunun kapıya dayanmış olduğunu hissedince hücrenin daha içlerine çekildi. Bir ışık parıltısı, onu tamamen kör edecek biçimde gözlerinin üzerine düştü.

“Bütün bu lanet olası şamata da ne oluyor?” diye bir ses kabaca sordu.

Sesin yanında birisinin daha bulunduğunu anlaması Len’in cesaretini artırdı. Hâlâ bir şey görmemesine rağmen dikleşip yanıtladı: “Hiçbir şey. Sadece yanımda bir arkadaş olsun istedim.”

Bir saniye kadar şaşkınlığın verdiği bir sessizlik oldu, sonra: “Seni saygısız orospu çocuğu!” diye öfkeli bir karşılık aldı. “Kim olduğunu sanıyorsun. Ayrıcalıklı biri mi?” Bir anlık sessizlikten sonra ekledi:

“Bak arkadaş, bu lanet saçmalığa kısa sürede bir son vereceğiz. Kim bütün bu saçma patırtıyı duysa onu meyhanede veya bilmem nerede sanacak.” Sonra yanındakine dönerek, “Botlarını çıkarmama yardım et,” dedi.

Len’i, herhangi bir direnme göstermesine fırsat bırakmadan sırtüstü yere yatırdılar. Bir polis midesinin üstüne çökerken, diğeri botlarını çekip çıkardı. Kısa bir süre sonra Len gene yalnız kalmıştı. Battaniyeyi ayaklarına sarıp uyumaya çalıştı, ama düşüncelerine egemen olamıyordu.

Anahtarların şıngırtısını ve kapının tekrar açıldığını duyduğunda aradan saatler geçmiş gibiydi; gelenin polis olduğunu düşünerek ne kıpırdadı ne de gözlerini açtı. Az sonra küçük, yumuşak ve serin bir el yanan alnına değdiğinde yerinden fırlayıp ayağa kalktı. Karşısında bulduğu Mary’ye sarılıp onu kendine çektiğinde iki vücut eriyip tek vücut olmuştu sanki. Mary sırıtan polisi görünce kızardı ve yavaşça kendini geri çekti.

“Merhaba Len, hayatım. Nasılsın?” diye sorarken, sesinin titremesine karşın duruma aldırmazmış gibi konuşmaya çalışıyordu. Yüzüne bakınca kurumuş kan izlerini ve ezikleri gördü. Yaşla dolan gözleri buğulandı ve bu kez başkalarının orada olmasına aldırmaksızın Len’i acıkmışçasına öptü. Gördüğü manzara bir anda aklına dağda dövülerek öldürülen çocuğu getirmiş ve içinden bir ses ona şüphelerinde haklı olduğunu söylemişti.

Beklemekte olan polis sabırsızlanarak, “Hadi, acele et,” diye söylendi. “Bütün bu lanet geceyi ikinizin burada öpüşüp koklaşmasını seyrederek geçiremeyiz.”

Mary hırsla ona baktı:

“Burada olmamızın bütün nedeni sizlersiniz,” diye kızgınlıkla karşılık verdi. “Şimdi de ben işimi bitirinceye kadar beklemek zorundasın.”

“Ne de güzel horozlanıyorsun, değil mi han’fendi?” diye polis yarım bir gülümsemeyle yanıt verdi. “Ama zararı yok. İşine devam et ve çok geç kalma.”

Len, Mary’ye dönüp ne ile suçlandığını sordu. Bilmediğini söyledi Mary ve bütün olanları açıklamaya çalışırken sözü kesildi:

“Kesin şunu. Bu iş konuşması değil.”

Mary tekrar dikleşti, ama Len onu yorgun bir el hareketiyle durdurdu. “Mary hayatım, boş ver sen ona. Nasıl olsa yakında anlayacağız. Söyle bana, çocuklardan yaralanan var mı?”

Birkaç tanesinin fena biçimde dövüldüğünü, ama tutuklanan tek kişinin o olduğunu söyledi genç kadın. Gözleri Mary’nin üzerinde dolaştı, ama görünürde hiçbir incinme belirtisi yoktu. Öksürüp boğazını temizledi ve Mary’yi hücrenin uzak bir köşesine götürüp kulağına fısıldadı: “Yarın baban mahkemede yer alacak mı?”

Bu soru üzerine Mary’nin yüzü bembeyaz oldu ve yanıt vermesi biraz zaman aldı. “Hayır Len. Onu ikna etmeye çalıştım, ama o mahkemede yer alırsa, bunun taraf tuttuğunu göstereceğini ve sana yararı olmayacağını söylüyor.”

Len’in vücudu geri çekildi ve Mary’nin eli bileğini sıkıca bastırmasaydı çoktan bağıracaktı. Kendini toparlayarak acı bir sesle mırıldandı:

“Ya! Komiteden uzlaşmacılığa getirilmesini isterken, halkımızın adil bir biçimde yargılanmasını sağlayacağını söylüyordu. Eğer orada olsa tam yapacağı şey bu iken, şimdi yapamayacağını söylüyor, çünkü o makamın sahibidir.”

Mary’nin gözlerindeki acıyı gören Len çabucak kendini tutarak, üzüntüsünü azaltmak istedi. “Üzülme, üzülme. Bana aldırma. Hepimiz sana haksızlık ediyoruz hayatım. Baban ne yapsa, sanki elinden bir şey gelirmiş gibi senin yüzüne çarpıyoruz. Sen daima yanımızda oldun, şirkete ve polise karşı mücadele ettin, şimdi de babana duyduğun sevgi yüzünden kendinle mücadele ediyorsun. Ah, Mary affet beni,” diye yalvardı.

Mary, başını şefkatle okşadı.

Polis çavuşu, “Haydi acele edin, vaktiniz doldu. Bu lanet olası öpüşüp koklaşmaya son verin!” diye bağırdı.

Mary, yanıt vermeden önce polisin gözlerinin içine baktı: “Bir gün, hak ettiğini alacaksın dostum. Bunun, düşündüğün şeyden bambaşka bir şey olduğunu göreceksin.”

Mary, Len’i tekrar öptü ve kapıya yürüdü, oradan başını çevirip, “Hoşça kal Len, moralini bozma. Arkadaşların tümü, annen ve baban seni düşünüyorlar ve bir gün bizim sıramız gelecek,” dedi.

Len, Mary’nin uzaklaşan minik ayak seslerini duymak için kulak kabarttı; ama ona eşlik eden polisin ayak sesleri çok daha baskındı. Mary’nin ziyareti Len’in duygularını yatıştırmıştı. O gittikten sonra derin bir uykuya daldı.

Ertesi sabah erken saatlerde hücre kapısı açıldığında hâlâ uyuyordu. Onu uyandırmak için polis sertçe silkelemek zorunda kaldı. Len ürkerek baktı, sonra nerede olduğunu hatırladı. Gerinerek ayağa kalktı. Bütün vücudu ağrılar içindeydi, buna karşılık beyni diriydi. Olabilecek her şeye hazırlıklıydı. Polis, önüne büyük bir fincan bulanık çay ve bir parça kuru ekmek koydu, sonra:

“Şunları çabucak bitir. Az sonra mahkeme başlayacak,” diye belirtti.

Len, önüne koyulan şeylere, sonra da polis memuruna tiksintiyle baktı. “Şunları aldığın yere götür,” diye yanıtladı, “Tek istediğim şey yıkanmak ve tıraş olmak.”

“Hah! Biraz hava atmak istiyorsun galiba? Ama tıraş yok, anladın mı?”

Len’in hissettiği şaşkınlık yüzüne yansıdı. Masum masum, “Neden olmasın?” diye sordu.

Bunun şaşırtıcı yanıtı hemen geldi. “Çünkü senin boğazını kesmeni istemiyoruz, meslek hayatımda bunları çok gördüm.”

Len’in gözlerinde bir dehşet ifadesi belirdi. Polis, ağzından kaçırdığı söz için pişman oldu:

“Yalnız başkalarına benden duyduğunu söyleme, yoksa başım belaya girer.”

Len, polisin son sözlerini duymadı; çünkü aklı insanların intihar etmek için olası nedenlerine takılmıştı. “Zavallı insanlar,” diye söylendi ve içini çekti. Sonra görünür bir çabayla, polise yanıt vermeden kendini toparladı:

“Merak etme, boğazımı kesmeyeceğim. Bu dünyada o kadar çok süpürülmesi gereken çöpler var ki.”

Polis, onu tuvalete götürdü. Vanadan damlayan su ile Len çabucak yüzünü yıkadı. Sonra hücresine döndü. Düşünceleriyle baş başa kaldı. Ama düşünmek için fazla vakit bulamadı, çünkü kapı yeniden açıldı ve bakımlı iki polis içeri girdi. İki yandan koluna girerek Len’i dar bir koridordan geçirip bir merdivenden yukarı çıkardılar. Oradan, daha önce hiç görmediği bir odanın ortasında, küçük bir parmaklık içine sokuldu.

Parmaklıkların üzerinden bir göz atınca mahkeme salonunun yarı yarıya dolu olduğunu gördü. Aralarında hemen Mary’yi, babasını ve annesini fark etti. Onlarla göz göze geldiğinde özlemle baktıklarını da fark etti. Shane, yanına gelecekmiş gibi sandalyesinden kalkmaya çalıştı. Ama Mary, eteğini çekerek yerine oturttu. Koca Jim, bir elini neşeli neşeli sallarken öbür eliyle bıyıklarını burdu. Sanki, “Merak etme oğlum, şimdi Koca Jim yanında,” der gibiydi.

Mahkeme binası dışındaki bir yerden derin ve boğuk seslerin oluşturduğu bir uğultu geliyordu. Buraya çıkartılırken binanın içinde de telaşla sağa sola koşuşan bir sürü polis gözüne çarptığını anımsayan Len, bunun nedenini merak etmeye başladı. Ses gitgide bir şal gibi binayı saracak kadar yükselip yoğunlaşınca, duvarlara çarparcasına söylenen bir marşın sözlerini duydu.

“O halde yoldaşlar gelin birleşin.

Ve son kavgaya göğüs gerelim.”

Göğsünde bir şeyin kabardığını ve kulaklarının uğuldadığını hissetti. Bir an için mahkeme salonunda olduğunu unuttu, müziğe yatkın sesini yükselterek marşa katıldı.

“Etimizle ne zamandır kuzgunları besledik,

Ne zamandır av olduk akbabaya...”

Onun bu davranışı sesinin etkisine kapılmış olan mahkeme salonunda bulunanları heyecanlandırıp harekete geçirdi. Koca Jim’in derin bas sesine, Mary’nin tatlı soprano tonu da katılınca, hep birlikte ayağa kalkıp Len’e eşlik etmeye başladılar. Felç olmuş kısa bir sessizlikten sonra, “Susun!” diyen yüksek sesli ulumalar oldu. Mahkeme salonuna dalan yüzleri bembeyaz kesilen ürkmüş polisler ne yapacaklarını bilmez bir halde birbirlerine bakıyorlardı.

Len kıpırdamadan ayakta duruyor, başı dimdik, son notalar sessizliğe karışırken gözleri gururla ışıldıyordu. Bu sırada ağır kadife bir perdenin arkasından üç kişi mahkeme salonuna girdi. Yüksek sesle ve sertçe, “Susun!” diye bağırılınca polisler sıçrayıp hazır ol durumuna geçtiler ve mahkeme kurulu, salonu karşıdan gören yüksekçe bir kürsüde yerlerini aldı.

Len, özgürlüğü ellerinde tutan kurul üyelerini ilgi ile gözden geçirdi. Ortada bulunanın pembemsi saçsız bir başı, iyi tıraş edilmiş sarkık yanakları ve burnunun ucuna tutturulmuş çerçevesiz bir gözlüğü vardı. Öbür ikisini tanıyordu: Büyük grev sırasında ‘isyan yasasını’ açıklayan belediye meclisi üyesi ile şirketin mali danışmanı Bay Higgins. Len’in başkan olduğunu tahmin ettiği ortadaki adam, masasının üzerinden uzanıp alt kısımda işitebilmek için ayaklarının ucuna basarak kulağını yaklaştıran acayip vücutlu küçük bir adama bir şeyler fısıldadı. Fısıltı bittiğinde küçük adam sert bir hava vermek için kendini kasarak Len’e döndü:

“Yasadışı toplantı, huzuru bozma, isyankâr davranışlar, polise saldırı ve polisin görevini yapmasına engel olmakla suçlanıyorsunuz,” dedi.

Bu suçlamalar karşısında gözleri fal taşı gibi açılan Len, şaşkınlıkla Mary’ye baktı, ama Mary’nin ona tek verebildiği, kendi üzüntüsünü de beraberinde taşıyan tasalı bir gülümseme oldu. Len küçük adamın sertçe sorduğu soruyu duydu:

“Suçu kabul ediyor musun, etmiyor musun?”

Sorunun kendisine yönetildiğini fark edince, Len cesaretini toparlayıp öfke ile yanıtladı: “Suçu tabii ki kabul etmiyorum. Ben çalışan biriyim, bir cani değil ve bu suçlamaların tümü uydurmadır.”

Sözleri salonda heyecan yaratınca polisler sanki utanç verici bir şey söylenmiş gibi birbirlerine baktılar.

Başkan Len’i azarladı: “Lütfen sorulan sorulara yanıt verin, politik konuşmalar yapmayın.”

Len bundan sonra bir süre yapılan işlemleri pek izleyemedi. Bir polis memuru mahkeme kurulu önüne gelip kendisine saldırıldığını ileri sürünceye kadar beyni dışarıdaki marşla bütünleşmişti. Len adamın iri yarı yapısına ilgi ile baktı, sonra iddiaları dinleyince, kendisinin, tanığı fena halde dövmüş olmakla suçlandığının farkına vardı.

Bu iddianın sonunda kendisine, tanığa bir şeyler sormak isteyip istemediği soruldu. Bu soru onu bir an için şaşırttı ve düşünmeden hemen: “Evet, tabii istiyorum. Bunlar uydurma, kasıtlı yalanlardır,” dedi.

Sesinin tonu yükselince bir düzine kadar polis, sanık sandalyesinin çevresinde toplandı ve Koca Jim sinirinden oturduğu yerde kıpırdanmaya başladı. Başkan Len’i tekrar azarladı. “Kanıtlar hakkında her şeyi sorabilirsin,” diye uyardı. “Ama propaganda için bu mahkemeyi kullanamazsın. Bizlerin bu kürsüde deneyimli insanlar olduğumuzu ve inatçılarla nasıl başa çıkılacağını bildiğimizi unutma.” Polisler ve görevli memurlar bu alaylı şakaya kahkahalarla gülerken, öteki mahkeme üyeleri de onlara katıldı.

Daha başkaları da tanık sandalyesine çıkıp ileri sürülmüş ilk iddiaları tekrarladılar. Tekdüze yinelemeler belediye meclis üyesinin uykusunu getirmişti. Sonunda Len’e tanık sandalyesinden mi yoksa sanık sandalyesinden mi savunma yapmayı yeğlediği soruldu.

Bu iki yer arasındaki farkı çözmeye çalıştığı kısa bir duraksamadan sonra bulunduğu yerde kalmayı seçti. Başkan ve yazmanın defalarca sözünü kesmesine karşın kavganın meydana geldiği zamana kadar, o günün olaylarını anlattı. Bu süre içinde yumuşak tonlu sesi bir müzik notası kadar güçlü ve belirgindi.

Başkan hayretler içinde sordu: “Polisin isyanın sorumlusu olduğuna inanmamızı mı istiyorsun?”

“Evet, öyle,” diye Len sertçe yanıt verdi. “Onlar kanat değil, cop taşıyorlar, öyle değil mi?”

Koca Jim yüksek bir kahkaha atınca mahkeme salonunun halka ayrılan bölümünde bulunanların ona katılması çok sürmedi. Polisler, tavuklar gibi her yöne doğru koşuşup, “Susun! Kurallara uyun,” diye avazları çıktığı kadar bağırmaya başladılar.

İncinen onuruyla yüzü mosmor kesilen mahkeme başkanı salonda bulunanları uyardı:

“Eğer bir daha böyle uygunsuz bir şamata olursa mahkeme salonunu hemen boşalttırırım,” dedi.

Len bu tehdide aldırış etmeden konuşmasına devam etti. “Bu mahkeme bana karşı kararını zaten vermiş durumdadır,” diye belirtti. “Başından beri taraf tutmaktasınız, çünkü ben grevcilerden biriyim ve polisin ortaya attığı her yalanı tanrının gerçeği gibi kabul etmeye hazırsınız. Ben ilk defa bir mahkeme huzurunda bulunuyorum, ama böyle bir yerde hiçbir işçinin adaleti bulamayacağını bilmem için bu yeter.” Tekrar sözü kesildi, ama o aldırış etmedi ve işitilebilmek için ötekilerin sesini bastıracak biçimde bağırarak konuşmaya başladı. “Hukuk adil ise; neden iş arkadaşlarım yerine bir kömür ocağı sahibi tarafından yargılanıyorum?” Bir polis gelip kolunu sıkıca yakaladı. Bu onu biraz sakinleştirdi, ama tekrar susturulmadan önce bir atış daha yaptı:

“Bu kürsü ve polis el ele çalışmaktadırlar!”

Bu sert sözleri orada bulunan halkı heyecanlandırdı ve başkanın diğer kurul üyelerine bakıp, başından beri sızmış olan belediye meclis üyesini gizlice dürttüğü sırada, Koca Jim zaten ayağa kalkmıştı. Kurul üyelerinin her biri sözü edilmemiş bir şeyi kabul anlamında başını salladı. Sonra başkan, mahkeme süresince yazmanın yanında sessizce oturmakta olan polis şefini çağırdı.

“Daha önce hakkında yapılmış suçlama yok,” diye belirtti, sonra öksürüp işaret parmağıyla ince bıyıklarını sıvazladı. “Ama o, polisçe devrimciler ve öteki bozguncu kişilerle işbirliği yapan tehlikeli bir adam olarak bilinmektedir. Her nerede olursa olsun, işçiler arasında bir sorun olduğunda en önde olan odur ve şiddet eylemlerinde ilk özendiren de odur,” dedi.

Kurul üyeleri bu sayıp dökmeler süresince Len’e sert sert baktılar ve sonunda başkan Len’e, “Senin gibi genç bir adamın toplum huzuruna karşı böyle ciddi suçlardan kusurlu bulunmasından dolayı üzgünüz. Ama bu ülkede yabancı fesatlık yöntemlerine göz yumamayız; bütün bunların sonucunda altı ay ağır işte çalıştırılmak üzere tutukevine gönderilmenize karar verdik,” dedi.

Ansızın doğal olmayan bir çığlık mahkeme salonunu çınlattı; peşinden çılgınca bir bağırış geldi, ama Len, çabucak merdivenlerden aşağı indirilerek gözlerden uzaklaştırılıp hücresine tıkıldığı için, polisin ne yöne doğru koştuğunu görmedi.

13

MARY PARTİYE GİRİYOR

Günün geri kalan kısmında Len rüyadaki bir insan gibiydi. Dışarıda süregelen haykırışlar arada bir kulaklarına çarpan çılgınca bir gürlemeye dönüşene kadar yükseliyordu. Tüm benliğiyle ne olduğunu öğrenme arzusu içindeydi. Bir yandan da karakoldan tutukevine götürülene kadar geçecek süreyi merak ediyordu.

Hücresinin kapısı açıldığında hava iyice kararmıştı ve buradan alınıp, bir sürü benzi soluk polisin bulunduğu suçlu odasına götürüldü. Polis şefi ödün verircesine ona doğru gelip, “Mantıklı olmanı istiyoruz Roberts. Seni istasyona götüreceğiz, ama dışarıda bekleyen bir sürü insanın aptalca bir şey yapmasına yol açmamanı istiyoruz,” dedi. Len götürülmesindeki gecikmenin, polisin halktan çekinmesi gerçeğinden kaynaklandığını anladı. Bu düşünceyle içine bir sıcaklık yayıldı, ama iki çavuşun arasına alındığında bir şey söylemedi.

Çavuşlardan biri eğilip kulağına, “Eğer kaçmaya yeltenirsen, iki adım gitmeden o lanet beynini dağıtırım,” diye fısıldadı.

Len bu tehdide başını kaldırıp, “Tasalanma,” diye yanıt verdi. “Kaçmayacağım. Eğer kaçacağımdan şüphe ediyorsanız niçin kelepçe takmıyorsunuz?” diyerek ellerini uzattı.

Çavuş bu öneriyi yerine getirmek üzereyken şefleri, “Yerine koy onları, salak herif! Halkın seni parçalamasını mı istiyorsun?” diye bağırdı.

Bozulan çavuş kelepçeleri yerine koydu. Kafile kapıya doğru yönelip halkın beklemekte olduğu sokağa çıkarken, Len çevresinde kaç polisin yer aldığını göremiyordu. Sokak lambalarının ve dükkân vitrinlerinin yoldan akan yağmur sularında süzülür gibi görünen ışıkları onu büyülemişti ki kulakları tırmalayan korkunç bir çığlıkla başını kaldırdı.

“İşte geliyor!”

Sabırsızca puflayan trenin beklediği istasyona doğru kalabalığın içinde zorla yol açan, bu arada ileri geri iteklenen gözetim polislerinin arasından, ara sıra yoğun bir insan topluluğunun varlığını görüyordu.

Len’in iki yanındaki polisler, Cwmardy’nin her yerinde çınlayan haykırışların en yoğun anında, sanki aralarından uçup gideceğinden korkarak Len’e sıkıca yapıştılar. İstasyona yaklaşırken Len’in etrafındaki kordonun dışında bir polis kordonu daha oluşmuştu, ama dıştan gelen bir akın ile bu kordonlar parçalanmış, Len kendini kuşatıp saran ve aralarında Mary ile ailesinin yer aldığı kendi insanları arasında bulmuştu.

Shane saçlarından süzülüp duran yağmur damlalarından daha hızlı akan gözyaşlarıyla, havlayan bir köpeğe karşı civcivlerini kanatları altına alan bir tavuk gibi kollarını ona doladı.

“Seni asla alamayacaklar,” diye söylenirken, tutukluyu geri almak için polisin kalabalığa yaptığı hamlelerin etkisiyle dalgalanmalar, vücudunu ileri geri sallıyordu; gözleri alev alev olmuştu. Bu sallanışlar onun Len’e daha sıkı sarılmasına neden oldu. Len’in vücudu onunkine uymak zorunda kalırken, yüzü annesinin göğsüne sımsıkı bastırıldığı için soluk almakta zorlanıyordu.

Kargaşa sırasında birinin kolunu sıktığını hissedince kolunu geri çekti; yanında Mary’yi gördü. Her iki kadını koruyan, iri yarı yapısıyla Koca Jim de orada idi. Mary Len’e, “Ne yapacağız? Kaçıp gidelim mi?” diye sorarken heyecandan yüzü alev alevdi.

Len, bir an duraksadı ve “Hayır yoldaşım! Kaçmak kaçınılmaz olanı ancak geciktirir ve bu hepimiz için daha fazla acı anlamına gelir. Hayır! Şimdi gitmek benim için daha uygun olur,” dedi.

Mary, bu düşünceyi olumlu bulduğunu belirtmek için başını salladı ve Len’i ateşli bir biçimde öptü. Arkalarında Jim’le ite kaka kalabalığın ortasına geri döndüler. Len, yükselen marş seslerini işitti. Shane hâlâ sıkı sıkı kollarına sarılı, çevresi de insanlarla kuşatılmış olduğu halde hep birlikte, çok koşmuş şişman biri gibi uflayıp puflayan trenin bulunduğu istasyona doğru tekrar yürümeye başladılar.

Polis kordonu açılıp arkalarında kapandı, ama kapanmadan önce Koca Jim ve Mary koşup Len ve Shane’in yanına gelmişlerdi. Geri kalan polisler koşarak geldiler ve kısa bir süre içinde peronu da bekleme salonunu da doldurdular. Aynı iki çavuş telaşla Len’i yakalayıp Shane’in kollarından kopararak apar topar daha önce ayrılmış vagona tıktılar. Öteki yolcular bu heyecanın nedenini anlamak için pencerelerden başlarını uzatmışlardı.

Shane vagona Len ile birlikte girmek uğruna çıldırmış gibi polislerle itişip kakışıyordu ki Koca Jim tehdit ve tekmelerine aldırmadan onu omuzlarından bir mengene gibi yakalayıp durdurdu. Lokomotif keskin bir çığlık atınca halk daha büyük bir güç ve daha yüksek bir sesle marş söylemeye başladı. Shane tam bir çaresizlik içinde gözyaşı döküyordu.

Mary boğulurcasına ağlarken, “Tasalanma Len. Süren dolmadan seni çıkaracağız,” diyordu.

Koca Jim serbest kalan kolunu salladı ve tren yavaş yavaş hızlanıp Len’i Cwmardy ve kendi insanlarından uzaklaştırdı.

Kalabalık daha evlerine dönmeden Ron’un anasıyla babasına olanlar duyuldu. Bu haber ve Len’in tutuklanması üzerlerine elle tutulur bir ağırlık gibi çökmüştü.

Mary o geceyi neredeyse uyumadan geçirdi. Ağırlaşmış hava onu boğar gibiydi, yataktan kalkmaya zorluyordu adeta. Bir süre odada gezinip arada bir Len’in başını koyduğu yastığa baktı. Birazcık serinleyebilmek için geceliğinin önünü açtı, ama bu hareketi ona Len’in dokunuşlarını anımsatıp üzüntüsünü derinleştirdi. Sonunda kararını verip mumu alarak babasının odasına gitti. Odaya girdiğinde Ezra hâlâ giyinikti ve her zaman sabaha kadar yanık olan ocağın önünde düşünceye dalmıştı. Düşmüş omuzları ve kasılmış yüz çizgileri onu çok yaşlı ve hasta gösteriyordu. Mary bir an için babasının içini kemiren duygusal bir baskı altında olduğunu hissetti. Ateşin dans eden alevleri, eğilmiş başında oynaşıp ona kıpır kıpır bir görünüm veriyordu, ama başını kaldırıp bakınca sönük gözleri bunun yalancı bir görüntü olduğunu duyuruyordu.

Mary’nin yüreği yumuşadı ve nemlenen gözleri görüşünü bulandırmaya başladı, ama çabucak kendini toparlayıp yavaşça sordu: “Neden yatağında değilsin baba?”

Ezra sadece başını salladı ve yanıt verdi:

“Uyuyamıyorum hayatım. Beynim Evans Cardi ve Len’i düşünmekten yanıyor. Yatsam neye yarar?”

Mary bir süre başını omzuna koyup oturdukta sonra yumuşak bir sesle, “Evet, korkunç bir şey. Bazen dünya altüst oluyor,” dedi. İçini çekerek ekledi: “Olabildiğince kısa bir zamanda Len’i hapisten çıkartmalıyız.”

Babası, “Evet, çok doğru. Ama nasıl hayatım, nasıl?” derken, bir deri bir kemik kalmış vücudunun titrediğini hissetti.

Mary ayağa kalktı, babasının sesindeki çaresizlik onu o kadar şaşırtmıştı ki, yanıt vermesi biraz zaman aldı. “Federasyon ve halktan protesto gösterileri yapmalarını istemeliyiz.”

“Ama Len’in hapiste olmasının asıl nedeni de bu değil mi?” diye yanıt verdi Ezra.

Bu sözcükler Mary’ye bir balyoz gibi inip, damarlarını soğuk bir öfke ile doldurdu. “Evet, bu doğru,” diye nerdeyse bağırarak konuştu, “Ama eğer sen ve belediye meclisi üyeleri görevlerinizi yapmış ve yürüyüşte bizimle beraber bulunmuş olsaydınız, Len tutuklanmayacaktı.”

Ezra’nın gözlerinde aniden beliren ifade Mary’yi korkuttuysa da, “Ah babacığım! Onun sana, belediye meclisine ve kendi önderlerine karşı bir gösteriye öncülük etti diye hapiste olduğunu anlayamıyor musun? Sen polise bizleri de görmek istemediğini söyledin. Bu onlara istedikleri şey için bir neden olmadı mı?” diye daha sakin bir sesle ekledi.

Bu ters çıkışının ciddiyeti kendisini de ürkütmüştü; babasının yanında dizleri üzerine çöktü:

“Ah babacığım,” diye inledi. “Nereye gittiğini göremiyor musun? Halkın yanında bir savaşçı olmayı bıraktığın için her gün biraz daha şirkete ve polise doğru itilmekte olduğunu söylediklerinde Len ve partinin haklı olduğunu anlamıyor musun? Hayatım boyunca gözü kapalı senin peşinden geldim, ama Len ve partinin ne kadar haklı olduklarını artık anlamaya başlıyorum. Senin hâlâ dürüst olduğunu biliyorum baba, ama işler seni aşmış durumda.”

Ezra, pire dolu bir köpek gibi silkindi. “Anlamıyorsun hayatım,” diyerek acı dolu bir sesle konuşmaya başladı:

“Belediye meclisi üyeleri halkımızın nelere katlandığını senden de, Len’den de, partisinden de daha iyi biliyor ve bunu bizden daha çok hisseden hiç kimse yoktur. Yoksullarla duygudaşlığın yalnız Len’in tekelinde olmadığını unutma. Ama her yandan elimiz kolumuz bağlı. Evet.” Bir süre durdu ve ateşe doğru eğilip üzgün bir ifadeyle, “Belediye meclisinde çoğunluğa sahip olduğumuz doğrudur, ama bu çoğunlukla hiçbir şey yapamayız, çünkü hiç paramız kalmadı ve hükümet her noktada bizi kısıtlıyor. Grevcilere yardım için yüzlerce sterlin harcanıyor ve belediye vergilerinden elde edilen gelir her hafta düşüyor,” diye ekledi.

Mary odanın karardığını hissetti ve canı sıkılarak ayağa kalktı. Ezra’nın gözleri odada volta atan Mary’nin belli belirsiz görünen kol ve bacaklarının ince gölgelerini izledi. Koca bir yumru, bastırmaya çalışsa da gelip boğazına takıldı. Rahatsızlığını gizlemek için sert ve saldırganca bir tavırla konuşmaya çalıştı:

“Len’in, belediye meclisi üyesiyim diye, o Bolşevikleri bana karşı kışkırtması gerekiyor muydu? Benimle ve ötekilerle çatışmak isterken artık şirketi göz önüne almıyor mu? Olmayacak bir şeyi nasıl yaparız? Len’in olanlardan yalnızca kendisini suçlaması gerekir. Defalarca ona, kargaşadan ve kendisi gibi hainlerden başka hiçbir şeyi düşünmeyen Harry Morgan ve bulaştığı çeteden uzak durmasını söyledim.”

Mary huzursuzca attığı voltaya bir son vererek yanına gelip kıpırdamadan gözlerine baktı. “Demek, artık şirket düşmanın değil baba, öyle mi?” Dişlerini gıcırdatırken kendisi bile söylediklerinden nefret ediyordu. “Şimdi ise düşmanların, Len ve Harry gibi kendi işçi halkın oluyor,” dedi neredeyse hıçkırarak, ama gözlerinde yaş yoktu. Sonra yalvarırcasına, “Ah babacığım. Onları düşman olarak görmek, yıkıcı olduklarını düşünmek yerine, neden onlarla güçlerinizi birleştirmiyorsunuz?” diye ekledi.

Ezra’nın bir çizgi gibi incelen dudakları yanaklarındaki gölgelere daha farklı bir anlam katıyordu. Mary’yi omuzlarından oldukça sert bir biçimde kavrayarak, “Benimle ortak hiçbir şeyleri olmayan insanlarla nasıl birlik olabilirim? İnandığım ve uğrunda savaştığım her şeyin sosyal faşistlik ve gericilik olduğunu sanıyorlar. Bütün mitinglerinde, yapmış olduğum her şeyin halkıma ihanete yaradığını açıkça söylüyorlar,” dedi. Sözcüklerindeki kin yoğunlaşmıştı. “Şiddet ve devrime inanan, federasyonu kullanmak isteyen, tüm işçi hareketini bu amaca yönelten ve her kurumda ajan gibi hareket edenlerle nasıl işbirliği yapabilirim?” Sesini alçaltarak, “Hayır Mary. Onlarla birleşmek uğrunda yaşadığım ve mücadele ettiğim her şeye ihanet demek olur,” dedi.

Mary kendini onun ellerinden çekti ve sessizce, bir şeyi rahatsız etmekten çekinir gibi kapıya yöneldi, sonra dönüp üzgün bir halde, “Peki baba, umalım ki onlarla işbirliğini geri çevirmekle, kendini şirketle ve şirketin temsil ettiği şeyler için çalışmak konumunda bulmayasın. Yaptıklarına karşın, tanrı şahidim olsun, seni hâlâ seviyorum,” dedi.

Ezra’nın ayağa kalkıp bir şey söylemesine fırsat bırakmadan Mary kapıyı kapadı ve odasına gitti.

Ertesi sabah göğsünü hırpalayıp ciğerlerini parçalayan bir öksürükle bütün gücü tükenmiş, yüzü kızarmış ve başı ağırlaşmış olarak kalktı.

Buna karşın hemen ev işlerine koyuldu ve henüz aşağı inmemiş olan babası için kahvaltıyı hazırladı. Bir an, onu görmeden dışarı çıkmayı düşündü, ama fikrini değiştirip üst kata, babasının odasına çıktı. Girer girmez onun bütün gece uyumamış olduğunu anladı ve içini bir endişe kaplar gibi oldu.

Eğilip onu alnından öptü. O da Mary’nin saçlarını okşadı ve sonra parmakları kulak memelerini buldu. O eski, sevgi dolu dokunuş Mary’de duygusal anıları canlandırdı ve yumuşak bir sesle, “Dün gece seninle öyle konuştuğum için beni affet baba. Anlıyorsun değil mi babacığım? Eğer şimdi her şeye farklı gözlerle bakıyorsam, bu benim kabahatim değil, öyle değil mi? Ama her ne olursa olsun, geçmişte olduğu kadar gelecekte de seni seveceğim,” diye mırıldandı.

Ezra Mary’yi kendisine çekti ve yarı üzüntü, yarı kıvançla, “Biliyorum hayatım. Beni asla terk etmeyeceğini biliyorum. Ama anlayamıyorum. Bütün bildiklerimi sana öğretmeye çalıştım ve sana öğrettiğim her şey, şimdi bana karşı kullandığın silahlar olmuş,” diye fısıldadı. Alnı kırışıp soru dolu bir kaş çatmasına dönüştü.

“Acayip bir şeyler oluyor. Her şey bana göre çok hızlı oluşuyor,” diyerek içini çekti ve, “Her şeyi burada bırakalım Mary. Baba kız gibi kalalım ve politikayı ön kapının dışında tutalım,” diye ekledi.

Mary’nin arkasından merdivenlerden indi. Mary dışarı çıkıp onu kahvaltısıyla baş başa bırakırken arkasından üzgün üzgün bakıyordu.

Birkaç saat sonra Harry Morgan’ı Berber Ben’in dükkânına doğru giderken gören Mary, adımlarını sıklaştırarak dükkâna girmeden ona yetişti.

“Sabahtan beri sizi arıyorum,” diye biraz soluk soluğa seslendi.

O ise yanıt vermeden, Mary’nin ne söyleyeceğini bekledi.

“Bizim Len için uğraşmanı istiyorum,” dedi Mary.

“Şey, neyi ile uğraşacağım?” diye soruyla karşılık verince Mary şaşırdı, rengi sarardı, ama çabucak kendini toparladı.

“Onun bir yoldaşı olduğunuzu, senin ve diğerlerinin onun başına gelenden üzüntü duyacağınızı sanmıştım.”

Mary’nin ne kadar üzüldüğünün farkına varınca Harry yumuşadı. “Onun yoldaşlarıyız Mary. Aslında bunu tartışmak için özel bir parti toplantısı istedim, bu yüzden konuyu seninle konuşamam. Çünkü sen bir parti üyesi değilsin ve bu tartışmanın kapsamını henüz belirlemedik.”

Mary şaşırmıştı. “Bunu benimle konuşamamak?” diye soru sorar gibi tekrarladı. “Niçin konuşamazsın? Senin kadar bu konuya ilgi duymuyor muyum ve partinizle aynı ilkelere sahip değil miyim?”

Harry dudaklarına çarpık bir gülümseme kondurup öfkeyle karşılık verdi:

“Hepsinin söylediği de bu. Parti üyesi olmadan bir komünist olamazsın.”

Mary dilinin ucuna gelenleri zorlukla tutup, “Ama Len bana, insanlar doğuştan komünist değildir, sonradan komünist yapılırlar derdi. Deneyim, bilgi, yaşam ve mücadele bizleri komünist yapmak için gerekli olan şeylerdir ve senin görevin önümüze engel çıkarmak değil, partiye girmemiz için yardımcı olmaktır,” diyerek dişleri kenetli, başı dimdik dönüp yürüdü gitti. Harry bu sitem karşısında kıpkırmızı kesilmişti.

***

Mary, Shane’i ziyarete gittiğinde onu çamaşır yıkarken buldu. Yaşlı kadın gelinini karşılamak için ayağa kalkarken zorlanmanın ve teknedeki kaynar suyun etkisiyle yüzü kıpkırmızıydı. Koca Jim’se koltuğunda oturmuş ekşi bir suratla, Mary’yi sarsıcı bir biçimde öksürten, en çok sevdiği kil piposunu tüttürüyordu.

Jim piposunun sıcak küllerini yere döküp merak ve endişe ile Mary’yi ocağın yanındaki tabureye buyur ederken, “Mary’ciğim, o taburenin küçük popon için yeterince büyük olduğunu göreceksin,” dedi.

Shane Jim’e ateş püsküren gözlerle sertçe baktı, ama o buna aldırış etmeyerek Mary’ye döndü.

Mary aslında nedenini çok umursamasa da zaman kazanmak için Shane’e dönüp, “Neden hafta başında çamaşır yıkıyorsun anne?” diye sordu.

“Ah kızım. Sanki bir vergi kaçakçısı veya katilmiş gibi o korkunç hapishaneye atılan küçük Len’imizi unutmak için bir şeyler yapmalıyım. Tanrı kutsasın onu.”

Önlüğünü burnuna götürüp sümkürmeye başladı. Jim yüksek sesle homurdandı ve Mary’ye dönerek, “İsa’dan dilerim ki senin burnun Shane’inki kadar akmaz kızım. Daha dokunmadan akmaya başlayan lanet bir musluktan daha da kötü. Hayatımda ağlama bakımından böyle bir kadın hiç görmedim yahu.”

Bunu söylerken kendi gözleri de bir parça nemlenmiş görünüyordu. Mary, Shane’in bu takılmaya karşılık verip bir tartışma başlatacağından korktuğu için konuşmaya katıldı.

“Ben de en kısa zamanda çamaşır yıkamalıyım ki Len iç çamaşırlarını değiştirebilsin. Bir haftadan fazladır giydikleriyle duruyor,” dedi.

Jim homurdanarak, “Bunu yapmanın bir yararı yok, çünkü çamaşırları ona vermezler. Anlaman lazım, revirde değil, hapishanede o,” dedi.

Shane gözyaşlarını kurulayıp ona, sanki ansızın aklını yitirmiş biri gibi baktı. “Ne dedin? Oğluma kendi çamaşırlarını aldırtmayacaklar ha? Hah! Neden vermeyecekler James? Unutma ki, her ne kadar büyük bir adam olduğunu sanıyorsan da henüz hapishanenin patronu değilsin,” dedi.

Jim sabırla ona açıklamaya çalışsa da Shane, “Seni şeytan! Böyle laflar ettiğim için tanrı beni affetsin! Oğlumu döv, ez, sonra hiç nedensiz, beraber olmaya alışmamış olduğu bütün o ayak takımının bulunduğu hapishaneye at,” diye terslenmeye sürdürdü.

Jim sonunda, “Kapa çeneni be kadın!” diyerek onun sözünü kesti. “Aman tanrım. Ya babasının bir zamanlar bulunduğu askeri bir hapishaneye koysalardı? O zaman bu şamatayı yapmak için zaman harcamaya değerdi.” Mary’ye dönüp, “Sana hiç beni Cebelitarık’taki hapishaneye koydukları olaydan bahsettim mi Mary’ciğim?” diye sormuştu ki kurguladığı bu hikâyeye devam edemedi. “Senin için demesi kolay,” diye Shane araya girdi, “Sen başının çaresine bakacak kadar iri yarı ve duygusuzsun, ama bizim Len, ilk defa evinden uzakta kalıyor ve senin gibi milislerin arasında zorluklara alışık değildir.”

Jim büsbütün dikleşti. “Sakın yüzüme karşı milis olduğumu söylemeyesin kadın! Ben bir muhafızdım ve hayatım boyunca da öyle kalacağım.”

Mary, araya girerek Shane’in hazırladığı saldırıyı savuşturdu. “Tasalanmamızın bir yararı yok,” diye tekrar önlüğünü burnuna götüren yaşlı kadına söylendi. “Tartışmanın Len’e bir yararı olmaz, öğrenirse bu onu sadece üzer.”

Mary bir süre daha onlarla beraber kaldı ve Shane’in, içmen gerekiyor diye direttiği çayı istemeye istemeye bitirdikten sonra yorgun adımlarla evine döndü. Kendini hasta ve huzursuz hissediyordu, bu ziyaretten sonra bir süre evden çıkmadı.

***

Birkaç gün sonra alışveriş yaparken atılan sloganları duyunca adımlarını hızlandırarak Harry Morgan’ın konuşmakta olduğu mitinge ulaştı. Bu, Mary’nin tartışma yaptıklarından beri onu ilk görüşüydü. Adam, Yabandomuzu Kellesi’nden ödünç alınmış bir bira sandığına çıkmıştı ve Mary, konuşmacıyı dinleyen elli kadar insanın arasında pek az kadın olduğunu fark etti. Sesini duyurmak için bağırıp elini kolunu sallamaktan ter içinde kalan Harry’nin yüzü parıldıyordu. Babasından söz edildiğini duymasaydı, yürüyüp geçecekti.

“Reformcular sosyal-faşist oldular. Liderleri de Ezra’dır,” diye açıklıyordu. Soğuk bir el kalbini kavradı ve Harry devam ederken tüm vücudunun büzüldüğünü hissetti.

“Eğer belediye meclisi üyeleri okullarda çocuklarımıza aş verseler ve gösteride bizimle bulunmuş olsalardı, Len şimdi bir hapishane hücresinde çürüyor olmayacaktı.”

Bu cümledeki gerçek bir an için Mary’yi felç etti ve bu hali, Ron’u elinde kızıl bayrakla bira sandığının yanında görünceye kadar devam etti. Ron’un anne ve babasının acı ölümü aklına gelen Mary, onu daha dikkatli inceledi. Ron, son görüştükleri zamandan bu yana daha incelmiş ve zayıflamıştı, daha uzun boylu görünüyordu. Ama eskisi gibi yine gururla duruyordu. Onun, Bill Evans’ın annesinin yanında kiracı kaldığını, ama iş aramak için yakında ayrılacağını duymuştu.

Harry konuşmasını bitirince, onun yerine sandığın üzerine Ron çıktı. Eğitim görmüş sesi ve sakin davranışı, dile getirdiği fikirlere ek bir ağırlık katıyordu. Bu fikirler, daha önce söylenenlerin yankılarıydı. Ama onun bira sandığı üzerindeki varlığı, Mary’yi heyecanlandırdı ve düşünceleri Ron’daki bu değişimin sorumlusu olan Len’e yöneldi. Eve gidinceye kadar bunu düşündü ve günün geri kalan bölümünde olağandışı bir biçimde sessizdi. Ezra, bunu fark etse de nedenini can sıkıntısına bağladı.

“Benimle bu gece İşçi Partisi’nin düzenlediği halk mitingine gel, ne dersin?” diye sordu. Mary tam reddedeceği sırada, bundan hoşlanabileceğini düşünerek hafif bir gülümseme ile kabul etti.

Ezra onu mitingin yapılacağı tiyatronun galerisinde bir yerde buldu ve sonra başkanlık sandalyesine geçmek için ondan ayrıldı. Sahne, aralarında Cwmardy milletvekilinin de gözüne çarptığı, yörenin ileri gelenleriyle doluydu, ama her nedense Mary’nin ilgisi en çok sahnedekilerin giysi ve görüntüleri üzerine odaklanmıştı. O kadar varlıklı görünüyorlardı ki istemeyerek onları grevcilerle ve öğleden sonraları sokak köşesi mitinglerinde bulunanlarla kıyasladı. Çevreye bir göz gezdirdi ve Ron, Harry, Will Evans ve öteki parti üyelerinin de dağınık olarak salonda yer aldıklarını fark etti. Ezra mitingi açtı, hoş geldiniz diyerek sözü biraz önce gelen milletvekiline verdi.

Milletvekili grevden söz etti ve grevi başarılı bir sonuca ulaştırmak için ülkenin her tarafında neler yapmış olduğunu anlattı. Sonra gösterdikleri dayanışmadan dolayı Cwmardy halkını kutladı ve Cwmardy’ye kötü ün kazandıran ve halkından birinin hapse atılmasına neden olan komünistlerin yaptıklarından dolayı üzüntü duyduğunu belirtti.

Mary’nin kanı, erimiş kurşun gibi vücudunu dolaşmaya başladı; ayağa fırlayıp kollarını çılgınca sallayarak haykırdı: “Sözünüzü geri alın. Benim kocam hakkında konuşuyorsunuz.”

Konuşmacı hoşgörülü bir gülümsemeyle sözünün kesilmesini duymamış gibi konuşmasına devam etmeye çalıştı, ama salonun çeşitli yerlerinden başka bağırmalar yükseldi ve sesi duyulmaz oldu.

“O sözleri geri alın! Kıza bir fırsat verin!”

Bu destek Mary’ye güç verdi ve onu daha kararlı duruma getirdi. Galeriden merdivenleri koşarak inip zemin kata geldiğinde, Ezra ayağa kalkmış sessizliği sağlamaya çalışıyordu. Bir süre sonra gürültü kesildi ve konuşmacı Mary’nin, “O cümleyi geri alın; izin verin kürsüye geleyim,” diyen sesiyle durmak zorunda kaldı.

Parti üyeleri yavaşça ona yaklaştılar ve şamata bir kere daha başladı. Mary heyecan içinde ne söylediğini pek kavrayamadan bağırmaya başladı. Sahnedekilerin babasına acele acele bir şeyler söylediklerini gördü ve onlara doğru güç bela kendine yol açtı. Fark etmemişti, ama Ron ile Harry yanındaydı. Sahneye kadar ilerledi, artık herkes ayaktaydı ve bağırıyordu. Harry ve Ron’un yardımıyla sahneye çıktı. Bunu yaparken, sahnedekiler, Ezra dahil, orayı terk ettiler. Mary çevresine baktığında sahne bomboştu.

Dili tutulmuş bir halde sayısız yüzden oluşan karışık manzaraya baktı ve salondaki halkın kendisinden bir şeyler söylemesini beklediklerini anlayınca cesaretini yitirdi. Ağzını açtı ve acınacak zayıflıkta bir hırıltı duyunca tekrar kapattı.

Arkasından palas pandıras sahneye çıkmış olan Harry gürledi: “Devam et, arkadaş. Tanrı aşkına bir şeyler söyle veya bırak senin yerine ben konuşayım.”

Bu sözler Mary’nin kendini toparlamasına yol açtı ve sahnenin önüne doğru birkaç adım ilerleyerek yaşamının ilk konuşmasını yaptı.

Sözleri bir alkış tufanıyla karşılandı, sonra girişimi Harry ele alıp toplantıyı Len’in hapse konulmasına karşı protestolardan biri haline dönüştürdü. Bundan sonra olanların Mary çok azını anımsıyordu. Ama eve varmadan parti üyesi olmuştu.

***

Mary, mitingden ve partiye girişinden iki ay kadar sonra, Koca Jim ve Shane’le beraber Len’i ziyarete gitti. Shane öğleye kadar tüm zamanını sac üzerinde küçük yuvarlak kurabiyeler yapmakla geçirmiş, Len’in bunları almasına izin verilmeyeceğinin söylenmesine karşın, onları paketlemekte direnmişti.

Tutukevinin soğuk, kocaman taş görünümü iki kadını korku içinde bırakmıştı, ama Jim, sanki kendi malıymış gibi kocaman demir kapıya doğru çalımla yürüdü.

Çaldığı kapı zili, nerede olduklarını, Shane’in kanını donduran, yüksek sesli bir yankılanmayla işaret ediyordu. Kapının açılmasını beklerken, bütün ziyaretçilerin bir daha dışarı çıkabilmeleri için neleri yapmamaları gerektiğini bildiren büyük harflerle basılmış bir ilanı Mary yüksek sesle okudu.

Shane can kulağıyla dinledi ve Mary okumayı bitirdiğinde kurabiye paketini yanından geçen ilk çocuğa verdi.

Len’in onları beklediği küçük kapalı bir yere girdiler. Benzi sararmış ve oldukça zayıflamıştı, ama gözleri parlak ve vücudu içeri girdiklerinde onları karşılamak için ayağa fırlarken hayat doluydu.

Shane, onları ayıran masanın altından ayağıyla Len’in ayağına dokunmaya yeltendi, ama asık suratıyla masanın başında dikilmiş duran gardiyana yan gözle bakıp bu girişiminden vazgeçmek zorunda kaldı.

Len anlatmaya başladı:

“Burada müdürün özel bir izniyle buluştuk. Kendisinden her zamanki görüşme yerine alınmamanızı istedim, çünkü beni cam ve parmaklıkların arkasında görürseniz sinirlerinizin bozacağını biliyordum.”

Kendine hakim olabilmek için sözcükleri hızlı ve heyecanla söyler gibiydi, ama onları görmenin yarattığı ilk duygusal sarsıntının ardından kendini topladı.

Mary olan ne var ne yoksa anlatırken Len de makineli tüfek gibi onu soru yağmuruna tuttu. Onlar böyle konuşurken, Jim, güya sessizce fısıldayarak ama her sözcüğü ötekilerin de duyabileceği biçimde, nöbetçiye Cebelitarık’taki askeri hapishanede gardiyan olduğu günleri anlatıyordu.

“Evet,” diye çok uzaklara yönelmiş bir bakışla anımsar gibi ekledi. “Zamanımın çoğunu ha burada, ha şuradaki hapishanelerde geçirdim. Ama bilesin ki arkadaş, bundan üzüntü duymuyorum. Hayır, gerçekten! Kesinlikle pişman değilim. Şu anda bir hapishanede olmak için göbek atacak, mezarlıkta olan bir sürü zavallı var.”

Ama Len bunları duymadı. Bütün ilgisi, Mary’nin grevin çökme noktasına geldiğine ilişkin haberine yönelmişti. Kömür havzalarından birinin grevden ayrılıp ayrı bir anlaşma yaptığını söylediğinde kendini kurşun gibi ağırlaşmış hissetti. Üzerlerine garip bir sessizlik çöktü.

Mary, gerilimi azaltmak için, “Ha, Len, ben partiye kaydoldum,” deyip olaylı mitingi anlatmaya başlayana kadar hiçbiri ne diyeceğini bilemiyordu.

Bu Len’in üzüntüsünü azalttı ve küçük buluşmalarına birazcık neşe katıldı.

Len, ne yaptığını öğrenmek için meraktan çatlasa da Ezra hakkında tek bir söz edilmedi.

Geldiklerinden beri Shane, Len’in giysilerine bakmaktaydı ve defalarca bir şey söylemek için ağzını açmış ama susmayı yeğlemişti. Artık kendini daha fazla tutamadı ve, “Bu sana giydirdikleri eski çuvallar ne oluyor Len hayatım?” diye sordu.

Len, yanıt vermeden önce giysilerine telaşlı ve suçlu bir bakış attı. “Ha, bunlar bütün tutuklulara verdikleri giysilerdir anne,” dedi.

Jim, buna bir şeyler eklemek üzereydi, ama Shane bir bakışla onu susturdu. “Şey, bunun için müdürü göreceğim. Ben çocuğumu başkalarının sırtından çıkanları giysin diye büyütmedim ve şimdi de kendi etimden, kanımdan olana böyle bir şeyin yapılmasına izin vermeyecek kadar yaşlıyım.”

Len hemen onun kızgınlığını, ancak gördüğü iyi muamele ile ilgili birkaç yalan söyledikten sonra yatıştırmayı başarabildi. Gülümser bir ifadeyle, “Aynı evimde gibiyim,” dedi. “Bütün özlemini çektiğim şey seni, babamı ve Mary’yi görmek. Tahmin edebilir misiniz? Buraya geldiğimin ilk günü masanın üzerine bir İncil koydular ve o zamandan beri bende duruyor.” Sonunda bu sözler Shane’in şüphelerini dağıtmıştı.

Gardiyan sürelerinin dolmak üzere olduğunu bildirince, moralleri bozuldu. Len’in mahzunlaştığını hisseden Mary onu neşelendirmek için gözyaşlarını tutmaya çalıştı.

“Uzun sürmeyecek,” diye onu avuttu. “Çok geçmeden gene bizimle savaşın içinde olacaksın. Herkes seni karşılamak için bekliyor ve çıktığında Cwmardy bayram yapacak.”

Len bu sözlerin sırf onu neşelendirmek için söylendiğini anlasa da yüreğine su serpilmişti. “Beni merak etme yoldaş,” dedi. “Annemle babama iyi bak. Burada yiyeceğim ve yatacağım garantili, ama dışarıdaki halkımızın hiçbir güvencesi yok.”

Ayrılmadan önce gözleriyle birbirlerini okşadılar ve Len alınıp götürüldü.

Len’e yaptıkları ziyaretten bir gün ve grevin başlamasından on iki ay sonra, vadiye bir haber ulaştı; ulusal önderler greve son vermişlerdi ve bölgelerdeki işçilere de mümkün olduğunca iyi koşullar sağlayarak anlaşmaları, bir an önce işe başlamaları öneriliyordu. Ezra ve komite, yüzleri solgun, içleri acı dolu halka durumu açıklamak için genel bir miting düzenlediler. Ezra yenilgiyi açıklarken ne marş ne de alkış vardı ve halk mitingden bir cenaze töreninden dönüyormuş gibi ağır ve ölçülü adımlarla evlerine döndü.

14

KOPMA NOKTASI

Len, hapisten çıktığında partinin düzenlediği hoş geldin toplantısında sevinçle karşılansa da, Cwmardy’yi bir mezarlık gibi buldu. Cwmardy’ye döneli daha birkaç gün olmuştu, ama vadinin ölümcül karanlığı üzerine çöreklenmiş gibi bir ağırlık hissetmeye başlamıştı. Ocak motorlarının sesleri feryat ediyordu sanki. Mary de onun bu huzursuzluğundan etkilenmişti; özellikle tutuklanmasının ardından olup biten her şeyi ona anlattığı geceden sonra.

“Şirket yalnız gözde olanları işe alıyor,” diye Mary ona anlatmaya başladı. “Ocağı işletmek için dağın öte yanından bir sürü adam getiriyorlar. Kendi adamlarımız federasyondan ayrıldı ve şirket onları kendi politik olmayan sendikasına girmeye zorluyor. Herkes canının derdine düşmüş, her şey karmakarışık.” Len bir şey söylemeyince Mary sözüne devam ederek, “İşler eskisinden daha da kötü durumda ve herkes ocaktan atılmak korkusuyla ağzını açmaktan korkuyor, çekiniyor,” dedi.

Mary babasından hiç söz etmedi ve Len, her ne kadar bunu fark ettiyse de hiçbir yorumda bulunmadı. Genç kadın sözlerini bitirdikten sonra Len uzun bir süre sessiz kaldı ve onu kollarının arasına alarak yüzünü omzuna bastırdı. Mary kocasının durumunu anlıyordu, saçlarını okşarken düşünüp taşınsın diye onu rahat bıraktı. Kadının sarılmasıyla Len’in vücudu titredi ve ona bakmak için başını kaldırdı. Mary’nin yüzünde gördüğü gölgeler, kendi yüzünün de kararmasına yol açtı ve kısık bir sesle mırıldandı:

“Mary, yoldaşım, halkımızın başına neler gelecek? Onların bunca savaşından ve çektikleri çilelerden sonra şimdi yenilgiye uğramış, parçalanmış olmalarını düşünmek beni çok üzüyor.” Düşünmesine yardımı olacakmış gibi başını öteye çevirdi, sonra boşaldı:

“Ama suçlanacak kişiler onlar değil, onlara ihanet ve kalleşlik edenlerdir.” Sinirleri bozulmuştu, öfke ile bağırmaya başladı: “İşte inanç eksikliğinin sonucu. Evet. İşte şirketle uzlaşmanın anlamı. Ne örgütlenme, ne özgüven, herkes kendi derdine düşmüş, başkasının canı cehenneme. Şirketin bize istediği gibi davranmasına hiç şaşmam.”

Sonunda Mary, sızlanmanın kimseye bir yararı olmayacağını hatırlatarak onu yatıştırdı. Serinkanlılığı Len’e güç verdi ve yatma vakti gelinceye kadar başka şeylerden söz ettiler.

Ertesi sabah kahvaltılarını henüz bitirmişlerdi ki Harry, Ron ve Will Evans, kapıyı şöyle bir tıkırdattıktan sonra içeri girdiler. Len, o korkunç faciayı canlandıracak bir şey söylemesi durumunda Ron’a ne diyeceğini pek bilmemesine karşın, onların gelişinden memnun olmuştu. Ama ilk hatır sormalardan ve tutuk bir iki sözden sonra Will her zamanki gibi konuşmaların yönünü şakayla değiştirdi:

“Tanrı aşkına Len,” deyip ona daha iyi bakabilmek için başını yana eğerek ekledi: “Hapishane sana yaramış be. Şimdiye kadar bildiğimden daha olgun bir erkek yapmış seni.”

Len gülerek, sakin sakin ateşi karıştıran Harry’ye dönerken Mary kahvaltı masasını temizliyordu.

“Ben gittiğimden beri partide işler nasıl gidiyor?” diye sordu Len.

“Çok iyi,” diye Harry yanıt verdi. “Mary çok çok iyi ve hızla en iyi konuşmacılarımızdan biri olma yolunda.”

Len kızardı ve bütün vücudunu bir heyecan ateşi kapladı. Harry’nin Mary hakkında konuşmasını sürdüreceğini umuyordu, ama o konuyu değiştirdi.

“Şirketin seni tekrar işe alıp ocağa gönderme olasılığı pek yok; sana iş vermemek için ellerinde iyi bir nedenleri var,” dedi.

Len sandalyesinden ileri doğru uzandı, ama öteki ona bir şey söylemek için zaman bırakmadı.

“Bu, işe başlama olasılığı olmayan öbür işçiler gibi işsizlik yardım listesine yazılmak zorunda kalacağın anlamına gelir. Epey zamandır bunu konuşuyorduk, değil mi çocuklar?” Kendisinin ne düşündüğünü bilmemelerine karşın onaylar anlamında başlarını sallayan Ron ve Will’e dönmüştü. “Biz senin parti görevinin, işsizlerin iş bulma kurumuna başvurmalarını sağlamak olduğunu düşünüyoruz.”

“Ama ya federasyon,” diye Len büyük bir merakla sordu.

“İşsizler yönünden federasyon tükenmiş sayılır.” Len hâlâ inanmamış görünüyordu, ama daha fazla bir yorumda bulunmadı, yalnızca, “Ne yapmamı bekliyorsunuz?” diye sordu.

Ron ona yardımcı oldu. “Sen içeri girdiğinden beri her işsizlik yardımına başvurma gününde iş bulma kurumunun önünde toplantılar yapıyoruz. Konuşmaları genellikle Mary’yle ben yapıyoruz, çünkü Harry artık ülkenin öbür yörelerine gidiyor. İşsizlerin bazılarının katılımını sağladık, ama hepsini elde etmeliyiz. Parti, senin bu işi hepimizden daha iyi yapacağını düşünüyor.” Len bu dolaylı övgünün ayırdına vardıysa da böbürlenmedi.

Biraz daha sohbet ettikten sonra Harry ve Will kalktılar. Ron kısa bir süre daha kalarak, bazı dostlarının başka bir yerde ona bir görev bulma umutları olduğundan, hafta sonunda vadiden ayrılmaya niyetlendiğini anlattı. Bu haber Len’i üzdü, ama arkadaşını vazgeçirmek için hiçbir girişimde bulunmadı.

Aynı gün geç saatlerde Len yürüyerek aşağıya, babasını ziyarete gittiğinde, o henüz banyosunu yapmış ve koltuğuna yerleşip piposunun zevkini çıkarmaya başlamıştı.

Shane’in koşuşturup getirdiği sandalyeye yerleştikten sonra, “Ocakta işler nasıl gidiyor baba,” diye sordu Len.

Jim siyah kil piposunu ağzından çıkardı, birkaç saniye pipoya baktı ve konuşmaya başlamadan önce ocağa tükürdü.

“Cehennem gibi Len evladım. Cehennem gibi! Şirket ocağı tam bir lanet çamur çukuruna çeviriyor. Öyle ki,” diye kehanette bulunurcasına ekledi: “Bir gün bir başka patlama olacak, sonra herkes, ‘Zavallı madencilere acıyın,’ diyecek.” Birden kızarak, “Acıması da cehennemin dibine...” diye bağırması üzerine Shane ona azarlarcasına bakınca, daha sakin bir biçimde devam etti: “Eğer şirket ocağı gerektiği biçimde çalıştırırsa, buna hiç gereksinme olmaz. Hah! Umarım oraya hiç dönmezsin Len. Bırak sıradan iyi insanları, bir köpeğe bile yakışır yer değil orası.”

Duraksadı, sonra sır verircesine ekledi: “Biliyor musun Len’ciğim, artık ocakta casusları var; eğer yeni sendikaya girmezsek bizi işten atacaklar. Ne dersin bu işe evlat?”

“Ya! Demek öyle, ha baba! Eski yerimi almak için yarın sabah seninle beraber geleceğim.”

Jim şaşkınlıkla oğluna baktı, sonra kahkahayı patlattı. “Yerine geri mi döneceksin? Ha, ha! Orada senin için lanet olası hiçbir yer yok arkadaş. Bugün burada, yarın şurada çalışıyoruz ve tanrı bilir ertesi gün neredeyiz. Yalnızca bu değil... Bak, eğer bu durumdan şikayet edersen, görevliler öfkelenmeye ve çalışmak istemiyorsan, ocağın ağzında bu fırsatı bekleyen bir sürü adamın olduğunu söylemeye hazır bekliyorlar. Hayır Len. İşe alınma şansın pek yok, alınsan bile orada bir gün olsun duramazsın evlat.”

Jim sandalyesinden yavaşça kalktı, piposunu ocağın yanındaki yemek rafının üzerine vurup küllerini boşalttı, sonra merdivene yönelip, “Ben yatmaya gidiyorum, akşam yemeğimi yukarı getir Shane,” dedi.

Len, babası merdivenleri çıkarken bükülmüş bedenine baktı, bir şey söylemedi, ama Shane içini çekti.

“Baban hızla çöküyor Len. Evet, gerçekten. Bu saatte yatmaya gitmesine bak! Ah, ah! En iyi günleri geçmişte kaldı, artık o eski hali bir daha asla geri gelmeyecek. Yaptığı iş onun canına okuyor. Hey gidi hey! Çalışmanın o denli kolay olduğu günleri anımsıyorum da.”

Len ertesi sabah ilk düdük sesiyle saat 5’te yataktan kalktı. Mary daha önce kalkmış, iş giysilerini ısıtmaya ve kahvaltıyı hazırlamaya başlamıştı. Her zamankinden daha sağlıksız görünüyordu ve ortalıkta dolaşırken halsizliği her halinden belli oluyordu.

“Bütün bunlar boşuna,” diye mırıldandı. “Neden akılcı olmuyorsun Len? Şu anda burada boş yere uğraşacağımıza yatağımızda olabilirdik.”

Len onun bu yakınmasına aldırış etmeyerek kahvaltısını bitirdi ve Mary’ye sarılıp öperek, “Sen git yat hayatım, yorgunsun,” dedi.

Len, babasını, koruyucu yeleğini başından geçirmeye çalışırken gereksiz yere sallayıp mutfağın her tarafına toz bulutları saçmasına aldırmadan hırıldayıp homurdanırken buldu. Jim ocağın önündeki ipe kuruması için asılmış çamaşırlar arasında pantolonunu aradı ama bulamadı.

“Belasını versin be!” diye ulur gibi söylendi. “İşe çıplak gitmemi istiyorsun ki pantolonumu havalandırmak için asmamışsın!” Shane ona kızgın kızgın baktı, ama yanıt vermedi. Jim daha da sinirlenerek giysilerini askıdan alıp yere attı; eşyaların üzerinde zaten var olan toz katmanı daha da kalınlaştı.

Len ona yardımcı oldu: “Üzerinde oturuyorsun baba,” dedi.

Jim iğne batmış gibi sandalyesinden ayağa fırladı, bir an için şaşkın şaşkın oturduğu yere baktı, sonra yarı özür dilercesine, “Vay, vay! Bu kimin aklına gelirdi ki. Düşünsene, pantolonumun üzerine oturuyorum ve ben bunun farkında değilim. Ha, ha!” Kahkaha gerçekçi görünmüyordu ve Shane, bozulduğunu göstermemek için böyle davrandığını anlamıştı.

Ocağa gitmek için evden çıkmadan önce Jim, “Zamanını boşa harcıyorsun Len. Sana orada iş yok ve tekrar yıkanmak zorunda kalacaksın,” diye oğlunu uyardı.

“Belki haklısın baba, ama denememin bir zararı olmaz.”

İyi sabahlar diledikleri Shane’in yanıtı, “Sen geri dönene kadar bekleyeceğim Len,” oldu.

İkisi de tepedeki ocağa çıkmakta olan uzun kafileye katıldılar. Len, bunların arasında çok sayıda yabancı işçi olduğunu fark etti; ama yarı yola gelene kadar bir şey demedi, yarı yola gelince ansızın bir düdük sesi, sabahın sessizliğini parçaladı. Len şaşkınlıkla babasına baktı. “Bu ne düdüğü baba?” derken farkında olmayarak adımlarını hızlandırdı.

“Ha, şirketin yeni numarası. Bütün işçiler son düdükten on dakika önce lambalarını hazırlamak zorundalar, yoksa aşağı inemezler.”

Len daha başka sorular soracaktı, ama ocağa hızla yürürken, öteki işçilerin de yaptığı gibi, küfür ede ede ilerleyen Jim’e ayak uydurmak için soluğunu boşa harcamamalıydı.

Görevlinin yanından geçmiş, köprüyü aşmak üzereydiler ki arkalarından birisi sertçe bağırdı: “Hey, oradaki! Sen! Koca Jim’in yanındaki. Hangi cehenneme gittiğini sanıyorsun?”

Len hayretle durdu ve geri dönüp güvenlik görevlisinin kollarını sallayarak ona doğru hızla geldiğini gördü. Koca Jim de Len ile birlikte durdu, ama öteki işçiler aldırmadan yollarına devam ettiler.

Görevli, işgüzâr bir havayla Len’e doğru seğirtti ve kolundan kabaca yakaladı. “Hey, nereye gidiyorsun?”

Yanıt Jim’den geldi: “Eğer, o benimle aynı yere gidiyorsa arkadaş, gittiği düşkünler yurdudur.”

“Sen karışma Jim. Seninle konuşan yok,” deyip Len’e döndü adam.

“Hadi, geri dön, o kahrolası ofis binasının ötesine geç ve kendi iyiliğini düşünüyorsan, çabuk ol,” dedi.

Len babasının yüzünün önce bembeyaz kesildiğini, sonra kan gibi kızardığını gördü ve bir şey olacağını sezinledi.

“Ha,” dedi Koca Jim. “İşte, tam da beklediğim fırsat arkadaş.” Sandığıyla manivelasını dikkatlice yere koydu ve paltosunu çıkarmaya başlarken, uzun zamandır arzulanan bir zevki tatmak isteyen biri gibi sevinçle konuştu:

“Lanet olası iri bir adamsın ve benden de otuz yaş daha gençsin, ama bana vız gelirsin, çünkü hemen hemen benim dengim olursun. Evet arkadaş, borunu yeterince öttürdün. Şimdi ise ikimizden biri hesabı ödemek zorunda. Ama emin olabilirsin ki ödemeyi yapan Koca Jim olmayacak.” Artık paltosunu çıkarmıştı ve görevliye karşı yumruklarını uzatıp gardını aldı; adam bu hareketi görünce copuna davrandı. Len sıçrayıp aralarına girdi.

“Aptallık etme baba. Sonunda zararlı sen çıkarsın. Paltonu giy ve acele et, yoksa ocaktaki işini kaybedeceksin. Bu adam bana bir şey yapamaz,” dedi.

Jim istemeyerek söyleneni yaptı, “Sana bir şey yapmaması onun için daha iyi olur, canı cehenneme. Hah! Kocaman bir adam sözde, ama copunu bir bebek gibi tutuyor. Bak işte, her zaman söylerim, bunlar yüreksizdirler ve teke tek onların her zaman hesabını görebiliriz.” Köprüyü geçerken bile hâlâ kendi kendine söyleniyordu. Köprünün sonuna yaklaşınca geri döndü ve bağırdı: “Eğer yumrukla dövüşmeyi düşünüyorsan ahbap, çalışma bitince ocağın ağzında beni bekle, yanında olacağım. İyi günler Len’ciğim. Eğer sana olmadık bir şey söylemeye kalkarsa bu gece işini hallederiz.” Len, onun elini arkasına koyup, acı çekiyormuş gibi yürüyerek gözden kayboluşunu seyretti.

Görevliye fazla aldırış etmeden tepeden aşağı geri döndü. Söz verdiği gibi Shane onu bekliyordu, ama Len ona olaydan hiç söz etmedi.

“Sana vaktini boşa harcıyorsun demiştik,” diye annesi azarladı.

“Biliyorum anne. Ama kendi gözümle görmek benim için daha iyi oldu, değil mi?”

Eve gelip yıkandıktan sonra Mary bir süre yatmasını istedi, ama kafası, uzanıp yatmasına izin vermeyecek kadar karmaşıktı. Bütün gün Cwmardy’de olan değişimin acısını hissetti. Ocağı, kat kat surlarla çevrili bir kaleye benzetti ve oraya ancak zincire vurulup gözaltında tutulmasına izin verirse girebilirdi. Bu düşünceyle içi burkuldu; tüm yaşamı ocakta veya yöresinde geçmişti. Ocağın işleyişi damarlarındaki kanın vuruşu gibiydi. Okumuş olduğu kitapları ve partiye girdiğinden beri dinlediği konuşmaları hatırladı. Bilinçaltında kendi kendine kömür ocaklarının şirkete değil, ama halka ait olduklarını söylemeye başladı. Bu ona Mary’nin partiye girmeden önce, kendisiyle yaptığı bazı tartışmaları anımsattı ve tekrar güç için mücadeleyi düşündü.

“İşte bunun anlamı bu,” diye kendi kendine derin derin düşündü. “Parti haklıdır. Ocaklarda çalışan ve ölenler için, ocakları elde etmek amacıyla güç gerekli.” Bir süre durup sonra kendi kendine söylendi:

“Bu devrim anlamına gelir, çünkü Lort Cwmardy ve onun tayfası ocağı asla vermezler.” Bu inanç onu yatıştırdı; kendini bir bakıma daha mutlu hissetti.

Bundan sonra eski iş arkadaşlarını örgütlemeye çalışarak, iş bulma kurumuna kayıtlarını yaptırmalarına daha çok zaman ayırdı.

Her başvuru günü, Mary ve öbür parti üyeleriyle, iş bulma kurumuyla karşısındaki kırık dökük evleri birbirinden ayıran alçak duvarın üzerine çıkıp dikiliyordu. Bu uygun gözlem yerinden işsizlerin oluşturduğu kuyruğa sesleniyorlardı. Sonunda Len, o yöre komünistlerinin önderi ve sözcüsü olarak tanınmaya başladı. Halk dolambaçsız ve rahat anlaşılır konuşmalarından hoşlanıyor, söylediklerini ilgi ile dinliyordu. Uzun süren işsizliği, üstüne zamanından önce bir yaşlılık görüntüsü getirmişti, ama bu etkinlikler moralinin bozulmasını önlüyordu. Her salı akşamı o ve öbür komünistler, ilerici görüşleriyle daima gurur duyan ve halkın, baskı altındakilerin düşünürü olarak bildikleri Kütüphaneci John’un kendilerine ödünç verdiği bir odada buluşuyorlardı. Bu toplantılarda komünistler, işçilerin ve kendilerinin karşısına çıkan sorunları saatlerce tartışıyorlardı. Sorunlar her yıl daha karmaşık ve şaşırtıcı bir durum alınca, parti, üyelerinin politik eğitimlerini yoğunlaştırmak zorunda kaldı. Halkın üzerindeki çok büyük etkisi ve parti içindeki saygınlığı sayesinde Len’e Cwmardy’de eğitici görevi verildi.

***

Yaz ayları boyunca hep, ne zaman işlerinden bir saatlik boş bir zaman bulsa, Mary’yi ikna edip dağlara yürüyüşe götürüyordu. Kimi zaman Mary gitmek istemediğinde bile kendi başına gidip amaçsızca dolaşıyor ve her zaman kendini Büyük Konak’a ve ocaklara yukardan bakan bir noktada buluyordu. Bir gün bütün dünyanın dikkati Leipzig’e odaklandığı sırada, Dimitrov’u düşünmekte olan Len aynı noktaya geldi. Bir süre oturup derin düşüncelere daldı, sonra tanıdık gelen birinin yavaşça Büyük Konak’ın giriş yoluna yöneldiğini gördü. Baktıkça bunun Ezra olduğuna daha çok inandı ve hangi nedenin onu düşmanın karargâhına yönelttiğini merak etti. Bu durumu oluşturacak bir neden bulamadı ve sonunda karanlık çökünce vadiye döndü. Orada onu her yerde aradığını söyleyen Mary ile karşılaştı. Karısının kızgınlığı ve kesik kesik soluk alışları gözünden kaçmadı. Bununla birlikte, başkalarının duyamayacağı ücra bir yer buluncaya kadar hiçbir şey sormadı. Karısının tavrındaki bir şey, onda hafif bir huzursuzluk uyandırmış, Mary’nin vereceği haberi daha duymadan korkmaya başlamıştı. Karısını rahatlatmaya çalıştı, ama o sabırsızca, “Yapma Len. Sana söyleyecek korkunç bir haberim var ve bundan kaçınmamız olası değil,” dedi.

Bu sözler, Len’in içinde yaşatmaya çalıştığı umudunu yok etti ve sessizce Mary’nin açıklamasını bekledi. Nemle ağırlaşmış puslu hava, içindeki yaşamın karışıklığını vurgulayan bir ağırlık gibi vadinin üzerine çöreklenmişti. Arada bir gelip geçen insanlar, bir an sonra yeniden gömülmek üzere karanlıklardan çıkan iki büklüm gölgeler gibiydi.

Mary içini çekti, eli Len’inkini arayıp buldu ve ince parmaklarıyla şiddetle sıktı. Sonunda tekrar konuşmaya başladı:

“Evde sana anlatamam Len. Dışarıda anlatmam gerekir; ev söyleyeceğim şeyin bir parçası gibi geliyor bana. Ah Len, babam Lort Cwmardy’ye gitti. Eğer federasyonla ilgisini keserse ona büroda bir iş verecek.”

Son sözler ağzından bir çırpıda çıkmıştı. Ardından gelen sessizlik süresince genç çift ocak fırınlarının verdiği kızıl aydınlığı seyrettiler. Aydınlık sanki karanlığı yenip Büyük Konak’ı dağın sert yüreğinden yontularak yapılmış bir kale gibi gösteriyordu.

Len konuştuğunda sesinin tonu yumuşak ve etkiliydi. “Bu gerçek olamaz. Buna inanmıyorum,” dedi. Ansızın Mary’yi tutup kendine doğru çekince, vücudunu sarsan kesik kesik solumasını hissetti. Bu titreme Len’in gücünü kırdı ve Mary’nin sözlerindeki gerçekten kaçmaya çalıştı. “Hayır, buna asla inanmayacağım. Ezra en büyük düşmanından bir armağan kabul etmez ve bunu elde etmek için de kendi işçi arkadaşlarını satmaz,” dedi.

Mary, kendisini sıkı sıkı kavramış olan Len’in elinden silkinip sıyrıldı ve boyun eğmişçesine, “Gel, eve gidip onu görelim. Belki şu anda bile geç sayılmaz,” diye ümitle ekledi.

Yukarı doğru yürürken Len homurdanmaya devam etti:

“Ulu tanrım! Biz burada böyle şeylerle mücadele ettiğimiz sırada, Almanya’da yoldaşlarımızın neler çektiğini bir düşün. Aman tanrım.”

Ezra’yı mutfakta volta atarken buldular; bu Len’e hapishane hücresindeki kendi durumunu anımsattı. Len, yaşlı önderin yüzündeki kırışıklık ve çizgilerde iç mücadelesinin izlerini ve bir zamanların hayat dolu gözlerinde artık sönen ışıltıları gördü.

Bu değişimin korkunçluğu Len’e mide yanması gibi bir acı verdi, yolda homurdandığı şeyler için bir pişmanlık duygusu uyandırdı. Onlar içeri girince Ezra kendini koltuğuna bırakmıştı. Len, selamlamayı bir yana bırakıp doğrudan yalvardı:

“Ezra, bizleri bırakma. Halkımız için bütün yaptıklarının bir kömür ocağı bürosuna gömülmesine izin verme. Hâlâ onlara ait olduğunu, sabrın ve inancın varsa, onların tekrar sana döneceğini unutma.” Ezra ayağa kalkıp tekrar gezinmeye başladığında Len konuşmasına devam etti:

“Allah kahretsin be, bütün bu yılların mücadelesinden sonra kendini şirkete satma. Alman faşizminin güç ve dehşetini karşısına alan Dimitrov’u düşün.”

Ezra bu sözler üzerine bir ürperme ile durdu, sonra sertçe dönüp damadının yüzüne baktı. “Sen kim oluyorsun da benim tutumumdan ve geleceğimden söz ediyorsun?” diye öfke ile sordu. “Sen ve arkasından gittiğin o çete! Güya sevdiğin halkın huzurunda beni açıkça dönek ve bir sıçan olarak damgalamadınız mı? Onların beni terk etmesinden sen sorumlu değil misin?” Bir saniye duraksadı ve bakışlarını Mary’ye yöneltti; sonra sözlerini tamamladı. “Evet, kendi kızımı bile bana karşı duruma getirdin. Dimitrov bunu yapar mıydı?”

Mary bir şeyler söylemeye çalıştı, ama babası sözlerine sarsılmaz bir inançla devam ederken ona hiç aldırış etmedi.

“Senin parti üyelerinin ağızlarında sakız olan pis yalanlar yüzünden terk edildim ve şimdi kırk yıllık hizmetten sonra yalnız, dostu olmayan ve meteliksiz biriyim. İşte bağlılığımın ödülü!”

Sözünü kesmek için içten gelen bir arzu ile Len yanına yaklaştı. “Ama Ezra, bir süre daha dayansan, eminim ki adamlar federasyona dönecekler. Dönmek zorundalar. Bu onların kemiklerine, yüreklerine işlemiştir.”

Ezra yanıt vermeden önce derin derin onun gözlerinin içine baktı. “O zamana kadar hava ile mi yaşayacağım? Yoksa başkalarına ait bir işi elde etmem için itibarımı mı kullanmamı istiyorsun? Hayır!” diye kendi kendine bağırarak yanıt verdi. Bundan sonraki sözleri artan bir hızla geldi: “Ben düşmana gidip, ‘Yenilgiye uğradım, Cwmardy’siz ve umarsızım,’ demeyi yeğlerim. Mücadelelerim sona erdi ve geri kalan kısa ömrümde sizden çalışmama izin vermenizi rica ediyorum.” Gücünü toparlamak için durdu, sonra ekledi: “Eğer sen ve Harry Morgan o yabancı kuramlarınızı bu vadiye getirmemiş olsaydınız, asla buna gerek kalmazdı.”

Mary bakışlarını ateşten kaldırıp üzgün bir ifadeyle konuştu:

“Bu doğru değil baba. Eğer Len bir yabancı ise ben de bir yabancıyım, çünkü her ikimiz de, sen de vadi ile büyüdük. Bütün çektiklerimiz, tüm bildiklerimiz ve başımıza gelenler vadiden ve halkından geldi. Eğer parti senden farklı düşünüyorsa baba, bu sana karşı olduğumuzdan değil, senin yanlışın olduğuna inanmamızdandır. Halkımızın mücadelesinde doğruları yapmayı öğrenmede yabancı hiçbir şey yoktur, öyle değil mi? Ah, babacığım.” Sızlanarak ayağa kalkıp sevgi ile onun kolunu tuttu ve “Bizim köpeğe bir dilim ekmek atmamız gibi, Lort Cwmardy’nin sana attığı bu işi almana hiç gerek yok. Burada hep beraber, ömrümüzün sonuna dek mutlu yaşayabileceğimizi biliyorsun,” dedi. Mary’nin sesi boğuklaştı ve sessizce ağlamaya başladı.

Ezra’nın başı her cümle ile biraz daha öne eğildi. Bundan sonra gelen sessizlik, ocaktaki çıtırtılı alevlerin sesini gök gürültüsüne dönüştürmüştü. Sonunda Ezra silkinip başını kaldırdı:

“Yararı yok Mary. Hiç kimsenin beni beslemesini istemiyorum. Geçmişte anneni gömdükleri zaman ve kollarımda seninle bomboş bir dünyaya döndüğümden bu yana nasıl olduysa, gelecekte de kendi başımın çaresine bakabilirim. Evet, aynen öyle Mary. Benim geri döndüğüm dünya mutluluk ve huzurdan yoksun bir dünya idi. İstediğim, yıllarca özlediğim şey budur... Huzur. Bütün yaşamım bir mücadele oldu ve geriye çok azı kalan bu yaşamı artık kendim için istiyorum.”

Son sözlerinin dokunaklı bitişinde eski gücünden hâlâ bir parça kaldığı sezinleniyordu. Len ve Mary bunu fark edince daha başka bir şey söylemediler. Kısa bir süre sonra da bir mezardan ayrılır gibi mutfağı terk ettiler.

Ertesi gün, işçiler ocaktan çıkıp gittikçe uzayan bir kafile halinde köprüden yürüdükleri sırada, ofis penceresinde, düşmüş omuzları ve aklaşmış saçlarıyla, elinde bir kalem, önünde koca bir hesap defteri olan Ezra’yı görüp şaşırdılar. Başını defterden kaldırmıyordu ve pencere camlarına çarpan sözlere kulaklarını tıkamıştı. Adamlar evlerine dönerken sadece bunu konuşuyorlardı. İçlerinde en çok konuşanları ise Will Smallbeer idi.

“Önderler... Canları cehenneme,” diye yanındakilere homurdandı. “Yıllar önce ne demiştim size? Bir dilenciyi ata bindir, cehenneme kadar dört nala gider, demedim mi? Hey be! Artık Smallbeer’in haklı olduğunu hepiniz anlayabiliyorsunuz. Hepsi birbirinin aynı, onlara biraz fırsat ver, seni hemen satarlar.”

Koca Jim’in aklına Len geldi ve homurdandı:

“Hah! Bunun için bir insanı suçlayamayız arkadaş. İnsanın doğası bu. Bir insan ne olursa olsun yaşamak zorundadır. Senin gibi on paralık adamların federasyondan ayrılıp, onu su hendeğinde aç bıraktıkları için suçu Ezra’ya atamazsın. Hayır arkadaş. Size açıkça söylüyorum. Eğer bu oyunu bana yapsaydınız, namussuzum aynı şeyi ben de yapardım.”

Yaşlı adamların çoğu Jim’in duygularının doğru olduğunu düşündüler, ama genç olanlar Ezra’nın bu davranışını aynı ağırlıkta kınadılar.

15

EZRA’NIN ÖLÜMÜ

Len, aylarca Ezra’nın bakış açısı ve davranışındaki değişikliğin anlamını düşündü, ama çözemedi. Bilinçaltından olayın içinde çok güçlü kişisel bir dramın yattığını hissediyordu, ama Ezra gibi kuvvetli bir adamı çökerten güçleri ve düşünceleri nasıl söze dökeceğine karar veremedi. Len iki güç arasında kalmıştı, biri eski başkanına karşı duyduğu sevgi, öteki ise dünyanın her yanında gelişmekte olan savaş ve faşizme karşı yapılan mücadelenin mantığı idi. Parti içindeki kendi deneyimi ona tek çıkış yolunu gösteriyordu, ama Ezra ile hâlâ aynı evde oturuyor olması, onu soruna daha kişisel bakmaya yöneltiyordu. Aynı zamanda kendi durumuyla ilgili tasaları da vardı. Babası her gün ocaktan beli daha bükük ve ağrıları daha artmış dönerken, kendisinin işsiz olarak mitinglerde ve sokaklarda dolanmasından acı duyuyordu.

Başkasına yük olma ve işsizlik duygusu onu hasta ediyordu. Vücudu kömür ocağında yoğrulmuştu ve bunun açlık sancıları gibi onu işe çağırdığını hissediyordu; bu duygudan kurtulmak için kendini parti işlerine canla başla vermeye çalışıyordu. Halkın, işe sahip olanlarla olmayanlar diye iki kesime ayrılması ve her kesimde ortaya çıkan örgütlenme eksikliği ile kargaşa, onu dehşete düşürüyordu. Bunlar ve dünyanın birçok yerindeki resmi işçi hareketinin çöküşü, kütüphanede yaptıkları tartışmaların çoğunun temelini oluşturuyordu. Parti kademelerinde uyum olmaması gittikçe daha çok açıklık kazanıyordu. Fred Lewis’in önderliğinde bir iki kişi bölge sorunları üzerinde duruyordu ve federasyonu kurtarmak, çalışanlarla işsiz olanları birleştirmek için tek yolun, Ezra’nın yerine tam gün çalışacak bir temsilcinin atanması uğruna mücadele etmek olduğu düşüncesindeydiler.

Len ve Mary’nin önderliğindeki birtakım üyeler ise, yapılacak ilk işin Cwmardy halkına faşizmin tehlikelerini açıklamak, sonraki işin de işçileri federasyona tekrar döndürmek olduğunu düşünüyorlardı. Bu çelişki haftalarca devam etti ve çok sertleşmeye başladı. Bir mitingde Fred Lewis, Ezra ile bağlantılı olmalarından etkilenmiş oldukları ve başka birinin, onun yerini almasını kıskandıkları gerekçesine dayanarak Len ve Mary’yi suçladı.

Suçlama yapıldıktan hemen sonra Mary ayağa kalktı ve, “Pekâlâ... Diyelim ki dediklerin doğru Fred. Kimin madencilerin temsilcisi olması için mücadele etmemiz gerekiyor sence?” diye sordu.

Hiç duraksamadan, sanki buna zaten karar vermiş ve seçimi yapılmış gibi Fred yanıt verdi: “Kendim tabii. Bunu yapabilecek partide başka kim var?”

Bu bardağı taşıran son damla oldu ve yurt çapında parti için çalışmakta olan Harry Morgan yardıma çağrıldı. İşi tartışıp sonuçlandırmak için özel bir toplantı yapıldı. Will Evans oturum başkanı seçildi ve toplantıyı bir konuşma ile açtı:

“Yoldaşlar, bu çok önemli bir toplantı olacak, çünkü bu gece burada alacağımız karar, hepimiz için Cwmardy’de uğrunda savaştığımız parti politikası olacaktır. Yoldaş Mary Roberts’ten şimdiye kadar olanların bir raporunu rica ediyorum. Ondan sonra Harry’nin yapacağı konuşmayı dinleyeceğiz. Sonra açık tartışma olacak ve umarız ki söylemediğimiz bir şey kalmaz. Eğer söylemek zorunda olduğunuz bir şey varsa doğrudan masaya yatıralım ki hepimiz nerede olduğumuzu bilelim.”

Mary, Cwmardy’de meydana gelmiş olan değişiklikleri ve bunların sonucu olarak partideki farklılıkları çabucak anlattı. Harry Morgan genel olarak politik durumu, bunun Cwmardy’ye ve partinin tutumuna yaptığı etkiyi irdeleyen bir araştırma ile Mary’den sonra konuştu, ama toplantının belli başlı gündem maddesi konusunda kendini bağlamadı.

Len tartışmada yer alan ilk kişiydi. Salondakilere konuşmak istediğini söylediği zaman orada bulunanların hepsinde gergin bir uyanıklık vardı. Mary içinden Len’in serinkanlılığını koruması ve bir propaganda mitinginde olmadığını hatırlaması için dua etti.

“Bizim partimiz,” diyerek başladı Len, “Çoğunluk kararlarına, uyum temeline dayanır, hatta azınlıkta olan bizler o karara karşı olsak bile. Bu, benim düşünceme göre, devrim yapmak zorunda olan bir parti olarak çalışabileceğimiz tek yoldur. Ama bu devrim, bir anda olacak bir şey değildir; havadan ağzımıza düşmez veya yerin altından fokurdayıp çıkmaz. Hayır. Halkımızın mücadeleleri ve büyük sıkıntılarıyla olur. Kapitalistlerin halkımıza zorla kabul ettirdikleri ve yalnızca yönetici sınıfın elinden gücü alınarak değiştirilebilecek koşullardan doğmuştur. Ama bizim için sorun olan, bunun nasıl olacağıdır. Evet, işte sorun budur, çünkü yaptığımız küçük şeyler, büyük işlerin şeklini belirler ve bu kararla Cwmardy’de yapacağımız şey öyle bir biçimde olmalı ki, bütün halkı yalnızca şirkete değil, hükümete yönelik olarak da birleşmeye ve harekete geçirmeye yardımcı olsun.” Boğazını temizlemek için bir an durdu, sonra ciddi bakışlarını başkandan ayırmadan ekledi:

“Ben diyorum ki, yeni görevliler hakkında konuşmaya başlamadan önce örgütlülüğümüzü öyle bir düzeye getirmeliyiz ki, tam süre çalışacak görevliler gerekli olsun. Biz henüz o düzeyde değiliz, çünkü halkımız sık sık onlara ihanet eden önderlerine olan güvenlerini kaybetti ve biz onları suçlayamayız. Federasyonu canlandıralım, politik olmayan sendikaları dağıtalım ve halkın kendilerine önder olacağı bir komiteyi seçmesini sağlayalım. Bunu yaptıktan sonra, belki Ezra’nın yerine başka bir temsilci düşünebiliriz.”

Yerine oturdu, peşinden bir girişle vakit kaybetmeden hemen Fred Lewis söz aldı:

“Eğer Len’in dediği yoldan gidersek asla bir federasyon veya partiye sahip olamayız,” diye konuştu. “Eğer örgütlemeyi yapacak önderlerimiz olmazsa nasıl yapılmasını bekleyebilirsiniz?”

Birisi sordu:

“Bizim parti önder değil mi?”

Fred hemen sitemle yanıtladı:

“Evet, öyledir, ama bizim partimiz bireylerden, erkek ve kadınlardan oluşmuştur, bez bebeklerden değil. İşte bu nedenle üyelerimizden birini bu görev için önermeliyiz diyorum.”

Tartışma saatlerce devam ettikten sonra Harry söylenenlerin hepsini özetledi:

“Sanırım doğru olan Len’in gösterdiği yoldur. Önce örgütlenmeyi yap, sonra halk önderlerini seçsin.”

Herkes, başka durumlarda Lewis’in bireyci inatçılığından söz etmemeye dikkat etmişti, ama öneri oya sunulunca ortadaki savı destekleyen sadece Fred’in eliydi. Bunu görünce hemen ayağa sıçradı, şapkasını başına geçirdi, kapıya yöneldi. Çıkmadan önce geriye bakıp bağırarak, “Bu sorun burada bitmez. Konuyu daha üst düzeylere götüreceğim,” dedi.

Birçok üye geri dönmesi için onu zorladı ama, o hiç aldırış etmeden kapıyı çarpıp gitti. İçerdekiler boş gözlerle bakıştılar, sonra başkan açıkladı:

“Eh, başka söze gerek yok. Artık nerede olduğumuzu biliyoruz ve bütün ümidim Lewis’in dediğini yapmasıdır. Toplantı sona ermiştir.”

Ama ancak epeyce sonra, parti üyeleri kütüphaneden ayrılıp evlerinin yolunu tutabildiler.

Bu tartışmanın ve Fred’in davranışının anılarını Mary uzun süre unutmadı. Sağlığı her geçen gün biraz daha kötüye gidiyordu ve bazı anlarda soluk alması son derece güçleşiyordu. Sonuç olarak, partiye arzu ettiği kadar zaman ayıramıyordu. Hele babasının huzursuzluğunun gittikçe artıp hoşgörüsünü yitirmesi, vücudunun göz göre göre eriyip gitmesi, ayrı bir engel oluşturuyordu. Bu zaman süresince Len, onun için çok az teselli edici olmuştu; zamanının çoğunu mitingler düzenleyerek, el ilanı dağıtarak ve halkı tekrar federasyona döndürmek için parti üyeleriyle birlikte çalışarak geçiriyordu. Mary bunu bildiğinden asla yakınmıyordu ve Ezra ile ilgili korkuları, kocasından olabildiğince uzak durmasına yol açıyordu.

Ama bir gece, kendi odasını babasınınkinden ayıran duvara hızlı hızlı vurulması onu uyandırdı. Heyecanla sarstığı Len uykulu bir telaşla sıçrayıp doğruldu. Daha ne olduğunu sormadan Mary’yi telaşlandıran sesi duydu ve kalkıp pantolonunu bile giymeden Ezra’nın odasına koştu.

Birkaç saniye sonra Mary, Len’in bağırdığını duydu:

“Çabuk gel Mary, babana bir şey oluyor!”

Korkudan rengi uçmuş olarak koşup geldiğinde Ezra’nın açık duran ağzından zorla soluk almaya çalıştığını gördü. Len bir eliyle yaşlı adamın başını tutarken öbürüyle bir gazeteyi yelpaze olarak kullanıyordu.

“Hemen giyin Mary,” diye korku içindeki eşini uyardı. “Bizim eve koş, anneme ve babama hemen gelmelerini söyle.”

Mary duraksamadan odadan ayrıldı ve biraz sonra Len ön kapıyı çarparak kapattığını duydu.

Shane pencereye ilk çakıl taşının çarpmasıyla uyandı. Burnunu cama dayayıp bakınca Mary’nin belli belirsiz siluetini tanıdı ve aceleyle eteğini üzerine geçirirken Jim’i uyandırdı.

“Çabuk James’ciğim. Bizim Mary’ye bir şeyler olmuş.”

İkinci bir çağrıya gerek kalmadan Jim yataktan fırlamıştı. Alt kattaki mutfağa inerken yarı yolda merdivenin taş basamaklarına ayak parmaklarını çarptı, ama dilinin ucuna gelen küfürleri yuttu, Len’in uyarılarına rağmen giyinmeden sadece üzerine eski bir palto almış olan tepeden tırnağa ıslanmış Mary’yi içeri aldı. Tökezleyerek mutfağa dalan Shane, onun durumunu ilk bakışta fark edip paltosunu alarak yerine büyük yün şalını sardı.

“Hah, işte oldu kızcağızım. Altına bir sandalye çek ve telaşlanma,” diyerek onu teselli etmeye çalıştı. Ama Mary vakit kaybedemeyecek kadar telaşlıydı.

“Hayır, hayır! Oturacak zaman yok. Hemen benimle eve gelmelisiniz. Ah tanrım, tanrım,” diye ansızın gözyaşlarına boğuldu ve inledi. “Babama korkunç şeyler oluyor. İnliyor, gözleri bir tuhaf bakıyor ve soluk almak için çırpınıyor.”

Elini alnında gezdirip kapıya koştu. Yaşlılar peşine takılıp giderken, Shane mırıldanıyordu: “Kötü bir şeyin olduğunu anlamıştım. İşte rüyam çıkıyor. Ağlama Mary’ciğim. O kadar üzülme, ulu tanrı daima en iyi olanı yapar, her şey sonunda iyi olur.”

Dışarıda uğuldayan rüzgâr yağmuru evlerin yüzüne çarpıp duvarlardan inen dereler oluşturuyordu. Üçü fırtınanın içinde bata çıka Ezra’nın evine doğru yöneldiler. Mary’nin yanaklarındaki gözyaşlarını rüzgârın serptiği yağmur yıkıyordu. Evde tek başına yanan bir ışık boşanan yağmurun içinden onlara göz kırpıp acele etmelerini söyler gibiydi. Eve geldiklerinde madencilerin önderini, yanında Len, yatağında oturmuş durumda buldular. Gözleri artık görmeyen bakışlarla pencereye takılıp kalmıştı ve kendi kendine, birbiriyle ilişkisi olmayan bir şeyler sayıklıyor, bıyıklarından sarkan salyası çenesine damlıyordu. Yüzü terden yağlanmış gibi parlıyordu. Mary atılıp ıslak kollarını ona doladı.

“İşte buradayım baba,” diye boğulur gibi konuştu. “Artık iyileşeceksin. Koca Jim ve Shane sana yardım etmek için geldiler. İçin rahat etsin, yat uyu.”

Mary bir deri bir kemik kalmış, zorla soluk alan babasını yatırmaya çalıştı, ama o Mary’nin çabalarına karşı direndi.

“Beni yere bağlamayın; bırakın savaşmak için özgür olayım,” diyordu.

Mary onu bırakınca parıldayan gözlerini odada gezdirdi ve Mary’nin yerini almak için Jim kalktı.

“Haydi yoldaşım,” diye yumuşak bir tonla mırıldandı, “Koca Jim şimdi yanında, biz varken senin savaşmana hiç gerek yok.”

Ezra ona bakınca, gözleri eski iş arkadaşının bükülmüş beline takıldı ve sesi yumuşadı. “Ah, Koca Jim. Oğlunun yaptığı gibi o beni yalnız bırakmayacaktır. Hayır. Koca Jim sonuna kadar yanımda savaşacaktır,” dediğinde sözcükleri karnının derinliklerinden geliyordu.

Bir an için durdu, sonra kollarını başının üzerinde bitkin bir biçimde sallarken umarsızca ağladı:

“Bırakın ayağa kalkayım. Kazanılacak bir savaş varken yan gelip yattığımı söyletmem!”

Jim onu zorla yatakta tutarken, Len doktoru çağırmaya koştu ve Shane ateşi yakmak için aşağı mutfağa indi. Ezra’nın gözleri donuklaştı. Soluk alırken boğulur gibi zorlanmaya başlayınca bunun ne sonuca varacağını anlayan Mary’nin yüreği kıyım kıyım kıyılıyordu. Ona olan bütün sevgisi, o anda, babası yataktan kalkmak için uğraşırken, kabarıp taşıyor ve bütün damarlarını yakıp kavuruyordu.

Doktor Ezra’yı muayene ederken, onu tutmak için Jim ve Len’in güçlerini birleştirmesi gerekti. Muayene sonunda doktor Mary’yi bir kenara çekti:

“Onun için yapabileceğim bir şey yok. Kendinizi en kötü durum için hazırlamalısınız. Birkaç saat için onu sakinleştirecek bir şey vereceğim. Sabah tekrar uğrarım,” dedi.

Dışarıdaki fırtınanın evi sarsan çılgınlığı yataktaki yaşlı adamın iniltilerini bastırıyordu. Mary’nin yanında olduğunu ağlayarak söylemesine aldırış etmeden onu çağırmaya başladı.

“Yatağa, yanına gir Mary’ciğim. Belki beyninin ona anlatamadığını vücudun anlatır,” derken Shane’in göz kapakları kıpkırmızıydı.

Mary söyleneni yaptı ve bilinçaltında kızının yanında olduğunu hissetmesi, adamın inlemesini bir süre durdurdu. Yüzünün sağlıksız, macun rengini alan solukluğu biraz değişmiş ve ağrılı çizgileri düzelip eski görüntüsüne biraz döner gibi olmuştu. Len ona bakınca içini yeni bir umut kapladı. Shane kendini çay yapmakla oyalarken, Koca Jim karyolanın yanında dikilmiş, çarşafların altındaki her kıpırdanışı gözlüyordu.

Gecenin yavaş geçen saatleri fırtınayla daha da ağırlaşmıştı ve sabahın, işçileri çalışmaya çağıran düdüklerinin kulakları tırmalayan çatlak sesleri sessiz evdeki herkesi yerinden sıçrattı. Ama ses Ezra’yı vadideki yaşama bağlar gibiydi ve sabırsızlıkla yerinden kımıldayıp gözlerini açarak odada dolaştırdı. Cildi yeşilimsi bir renk almasına karşın daha doğal görünüyordu. Yanında Mary’nin olduğunu hissedince ona döndü. Mary sıcak dudaklarını onun alnına değdirdiğinde hafifçe gülümsedi. Birisi ön kapıyı vurdu. Jim kapıyı açmak için aşağı indi. Geri döndüğünde Ezra’nın bakışındaki merakı yanıtladı:

“Sam Dangler’in eşi geldi. İşe gitmeden önce Sam’in bir yardımı olup olmayacağını sordu.”

Ezra’nın yüzü güldü ve Mary yanından ayrılırken Jim onun doğrulup oturmasına yardım etti.

“Halkım hâlâ beni düşünüyor,” diye fısıldadı.

“Elbette düşünüyor dostum. Kendilerine iyilik etmiş olanları asla unutmazlar,” diye Jim güven verici bir sesle konuştu.

Ansızın bir öksürük nöbeti Ezra’yı sardı ve Jim kocaman işaret parmağıyla temizlemeseydi neredeyse balgamı onu boğacaktı. Bir süre Ezra’nın ürkütücü soluk alışları dışında oda sessiz kaldı.

Sonunda ölmekte olan adam işaret edip kızını yanına çağırdı ve zayıf bir sesle fısıldadı:

“Pencereyi aç canım. Adamların işe gidişlerini işitmek istiyorum.”

“Ama üşütüp fenalaşacaksın,” diye Mary karşı çıktı.

Yüzünün çizgileri eskiden birisi ona karşı çıktığı zaman nasılsa yine öyle gerginleşti. “Pencereyi aç dedim!” diyerek diretti. “Artık serin hava falan beni etkilemez.”

Mary istenileni yaptı ve karyolanın yanına dönerken dışarıdan kabaralı botların sesleri geliyordu.

Bu sesler Ezra’nın ruh haline uygundu ve onları bir saat boyunca, son işçinin ocağa indiğini bildiren düdükler tekrar ötene kadar dinledi. Sonra içini çekip zayıf bir sesle, sanki her sözcük bırakmak istemediği bir yükmüş gibi fısıldadı:

“İşte yaşam, işte yaradılış. Bütün gün vücutlarını ocağa verecekler ve onların gücü kömüre dönüşecek. Evet, doklarda yanıp altın olacak siyah kömür parçaları.” Yatağa doğru gömülürken eskileri anımsar gibiydi. “Dünyaya can veren, işçilerimizin kanı ve beynidir. Onlarsız dünya ölü sayılır. Benim kısa bir süre sonra olacağım gibi.”

Mary ağlayarak ileri atıldı, “Ah, böyle söyleme baba. Şimdi daha iyi görünüyorsun,” dedi.

Ezra ona baktı, Mary başını onun göğsünü örten çarşaflara gömerken zorla yutkundu.

Ezra, “Ölen için yas tutma,” diye öğüt verirken sevgi dolu parmakları yavaşça Mary’nin saç tellerinden dolaşıp kulak memelerine gitti. Mary’nin hoşlandığı bu okşama içini özlemle doldurdu. Babası da daha yumuşak, ama güçsüz bir biçimde okşamasını sürdürdü. “Hayır kızım. Yaşayanlar için de üzülme. Onlar için mücadele et. Evet, yapılacak şey budur.” Bir yerden ödünç alınmış bir güçle silkinip dikleşince Mary sevinçle elini yakalayıp göğsüne bastırdı. Yüksek sesle sürdürüyordu. “Doğrudur. Savaş, savaş ve savaşmaya devam et. Taa ki...” Son sözcüğü kuru bir hırıltı izledi ve vücudu Mary’nin kollarında gevşeyip kendini bıraktı.

Shane sessizce ağlayan Mary’yi yatak odasından çıkararak iki erkekle can vermiş önderi orada bıraktı. Len ansızın sakinleşen beyazlaşmış yüze sessizce baktı. Onun görüntüsü, gözlerini kırpıp gidermek istediği gözyaşlarına yansıdı. Koca Jim sümkürüp burnunu sildikten sonra, soğumakta olan cesedin kollarını ve bacaklarını düzeltti, üzerini çarşafla tamamen örttü. Ardından sabah ışıklarının girmeye çalıştığı pencereye döndü ve hıçkırır gibi mırıldandı:

“Zavallı Ezra, sonsuza dek gitti artık. Şirket, federasyonu ve adamlarımızın ruhunu kırdığı gibi onun da kalbini kırmıştı.”

Len elinin tersiyle alnını silerken ona baktı, “Evet, o gitti baba. Yok artık,” dedi.

Ertesi hafta süresince Shane evin yönetimini ele aldı, geceleri Mary yalnızlık çekmesin diye orada kalıyordu. Jim, cenaze töreni için tüm düzenlemeleri yaptı ve Len başsağlığına gelen ziyaretçileri karşıladı. Ezra’nın vasiyeti, cesedinin yakılmasıydı. Mary’nin bu arzuyu yerine getirmesi Cwmardy halkını heyecanlandırmıştı. Çünkü bu olay ilk kez gerçekleşecekti. Dedikodulara yol açan başka bir neden ise, Mary adına, partinin, dinsel tören değil de kızıl bir gömme töreni yapılacağını duyurmuş olması idi. Lort Cwmardy’nin gönderdiği bir mektubu Mary okuduktan sonra ateşe attı. Len her şeyden çok Mary’nin sağlığıyla ilgilendiğinden mektupta ne olduğunu asla sormadı. Mary’nin kendine egemenliği ve iç gücü Len’i şaşırttı. Karısına karşı duyduğu sevgiyi daha da derinleştirdi.

Cenaze töreni gününde işçiler ocağa inmeyip Ezra’nın oturduğu sokak dolaylarında toplanmaya başladılar. Harry Morgan parti adına konuşma yapmak için Londra’dan geldi. Gelirken ortasında sarı yıldızlı orak çekiç bulunan koca bir kızıl bayrağı da getirdi. Cwmardy’deki bütün parti üyeleri, Cwmardy dışından birçok kimse göğüslerine iğnelenmiş kızıl rozetlerle çıkageldiler. Akşamüstüne doğru, her birinde silindir şapkalı adamların bulunduğu zengin görünümlü birçok otomobil de sökün etti.

Törenin başlayacağına ilişkin ilk işaret, Harry Morgan’ın altı parti üyesini eve çağırmasıydı. Pencereden görülmekte olan kızıl bayrağa sarılı tabut dışarı çıkarılıp sokağın ortasına konulan kaidenin üzerine yerleştirilince kalabalık dalgalandı. Yas tutanlar çevresinde toplandı. Mary aklarının ortasında sanki iyice irileşip siyahlaşmış gözleriyle kapı eşiğinde dikilmişti. Yanında Shane vardı. Harry Morgan’ın söylediği birkaç sözün peşinden “Kızıl Bayrak” marşı yükseldi. Altı parti üyesi tabutun bir yanında, altı federasyon üyesi de öbür yanında sıralandılar. İşaret verildiğinde peş peşe eğildiler; tekrar doğrulduklarında Ezra’nın tabutu omuzlarındaydı. Halk kitle halinde tabutun önünde sıralanıp yürüdü ve yas tutanlar, sekiz mil uzaktaki krematoryuma kadar tabutu izlediler. Lort Cwmardy, Koca Jim’le birlikte tören alayının önünde yürüyordu.

Len, vadi boyunca yapılan yürüyüş sırasında neler olup bittiğini anlamakta zorluk çekti. Kenarlarına kapalı pencerelerin dizildiği sokakları gördüğünü anımsıyordu, ama bunların hepsi kısılmış bir ses ırmağında akıp geçen görüntüler gibiydi.

Krematoryumun şapelinde Jim’in yanında durduğu ve tabutun duvardaki deliğe yerleştirecek taşıyıcının üzerine konduğunu gördüğü sırada algılama gücü de yeniden yerine geldi...

Harry Morgan kürsüye çıktı; halk adına Ezra’ya veda ederken, genellikle keskin olan sesi yumuşamıştı. Ezra’nın yaşamını, Cwmardy mücadelesinde geçirdiği aşamaları anlattı. Her olayın ve eylemin şaşmaz bir biçimde sonuca ulaştığını vurguladı.

“Sonunda zayıf düştü,” diye belirtti, “Ama kim aynı koşullar altında bizim de aynı şeyi yapmayacağımızı söyleyebilir? Ezra, mücadeleyi, ilerleyişini durdurmak ve yolundan saptırmak üzere karşısına dikilen barajlara kafa tutan bir ırmak olarak gördü. Halkımızı bu barajların çoğundan aşırdı, ama öyle bir engele geldi ki, bunu ancak toplu bir önderlikle, engelin gücünü bilen, halkı onu aşmak üzere güçlü bir birlik içinde seferber edecek devrimci bir parti yoluyla yıkabilirdi. Partimiz Ezra’ya düşman gözüyle bakmadı. Onu olduğu gibi göründüğü için ve yapmış olduğu şeyler için sevdi. Bugün onun için yas tutuyoruz, ama onun attığı temeller partinin ve halkın koruması altında güvencede olacak; bunu bilmekten gururluyuz.”

Duygularının etkisi ile sesi çatladı. Koca Jim ansızın Len’e doğru eğildi; rengi bembeyaz olmuştu. O yana bakarak fısıldadı: “Bak Len, bak, tabut hareket ediyor,”

Len bakınca söylenenin doğru olduğunu gördü.

Şapeldeki her göz, madenci önderinin tabuta konmuş cesedini duvardaki deliğe doğru ilerlerken seyretti. Tabutun hareketi ürkütücüydü ve herkesi huşû içinde bıraktı. Harry’nin bir işareti ile parti üyeleri Enternasyonal’i söylemeye başlayıncaya kadar irkiltici bir sessizlik olmuştu. Kızıla sarılmış tabut gözden kaybolurken,

“Uyan artık uykudan uyan

Uyan esirler dünyası!”

sözcükleri binayı dolduruyordu ve salona doğru kapanan iki küçük kapı Ezra’yı dünyadan alıp götürdü.

Len dışarı çıktığında herkesin yukarı doğru baktığını fark etti. Aynı yöne baktığında, krematoryumun bacasından ağır ağır çıkan siyah dumanların vadideki havaya karıştığını gördü. Eve yalnız başına döndü ve Mary ile Shane’i ateşin yanında otururken buldu. Onları huzursuz edecek bir şey söylemedi ve az sonra kendisi de derin düşüncelere daldı.

16

YEREL SİYASET

Yaşlı kadın o gece ve ertesi hafta cenaze evinde kaldı. Bir gece Mary’nin ev durumunu Jim’le konuşurken, “Babası öldüğü ve Len’le o evde yalnız kaldığı için zavallı kızcağız başka destek veren bulunmadığını düşünmesin,” diye söz etti. Karı kocaya evden çıkmalarını ve gelip onlarla beraber oturmalarını kabul ettirmeye çalıştılar, ama Mary buna sert bir biçimde karşı çıktı.

Bu konuyu ona açtıklarında, üzgün bir sesle, “Kararım, yalnızca buradaki biraz keresteyle taş için değil,” dedi. “Bir binayı ev yapan yalnızca bunlar değildir; onlarla bağlantılı anılar orayı ev yapar. İşte bu yüzden, babamın yaşayıp beni büyüttüğü bu yerde kalmamız gerekiyor.”

Yaşlı çift isteksizce boyun eğdiler, ama Koca Jim bunu dert edinmeyi sürdürdü.

Bir cumartesi gecesi Yabandomuzu Kellesi’nden vahşi görünüşlü ‘bull terier’ cinsi bir köpek ile eve geldi. Shane taburesinden sıçrayıp kalktı ve şaşkın gözlerle hayvana baktı.

“O yanındaki nedir James?” diye sorarken, Jim onun boşalttığı tabureye oturdu. Davranışı, köpeğine uygun bir karşılama yapılmamış olmasından incindiğini belli ediyordu.

Len ile Mary divanda oturuyorlardı, ama yanıt verirken onlara hiç ilgi göstermedi: “Ne olduğunu sanıyorsun, bir tavuk mu ki bana öyle saçma bir soru sordun? Ama bak,” diye kırgın bir sesle devam etti, “Bu evde ne yapsam yanlış oluyor. Herkesi memnun etmeye çalışmaktan usandım. Son dört bira paramı buna veriyorum ve sen bana böyle teşekkür ediyorsun.” Shane birden yumuşadı, “Yanlış anlama James. Seni küçük düşürmek istemedim, sen de biliyorsun, ama son defa eve bir köpek getirdiğinde evde ne varsa silip süpürmüştü.”

“Ha! Merak etme kızım, bu tamamen farklı bir cinstir. Bu köpek,” derken başını okşamak için eğilerek ekledi, “Bir ev köpeğidir. Hani var ya, satıcıların, polisin veya öyle birisinin eve girmesine izin veren ama sonra canını almadıkça dışarı çıkartmayan türden.”

Shane onun bu açıklamalarını ilgi ile dinledi, sonra, “Ama dışarı çıkacak bir adamı durdurmanın ne yararı olur James? Sanırım istenen şey onun içeri girmesini önlemektir,” dedi.

Jim, tek bir söz etmeyen Len ve Mary’ye dönünce bakışlarındaki hoşnutsuzluk gülümsemelerine neden oldu. “Şimdi buna ne dersiniz? Ah şu kadınlar, hep böyle söylerler değil mi?” dedi.

Len, masumca sordu: “Ama bir ev köpeğini ne amaçla istiyorsun baba?”

Jim öfkelenerek bağırdı:

“Kendim için değil be adam; ben başımın çaresine bakabilirim. Ben bunu senin için ve bu dünyada babasız kalan bu küçük kız için satın aldım.”

Bu dolaylı söz Len’i incitti ve içinden gelen bir dürtü ile buna karşılık verdi: “Mary’yi koruyamayacağımı mı sanıyorsun yani?”

Jim burnunu çekti, sonra güldü. “Ha, ha! Sen, sahi be! Seni bir düzine soyguncunun önünde görmek isterdim. Hafif bir rüzgâr esse yarım dakikada seni buradan Afrika’ya üfler be. Hayır, ben her zaman sizin yanınızda olamam ama, aha buradaki Bonzo olur, öyle değil mi ahbap?” deyip kuyruğunu sallamaya başlayan köpeği kucağına aldı.

O gece kendi evlerine gitmek için ayrılırlarken köpek de peşlerindeydi.

***

Ancak aylarca sonra Mary babasının ölüm şokunu üzerinden atabildi. Yine de arada bir onun yokluğunu hissedip içinin yandığı oluyordu. Çevresindeki her şey sanki bir olup onun anılarını geri getiriyor ve evde tek başına kalmaktan nefret ediyordu. Parti etkinliklerinde olabildiğince sık Len’e eşlik ediyor ve bunu yapamadığı zamanlarda da, artık onun her halinden anlamaya başlayan Bonzo’nun vahşi görünüşünde tuhaf bir teselli buluyordu.

Bir gün, “Bugünlerde bu yokuş yaşlı bacaklarıma çok iyi geliyor Mary’ciğim; belki kısa bir süre sonra buraya böyle sıkça gelemeyeceğimi düşünmek canımı sıkıyor,” demesine karşın, Shane zamanının çoğunu Mary ile geçiriyordu.

Bir gün, vereceği haberin sabırsızlığıyla geldiğinde Len’i de evde buldu.

Oturup rahat bir soluk aldıktan sonra, “Tahmin et bakalım?” dedi, “Len, senin baban, bir kulübe üye olmuş. Biliyorsun her zaman içiyor, şimdi pazar günleri de içecek.”

Len annesinin telaşını anlayarak onu yatıştırmaya çalıştı:

“Tasalanma anne. İhtiyarın ara sıra bir bardak bira içmesi gerekiyorsa, ha Yabandomuzu Kellesi’nde, ha bir kulüpte içmiş, ne fark eder...”

“Ya, ya!” diye Shane lafını bitirmesini beklemeden sözünü kesti. “Bana zaten bunların hepsini anlattı. Ama içimi kemiren pazar günleri de oraya gitmek istemesi. Biliyorsun papaz yardımcılarının her yanda gözleri var Len.”

Mary hemen orada bulunmayan Jim’i savundu, “Onlar için pek tasalanma anne,” diye yalvardı. “Senin Jim’in o papaz yardımcıları kadar iyi biridir, hatta onlar kilisedeyken ve kendisi içki içerken bile.”

Shane, “Seninle aynı düşüncede değilim kızım. Jim onlar kadar iyi olabilir, ama asla Thomas Jones’tan daha iyi olamaz. Eğer Hıristiyan biri varsa, o da Jones’tur,” diye dindarca belirtti.

Len annesiyle aynı düşüncedeydi:

“Doğru söylüyorsun anne. O vaazında söylediğini uygulayan gerçek bir din adamıdır. Benim de partide görmek istediğim onun gibi insanlardır.”

Kapıda bir tıkırtı olunca konuşma kesildi ve Koca Jim içeri girdi. Len ayağa kalkıp ocağın yanına geçmesi için ona yol açtı.

“Zahmet etme oğlum,” diye Jim teşekkür ederek, “Ben yer bulurum,” deyip iskemleye oturdu. Ocağa doğru ayaklarını uzattı ve piposunu çıkardı. Tütün ateş alıncaya kadar birkaç kez çekiştirdi ve sonra ortaya, “Sanırım annen size kulüpten söz ediyordu,” dedi.

Mary doğru anlamında başını salladı ve Len ekledi: “Evet baba. Annem pazar günleri kafayı çekmek için kulübü bahane edeceğinden korkuyor.”

Jim, sandalyesinde doğrulup etkileyici bir gurur içinde söylendi:

“Eğer öbür günler gibi bir pazar günü de rezil olmadan içki içemezsem, bu dünyaya veda zamanım gelmiştir. Evet. Annenizin yüzüne karşı söylüyorum Len,” diyerek yüzünü ocağa çevirdi ve “Eğer o lanet papaz yardımcılarını düşünüyorsa...” derken Mary çabucak konuyu değiştirdi.

“Ocakta işler nasıl bugünlerde baba?”

Jim işareti hemen anladı ve ocakla ilgili yakınmalarını sıralamaya başladı; “Bir bok çukurundan başka bir şey değil,” diye kesin bir tonla vurgulayarak, “Elli yılı aşkın yerin altında çalışmaktayım. Öyle değil mi Shane, canım?” diye sordu ve başını onaylamak için sallayan karısına baktı, “Tüm yaşamım boyunca ocağı hiç böyle bir halde görmedim,” dedi.

“Kendilerini maden işçisi mi sanıyorlar, lanet olsun!” deyip tiksinti ile ateşe tükürdü. “Hah! Ellerine bir kürek ve yumuşak bir damar ver, keyiflerine diyecek olmaz, ama bir yüzeyi temizleyip hazır duruma getirin dersen, ne dediğini anlamazlar.” Piposunu tekrar yakmak için eğildi. Sonra Len’e yöneldi:

“Ocakta yetişmiş bütün o eski arkadaşlarımızın yerlerinde yabancılar çalışırken, onları sokaklarda dolaşır görmek utanç verici oluyor. Biliyor musun?” diye ekledi: “Kimi deneyimli kişiler dışında herkes federasyon yerine sanayi sendikasına yazıldı. Bugünlerde, özellikle beni de katılmaya zorlarlarsa, büyük gürültü kopacak.”

Len bu sözlere dikkat kesildi, ama babası konudan konuya atlarken hiçbir şey söylemedi. Akşam yemeğinden sonra yaşlı çifte yokuştan inerken eşlik ettiler. Shane yol boyunca elini kolunu sallaya sallaya yüksek sesle bu kötü zamanlardan yakındı, ama Len, aklı babasının verdiği habere takıldığından söylediklerinin çok azını anladı.

***

Bundan sonraki parti toplantısında yalnız iki konu tartışıldı. Belediye meclis üyeliğine aday seçimi ve şirket sendikasındaki gelişme. Parti ile olan düşünce ayrılığından beri ilk defa geldiği toplantıda Fred Lewis de tartışmaya katıldı.

Len oturduğu yerden ele alınacak konuları açıkladı. Kalabalık salondakilerin hepsi her söylediği sözcüğü dikkatle dinliyor ve sorunları ciddiye aldığını açıkça belli ediyorlardı. Parti vadide çok güçlü bir etkiye sahipti ve aldığı kararların, ocakların içinde de, dışında da geniş kapsamlı sonuçları vardı. Bu, tartışmayı her zamankinden önemli duruma getirdi. Tartışmada ilk söz alan yeni parti üyesi oldu. Berkshire’dan gelen ufak tefek, çabuk heyecanlanabilen ve çevik bir adamdı. Sözcükleri birbirine karıştıracak kadar hızlı konuşuyordu, ama ha bire yerinden fırlayan takma dişlerini düzeltmek için sık sık durmak zorunda kalıyordu.

“İstediğimiz şey,” diye konuştu, “Daily Worker gazetesinde Cwmardy hakkında daha çok haberin yer almasıdır. Böylece herkese ocakta neler olduğunu açıklayabiliriz ve kimin sorumlu olduğunu bilmeyen kalmaz. Bunun da ötesinde, eğer böyle bir haberimiz çıkarsa, bunları sayfa ilanları halinde çoğaltıp dağıtarak işçilerden partimize katılmalarını isteyebiliriz.” Sonra, daha önce tasarlamış olduğu bir şeyi hatırlamak ister gibi bir an durdu ve ekledi:

“Bu haberleri yayınlatabilirsek, ben, ocağın başına gidip Daily Worker’ı satmaya gönüllüyüm. Sizler oraya eskiden maden ocağı gazetesiyle giderdiniz, değil mi?” diye sordu. “Eğer bunu yapabilmişseniz, şimdi bu işi de yapabileceğinizi söylüyorum.”

Arkasından sararmış, sağlıksız görünüşü ve uzun boyuyla ilgi çeken Fred Lewis geldi:

“Bu aşamada Frank Forrest gibi konuşmanın bir yararı yok. Asıl konulara inelim. Biz federasyonu kuruncaya kadar politik olmayan sendikalarla asla uğraşmayacağız ve bir madenciler temsilcisi seçinceye kadar da bunu yapamayız. Hepiniz bunun için neler düşündüğümü biliyorsunuz, ama bir an için bu konuyu bırakalım ve ilgimizi bir temsilcinin seçimine verelim. Bu, Ezra öleli boş kalan ikinci yer oluyor ve sanırım yeniden aday gösterme zamanı geldi,” sözleri tartışmayı bu konuya kilitledi ve sonunda partinin aday göstermesi gerektiği kabul edildi. Sonra aday sorunu ortaya çıktı. Orada bulunan her parti üyesinin nitelikleri ve uygun olup olmadığı ölçüye vuruldu; sonunda Mary’nin aday olması önerildi.

Lewis kâğıt gibi bembeyaz oldu ve ayağa fırlayarak heyecanlı bir sesle konuştu:

“Mary’ye itiraz ediyorum. Onu ileri sürmekle düşmanlarımıza, Ezra’nın kızı olduğu için desteklenmiş olduğunu söyleme fırsatı vererek partimizi gülünç duruma düşürüyoruz. Size soruyorum,” diye yalvardı ve aynı zamanda da salonun dört yanına bakarak, “Belediye meclisi, İşçi Partisi’nden gelen üyelerin yapmaya çalıştıkları gibi, bir aile çiftliği mi olacak? Yoksa halkımızın yararına kullanabileceğimiz bir kurum mu? Mary başka yönlerden ne kadar iyi olursa olsun biz orada bir kitle önderi ve sorumlu bir yoldaş istiyoruz, bir kadın değil.”

Yerine oturduğu zaman çıkan bağrışmaları Len susturdu. “Tartışmayı sürdürmeden önce şu konuyu açıklığa kavuşturalım,” diye söze başladı. “Bu salonda hiçbirimiz Mary’yi Mary olarak görmüyoruz. Tartıştığımız şey, partimizdir ve halkımızın çıkarı için yapabileceğimizin en iyi olanıdır. Eğer bu böyle ise, o zaman belediye meclisinde halkımızı temsil eden partili bir bayanın olması iyi midir diye kendimize sormalıyız. Yanıtlayacağımız ilk şey budur. Eğer, evet dersek, o zaman kendimize, yoldaş Mary partinin çizgisini biliyor mu ve bu yolda savaşır mı diye sormalıyız. Kitle halindeki destekçilere gelince, Mary herhangi birimiz kadar etki sahibidir.”

Len’in arkasından Will Evans ayağa kalktı ve sordu:

“Eğer Fred, Mary’nin adayımız olmaması gerektiğini düşünüyorsa, aklından başka kim geçiyor?”

Sorunun yönlendirildiği adam duraksamaksızın yanıtladı: “Her ne kadar yeterince işim varsa ve onu elde etmeyi istemiyorsam da parti içinde bu sandalyeyi benden başka hiç kimse kazanamaz.”

Yüzüne kan hücum etmiş ve davranışları saldırganlaşmıştı. Birtakım başka tartışmalardan sonra, Len toplantıya iki isim sundu. Fred, kendisinin desteklenmesi konusunda yalnız kalmıştı; başka tartışmaları beklemeden ayağa kalkıp salondan ayrıldı. Len’in gündemdeki başka tartışmalar için kalmasını rica etmesine aldırmadı. Bundan sonra toplantı olaysız geçti ve alınan tek karar, Frank Forrest’in önerisiyle Daily Worker’da çıkacak haberlerin el ilanları gibi gelecek cuma günü ocak başındaki satışıyla ilgiliydi. Will Evans ve Forrest’a ilanların basılmasında Len ile Mary’ye yardım etmeleri görevi verildi.

Hiçbiri bu işi daha önce yapmamıştı, ama Frank onlara kısa sürede işi kavrayacağına ilişkin güvence verdi. Partinin daktilosu ve teksir makinesi, ertesi gün Len’in evine götürüldü. Haftanın geri kalan süresince ilk taslak sayfalarıyla uğraşırlarken, ev, yayın kurulu toplantı odasına ve basımevine dönüşmüştü. Will’in kalemi elinden çok ağzında duruyordu, ama sonunda bu iki yer arasında el ilanı hazır oluyordu.

“Tanrıya şükür,” diye bir soluk aldı, “Bittiğine sevindim! Lanet olsun, elime kalem kâğıt alacağıma, bir keski ile kürek almayı yeğlerim.”

Mumlu teksir kâğıdını halletme görevi Len’e düşmüştü, Len ise tam bir harç makinesine benzeyen tamir görmüş eski daktiloya güvenmez gözlerle bakıyordu. İşe başlamadan önce başını kaşıdı ve bir süre makinenin karşısında huzursuz huzursuz oturdu. Harfi ararken uzun aralıklarla tuşlara vuran tek parmağını bir çekiç gibi kullanıyordu. Karşı çıkmasına rağmen, Mary’yi teksir bitmeden yatmaya gönderdiler.

Tan ağartısı mutfağa dolarken, ceketsiz, ter içinde baskının son işlemine başladılar. Will Evans kırmızı yaprakları ayırdı ve Frank’e uzattı; o da birini teksir edilmiş çerçeveye koyup Len’in silindirle iyice sürtüp büktüğü kapağın içine sıkıştırdıktan sonra, “Tamam, oldu. Şimdi şuna bir bakalım!” diye bağırdı.

Frank dikkatle kapağı kaldırıp kâğıdı çıkarırken üç adam da küçük çerçevenin çevresinde toplanmıştı. Bu işlem olurken, arkadaşının çok aceleci olduğunu düşünen Will, “Dikkatli ol arkadaş. Yavaş yavaş, yoksa vallahi yaprağı yırtacaksın,” deyinceye kadar hepsi de soluklarını tutmuşlardı.

Hiçbiri aldırmadı ve sonunda kâğıt dışarı alındı. Frank kâğıdı dikkatle ters yüz etti ve bir süre boş yaprağa sanki bir iskeletmiş gibi baktılar.

Sessizliği bozan ilk Will oldu:

“Hey mübarek be!” diye söylendi. “Körler için el ilanı basıp duruyoruz.” Zavallı Frank hâlâ elinde tuttuğu kâğıdın boş yüzeyine felçli bir adam gibi bakıyordu.

Len içini çekti. “Bir dakika otursak iyi olur,” diye öneride bulundu.

Önerisi kabul edildi, Will’in bakışı kâğıtla baskıcı arasında gidip geliyordu. Ansızın sıçrayıp kalktı ve parmağını yüzeyine sürmek için baskı makinesini aldı.

“Anladım,” diye dramatik bir biçimde konuştu. “Anladım! Frank mürekkebi yanlış yana koydu. Bir şey çıkmamasına şaşmamalı. Kömürü gerisinden arkaya doğru kesmek gibi bir şey.”

Len’in kafası karıştı. Frank’ın gözleri kızgınca parladı.

“Ondan olamaz,” diye acınırcasına söylendi, “Çünkü onu aldığım yoldaşın kendisi nasıl yapılacağını bana gösterdi.”

“Hah!” diye Will homurdandı. “Sana gösterirken belki gözleri kapalıydı.”

Frank bu sataşma üzerine ayağa kalktı, ama Len araya girdi:

“Hadi, çocuklar, işe başlamadan ödeme günü bitecek. Hadi, Will’in dediği gibi deneyelim.”

Bu öneri üzerine Will merdaneyi kavradı. “O mürekkep tüpünü bana uzat,” dedi ve tüpü bir kez sıktıktan sonra merdaneyi ileri geri oynatarak kâğıdı yerine taktı. Kâğıt çıkarılırken üçü de endişeli bir sabırsızlıkla bakıyordu.

Daha kâğıdın yarısı çıkmadan Will başını kaldırıp övünçle haber verdi:

“İşte bakın çocuklar. Bir yarasanın bile okuyabileceği kadar açık.”

Kâğıdı çekip aldı ve ötekilere gösterdi. Onların şaşkın bakışları onu da şaşırttı. Yavaşça kâğıdı ters çevirdi. Kâğıdın mürekkep ıslaklığına baktıktan sonra patlayıverdi:

“Şu şeyin canı cehenneme! Bunu kim yaptı?” Cinayet sırasında suçüstü yapmış gibi ötekilere uludu.

Durumun saçmalığı Len’in hoşuna gitti. Kahkahayı basınca, ötekiler de ona katıldı. Gürültü Mary’yi uyandırmıştı; geceliğinin üzerine bir hırka alarak hemen aşağı indi. Bir süre kendisine ne demeye çalıştıklarını anlayamadı, ama Len sonunda tüm hikâyeyi sırasıyla ağzından çıkardı. Makineyi dikkatle temizlediler ve vidaları ve öbür parçalarını gözden geçirdikten sonra, Frank hatanın nerede olduğunu anladı ve tekrar işe koyuldular.

Mary kahvaltıyı hazırlarken, ötekiler hesapladıkları sayıda ilanın el basımını bitirmişti. Elleri su toplasa da hepsi de başarıdan dolayı mutluydu. O gün öğleden sonra bütün parti üyeleri kollarının altında Daily Worker paketleriyle kömür madeni ofislerinin yakınında toplanmışlardı. Ödeme günüydü ve madenden çıkıp evlerine giden işçilere Bay Hicks ofisten çıkıp orada olduğunu gösterinceye kadar önemli ölçüde satış yaptılar. Bay Hicks’in orada oluşu azalmaya neden olduysa da tekrar ofise girince satış yeniden arttı. Birkaç dakika sonra iki polis memuru, aceleyle satıcılara doğru yokuşu çıkmaktaydı.

“İşte geliyorlar,” diye Len arkadaşlarına haber verdi.

“Bırak gelsinler. Canları cehenneme! Pirinç düğmeleri var diye, dünyanın efendisi sayılmazlar değil mi?” diyen Will daha yüksek sesle bağırmaya başladı: “Daily Worker, bir peniye. Hükümetin faşistlere nasıl yardım ettiğini okuyun.” Artık iyice yaklaşmış olan iki polis birbirine danışmak için durmuşlar, göz ucuyla sürekli satıcılara bakıyorlardı. Len Mary’ye yakın duruyor, ne zaman uzaklaşsa onu takip ediyordu. Polisler karar vermiş görünerek Len’e yaklaştılar.

Kıdemli olanı, “Özel mülk üzerinde olduğunuzu biliyor musunuz?” diye sordu. Bu hiç beklenmeyen bir soruydu ve Len uygun bir yanıt için zorlandı. Mary hemen bir soru ile yanıtı yetiştirdi.

“Bu kamu yolu ne zamandan beri özel mülk oluyor?” diye sordu.

“O hiçbir zaman kamu yolu değildi ki,” yanıtı geldi. “Cwmardy’ye doğru, elini uzatıp göstererek, “Şuradaki işaretten itibaren şirkete aittir.” Mary başka bir şey söylemedi, ama ötekilere işaret etti. Onlar da gösterilen işaretin ötesinde satışlarına devam ettiler.

Bu yeni davranış polislerin kafasını karıştırdı ve çavuş ofise girdi. Dışarı çıktığında dosdoğru Mary’ye yöneldi. “Burada duramazsınız. Yolu tıkıyorsunuz,” diye sertçe konuştu.

Bu ültimatomu duyunca Will’in ağzı açık kaldı, sonra da kızgınlığını yenemeyip nefretle bağırdı:

“Bu bardağı taşıran son damla olmalı! Beni bir bok çukuruna at ve göm. Güya özel mülkiyet diye öbür yolda duramıyoruz. Şimdi de engel oluşturduğumuz için bir kamu yolunda duramıyoruz, ama burada biz, gökyüzü ve dumandan başka bir şey yok. Eğer bu adalet ise ben pes ediyorum kahretsin!”

Bu karşılık polisin canını sıktı ve sert bir biçimde, “Hadi bakalım, oradakiler, hemen şimdi. Lanet olası küstahlığı bırakın! Will Evans, yoksa sizi içeri atarız,” dedi.

Frank arkadaşına yapılan bu uyarıya dikleşti, “Ha! Demek oyun böyle, öyle mi?” diyerek iki memurun üstüne meydan okurcasına yürüdü. Gözleri hınç doluydu. Daha fazla bir şey söylemeden ötekiler çevresini sarıp onu uzaklaştırdılar.

Çavuş son bir tehdit savurdu:

“Bunun için hepinizi cezalandıracağız, unutmayın!”

Polis dediğini yaptı ve bir sonraki haftanın ortasında her biri mahkemeye çağrı aldı. Yolu tıkadıkları için birer pound ve mahkeme masraflarını ödeme cezasına çarptırıldılar.

***

Bundan sonra belediye meclisi için seçim zamanı yaklaştıkça Cwmardy’de işler hızla gelişti ve parti, Fred Lewis’e birçok mektup ve heyet gönderip, niyetini belirtmesi için toplantıya katılmasını istedi. Mektupların hiçbirine yanıt vermedi; heyet ise hiçbir ziyaretinde onu evde bulamadı. Bu konuda ne yapılması gerektiği saatlerce tartışıldı ve aday gösterme gününden bir gün önce, görüşünü almak için son bir girişimde bulunulmasına karar verildi. Beklenmesi ve ona uygun düşecek bir zamanda toplantı yapılacağının bildirilmesi için Len ve Mary’ye yetki verildi. Sonunda saç tıraşı için beklediği Berber Ben’in dükkânında onu gören Len oldu. Konuyu açtığında Fred bunu ters bir yanıtla karşılayınca gönlünü almaya çalıştı.

“Ulu tanrım! Yahu on yılı aşkındır partidesin geçmişte yapmış olduğun iyi şeyleri yalnızca bu yüzden kaybetme.”

Öteki kaşlarını çattı:

“Bana ders verme. Sen Ezra’nın etrafında dalkavukluk ederken, ben parti için çalışıyordum.”

Len kendini tuttu. Fred’den daha büyüktü ve kesinlikle daha deneyimliydi; başka bir yol denedi:

“Belki dediğin doğrudur, ama yalnızca bize katılmadığın için lütfen inatçılık etme.” Bu sırada dükkâna daha başka müşteriler girdi ve tartışma her ikisi dışarı çıkıncaya kadar kesildi. Dışarıda uzun bir çekişmenin ardından Len, onu o geceki toplantıya gelmeye razı etti.

Parti toplantısı saat tam altıda başladı ve yan tutuyor denilmesin diye Len’in yerine, Kütüphaneci John başkanlık yaptı. John’un ilk işi, Mary’nin adaylığa kabul edildiği toplantının tutanaklarını istemek oldu. Tutanaklar okundu, arkasından Fred Lewis söz aldı:

“Sanırım karar yanlış ve partinin yararına değil. Bireyci bir anlamda belediye meclisine üye olmak istemiyorum, ama partide buna uygun benden başka birinin olmadığını hissediyorum. Şimdi eğer bu kararda diretiyorsanız partiden ayrılacağım, çünkü artık Komünist Partisi adını hak etmediğini düşünüyorum.”

Bu konuşma başkanın kısa sürede bastırdığı geçici bir şamataya neden oldu; bundan sonra başkan doğrudan Fred’e bir dizi soru yöneltti:

“Neden partiye girdiniz?”

“Çünkü halk için doğru politika izleyen tek parti olduğuna inanmıştım.”

“Biliyorsunuz, parti politikaları derinliğine irdelemelere ve çoğunluğa dayalı bir oylamaya dayanılarak oluşturuluyor?”

“Evet.”

“Her ne kadar azınlıkta olanlar yanlış buldukları konularda diğerlerini ikna etme hakkına sahipse de, çoğunluk kararlarının azınlığı bağladığını da biliyorsunuz.”

“Elbette, bunu biliyorum. On yıldır partideyim.”

“Bunun geçmişte politikalar ile ilgili karar alma yöntemi olarak doğru buluyor muydunuz?”

Fred soruların nereye yöneldiğini anlayarak kıvırtmaya başladı:

“Evet, ama geçmişte iyi olan, her zaman için iyi olmayabilir.”

John çok sabırlıydı ve konuşmasına devam ederken kar beyazı saçlarının çevrelediği iyi tıraşlı yüzü neredeyse gülümsüyordu. “Fred, bize bugün nerede yanlışımız olduğunu söyle ve görevimizi yapmak için bize daha iyi bir yöntem göster.”

Fred öksürdü, sonra sinirli bir biçimde kekeleyerek:

“Beni çapraz sorguya almayın. Çocuk değilim. Hepinizin bana karşı aldığınız kararda hatalı olduğunuzu biliyorum. Ama bu beni tasalandırmıyor. Ben hiçbirinizin olamadığı kadar komünistim hâlâ ve halka gidip bunu anlatacağım. Seçime gelince, gerçek komünist ilkeleriyle işçilerin bir adayı olarak katılıyorum. İyi geceler.” Bu sözleri söyleyip doğruldu, vakur olmaya çalışan bir havayla kapıya doğru yürüdü. Len, o geçerken elini yakaladı:

“Yapma bunu Fred. Sonucun ne olacağını biliyorsun,” dedi.

Fred sertçe elini çekti. “Partiden istifamı burada, şimdi, verebilirim,” deyip kapıyı çarparak kapadı.

Bunun arkasından salon ölüm sessizliğine büründü. Orada bulunanlar, Mary ayağa kalkıp kararlı bir açıklama ile gerginliği dağıtıncaya kadar birbirinin yüzüne şaşkınca baktılar.

“Partimizden istifa olamaz, eğer tehdit ettiği gibi yaparsa, onu partiden çıkarmaktan ve seçim için bir karar almaktan başka yapacak bir şey yoktur.” Bu sözler, uzun bir tartışmaya yol açtı. Sonunda Kütüphaneci John’un ustaca yönetimiyle toplantı, seçim kazanma yolları ve araçları için kurul oluşturulması kararıyla sona erdi.

O akşam yemeğinde Mary, saklamaya çalıştığı üzüntüsünü sonunda açığa vurdu; Len sandalyesini masadan uzaklaştırıp sigarasını yakmak için eğilirken, Mary duraksayarak, “Acaba Fred’i bana karşı bu kadar kindar yapan nedir Len?” dedi. Len sertçe başını kaldırdı. “Ha! Yalnızca aday olduğun için. Başka biri olsaydı da aynı şeyi yapacaktı, bundan emin olabilirsin.”

Mary elindeki tabağı kurularken durdu; “Ama Fred bunları öyle bir biçimde dile getirdi ki, kişisel bir öfkesi olduğuna beni inandırdı.” Len gülümsedi. “Evet. Onun bütün partiye karşı bir öfkesi var, çünkü partiyi istediği gibi kullanamıyor.” Daha önce aklından geçirse de bütünlüklü olarak üzerinde durmadığı bu düşünceyle ansızın sinirlendi:

“O bir sıçandır ve bak söylüyorum, sonunda bizden en nefret eden düşmanımız olacak.” Bir an durdu, tekrar sigarasını yakmak için eğildi. Başını kaldırdığında sinirlerine hakim olabilmişti. “Hadi Mary, hayatım. Onu unutup yatalım. Eğer bu savaşı kazanmayı istiyorsak önümüzde hareketli iki hafta var.”

Mary bulaşıkları yıkamasını hızlandırdı, ama uzun süre yatmaya gitmediler. Ocaktaki soğumuş küller onlara vaktin geçtiğini anımsatıncaya kadar kampanya üzerine konuşmaya daldılar.

17

MECLİSTE BİR SANDALYE

Bundan sonraki iki hafta boyunca Len ve Mary öbür parti üyeleriyle bütün zamanlarını halka açık toplantılara, el duyurularına ve seçimle ilgili başka işlere adadılar. Bu çalışmalar oylamadan bir gün önce kitlesel bir mitingle en üst noktaya ulaştı. Will Evans ve arkadaşları, özellikle o gün için salonu süsleyerek, sahnenin önüne, üzerinde “Oyunuzu Mary Roberts’e verin, Barış ve Refah” yazılı ince uzun, kırmızı bir pankart gerdiler.

Resmi açılıştan çok önce, salon şarkı ve ilahiler söyleyerek zamanı geçirmek isteyen, sabırsızlanmaya başlayınca da döşemeye ayaklarıyla vurup ellerini çırparak, “Mary’yi istiyoruz! Mary’yi istiyoruz!” diye tempo tutan insanlarla dolmuştu.

Bu gösteri Mary’yi hem utandırdı, hem heyecanlandırdı. Len, Harry Morgan ve Kütüphaneci John eşliğinde sahneye çıkarken rengi boynundaki ipek eşarp gibi bembeyazdı. Dörtlünün sahneye çıkışı bir ezgiden ötekine ulaşan, sonunda “Kızıl Bayrak” ile biten şarkılarla karşılandı.

Kütüphaneci John kalkıp toplantıyı açtığında Mary kendisini bir parça toparlamıştı, ama hâlâ havayı dolduran o mavi ince dumanın içinden kendine bakan solgun yüzlü insan kalabalığının bireylerini seçemiyordu. Bundan memnundu, çünkü aklını toparlaması için bu durum ona güç veriyordu. John’un sesi sanki millerce öteden kulağına gelir gibiydi ve bu sesteki müzik hayal gücünü yavaşça etkileyip bütün yüzleri bir yüze, babası Ezra’nın yüzüne dönüştürdü. Tekrar o koyu gözleri ve güçlü ağzı gördü. John’un sesinde, onun sesinin yankılandığını duyuyordu sanki. Tanıtıldığında, babasıyla konuşuyormuş gibi konuşma düşüncesi benliğini sardı ve öyle de yaptı. Konuşmasını bitirdiğinde halk onu çılgınca alkışlıyordu.

Ertesi sabah Len ile beraber her zamankinden daha da erken kalktılar. Bonzo, onları, bu saatte niye kalktılar dercesine merak ve ilgiyle seyrediyordu. Kahvaltıyı aceleyle yapıp bitirdiler. Her ikisi de boş yere aldırmaz görünmeye çalışarak oy verme öncesi sandıkları denetlemek için aşağıya, okula inmeye hazırdılar. Mary’nin onu eve kapatmasını atlatmak için kapının dibine sinmiş olan Bonzo, dalgınlıklarından yararlanıp kendini dışarı atarak birkaç metre ötede, onların yola çıkmasını beklemek üzere mutlu mutlu yere oturdu. Mary Len’e, Len de köpeğe baktı. Sonra omuzlarını silkip Mary’ye döndü:

“Şu yaptığına bak şimdi! Başka bir köpekle dolaşmasın diye bütün gün onunla uğraşmak zorunda kalacağız,” dedi.

“Ama bu benim suçum değil ki Len. Böyle yanımızdan sıvışacağını hiç beklemiyordum. İçeri girmesi için onu kandırmaya çalış,” dedi Mary. Len yere eğildi ve parmaklarını şıklatarak, “Buraya gel oğlum. Bonzo, iyi çocuk, Bonzo!” diyerek okşayıcı sözler söylerken bir yandan da ona yaklaşıyordu, ama o bunu iyi bir oyun sanıp rastgele geri geri gitmeyi sürdürdü. Sonunda Mary’nin sabrı taştı.

“Of be! Bırak kalsın. Sanırım artık ne olursa olsun katlanmamız gerek. Haydi, yoksa biz oraya varmadan sandıklar mühürlenecek.”

Len, Bonzo’yu kandırma uğraşından kızarak vazgeçti ve Mary’nin arkasından giderken bir yandan da önlerinde sıçrayıp hoplayan köpeği gözetliyordu. Oy verme işleminin yapılacağı okula vardıklarında Will Evans ve öbür parti üyelerini orada buldular. Şaşkınlıklarını gören Will Evans:

“İşi şansa bırakamazdık ve daha başta bir yolsuzluk olmasın diye erkenden burada olmak istedik,” diye açıklamada bulundu.

Mary dostça, “Ama burada olmakla dinlenme fırsatını kaybettin Will,” diye sitem etti.

“Fırsat ha! İnsanın yaşamında bir fırsat nedir ki? Her neyse, bugün kazanırsak bütün yorgunluğumuza değecek. Biliyor musun Mary, dün gece birkaç bira içtim ve yattıktan sonra tuhaf bir rüya gördüm.”

Len, altından ne çıkacak diye düşünerek rahatsız kıpırdandı. Ama Will’in rüyası korktuğu gibi değildi, ona seçimi kazanacaklarına ilişkin kesin bir inanç vermişti. Yakınlarındaki, seçimi düzenleyen ve sonuçları açıklayacak olan resmi görevli, anlatılanlara karamsarca gülümsedi, ama bir şey demedi. Sandıklar mühürlenirken içlerinin boş olduğundan emin olup dışarı çıkarlarken ilk oy kullanacak kişiyle karşılaştılar. Seksenini geçmiş, yaşlı bir kadındı. Yaşamında hiç oy kullanmamıştı, ama bu sefer kararlıydı. Seçim kampanyası sırasında, “Ömrüm boyunca ilk defa oy kullanma fırsatım oluyor kızım,” demişti Mary’ye. Kabine girerken başını uzatıp el salladı ve, “Sakın tasalanma Mary’ciğim. Oyumun nereye gittiğini biliyorsun,” diye seslendi.

Öğlene kadar her şey çok sessizdi, ama öğleden sonra kurul odası olarak kiralanmış olan hole küme küme gelen partililer, ince pelür kâğıda basılı el bildirilerinden ve üzerinde Mary’nin fotoğrafı ile seçim söylevi yer alan ilanlardan istediler. Günün geri kalanında ortalık, partililerin marş söyler gibi,

“Oy, oy, Mary Roberts’e oy.

Sürün Fred Lewis’i şehirdışına,”

diye bağırıp çağırmalarıyla canlandı.

Ceketini süsleyen sarı kırmızı kocaman bir rozetle kendi kurul odalarına giderken yanlarından rengi uçmuş bir yüzle geçen Fred, Partililerin onu hırsla yuhalamaları karşısında yarım ağızla gülümsedi. Derken karşı yönden gelen, başlarına sarı kırmızı kâğıt şapkalar geçirmiş başka bir grup ilk grubun üzerine çılgınca saldırdı ve alabildiğince bir dövüş başladı. Fred, yarım gülümsemesi bir sırıtışa dönerken yoluna devam etti.

Bu arada Len, kurul odasının duvarına yapıştırdığı koca bir çizelgenin önünde işe dalmıştı. Çizelgede Cwmardy’deki her seçmenin oy verme numarası ve her numaranın karşısında bir kırmızı, bir siyah ve bir de içi boş dörtgen vardı. Bu dörtgenler seçimden önce yapılan yoklamanın olası sonucunu gösteriyordu. Bir parti üyesi, oy verme kabini ile kurul odası arasında, kayda geçen her oyun sayısını bildiren bir kâğıtla gidip geliyordu. Len bunları hemen çizelgeyle karşılaştırıyordu. Ama odaya toplanmış yardım için heyecanla gezinen bir sürü insanın arasında bu işi yapması çok zordu. Bir an için öfkelendi ve bazı parti üyelerine bağırdı:

“Allah aşkına, çıkın sokağa, çevremde dolaşıp durmayın. Bize oy vereceklerin henüz gelmediklerini ve zamanın ilerlemekte olduğunu görmüyor musunuz?”

Bu uyarıyla dışarı çıkanlar parlak rozetleriyle renklendirdikleri oy sandığının çevresinde toplandılar. Mary ise yanında Will Evans’la kapı kapı dolaşıp insanları bir an önce oy vermeleri için özendiriyordu.

Öğleden sonra işçilerin ocaktan çıkmasıyla, düzenli bir seçmen ırmağı okula doğru akmaya başladı. Oy verenler gruplar halinde toplanıp adayların şanslarını tartışıyorlardı. Jim ve Shane kol kola, oy kullanmak için aşağı inerlerken, Jim hâlâ karısını uyarmaya devam ediyordu:

“Bak aklında tut. Shane’ciğim, yanlışlık yapma. En sonuncusu, duydun mu? Seçim listesindeki en son isim.” Bu iş bittikten sonra karı koca, yeni taç giymişler ve bütün halk onları alkışlamak için orada toplanmışlar gibi kurumlanarak sokağa çıktılar.

Jim birinin, “Mary’nin pek şansı olduğunu sanmıyorum. O bir kadın, anlıyor musun? Fred Lewis ise iyi bilinen biri,” diye konuştuğunu duydu.

Yaşlı adam başını çevirip, “Ne dedin? Bizim Mary’nin şansı yok mu? Hah! Şimdiden seçildi bile hemşehrim. Her şey başarı ile kesinleşti,” diye karşılık verdi.

Aldığı yanıt, “O kadar aptalca konuşma be adam,” oldu. “Lanet olası, hiçbir şansı yok.” Jim elini cebine daldırıp geri döndü:

“Hadi arkadaş. Eğer o kadar eminsen, inandığının erkek gibi arkasında dur. Bizim Mary’nin rahatça bin oy farkla kazanmış olduğuna beş sterline bahse girerim.”

“Pekâlâ,” diye yanıt geldi. “Paranı ortaya koy.” Jim ağzını acınacak bir biçimde açarak destek ararcasına Shane’e baktı. Çevresindekiler sustu ve bu meydan okuyuşa karşı yaşlı adamın ne yapacağını merak etmeye başladılar. Jim bu merakı algılayınca kendini toparlamayı başardı. Kibirlenerek dikleşti ve bıyığının bir ucunu burup dinleyenlere ve diğerlerine duyurdu:

“Hah! Adamın parasını bu kadar kolay almak ayıp olacak; kimsenin fırsatçısı değilim. Hayır, bırak beş sterlinin sende kalsın. O parayı senden almak istemiyorum. İstesem, bir dakikada beş yüz sterlin avucumda olur.”

Bu sözleri öyle bir üstünlük havası içinde söyledi ki karşısındaki şaşırıp sustu. Jim’se soylu bir cömertlikle ekledi:

“Ama yalnız eğlence olsun diye ufak bir bahis istiyorsan, seninle dört bardak biraya varım. Eğer kazanırsan Yabandomuzu Kellesi’ne veya kulübe uğra ve benim adıma içkileri yuvarla.”

İyice şaşıran adam bahsi kesinleştirmek için uzatılan eli sarsak sarsak sıktı. Koca Jim, burnu havada, hafiften bir şarkı mırıldanarak gururla kurul odasına doğru yürürken, rozetinin katlanmış yerlerini düzelterek olanca görkemiyle sergilemeye çalışıyordu. Ötekilerin işitemeyeceği bir yere gelince eğilip Shane’e, “Beş sterlin mi hah! Bak hele Shane’ciğim, adam ömründe beş metelikten fazlasını görmemiştir. Koca Jim’le alay etmeye çalışıyordu, ama ben ona göre fazla deneyimliyim. Evet, evet. Onun gibi bir enik havlayarak beni korkutamaz.”

Mary’yi destekleyen partililerin geçişini seyretmek için durdu; Mary için övgü dolu marşlar söyleyenlere katılarak hepsini iyice coşturdu. Len’in bulunduğu kurul odasına varacakları sırada yanlarından geçen Fred Lewis destekçilerini ise çatık kaşlarla izledi. “Anaları onları holiganlar gibi çalım satıp sataşmaya bırakacaklarına, evlerinde tutsalardı olmaz mıydı?” diye Shane’e doğru homurdandı. “Hah! Hadi gürültüden kaçıp içeri girelim. Şöyle veya böyle, Cwmardy’nin ne hale geldiğini bilmiyorum,” diyerek kapıyı açtı.

Odaya girdiklerinde, Len’i gömleğinin kolları sıvanmış, alçak sesle küfür ederken buldular. Yaşlı adam bir süre dinlendi, sonra sertçe sordu:

“Annenin babanın önünde kullandığın o dil nedir Len? Hiç saygın kalmadı mı yoksa, seni nasıl yetiştirdiğimizi unuttun mu?”

Len çizelgeden başını kaldırdı, bir an için yüzüne yayılan gülümseme hemen ardından yerini endişeli bir kaş çatmasına bıraktı. “Korkarım gerilerdeyiz baba,” diye söylendi. Seçmenlerimiz ötekilerin yarısı kadar bile sandığa gelmedi; eğer acele etmezlerse kaybedeceğiz,” dedi.

“Oturun anne,” diye eklerken koşup bir sandalye aldı. Jim, oturmak istemedi, kaşları şaşkınlıkla çatılmıştı.

“Kaybetmek mi, kaybetmek mi? Nasıl olur oğlum? Ulu tanrım. Biz zaten kazanmışız be adam! Sen neden söz ediyorsun?”

Konuşmasından, Len’in sözlerinin onu sarstığı, inancının kırıldığı anlaşılıyordu.

Elini alnında gezdirip yineledi:

“Kaybetmek. Aman allahım! Dört bardak.” Len, birbiriyle ilgisi olmayan sözlerin anlamını kavramaya çalışırken, heyecanla gerildiği ve yorgun olduğu yüzünden okunan Mary içeri girince bir şey söylemedi. Hemen küçük bir mutfağa dönüştürdükleri köşeye seyirtip bir çaydanlık ve Mary ile Shane’e paylaştırdığı birkaç sandviçle geri geldi. Onlar sandviçleri yerken, “Mary, bizim arkadaşlar kapı kapı dolaşmazsa, kaybettik demektir,” diyerek durumu özetledi. Sonra ansızın aklına gelen bir fikirle babasına döndü:

“Baksana baba. Hemen sandık başındakiler dışındaki bütün arkadaşları topla. Çok önemli bir iş için onları beklediğimi söyle.” Jim en küçük bir duraksama göstermeden dışarı çıktı.

Len de küçük küçük kâğıt parçalarına çabucak isim ve adresleri yazıverdi. Parti üyeleri geldiğinde her birine birer tanesini verip ne yapacaklarını söyledi:

“Bunlar henüz bizim sandığa gelmemiş oylarımızdır. Arkalarına düşün ve gerekirse onları kucağınızda taşıyarak sandığa getirin.” Heyecanı ötekilere de geçmişti. Will:

“Çizelgeye göre durumumuz nasıl Len?” diye sordu.

Len acele bazı rakamları topladı ve başını tekrar kaldırdığında yüzünde bir umarsızlık vardı.

“Onlar için dokuz yüz yirmi oy verildi ve bizimki yedi yüz seksen,” deyip saatine baktı ve içini çekerek ekledi:

“Üç saatimiz var.” Bir an duraksayıp devam etti: “Arabadan başka çaremiz yok arkadaşlar. Eğer onları oy vermek için arabayla getirirsek bu seçimi kazanırız.”

Mary panik içinde başını kaldırdı, kararlılıkla, “Hayır, hayır!” dedi. “Hiçbir şeyi şansa bırakmayacağız Len. Tehlikeli ve riskli yola gitmektense güvenli yolu seçmek zorundayız. Seçimin polisçe geçersiz ilan edilmesini istemeyiz.”

Len, Mary’ye öyle bir baktı ki, oturduğu yerden boğmak ister gibiydi. Ulurcasına, “Güvenli yolun canı cehenneme!” dedi. “Kazanmak için savaşıyoruz. Fred Lewis’in arabaları bütün gün ortalıkta fink atıyor ve nerede olursa olsun, mezarlıklardan bile seçmenlerini çevirip getiriyor.” Mary’nin soğuk bakışlarıyla kendini toparladı. “Pekâlâ, sinirlenme,” diye yelkenleri indirdi ve sonra tekrar parti üyelerine döndü: “Haydi sokaklara çocuklar. Onları bulun getirin. Üç saatimiz var ve eğer işe dört elle sarılırsak hâlâ başarabiliriz,” dedi.

Kendi de paltosunu giyip onlarla beraber dışarı çıktı. Yarım saat sonra parlak kırmızı şeritlerle donatılmış üç araba yarışırcasına okulun önüne yanaştı, seçmenleri boşaltıp, onlar oylarını kullanırken yenilerini getirmek için tekrar hızla uzaklaştı.

Saat sekize yaklaşırken hava daha da gerginleşmişti. Anacaddede toplanan kalabalığın çoğu sık sık Yabandomuzu Kellesi’ni ziyaret ediyordu.

Artık her şeyin şimdiye kadar sandığa gelmeyenlerin oy vermeye getirilmesine bağlı olduğunu ayırdına vardıklarından, Len ve Mary çizelgeyi unutmuşlardı.

Kan ter içinde, ama herkese gülümsemeye çalışarak, sağlanabilecek her oyu güvenceye almak için Cwmardy sokaklarını dolaşıp durdular. Saat sekiz olunca neredeyse yorgunluktan tükenmişlerdi ki Mary aklına gelen düşünceyle neşelenerek, “Bonzo nerede?” diye sordu. “Sabahtan beri onu görmedik.”

Len usanmışçasına homurdandı: “Herhalde hovardalıktadır, yoksa çoktan sesini duyardık.”

Mary ona kaşlarını çattı ve kapı eşiğinde halkın kümelendiği seçim bürosuna doğru seyirtti. Bir polis memuru karı kocanın geçmesi için kibarca yolu açtı ve arkalarından kapıyı kapadı.

Sayımda hazır bulunmak için seçilmiş dört parti üyesini yüzlerinde koca bir gülümseme ile beklerken buldular. Fred Lewis çevresi yandaşlarıyla kuşatılmış konuşuyordu, ama Mary ile tokalaşmak için onları bırakıp geldi. Rahatsız bir gülümseme ile, “Umarım en iyi olan kazanır,” dedi.

Mary sadece başını salladı ve Len’in konuşmaya daldığı arkadaşlarına dönerken hiçbir yorumda bulunmadı. Seçim görevlisi ve yazman yapılacak işlemleri anlattılar ve taraflar, masada başında yerlerini aldılar. Bir kızıl, bir sarı-kırmızı rozet aralıklı olarak masanın çevresine yan yana yerleştirilmişti; seçim görevlisi ve yazman masanın sonundaydılar.

İlk sandık altüst edilip masanın üzerinde oy pusulalarından oluşan küçük bir yığın boşaltılırken oda sessizliğe büründü.

“Şimdi sayarak ellişerlik paketler yapın,” denildi. Hemen sekiz çift el kâğıtlara daldı ve sayım başladı.

Bu iş bitince kısa bir sessizlik daha oldu, sonra, “Paketleri bir sağınızdakine aktarın ve içindekileri bir daha sayın,” denildi.

Bu işlem, her parti taraftarı, yanındakinden gelen paketteki sayıyı denetlerken, gözleri ötekinin ellerine kilitlenmiş olarak yapıldı. Sonra seçim görevlisi toplam sayıyı elindeki kâğıtta yazılı olanlarla karşılaştırdı. Tüm oy pusulaları tekrar masanın üzerine yayıldı ve seçim görevlisi saymanlara:

“Mary Roberts için verilen tüm oyları ellilik paketler halinde solunuza ve Lewis için olanları gene aynı sayıda sağ yanınıza koyun. Geçersiz oyları bana uzatın,” dedi.

Hava gerginleşmeye başlamıştı; Mary Fred’e yakın bir yerde dikilirken ağzının kuruduğunu hissetti. O sırada Fred bir şey söyledi, ama o ne olduğunu anlayamadı ve geçiştirmek için yalnızca başını salladı. Oy demetleri yığılıyordu; sağdakiler gözüne dağ gibi yükselmiş göründü. Acı bir gülümsemeyle dudakları hafifçe büküldü. Omuz silkip sayım devam ederken odada sessizce gezinmeye başladı.

Len’in tüm benliği masanın üzerine yayılmış olan oy pusulalarına odaklanmıştı. Dikkatini yalnızca kendisinin ve yanındakinin oy pusulalarına değil, her yana birden yöneltiyor, ne olup bittiğini bir an için bile gözden kaçırmak istemiyordu. Bir ara seçim görevlisinin dikkatini masanın öbür ucundaki bir paket oy pusulasına çekti.

“Sanırım orada bir yanlışlık var,” dedi. “O paketin üzerinde bir Lewis oyu var, ama ötekilerin hepsi Mary için.” Yüzü kızardı ve özür diledi, “Affedersiniz, Roberts demek istedim.”

Paket incelendi ve yanlışlık düzeltildi. Bu hata herkesi daha kuşkucu ve daha dikkatli olmaya yöneltti.

İlk sandık sayıldığında, görevli memur her aday için biriken ellilik paketlerin kendisine getirilmesini istedi.

İsteği yerine getirildi ve tüm işlem bittikten sonra başka bir sandık boşaltıldı.

Desteler yavaşça yükseliyor, ama Mary kararlılık içinde bakışlarını onlardan uzak tutuyordu. Sayım sona yaklaşırken Len’in ısrarla kendisine baktığını fark etti ve çekinerek ona doğru yürüdü. Dizlerinin üzerinde bir sürü karmaşık rakamların olduğu bir kâğıt parçası gördü ve daha yakından bakabilmek için eğildi. Gördüğü şey boğazını düğümledi, sesinin çıkabilmesi için yutkunurken gözleri Len’inkilerle buluştu. Fısıldayarak, “Ah Len, bu gerçek olamaz. Bizim için beş yüzden fazla çoğunluk. Hayır buna inanamıyorum. Gerçek olamaz...”

Len onun elini yakalayıp sessizce göğsüne bastırdı, “Kendini toparla ve hazır ol Mary. Bir dakikaya kadar seçim görevlisi resmi rakamları açıklayacak,” dedi.

Onlar fısıldaşırken odadakiler de huzursuz bir bekleyişteydiler. Görevli, önemsenmesini istercesine öksürdü. Ötekiler farklı kaygılarla onun ağzına bakıyorlardı. Fred Lewis’in yüzü hayalet görmüş gibi kül rengini almıştı. Onun hastalandığını sanan Will Evans, “Keyfin kaçmasın Fred oğlum. Gelecek sefere daha iyi şanslar. Nah, al şunu; midendeki safrayı önler,” diyerek ona bir nane şekeri uzattı.

Seçim görevlisi, “Mary Roberts’in belediye meclisi üyesi seçildiğini ilan ederim,” derken, Fred gözlerini ondan ayıramamıştı.

Mary, odanın çevresinde döndüğünü sandı, ama Len’in beline dolanan kolu onu dengeledi.

“İnsanlara ne diyeceğim Len?” diye boğuk bir sesle mırıldandı.

“Partiye olan güvenleri için onlara teşekkür et ve artık bir belediye meclisi üyesi olduğunu ve herhangi bir kümeyi veya kesimi temsil etmediğini, Cwmardy’deki bütün insanların hizmetinde olduğunu söyle onlara,” diye yanıt verdi. Ötekiler de onu kutlamak için çevresinde toplanırken Will Evans, yanağına, odadaki herkesin şapırtısını duyduğu koca bir öpücük kondurdu.

Mary, yine oda çevresinde dönüyor gibi hissetti, dizlerinin bağı çözülüyordu, ama onu yavaşça kapıdan dışarı çıkarıp okulu yoldan ayıran küçük parmaklığa doğru eşlik eden yoldaşlarının kolları onun dik durmasını sağladı.

Seçim görevlisi, elinde sonuçların yazılı olduğu kâğıt, kibirle bir sütunun üzerine çıkarken halkın şamatası ansızın kesildi. Kâğıttaki sonucu okudu. Son sözcükleri, önlenemeyen alkış sesleri arasında kayboldu. Koca Jim kalabalığı yararak geldi, herkes görebilsin diye Mary’yi kaldırıp sütunun üzerine çıkardı. Bu sırada Shane, kâh gülerek, kâh ağlayarak ne yapacağını bilemez durumda kollarını bir kukla gibi sallayıp duruyordu.

Mary bir süre sonra bedeninin titremesinin önüne geçti, elini kaldırarak sessizlik istedi. Sonra ilk önce yavaş ve duraksayarak, sonra ortam onu sardıkça, daha büyük bir güçle konuşmaya başladı. Utkularını halkın düşmanlarına karşı savaşmada bir silah ve vatan hainlerine karşı bir uyarı olarak kullanmaları için onlara seslenirken, halktan daha yüksekçe bir yerde durması, parıldayan saçlarıyla ufacık yapısını gerçek boyutunun iki katı gösteriyordu.

Sözlerini bitirdiğinde yükselen sloganlar yeri göğü inletirken utkulu kalabalık sokaktan yukarıya, evine taşınmak için onu sütundan kapıp omuzlar üzerine aldı. Saatler sonra bile Cwmardy üzerinde yankılanan marşlar ve sloganlar, ancak sabahın erken saatlerinde dağa gömülüp duyulmaz oldu.

18

İŞSİZLER

Seçim utkusu ve Mary’nin belediye meclisine girişi, Len’in evdeki koşullarını tamamen değiştirdi. Mary yeni rolü gereği çeşitli komisyon ve toplantılara katılabilsin diye artık Len’in ev işlerine yardım etmesi gerekiyordu. Ama Len bundan yakınmıyordu, çünkü Mary’ye gelen istekler, onun sağlığını zorlayacak şeyler değildi. Hatta her geçen ay, Mary’nin sağlığı biraz daha iyiye gidiyordu. Bununla beraber, değişik günlük yaşantısı arada bir Len’i sinirli ve huysuz yapıyordu. Mary’nin belediye meclisi işlerindeki yoğun zihinsel uğraşılarının duygusal bakımdan ona eşlik etmekten kendisini büyük ölçüde yoksun bıraktığını hissediyordu. Öte yandan parti toplantılarında sorunları ortaya koymada direttiği zamanlar belediye meclisi işlerine aşırı önem verdiğini de hissediyordu. Ama partice sandalyenin kazanılmasından iki yıl kadar sonra, bir gece bu son sorunu gündeme getiren Will Evans oldu.

Mary, bir önceki belediye meclis toplantısında gündeme gelen bir sorunu rapor edebilsin diye özel bir halk mitingi isteğinde bulunduğunda, Will Evans rahatsızlığını, “Bu bir siyasi parti midir, yoksa belediye meclisi hizbi mi? Ne olduğumuzu anlama zamanı geldi sayılır. Her toplantıda bütün dinlediklerimiz, meclis budur, meclis şudur oluyor ve başka şeyi tartışmaya zaman kalmıyor,” diye ayağa fırlayarak gösterdi.

Bu patlama süresince Mary ayaktaydı ve Len’in kendi düşüncelerini de yansıtan bu sözleri hafiften gülümsemeyle dinlediği gözünden kaçmamıştı. Bu görünüm onu, meydan okumaya karşı katılaştırdı:

“Will aklında olanı söyleme cesaretini gösterdiği için memnunum,” diye başladı. “Çünkü anlaşıldı ki onun dışında birçok kişi de aynı şeyi düşünüyor. Partiyi tek bir mücadele aşaması üzerine odaklamamamız gerektiğini kabul ediyorum; elbette herhangi bir aşamayı göz ardı etmemeliyiz. Bütün yapmaya çalıştığım şey, siz yoldaşlarıma halkın yararları için belediye meclisi kararlarının önemini göstermektir. Bu kararlar küçük görünse de kilise cemaati, konut, çocuk sağlığı gibi halkımızın durumunu en hızlı ve yaşam yönünden en önemli biçimde etkileyen şeylerdir ve bu yüzden belediye meclisi daha büyük şeyler ve girişimler için seferber edilebilir.”

Sözlerinin dikkatle dinlenmesi onu coşturdu:

“Bizlerle işçi sınıfı arasındaki birlik sorununu ele alın. İşçi Partisi’nin önderleri nerede?” diye sordu, sonra yanıtı kendisi verdi:

“Federasyon ve parlamentoda değil mi? Federasyonda politik olmayan sendikalara ve şirkete karşı bizimle birleşmişlerdir, ama parlamentoda bizlerden millerce uzaktalar. İşte bizim sorunumuz budur. Öyle veya böyle, bize karşı siyasal bakımdan karşıtlıklarını kırmak zorundayız ve sanırım bunu yapmanın bir yolu belediye meclisidir. Eğer işçi ve komünistler belediye meclisi işlerini, örneğin işsizler adına birlikte yürütebilirsek, halk kitlelerinin bunun arkasında olacağından eminim.”

Bir süre konuşmasını sürdürdü ve bitirdiğinde ilk sözü almak için üç dört kişi ayağa fırladı. Toplantı bitmeden önce daha iyi bir anlayış egemen oldu ve belirgin bir hareket planı düzenlendi.

İş bulma bürosundaki bir sonraki imza gününden dönen Len yorgunluktan omuzları düşmüş bir durumda mutfağa girdi. Oturmadan paltosunu çıkartıp bir sandalyenin arkasına yerleştirdi. Hareketlerinde Mary’yi üzen bir umarsızlık vardı. Evlendiklerinden beri çoğunlukla işsiz kalmasının ve yetersiz gelirle varlığını sürdürmek için sürekli mücadele etmesinin ona ne denli acı çektirdiğini biliyordu. Yanına gitti ve elini Len’in omzuna koydu.

Len yüzünü ellerinin arasına gömüp, “Yapma Mary, hayatım. Sabır ve cesaretinle işleri zorlaştırıyorsun, oysa vücudunun daha da erimesini önleyecek şeylere ihtiyacım var,” dedi.

Mary yanıt vermek yerine, Len keyifsiz bakışlarını ateşe dikmişken, parmaklarını kocasının saçları arasında gezindirdi. Len işsizlik ödeneğini cebinden çıkarıp, karısını ağlamaklı eden bir biçimde özür dilercesine uzatıncaya kadar, dakikalarca bu durumda kaldılar.

“Ah Len,” diye yalvardı Mary, “Benim için neden bu kadar tasalanıyorsun? Eğer durumumuz farklı olsaydı, bizler de halkımızın geri kalan kesimi kadar yoksul olmasaydık birlikte olamazdık, bunu kavrayamıyor musun?”

Mary’nin sözleri onu biraz kımıldattı ve sonra yavaşça yanıt verdi:

“Ama Mary yoldaş, dünyada bu kadar yok edilen ve boşuna harcanan şey varken halkımız neden bu yoksulluğu çeksin?”

“Len, Len!” diye onu azarladı. “Sen bir komünistsin ve mücadele hakkında her şeyi ve onların ne anlama geldiklerini bilmen gerekir.” İçini çekip ekledi:

“Babam her zaman senin beyni yerine kalbiyle hareket eden, mantıklı olmak yerine ruh haline göre davranan biri olduğunu söylerdi.”

Bu sözler Len’i yanıt vermeye zorladı. “Olabilir, ama ben taştan değil, et ve kandan yapılmış biriyim.”

Mary dönüp Len’in kucağına oturdu, başını göğsüne çekip sevgi dolu sözlerle onu yatıştırdı:

“Hadi yoldaş, içinde ne varsa dök, rahatlarsın.”

Bir süre onu bir bebek gibi okşadı, sonra, “Cwmardy’deki bizden çok daha kötü durumda olan binlerce insanı düşün. Sonra, diğer insanların yıkımlarına neden olan insanlardan kendilerini kurtarmak için ne yapmaları gerektiğini düşün,” dedi.

Düşüncelerinin politik inançlarının dünyasında serbestçe dolaşmasına izin verince sesinin tonu yumuşamaya başladı. “Evet, babamın eskiden söylediği gibi işleri istediğimiz gibi yapmak için onları oldukları gibi görmeliyiz. Yoksulluk ve sefaletimiz, bizim sınıf durumumuzun belirtisidir, ama er veya geç ikisini yok edecek birliğin de temelidir.”

Mary’nin cümlesindeki inanç onu sarsmıştı. Kollarını onun zayıf bedenine dolayıp kendine çekerek öptü. Sandalyesinden kalkarken onu hâlâ kollarının arasında tutuyordu. “Hakkın var Mary. Durumumuza üzülmemeliyiz, ama onun için savaşmalıyız. Bunun yolu budur ve bu, partinin de nedenidir. Çocuksu davrandığım için beni affet yoldaş. İçeri girdiğimde, bir an için yüzündeki acı ifadeye dayanamadım, ama bu anımsatmaların aklımı başıma getirdi ve şimdi daha belirgin olarak görebiliyorum.”

Kolunun yeniyle ağzını sildi ve Mary’ye işsizlik parasında yapılan kesintilerden söz etti:

“İnsanlar bir telaş içindeler,” dedi. “Ama hiç kimse ne yapacağını bilmiyor. O kadar ansızın oldu ki parti bile hazırlıklı değildi.”

Mary onun kollarından sıyrıldı, kendi kendine mırıldanarak mutfakta gezinmeye başladı:

“Ama biri ne yapılması gerektiğini bilmeli; partimiz halk için bir çıkar yol bulmalı.” Durup Len’in yüzüne baktı. “Len hemen bir parti toplantısı istemeliyiz. Ben yemek yaparken sen şimdi gidip yoldaşları dolaş, birlikte sorunu bütünlüklü olarak tartışmalıyız.”

Partinin toplantılarını yaptığı kütüphanedeki oda insanı bunaltacak kadar dolmuş, hatta ne olduğunu anlamak ve tartışmaya katılmak için parti üyesi olmayan insanlar bile koridorları doldurmuştu. Len başkan olarak iş bulma kurumunun ne olduğunu anlatan kısa bir açıklama ile toplantıyı açtı:

“Halkımız işsizlik ücretlerinde yapılan bu ani ve haince kesintilerden sonra iki yakasını bir araya getirmek için nereye başvuracağını bilmiyor,” dedi ve ekledi, “Komünist bir parti olarak buna karşı onları örgütleyip, önlerine geçmek görevimizdir.”

Koridordan gelen keskin bir haykırış duyuldu:

“Doğrudur. Bize ne yapacağımızı ve nasıl yapacağımızı söyle, hepimiz arkanızda olacağız.”

Halk bu sözleri alkışladı ve bu alkışın arkasından orta yaşlı bir adam, “Doğrudur işçi arkadaşlar. Yardım parasını aldım, ama henüz eve gidemedim. On şilinimi kestiler ve aldığımı bizimkine götürmeye utanıyorum. Bu parayla ne yapılabileceğini bana sorduğu zaman ona ne söyleyebilirim,” diye feryat etti.

Bu, orada bulunan insanların dikkatini asıl soruna çekti ve ateşli bir tartışma ortamı oluşturdu. Len düzeni sağlayıp gündemli tartışmaları açmak için epey uğraştı.

Halka seslenmek için ilk ayağa kalkan Mary oldu. İlk sözlerinden itibaren amacı, olumlu bir tartışma ortamı yaratabilmek için orada bulunanların görüş ve düşüncelerini sağlam bir doğrultuya yöneltmekti. Başlangıçta hafif sesiyle ancak ön sıradakilere ulaşabiliyordu, ama konuştukça fikirleri netleşip sesi güçlenince, titreşimleri salonun her yanına yayıldı ve konuştuğunda herkesin duymasını sağlayan bir sessizlik getirdi.

“Sorun, ne yapılacağıdır. Bugün partimizin görevi bunu çözmektir ve ilk gereken şey birliktir... Ne yapılacaksa birlikte yapılmalıdır. Geçmişte önderlerimiz için bir sürü kötü şeyler söyledik ve onlar bize karşı şimdi öfke ile doludur, ama yeni bir saldırıyla karşılaştığımız şu günlerde bunu unutmalıyız. Kesintileri yapanlara karşı birlikte harekete geçmeliyiz. Bu alanda işçi kökenli belediye meclisi üyelerinin bizimle olmalarını sağlayabileceğimize inanıyorum.”

Alkışlar bir süre sözlerine devam etmesini engelledi; orada bulunan kadınlar coşku ile el çırpıp, ayaklarıyla tahta döşemeye vurdukları için odadaki hava gök gürültüsüne dönüşmüştü. Mary şamata duruncaya kadar bekledi ve sonra, nedense biraz çekingen bir sesle devam etti:

“Ama ilk iş bütün işsiz adamlarımızı bir araya getirmektir ki kaç kişinin ne kadar kesintiye uğradığını anlayabilelim. Sonra çalışanları da kendi yanımıza çekebilmek için bunu federasyona götürmeliyiz; ondan sonra federasyonun önderliği altına girmeli ve onlardan halkı, belediye meclisi üyelerini ve milletvekillerini gelecek pazar bir araya toplamalarını istemeliyiz. Ondan sonra ne yapabileceğimize karar verebiliriz.”

Mary yerine oturduğu sırada çarpan kalbinin gümbürtüsü, konuşmasından sonra kalabalığın heyecanlı şamatasına karşı onu sağırlaştırmıştı. Birçok kadın ve erkek onu destekleyecek yönde konuşmak için söz isteyerek patırtı çıkardılar, ama Len, akıllı davranarak yalnızca farklı görüşü olanların konuşmasını istedi. Bunu isteyen hiç kimse olmayınca, öneriyi oya sunmak için sessizlik istedi; bu ise sallanan ellerle yerine getirildi. Birisi, “Enternasyonal Marşı”nı başlattı ve toplantı bu marşın duygulandırıcı son sözcükleriyle kapandı.

Kütüphanenin dışındaki yol, pratik bir biçimde önderlik yapacak birini bekleyen heyecanlı insanlarla doluydu. Len, bir yanında Will Evans, öteki yanında Frank Forrest balkona çıktı ve sesinin son perdesiyle bağırdı:

“Bu gece, çöplükte, bütün işsiz erkek ve kadınların çağrılı olacağı bir miting yapılacak!” Bildiri herkesin haberi oluncaya kadar geniş çevrelere duyuruldu.

Parti üyeleri her zaman yaptıkları gibi davet beklemeden Len ve Mary’ye evlerine kadar eşlik ettiler. Evde Mary, herkese yetiştirebilmek için, demlikteki daha önce kullanılmış çay yaprakları üzerine sıcak su dökerek elde ettiği iyice açık çayı özür dilemeden fincanlara boşaltma işine girişti.

Will Evans çayını yudumlarken, “Sanırım hemen bir el ilanı hazırlamalıyız; birleşmeyi harekete geçirmek için bir dürtü olacaktır bu,” dedi.

Frank Forrest çayını masanın üzerine koydu, baş parmağını düşmemesi için takma dişlerine bastırarak, “Bu çıkar yol değil. Eğer bir el ilanı olacaksa bunu federasyonun resmen çıkarması gerekir. Seçim için oluşturulan bir kurulumuz var ve bu işin gereğini yapmak onların görevi sayılır,” diye yanıt verdi.

“Evet,” diye birisi karşılık verdi, “Eğer şimdiden saçmalamaya başlarsak bu uzun soluklu mücadelede İşçi Partisi’nin adamlarını, yapmamız gerektiği gibi, daha yakınımıza çekeceğimiz yerde bizden uzaklaştırmış oluruz.”

Len’in yanında bir taburede oturan Mary, “Bu geceki mitingimize ne oldu? Binlerce insanın orada olacağına inanıyorum ve harekete geçmenin başlangıç yeri orasıdır. Birlik kurmanın en iyi yolu, yalnızca onun hakkında konuşmak ve bizim yolumuzu izlemeyenleri kınamak değil, ama kitleleri harekete geçirmektir. Bu ötekileri ya bizi izlemeye, ya hareketi tamamen terk etmeye zorlayacaktır,” diye söze karıştı.

Bacanın hafifçe tütmesiyle çıkan incecik duman boğazına kaçınca Mary’nin öksürmesine neden oldu. Öksürük nöbeti geçinceye kadar ötekiler saygıyla sustular. Len bir süre Mary’nin sırtına vurdu, sonra Will söz aldı:

“Sanırım Mary’nin hakkı var ama mitingde kim konuşup düşüncelerimizi ortaya dökecek?”

“Neden siz olmayasınız?” diye birçok yerden hemen yanıt geldi.

Will sırasıyla her birine baktı, sonra acınacak bir biçimde: “Ben mi? Ulu tanrım! Hayır, ben konuşamam arkadaş ve benim konuşmam gerektiğini söyleyenler taşak geçiyorlar,” demesiyle kızarması bir oldu. Mary’ye dönerek, “Affedersin Mary, seni unuttum,” dedi.

Len gülümseyerek bu bir anlık gerginliği yumuşattı. Kısa sürede tartışma kızıştı ve sonunda Will’in başkan, Len’in konuşmacı olmasına karar verildi.

Will Evans, ötekiler gittikten sonra neler söyleyeceğine ilişkin birkaç yararlı öneri alabilmek için biraz daha kaldı. Aşırı derecede heyecanlı olduğu çok belirgindi, her zamanki aldırmaz davranışlarından eser kalmamıştı.

“Neyin var Will? Yabandomuzu Kellesi’ndeki müzik etkinliklerinde sunuculuk bile yaptın; aslında tüm arkadaşların yetenekli biri olduğunu söylüyorlar. Oysa burada bir mitinge başkanlık edeceksin diye karnı ağrıyan bebek gibi duruyorsun,” diye Mary onu azarladı.

“Evet, siz ve başkaları için konuşması kolay Mary, çünkü bu lanet şeyi yapmak zorunda değilsin. Bir meyhanede kendi arkadaşlarınla konuşmak başka, tanımadığın yüzlerce kişinin karşısında konuşmak başka bir şey.”

Len bir şeyler söyleyecek oldu, ama daha sözcükler ağzından çıkmadan Will ona ansızın dikleşti:

“Sakın bir şey söylemeyesin Len. Ben senin salt konuşmak zorunda olduğun için bir çocuk gibi davrandığın zamanları hatırlarım.” “Peki, neyse,” diyerek alttan alıp durumu özetledi: “Tartışmanın bir yararı yok; parti karar verdi, işte bu kadar.” Will boğacakmış gibi öfke dolu gözlerle baktı, ama başka bir şey söylemedi.

Az sonra üçlü, miting yerine gitmek üzere evden çıktılar. Yolda Yabandomuzu Kellesi’ne uğrayıp kürsü olarak kullanmak üzere ödünç bir bira sandığı aldılar.

Yoğun bir kalabalığın doldurduğu miting alanı, üçlü oraya vardığında, bir ağızdan konuşan heyecanlı kalabalığın uğultusuyla kaplanmıştı. Will, sandıkla dosdoğru kalabalığın ortasına gitti, yere bıraktı ve sonra kararsızca beklemeye başladı.

Parti üyeleri ha bire mitingi açsın diye onu zorluyorlardı. Şaşkınlık içinde yutkunup dururken, kalabalığın sabırsızlığı bir dürtü gibi çaresizce onu sandığın üzerine çıkmaya zorladı; konuşmaya başlamadan önce bir süre çevresine ürküntü ile bakındı ve, “Hepiniz bu mitingin niçin yapıldığını biliyorsunuz ve size konuşma yapması için Len Roberts’i davet ediyorum,” demesiyle Len’e yer vermek için sandıktan inmesi bir oldu. Ter içinde kalmıştı. Len de lafı uzatmadan doğruca konuya girdi. Uyduruk kürsünün üzerinde, orada bulunan belediye meclisi ve federasyon üyelerini yüksekten görmesi ona, “Bu mücadeleye başarılı biçimde önderlik edecek tek bir kurum vardır o da birliktir. Bize öncülük ettiğinde onu içtenlikle takip etmeliyiz,” sözlerini söyleme cesareti verdi. Sonra, aralarında gelecek pazar tüm erkek ve kadınların katılacağı resmi bir miting çağrısının da yer aldığı, birliğin hemen yapması gereken şeyleri sıralayarak konuşmasını tamamladı. Kalabalık, gösterdiği tepkiyle sözlerini desteklediğini net bir biçimde ortaya koydu.

O gece Harry Morgan bir parti toplantısı düzenledi. Planın tümü en küçük ayrıntısına kadar tartışıldı ve onaylandı. Sonuç olarak, Fred Lewis, birliğin düzenleyeceği pazar mitingini Bolşevik manevrası olduğu iddiası ile reddetmesine karşın, her şey yolunda gitti.

Haftanın geri kalan kısmında Len ve Mary zamanlarının çoğunu ellerinde tebeşir, afiş ve çıngıraklar, toplantıyı duyurmakla geçirdiler. Parti ve federasyon üyeleri evlere el bildirileri dağıtmak için İşçi Partisi ve belediye meclisi üyeleriyle güç birliği yaptılar. Zamanından çok önce vadide herkes gösteri hakkında bilgilendirilmişti.

Mitingden önceki akşam, yemekten sonra, Mary sandalyesinde arkasına yaslanıp gözlerini kapadı. Len onun hafta başındakinden daha zayıfladığını fark ettiği yanaklarını hafifçe kıpırdattığını görerek, “Neyin var hayatım?” diye üzgün bir ifadeyle sordu.

Mary başını kaldırıp dudaklarını ancak bükecek bir gülümsemeyle bakarak, “Bir şeyim yok Len, hiçbir şeyim yok. Yalnızca biraz yorgunum,” dedi. Ama Len, konuşmaya bile zorlandığını anlamıştı.

Mary’nin bu biçimde geçiştirmesine izin vermeyerek yanına gitti; ince yapılı elini iki elinin arasına alıp eğilerek dudaklarını saçlarına gömdü. “En küçük mimiğinin bile gözümden kaçmayacağını ve sana ilişkin her şeyi hissettiğimi bildiğin halde, neden bu gibi şeyleri saklıyorsun Mary?”

Fısıldanan bu sözler, onları boğmak isteyen saç tellerinin arasından kulağına açık açık ulaşıyordu. Yanıt vermekten korkar gibi başını yavaşça salladı.

Len bir süre bekledi, onun yanıt vermeye niyetli olmadığını anlayınca sözlerine devam etti:

“Gösteri için bu hafta ne kadar sıkı çalıştığını ve bu nedenle ciğerlerinin seni nasıl rahatsız ettiğini bilmediğimi mi sanıyorsun. Öyle ise sana bir şey sorduğumda niçin bu kadar uzak duruyorsun? Bazen benden millerce uzakta gibisin ve bu hep sana en yakın olmak istediğim zamanlarda oluyor Mary. Sen hem yoldaşım hem de karımsın; seninle aramda çok derin bir şeyin olması gerek; bu o kadar derin ki onu aşmaktan korkuyor gibisin.”

Mary, onun başını tutup büyümüş gözleriyle aynı hizaya getirdi ve öyle derinden baktı ki, Len onlardan başka hiçbir şey göremez hale geldi. Mary, “Len, bu etkinlikte senin için yapacak pek çok şey var ve bense korkuyorum,” dediğinde kadının göğsünde duran Len’in eli istem dışı geri çekildi.

Gözlerini onun bakışlarının tutsaklığından çekip kurtararak, “Korkmak mı?” diye sordu, sanki duyduğundan emin değilmiş gibi. “Neden korkuyorsun?” diye ekledi.

Mary yanıt vermeden sandalyesinden kalktı, Len’i elinden tutup çekerek divana götürdü; yarı oturur yarı yatar bir durumda yüz yüze geldiler.

“Beni seviyorsun Len,” sözcükleri aynı anda hem bir belirleme hem de bir sorgulama idi ve Len, ufak tefek şeyler çalarken yakalanan bir çocuğun uysalca suçunu kabul etmesi gibi, bu sözlere başını salladı. Mary, “Evet,” diyerek ekledi, “İşte tehlike burada.”

Mary’nin sesinin tonundaki bir şey Len’i ürküttü, bütün vücudu kasıldı, bir şey söyleyemedi.

“Anlıyorsun,” diye ekledi Mary, “Eğer dünyayı ve mücadeleyi bende odaklanmış bir şey gibi görmene izin verirsen ve beni kaybedersen sana ne olacak?”

Mary bunları söylerken ürkmüş bir tavşan gibi ayağa sıçramıştı; yüzündeki beyazlık alnındaki mavi damarları ve gözlerinin altındaki koyu torbacıkları daha da belirginleştiriyordu.

“Seni kaybetmek mi?” derken Len de ayağa fırlamıştı, inanmazlıkla yutkundu; “Seni kaybetmek mi? Ne demek istiyorsun?” Bu soruyu sorarken aklına düşen korkuyu düşünmeden dile getirdi:

“Başka birine mi âşıksın?” Nereye düştüğüne aldırış etmeksizin kendini tekrar divana attı ve Mary’yi sertçe omuzlarından yakalayarak yanına çekip gözlerini onun gözlerinin derinliklerine dikti. Orada gördüğü şey karşısında gözleri yandı, tekrar konuştuğunda fısıldarcasına çıkan sesi son derece üzgündü.

“Bana söylemekten çekinme yoldaş. Dünyada tek erkek olmadığımı biliyorum ve benim sana verebileceğimden çok daha fazlasını pek çokları verebilir.” Bu düşünce boğazına bir şeyin düğümlenmesine neden oldu; bütün benliğiyle direndiği şeyi söylemek için kendini zorladı. “Evet hayatım. Babanın yanında sahip olmaya alıştığın her şeyi ve küçük bedeninin arzuladığı her rahatlığı sana sağlayabilecek erkekler ve yoldaşlar vardır.” Başı düştü ve yanağından bir damla yaşın yuvarlandığını hissederken, “Affet beni Mary’ciğim. Hepsi benim hatam. Bencil ve kaba davrandım. Sabrını ve gücünü kötüye kullandım. Doğru olan tek şey, çok geç olmadan bunun bedelini ödemem gerektiğidir,” dedi.

Kalktı, sarsak adımlarla ocağın başına giderek rafa yaslandı, ızgaradaki közler gibi kurumuş gözleriyle ateşe bakmaya başladı. Mary, Len içinden geçenleri söylerken yerinden kımıldamadı, ama bir yandan onun her hareketini gözlerken bir yandan da dilinin ucuyla dudaklarını ıslatışından ateşli bir konuşmaya hazırlandığı belli oluyordu.

“Demek sen bu tür bir adamsın! Demek içinde beslediğin düşünceler bunlardı!” Bir mermi hızıyla ağzından çıkan bu cümleler, ardından geleceklerin yıkıcılığına karşı koymak için Len’i yarı yarıya geri döndürdü: “Seni korkak! Böyle şeylere bir an için bile olsa inanman ve bunları gizlemen, bir yandan da bana aşkından söz etmen, öteki yoldaşlar burda iken parti toplantılarında o kadar incelikli ve açık davranman bu büyük bir tutarsızlık!”

Dalgalar halinde kan Len’in başına hücum ederek yüzündeki beyazlığı ala çevirdi. Susması için sessiz bir işaretle yalvardı, ama Mary buna aldırış etmedi ve daha da artan bir sertlikle devam etti:

“Kendine yoldaş diyorsun... ve sana inanmıştım da!” Sözlerini öksürüklere dönüştürerek kesen kartal pençesi gibi bir şey boğazını kavradı.

Len yerinden sıçrayıp yanına gitti ve kendine gelinceye kadar göğsünü ovaladı. Sonra tekrar kenara çekildi, başını önüne eğip gelecek saldırıyı bekledi.

Öksürük nöbetinden sonra Len’in davranışı ve oturuş biçimi Mary’nin kalbini yumuşatmıştı; onun düşüncelerini yanlış yorumladığını fark ederek dudaklarının köşelerinde küçük bir gülümseme oluştu.

“Her ikimiz de söylediklerimizi unutalım,” diye Mary yumuşak bir sesle rica etti, “Ve bütün bunu başlatmış olana geri dönelim.” Len mutlulukla başını sallayınca Mary ekledi:

“Ne diyordum. Her şeyin ötesinde eğer birbirimizi seviyorsak, hatta parti için çalışırken bile birimiz ötekini kaybetse, acısı çekilmesi gerekecek bir şeyler olacaktır.”

Len anlamını kavramış görünmeyerek bir süre bu yumuşak mantığı dinledi, sonra birden Mary’nin neyi amaçladığı kafasına şimşek gibi çaktı. “Doktora mı gittin?” diye sordu. “Hadi, ne dediğini söyle!”

Mary bir bakışla Len’in aceleciliğini önledi. “Evet uzman Dr. Barnard’a gittim. Çok kısa bir zamanda sanatoryuma gitmezsem, iki yıl içinde mezarlıkta olacağımı söyledi.” Mary bu tanıyı umursamaz bir sesle söylemeye çalışmıştı. Ama başaramadı ve yarayı dağlarcasına Len’i yakan son sözleri söylerken gözleri nemlenmiş gibiydi.

Len, “Ona inanma,” diye savunurcasına bağırdı. “Doktorlar çoğunlukla gerçekten ne olduğunu senden benden daha iyi anlamadan her şeyi bilir gibi görünürler.”

“Sus Len. Sen daha iyisini biliyorsun, gerçeklerden kaçmanın hiç yararı yok. Yıllardır ikimiz de bir zamanlar Blackpool’da sana gösterdiğim şeyi gizlemeye çalışıyoruz.”

Len başını eğip uzun süre sessiz kaldı. Sonunda başını kaldırıp, bu ruh durumunda olduğu zamanlarda sesinin büründüğü derin müziksel tonla konuştu.

“Sevgilim, ne yapabiliriz? Eğer bir sanatoryuma kapatılsaydın, işçilerden uzak, mücadele dışında, zehirlenmiş gibi çabucak ölürdün. Senin canın sadece bedeninde değil, babanın seni içinde büyüttüğü mücadelede, beyninde, yaptıklarında.” Birkaç dakika gözyaşlarıyla ıslanmış yüzünü Mary’nin omuzuna gömdü, başını kaldırdığında ona bakmaksızın devam etti:

“Eğer iyileşebileceğine ilişkin en küçük bir umudum olsa, hatta sanatoryuma gitmekle biraz daha iyi olacağını bilsem, sana sevinerek gitmeni söylerdim. Buna inanıyorsun, değil mi yoldaş?” diye yalvarırcasına sordu.

Mary başını sallayarak yanıtladı. Kocasının, farkına varmadan, onun düşüncelerini söze döktüğünü biliyordu.

Onaylaması Len’i heyecanlandırdı ve daha hızlı konuşmaya başladı:

“Evet, evet. Yapmamız gereken şey işini daha iyi bir biçimde planlamaktır. Çok dinlenme, az etkinlik; yalnızca en önemli belediye meclisi grup toplantılarına katılmak, beslenmene dikkat etmek, sonra kilonu izlemek. Evet, yapılması gereken budur. Kilo senin için yaşam demektir. Bir günlüğüne de olsa bir gram bile kaybetmemelisin.” Çaresizliğini gizlemek için güldü ve Mary de ona katılmak için gülümsedi. “Eğer kilonu koruyabilirsek kötüye gitmeyiz. Bunu yapmak için ben kendi gücümü, bu tükenmez enerjimi senin için dökeceğim,” diyerek Len sözlerini sürdürdü.

Len elini vücudunda gezdirirken, şimdi gülme sırası ondaydı, ama Len’in söylediklerinin arkasındaki duygu, bunun sonunda kaybedilecek bir mücadele olduğunu bilmesine karşın, ona cesaret vermişti.

Mary, “Gel,” dedi. “Konuyu burada bırakalım ve akşam yemeği artıklarını temizleyelim.”

Her ikisi de kalktı, yüzlerinde mutlu gülücüklerle Mary tabakları yıkadıkça Len de kuruladı.

O gece geç vakit Mary’nin uykudan gözleri kapanmadan Len onu kollarına alıp, öyle bir öptü ki neredeyse soluğu kesilecekti; bunu yaparken, hastalığı onun bedeninden kendininkine almak için çılgınca bir uğraşa girişmişti. Len’in sürekli okşamalarındaki çaba, onun niyetlerini belli edince, Mary dudaklarını onun dudaklarına bıraktı. Len mumu söndürmüştü ve Mary ona iyi geceler dilerken, Len onun yüzündeki mutlu parıltıyı göremedi.

Ertesi sabah erkenden her ikisi de iki çocuk gibi uyandılar. Len, Mary’nin giyinişini seyretmek için dirseğinin üzerinde doğrulurken, “Yakında sana bir korse almak zorunda kalacağız,” diye takıldı, iç çamaşırlarının mahremiyetinin ortaya çıkardığı ufacık vücudu seyrederek.

“Ne için yani?” diye Mary yapmacık bir şaşkınlıkla sorarken elbisesini başından geçirmeye çalışıyordu.

“Ha, göbeğinin dışarı taşmasını önlemek için,” diye yanıt verirken Len kıkırdamaya başlayınca Mary de ona katıldı.

Ama çoraplarının üzerine kalın lastik jartiyerleri çektiği zaman Len hemen ciddileşmeye başladı, “Hah! Onların çıkarılması gerek!” diye kesin bir tonla konuştu.

“Neyin çıkarılması lazım?” diye Mary safça sordu. “Çoraplarımın mı?”

Len bir süre çıplak ayaklarını karyoladan sallandırarak kızmış göründü, sonra Mary’ye Koca Jim’i hatırlatan kibirli bir tavırla, “Tabii ki değil. Soğuktan hastalanıp ölmek mi istiyorsun? Jartiyerleri kastediyorum,” dedi.

Mary mutlu bir yaramazlık havası içindeydi.

“Eğer bunu yaparsam çoraplarım düşer, sen razı olursan çorapsız giderim, daha iyi olur,” dedi.

Len gürültülü bir yutkunmadan sonra yataktan çıkıp ona doğru yaklaştı, bir kadın çamaşırı satan dükkâna gitmektense ölmeyi yeğlemesine karşın, bunları aşması gerektiğine karar vererek, “Hiç askılar olduğunu duydun mu?” diye sordu. Sonra jartiyerlerin, damardan kan alırken kullanılan bağlar gibi kan akışını engelleyici zararlı etkilerini birer birer açıklamaya başladı. Mary içinden ona güldü, ama her basit sözcük, arkasında taşıdığı sevgiyi onun içine kazıyordu. Len sözlerini bitirdiğinde, onu gözleriyle okşamaktaydı. O günün geç saatlerine kadar uğraştı ve kendine askılı bir jartiyer yaptı.

19

CWMARDY YÜRÜYOR

Hafta boyunca Mary, sokaklarda, gösteriye gelmek için şeref sözü vermiş olan kadınların arasında çalışmıştı. Ona göre, her bir sokağın gelişigüzel değil, belli sayıda katılımcı ve pankartlarıyla gösteriye gelmesi gerekiyordu. Böylece hemen öğle yemeğinden sonra Len, kendileri ile aynı sokakta yola çıkacak olan annesi ve babasını almaya gittiğinde, Mary de kadınların hazır olması için evden eve dolaştı. Her evde ya bir gülümseme ya da şakacı bir sözle kabul görüyor, çoğunda çıplak popolu dolaşan küçük çocuklar onu karşılamak için kapıya koşuyordu.

Gösterinin başlama zamanından yarım saat önce, kadınlar, çocuklar ve sokağın işsiz erkekleri, üzerinde “Sunny Bank Kadınları Cop Değil Ekmek İstiyor” yazılı kızıl bir pankartın arkasında sokakta sıraya girmişlerdi. Mary arkasına bakıp yürümeye hazır erkek ve kadınların oluşturduğu sıraları görünce, bir önceki gece Len ile yaptığı konuşmayı ve ciğerlerindeki sorunu unuttu. Her çift göz, kendi gözleri kadar parıldıyordu ve her yüzde, hatta kalın şallara sarılı annelerine sıkı sıkıya sarılmış bebeklerin yüzlerinde bile bir gülümseme vardı. Yan sokakta oturan parti üyelerinden biri, bir klarnet ve iki trampetle çıkageldi. Aralarında bulunan eski askerler, kısa sürede iki trampetçi seçti ve az sonra ortalık herkesçe bilinen şarkıların melodileriyle doldu. Klarnetin keskin notaları herkese yol gösteriyor ve trampetlerin ritmi ayakları bir an önce yürüyüşe geçmeye özendiriyordu. Arada bir klarnet iç parçalayıcı sesler çıkarsa da buna kimse aldırmıyor, marşın biri biterken zevkle yenisine başlanıyordu.

Len, Shane ve Koca Jim sokağın köşesini dönerlerken müzik alkışlı bir bağırtıyla kesintiye uğradı. Artık belini doğrultamayan Koca Jim, başını doğal olmayacak kadar geriye atıp kibirle bıyığını burarak kendini dik yürüyormuş gibi göstermeye çalışıyordu. Bu duruşuyla bastığı yeri göremediğinden ayağı yoldaki bir taşa takıldığında Shane onu sıkıca kavramış olmasaydı neredeyse düşecekti.

“Kahrolası!” diye sessizce homurdanırken bir yandan da yeniden saygıdeğer olduğunu düşündüğü duruşunu kazanmaya çalışıyordu. “Bu lanet olası yollar bir köpeğin bile yürümesine uygun değil arkadaş. Artık belediye meclisinin bu işe el atma zamanı geldi.”

Yürüyüşe başlamak için hazırlanırken çıkan şamatada onun söylediklerini kimse duymadı. Cwmardy’nin en yaşlılarından oldukları için Jim ve Shane’e ön sıralarda onur yeri verilmişti. Len ve Mary düzeni sağlamak için yürüyüş alayının birer yanında yer almışlardı. Klarnetçi ve trampetçiler işareti bekliyorlardı. Herkes soluğunu tutmuştu, sonra trampetlere üçer kez vurulup ve klarnet çalmaya başlayınca, ana gösteri alanına doğru yürüyüş başladı. Her sokak köşesinde, birçok insan sıraların arasında bulunan dostlarını görünce onlarla beraber olmak için araya girmeye çalışıyorlardı, ama yürüyüşün bozulmaması için sıraların sonuna katılmaları gerektiği söyleniyordu. Herhangi birisi karşı çıkınca kadınlar bağrışarak kendi isteğiyle arkaya geçmezse, zorla oraya götürüleceğini söylüyorlardı.

Yürüyüşün en başındaki Shane ve Koca Jim, tam arkalarında açılmış kan kırmızı pankart ile askerler gibi sessiz ve dik yürüyorlardı. Jim, uygun adım yürüyüp yürümediklerini anlamak için Shane’in attığı her adımı dikkatle izliyordu. Shane bir ara nasıl olduğunu anlamadan tökezledi, müziğin temposuna ayak uyduramadan Jim onu fark etti, başını çevirmeden, “Değiştir!” diye ıslık gibi bir sesle onu uyardı. “Değiştir kadın, allah aşkına... Alayın yüz karasısın sen.”

Shane durumun aşağılayıcı etkisini derinden hissetti. “Yapamıyorum James; nasıl yapacağımı bilmiyorum,” diye kimse duymayacak biçimde inledi.

“Allah aşkına iki hızlı adım at,” diye ona yol gösterdi Jim. Shane onu ters anladı ve uygun adım durumuna geçirmek yerine yalnızca birazcık öne çıkaran küçük bir zıplamayla karşılık verdi. Jim, ateş saçan gözlerle Shane’e bakarak, “Çık sıradan,” diye emretti. “Benimle beraber olduğunu kimse anlamadan hemen çık, arkaya git.”

Shane düşen omuzlarını dikleştirip attığı her adımda ayaklarını yere daha sertçe vurmaya başladı. Kimin duyduğuna aldırış etmeden vurgulayarak, “Asla!” diye karşılık verdi. “Hayır, kralın veya bilmem kimin ordusundaki askerler ve denizciler adına Shane sıradan çıkmayacak. Hah!”

Bu sırada Len de yürüyüş alayının başına gelmişti ve annesiyle babasına bir göz atmasıyla ne olduğunu anladı. Düdüğünü keskince öttürdü, uydurma bando sustu ve halk yürüyüşü durdurdu.

“Meydana düzenli girebilmemiz için ayak uyduramayanlara kısa bir mola!” diye bağırırken, öbür yanda duran Mary, bakışlarıyla bir şeyler söylemeye çalıştığını anlayarak kimsenin dikkatini çekmeden kocasının yanına gitti. Len kulağına bir şeyler söyledi. Yürüyüşün tekrar başlaması için işaret verildiğinde Mary, yaşlı çiftin yanında yer almıştı.

Maden ocaklarının bulunduğu tepedeki meydana ilk giren küme Sunny Bank mahallesini temsil eden küme oldu. Bu, yürüyüşün asıl başlangıç noktasıydı. Kısa bir zamanda yüzlerce kişi daha oraya toplanmış ve işçilerin paydos düdüğü ötmeden önce meydan kadınlı erkekli bir kalabalıkla tıka basa dolmuştu. Kızıl bayraklar ve pankartlar havayı renklendirirken, yokuşun alt ucundaki trampetlerin ve borazanların oluşturduğu bandodan hüzünlü ezgiler yükseliyordu. Tulumları ve kömürden kapkara kesilmiş yüzleriyle ocaktan çıkan maden işçileri vadi boyunca yapılacak gösteri için işsizlere katıldı.

Soluk soluğa kalmış küçük bandonun yaman üyeleri yokuşu tırmanıp tepeye ulaştığı zaman, gök gürültüsünü andıran bir alkış göğü titretti. Bando üyeleri, kadınların yakın evlerden koşup getirdikleri maşrapalarla çay, su, bira, içecek ne buldularsa kana kana içtiler. Kimisi iş tulumunu çıkarmamış işçi temsilcileri Len ile Mary’nin yanında ön sıraya katıldılar. Bir sonraki sırada, küçük kavgalarını unutmuş olan Jim ile Shane vardı. Sunny Bank halkı bayraklarının federasyon bayrağı ile yan yana gelmesini sağladılar. Ona önderlik vermeye hazırdılar.

Bando şefine işaret verildi. Trampetler gümbürdedi, borazanların hüzünlü sesi yükseldi. İşsizlik ödeneklerine uygulanan kesintilere karşı, vadi boyunca sürecek olan uzun gösteri yürüyüşü başladı.

Tepenin eteğindeki federasyon temsilcilerinin beklediği çöplüğe giden meydana kıvrılmadan önce, Len, dönüp geriye doğru baktı. Arkasındaki sokaktan sayısız kızıl bayrak ve flamanın dalgalandığı, pankartların yükseldiği bir insan seli akıp geliyordu. Yukarıya doğru uzaklara baktı, ama bu selin sonunu göremedi. Dikkatle bakmaktan gözleri sulanmaya başlayınca gözlerinin başaramadığını kulaklarına bıraktı. Bandonun önünde olmasına karşın, onun çıkardığı uğultu içinden, sayısız ayağın yolları döven uygun ritimli sesleri duyabiliyordu. Bu sesteki potansiyel güç boğazını gıcıklayıp ağzına tükürük dolmasına neden oldu. Mary heyecan dolu bir fısıltı ile konuşurken Len yutkunuyordu.

“Şimdiye kadarkilerin en büyüğü! Herkes yürüyüşe katılmış.” Heyecanı daha fazlasını söylemesine engel oldu.

Her hareketine bunun gururu yansıyan Mary mırıldanırcasına:

“Bu benim için de halk için de bir sağalmadır Len,” dedi. “Birlik! Eylemde birlik!” Bu son cümlede sesi bir bağırışa dönüştü ve bir anda kimi gençlerin yinelemesiyle bütün saflara gök gürültüsü gibi yayıldı.

“Birlik! Eylemde birlik!” Bu sözlerin titreşiminde yürüyen ayakların sesleri duyulmaz olmuştu.

Mary dönüp Shane ile Jim’e baktı. Yaşlı çift, ağızları sımsıkı kapalı, sessiz kalmıştı. Jim’in gözlerinde gurur ve biraz da huzursuzluk vardı. Sanki gururu, çok yapmak istediği bir şeyi engelliyormuş gibiydi.

Mary Len’e bir şey fısıldadı ve Len hemen geri adım atıp babasının yanına geldi. “Aşağıda bir tuvalet var baba. Yanından geçerken sıradan çıkıp oraya gitsen iyi olur; sonra alanda buluşuruz,” dedi.

Jim, gözlerini önünde duran adama dikti ve dudaklarını büzüp, “Sen benim ne olduğumu sanıyorsun Len. Yani üç maşrapa birayı sıradan çıkmadan taşıyamayacağımı mı sanıyorsun? Hah! Bir keresinde yirmi üç tane çekmiş ve bir damlasını bile çıkarmayı düşünmeden on sekiz mil yürümüştüm arkadaş!”

Len bu karşılıktan utandı; hele annesinin kararlı yüzündeki gururlu gülümsemeyi fark edince, merakla kendisini bakan Mary’nin yanına döndü. Mary’nin soran bakışlarını olumsuz anlamında başını sallayarak yanıtladı.

Bu sırada kafilenin başı, yürüyüş alayının geçmesi için kordona alınmış olan ve halkın tıka basa doldurduğu meydana ulaşmıştı. Üniformalı görevliler sokağın her iki yanına dizilerek, yürüyen kadın ve erkeklerin yanında yerlerini aldılar ve bu şekilde yarım saatten fazla Cwmardy halkı, eski savaş alanları olan meydandan, çok önemli kararların çoğunun alındığı alana girdiler.

Çeşitli bandoların en yüksek sesli gösterilerini yarıştırdıkları bu yerde kısa bir mola verildi. Yaman küçük borazanların sesi, üflemeli çalgılar bandosunun göğe yükselen egemen bir tonla çaldığı çeşitli marş sesleri arasında kayboluyordu. Şimdi temsilcilerin her biri yönetimi ele alıp kendi grubunu düzene sokuyordu. Mary’nin onlarla yaptığı kısa bir konuşmadan sonra, alandan sonraki yürüyüşün ön saflarında kadınların olmasına karar verildi. Halk düzene sokulurken birtakım karışıklıklar oldu, bazı kadınlar erkekleriyle beraber yürümek istiyorlardı, ama sonunda her şey olabildiği kadarıyla düzene sokuldu ve bundan sonraki aşama için hazır duruma getirildi. Bandolar, her biri kendine özgü renkli ve çarpıcı üniformalarıyla, kafile boyunca düzenli aralıklarla dağılarak yürüyüşe canlılık ve renk kattı. Bir boru öttürüldü ve trampetler bir kere daha gümbürdedi, bandolar nakaratı tekrarladı ve kafile meydandan süzülüp ayrılmaya başladı.

Federasyon temsilcileri ilk bandonun önünde yürüyorlardı, bandonun arkasından kadınlar geliyordu, ama Shane ile Jim inatla birbirinden ayrılmayı ve yer değiştirmeyi kabul etmediklerinden hâlâ ikinci sıradaydılar. Kafile yan yana on iki kişilik sıralarla, eski savaşların anıları yüzünden kepenkleri kapalı dükkânlarla dolu anacaddeden geçti.

Yürüyüş kolunun ön kısmı iki mil ilerleyip Cwmardy’nin doğusundaki tepenin doruğuna ulaştığında, toplanma alanından yürüyüşe katılmalar hâlâ devam ediyordu. Gösterinin sol tarafından, uzaktan gelen marş sesleri duyan Len başını sertçe havaya kaldırıp kulak kesildi. Mary’ye ve yanındaki işçiye dönerek,“Bir şey duyabiliyor musun?” diye sordu.

Peş peşe ikisi de Len’den öteye baktılar. Onların şaşkınlığını görünce, Len de bakmak için aynı yöne döndü. Soluğu kesilir gibi oldu, terli yüzü bir ton daha sarardı. Cwmardy’yi öbür vadiden ayıran dağ, dalgalanan siyah insan kitleleriyle dev bir karınca tepesine benziyordu.

“Aman tanrım!” diye Mary’nin yanındaki adam fısıldadı. “Tüm dünya eyleme geçmiş!”

Manzaradan gözlerini alamayan Mary’nin ayakları kendiliğinden bandoya uyarak ilerliyordu; şaşkınlıktan bir süre sessiz kaldıktan sonra fısıltıyla, “Hayır, daha değil,” dedi. “Ama halk şimdi dünyayı harekete geçirmeye başladı.” Daha fazla konuşmadı, bandolar da susmuştu. İnsanlar, güçlerinin görkemli gösterisiyle büyülenmiş gibiydi. Sesleri birden kısılmış, düşünce ve duygularının ifadesi, dünyadaki bütün bandolardan daha etkili bir sesle çınlayan marşlara adım uyduran ayaklara bırakılmıştı.

Arada bir Len, kendisini bu insan selinin içinde ileri geri sürüklenen bir saman çöpü gibi hissetti. Bu insan topluluğu enerjisini ona akıttıkça güçlü bir düşünce benliğini sardı; onların tümünün gücünün kendi gücünün ölçüsü olduğunu fark etti. Bir birey olarak kendi varoluşu ve gücü, şimdi arkasında eyleme gebe olan kitlenin içinde gömülüydü. Bu önemli düşünce derin bir soluk almasına neden oldu; meydan okuma ve eyleme geçme sloganlarını taşıyan flamaları dalgalandırmakta olan esintiye doğru başını ve omuzlarını kaldırıp dikleştirerek göğsünü şişirdi. Zaman ve mesafe, yolları görünmez kılan yürüyüşçülerle ortadan kaldırılmıştı.

Kafilenin başı tepenin öte yanından aşağı inmeye başlamıştı. Yürüyüş kolu evinin önünden geçerken, Fred Lewis acele ile paltosunu giymeye çalışarak dışarı fırladı. Tıraşlı yüzü, esmer tenine karşın sararmış görünüyordu. Onları karşılamak için, “Merhaba,” dedi kollarını sallayarak, “İki vadinin halkı bugün dışarı dökülmüşe benziyor.”

Kimse yanıt vermedi ve bando daha hareketli başka bir marş çalmaya başladı. Ön saflara doğru yan yan gitmeye çalıştı ama, birbiri ardına dirseklenerek hiçbir sıraya alınmadı. Kendini önünden akıp giden selin kenarında, dili tutulmuş ve ağzı açık kalmış buldu. Sonunda birisi ona acıdı ve gelip geçici bir şey gibi içinde kaybolduğu kalabalığa katılmasına izin verdi.

Olayın önemini kavradıkça Len’in kalbi çılgınca atmaya başlamıştı. Onun bu ruhsal durumunu hemen fark eden Mary’ye döndü, elini avucuna alarak yumuşak bir sesle, “Yatak odamızdaki mumun çevresinde dolaşan bir pervane gibi,” dedi. “Gelip ilgisini çeken alevin çevresinde telaşla uçuşur, sonra küçük bir pufff... yok olur. Onu oraya çeken de yutan da aynı şeydir.”

“Evet Len. Halk o aleve benzer. Bazılarına yaşam, güvenlik, ün ve bazılarına güç verir. Ama bunları daima ödünç olarak verir ve her zaman, er veya geç, verdiğini geri ister. Bunu yaptığı gün borcunu ödemeyenler ortadan kaybolur. Gökten kayan bir yıldız gibi, hiçlikten çıkıp gelir ve bir an için tüm dünya başını kaldırıp onun parlaklığına bakar ve sönüp kaybolmasını, geldiği boşlukça yutulmasını seyreder.”

Her iki yanlarındaki adamlar, onlara, belki de gösterinin etkisiyle ansızın akıllarının başlarından gittiğini sanarak tuhaf tuhaf bakarken ikisi de susmuştu.

Mary kendi kendine, “İşte parti bu şekilde ortaya çıktı,” dedi. Ama Mary’ye karşı aşırı bir duyarlılık içinde olan Len, alçak sesle söylenen bu sözleri duyarak, “Ama parti asla eriyip gidemez,” dedi. Len’in sözlerini fark etmeyen Mary devam etti: “Tıpkı bir vücut gibidir o. Yalnız en zayıf ve çürük parçaları kopup düşebilir.”

Birden birkaç yüz metre ilerde bulunan büyük bir bina Mary’nin gözüne çarptı. Kesintileri uygulayan yeni işsizlik kurumunun yetkili ve memurlarını barındırmakta olan eski malikâneyi hayal meyal hatırladı. Verandada görülen belirsiz siluetler kafile ortaya çıkınca telaşla gözden kayboldular. Bu davranış ona bir fikir verdi ve sertçe dönerek yürüyüşün temposunu bozmadan sıçradı, Len’in yanından geçti. Etekliğinin altında yırtılan bir şeyin sesini duydu ve ne olduğuna ilişkin ansızın aklına gelen şeyle gözleri dört açıldı, ama duraksamadı. Len sormaya vakit bulamadan Mary uzaklaşmıştı. En önde bulunan kadınlara bir şeyler fısıldadığını ve onların kabul anlamında başlarını salladıklarını fark etti. Karısı yanına döndüğünde Len o kadar meraklanmıştı ki, Fred Lewis’in olayı aklından çoktan çıkmıştı. Hele Mary’nin kararlı bir biçimde büzülen dudaklarını görünce bekleyemeyecek kadar sabırsızlandı.

“Neler oluyor Mary?” diye sordu.

Mary ona ve öteki adamlara şöyle bir baktı ve hepsinin duyacağı yüksek sesle yanıt verdi:

“Kadınlar içeri girip işsizlik kurumunun baş görevlisiyle konuşacaklar.”

Erkekler, önemsizmişçesine söylenen bu söz ve altında yatan anlamla bir an için donup kaldılar. Arkadan gelenlerin baskısıyla yeniden yürümeye başladılar.

Birisi, “Bunu yapamazsınız,” dedi. “Komite bu kararı almadı.” Başka biri ise, “Bu, hükümete karşı yapılan bir gösteridir ve ben herhangi bir lanet olası üç kâğıtçılık numarasına hazır değilim. Şimdiye kadar her şey yolunda gitti ve siz kadınların boş yere bir tartışma başlatmanızı istemiyoruz.”

Mary’nin benzi attı ve tam Len onu savunmaya hazırlanırken, kararlı bir biçimde, “Aynı fikirdeyim. Ama hükümet, yalnızca bir kısım insanların Londra’da oturmaları demek değildir. Ülkenin her köyünde memur ve görevlilerini bulundurmadıkça hükümet işe yaramaz.” dedi.

Len kendini daha fazla tutamayıp, “Üstüne bastın,” diye onu tamamladı. “Parker, işsizlik sorunlarına bakan yeni herif, hükümetin emirlerini yerine getiren bir temsilcisi değil midir? Tabii, öyledir,” diye kendi kendine yanıt verdi. “Bir parça kâğıt üzerinde yazılanlar, Cwmardy’de ve tüm öteki yerlerde yürütülmesi için maaş ödenenlerce uygulanırsa, parlamentonun yasası hükümete yararlı olur. Sanırım Mary’nin hakkı var,” diye sözlerini tamamladı. “Londra’daki hükümet bize Londra’da acı çektirmiyor. Hayır, biz burada acı çekiyoruz ve halkımıza çektirdikleri acılara karşı onlarla savaşmak zorundayız.”

Öteki erkekler bu tartışmaya yanıt vermeye vakit bulamadan binanın önüne varmışlardı. Len ve Mary yana çekilip, neyin tartışıldığının farkında olmayan bandonun geçmesi için yol açtılar. Öndekiler durunca arkadan gelen her sıra yanaşıp durmak zorunda kaldı. Bu hareket, bir havuzun kenarlarına doğru yavaşça yayılan bir dalgacık gibi, kafilenin gerilerine sessizce yayıldı. Polisler, benizleri atmış ve titreyerek birden her yerden fışkırır gibi ortaya çıktılar. Şefleri koşarak başta bulunan Len ve ötekilere doğru geldi:

“Burada duramazsınız Len!” dedi, “İzin yalnızca yürüyüş ve alanda miting için verildi.”

Polisi bina ile gösteri kafilesi arasında sağlam bir saf oluşturmaya yönelten heyecanlı bir şamata ile ortam aniden gerginleşti. Koca Jim hemen, arkasında gözlerini Len’den ayırmayan Shane olduğu halde, kalabalığı yarıp Mary’nin yanına geldi.

Len polise, “Bizim kimseyi incitmeye niyetimiz yok. Bütün istediğimiz, Bay Parker’la ödenek kesintileriyle ilgili görüşme yapmak için içeriye bir temsil heyetini göndermektir,” dedi.

Polis şefi duraksadı, ama sıraların arka tarafından gelen baskı ön tarafı zorlayınca duraksaması ancak bir an sürdü. “Bir dakika bekleyin,” dedi. “Temsil heyeti kabul edip etmeyeceklerini soracağım.” Birkaç saniye sonra geri döndü. “Üzgünüm, ama Bay Parker sadece randevu almış olanları kabul edebiliyor.”

“Buna o karar veremez,” dedi Mary.

Arkasına bakıp derin bir soluk aldıktan sonra tekrar polis şefine dönerek, “Bu gösteride bebeğini on mildir taşıyan kadınlar var. Bunu boş yere yapmış olduklarını sanmıyorum. Bana inanmıyorsanız onlara sorun,” diye kadınların karşı çıkacağından ve erkeklerin onları destekleyeceğinden emin ekledi.

Polis şefi sonu görünmeyen insan yığınına baktı ve çok akıllıca davranarak sormaya yeltenmedi. Söylenenleri kabul edercesine başını salladı, ama, “Bugün burada olacakların tümünden sorumlu tutulacaksınız,” diye Mary’ye gözdağı vermekten de geri kalmadı.

Yakın bir yerde duran Koca Jim atılıp aralarına girdi. “Oh, hayır, o kadar acele etme evlat. Eğer ortada olmayan bir şey için suçlanacak biri varsa, o da benim; sakın unutmayasın. Hah! Düşünsene, senin gibi lanet bir yağ tulumu, hiç yoktan suçu şöyle küçük bir kıza yüklemek istiyor.”

O daha fazla bir şey söylemeden Mary kolunu yakaladı ve şefe, “Merak etmeyin,” dedi, “Eğer adamlarınız ellerini kullanmazlarsa hiç kimseyi incitmeyeceğiz.”

Bu konuşma sürerken oluşan duraklama insanları sabırsız ve huzursuz etmişti, özellikle ne olduğunu göremeyecek kadar gerilerde olanları. Öndekilere doğru baskı yapmaya başladılar ve “Kimseye bizi durdurmak için izin vermeyin, yürüyün, geri dönmek yok!” diyen bir bağırtı yükselince arkadan gelen baskı arttı.

Bu baskıyla ileri doğru öyle güçlü bir sürükleniş oldu ki kimse ne olduğunu anlayamadan ön sıralar polis kordonunu yardı. Polis şefi yanından geçerken Mary’yi kavrayıp tutmak istedi, ama yürüyen insanların baskısı onu elinden koparıp aldı.

Birkaç saniye içinde kadınlardan oluşan kalabalık bir küme polis memurlarının çevresini sardı ve yakındaki erkeklerin de katılımıyla, işsizlik kurumunun görevlisini pencereye çağırıp kendileriyle konuşmaya davet ettiler. Binadan hiçbir yanıt gelmeyince, sessizliğe gömülü binaya koştuklarında bütün kapıların yüzlerine kapatılmış olduğunu gördüler.

Patırtıyı bastıran keskin bir ses, “Arkaya yönelin!” diye çınladı.

Bir anda kadınlar binadan boşaldı ve dışarıda kalmış olanlarla birlikte arkaya yöneldiler; burada Mary sayısız elin yardımıyla hemen pencereye kaldırıldı. Mary pencere pervazını yakalamış, ayakkabılarını çılgınca duvara sürterek basacak bir yer bulmaya çalıştığı sırada Len, onun çorabının yavaşça bacağından aşağı kayıp çıplak beyazlığını gözler önünde bıraktığını fark etti. Tam uyarmak için bağıracağı sırada öbür kadınlar ileri atıldılar; aynı anda bir kırılma sesi, ardından cam parçalarının şangırtısı duyuldu. Hiç kimse pencereden binaya ilk girenin kim olduğunu bilmiyordu. Dışarıda kalanların bundan sonra gördükleri şey, üst kattaki odadan el sallayıp alkış tutan bir düzine kadar kadın oldu. Dışarıdakiler de karşılık verdi ve önlerde onlar dışında ne olduğunu bilen olmasa da sevinç çığlıkları, sokakları dolduran millerce uzunluktaki kalabalığa yayılıp Cwmardy’nin her yanında yankılandı.

Çorabının teki sarkıp bileğinde toplanmış olan Mary çevresindeki kadınlara baktı. Odanın öte yanındaki kapıdan gelen patırtı dikkatini çekinceye kadar, duyduğu gurur, ona kısa bir süre ne için buraya gelmiş olduklarını unutturmuştu. Bütün kadınlar o yöne döndüler ve zayıf, solgun benizli bir adamın pencereden en uzak olan duvara yaslanmış olduğunu ilk kez fark ettiler. Adamın badem bıyıkları vardı. Kadınlardan bazıları bu görüntüye gülerken kapıdaki gürültü yükselip emredici bir ses duyuldu. “Açın şu kapıyı,” diye boğuk bir ses bağırıyordu. “Hepiniz oradayken neden beni dışarda bırakıyorsunuz?”

Mary, Shane’in sesini tanıdı ve kısa bir sürede öbür kadınların da yardımıyla sürgüyü çekip zinciri kaldırarak koridorda sıkışmış insanlardan odanın alabileceği kadarını içeri aldılar.

Shane öfkeden titreyerek onu kimin dışarda bırakmaya cesaret etmiş olduğunu öğrenmek istiyordu. Mary kollarını yaşlı kadının omuzlarına dolayıp kısa sürede onu yatıştırdıktan sonra, en yakınındaki kadına yalvarmakta olan bıyıklı adama döndü.

Adam, “Dokunmayın bana. İstemesem de yapmak zorunda olduğum bir görevim var,” diye yalvarırken acınacak bir biçimde titriyordu. Mary ileri atıldı, ona yanıt verirken dudaklarındaki aşağılayıcı bükülmeyi herkes fark etmişti: “Görev mi? Bunu, polis, bir kadına copla vurup yere düşürdüğü zaman da söyler. Şimdi sen de bu bahaneyi bir kadının ekmeğini çalarken ileri sürüyorsun!”

Odaya tırmanırken harcadığı güç onu zorlamıştı, soluk almak için durdu, artık tutkuları onu ele geçirmeye başlamıştı. Gözleri yorgunluktan, karnı bir sürü çocuk doğurmuş olmaktan ağırlaşmış başka bir kadın açığı kapadı.

Bir zamanlar konser tutkunlarını etkileyen müziğin hâlâ izlerini taşıyan sesiyle, “Biz buraya seni incitmek için gelmedik,” dedi. “Ama görev mi, ne dersen de, senin de bizim canımızı yakmanı istemiyoruz,” dedi.

Adam ellerini saçlarının arasında dolaştırarak, “Ama ne yapabilirim, ne yapabilirim!” diye haykırdı.

“Bundan böyle kesintileri işleme koymaya son ver ve isteklerimizi hükümete bildiren bir telgraf çek,” diye Mary bağırdı.

Bu sözler odada bulunan ötekileri heyecanlandırdı ve hep beraber bağırmaya başladılar. Dışardakiler onlara bir şey oluyor diye düşünüp bağırtılar daha geniş çevrelere yayıldığında iş bulma kurumunun görevlisi dünyanın tufana uğradığını sandı. Gözlerindeki korku açıkça okunuyordu, hele birkaç adamın içeri girmek için çılgınca pencereye tırmandığını görünce, kalbi dayanamadı ve acımasızca dövülen bir çocuk gibi ağlayarak dizleri üzerine çöktü. Mary, korkudan biçimsizce yere yığılan adama baktı. Odanın içinde ve dışarıda tekrar marşlar söylenmeye başlanıp kırık pencereden görülen insan kalabalığı arasında Len ve Evans’ı fark edinceye kadar adama karşı derin bir acıma duydu.

Eğilip memurun kolunun altından tutarak ayağa kalkmasına yardım etti. Adam dikildiği yerde Mary ona daha yumuşak bir tonla seslenirken güçlükle yutkundu.

“Pekâlâ, yanıtınız nedir? Bütün gün burada beklemek istemiyoruz,” diyordu Mary, odadakilere bakarak ekledi:

“Bu kadınlardan bazıları evlerine gitmek için daha on milden fazla yürümek zorundalar.”

Adam çaresiz bir halde ona baktı, sonra ancak fısıltı biçiminde çıkan bir sesle, “Reddedersem ne olur?” diye sordu.

Yanıt bütün kadınlardan peş peşe geldi.

“Fikrini değiştirene kadar bu odada kalacaksın.”

Mary pencereye yöneldi. Niyetini anlayan adam, “Pekâlâ. Dediğinizi yapacağım!” diye haykırarak onu durdurdu.

Kadınlar bir an için kulaklarına inanamadılar ve yanıt arar gibi birbirlerinin yüzlerine baktılar. Mary etekleri hışırdayarak pencereye koştu, Len ve Will onu pervaza kaldırıp halka içeride neler olduğunu anlatana kadar kollarında tuttular.

Haber bir elektrik akımı gibi ağızdan ağıza o kadar hızla yayıldı ki bir an sonra Cwmardy’de bunu duymayan kalmamış gibiydi. Mary ve kadınlar yürüyüş kolundaki sıralarına dönmek için binadan ayrılırlarken ortalık sloganlar ve sevinç çığlıklarıyla çınlıyordu.

Bando da yerine dönüp eski bir Gal savaş marşını çalmaya başlayınca kafile mitingin yapılacağı alana doğru son aşama için yürüyüşe geçti.

Halk, çöplükte saatlerce konuşmaları dinledi, marşlar söyledi, sesleri kısılana kadar sevinç gösterileri yaptı. Dağların etekleri, geri dönme zamanının geldiğini söylercesine gölgelenmeye başlayana kadar bu etkinlikler sürdü.

Len ve Mary ana babalarıyla eve döndüler. Ateşin sönmüş, kömürlerin beyaz küllere dönüşmüş olduğunu görünce Jim, “İnsan iki dakika evinden ayrılsa namuzsuz ateş onu kızdırmaya çalışıyor yahu!” diye umutsuzca sövüp saymaya başladı. Yorgundu, her yanı ağrıyordu ve huysuzluğunu bir şeyle yatıştırmak istiyordu. Karşılık veremeyeceğini bildiği için ateşi seçmişti; ama Shane de yorgundu.

“Utan be James,” diye onu azarladı. “Bana saygın olmasa da ağzından çıkan her pis sözcüğü duyabilecek bu çocuklara olması gerek.”

Jim homurdandı, koca gövdesini ağır ağır, dikkatle koltuğa bıraktı. Bu arada Len bir parça kâğıt ve birkaç dal parçasıyla ateşi yakmış, Mary çayı hazırlamaya başlamıştı.

Akşam yemeği keyiflerini yerine getirmişti ve günün çeşitli olayları anlatılırken gözleri parıldıyordu. Hangi olayın en heyecan verici olduğuna ilişkin birbirleriyle yarıştılar. Koca Jim, Sunny Bank’lıların miting alanına yürüyüşü olduğunu söylüyordu.

“Bunu yalnızca bir şey berbat etti,” diye homurdandı. “Eğer annen orada olmasaydı, herhangi bir muhafız alayından daha iyi yürüyecektik; hasta ayakları bilmem nesiyle gelmemesi için o kadar da dil dökmüştüm ama....”

Shane sandalyesinden kalkmıştı ki Len olası bir fırtınayı önledi:

“Anneciğim, babacığım, bilmiyorum ama, aklımda kalan en iyi şey, Mary’nin ayakkabısı üzerine sarkmış çorabıyla pencereye tırmanmasıydı. Ha ha!” diye gülmeye başlayınca gözler Mary’nin şaşkınlık içinde kaldırdığı çıplak bacağına yöneldi ve hep birlikte gülmeye başladılar.

Koca Jim çapkın çapkın kıkırdadı. “Vay, vay,” diye tartışmasız bir tezi açıklayan bir profesör gibi konuştu. “İşte bu, güzel bir bacak Shane’ciğim.”

Aynı anda, “Bak,” diye konuşmaya başlayan Shane ise bu sözleri duymadı. “Şimdi neden o kadar öksürdüğünü anladım. Bacaklarını böyle açıkta bırakırsan ciğerlerinin sağlıklı olmasını nasıl bekleyebilirsin?” Mary’nin kızarmasına aldırmadan sözlerine devam etti: “Nasıl oluyor da böyle yapıyorsun kızım? Vah, vah! Demek adamların yarısı bundan çılgına dönmüştü!”

“Aman anne...” diye Mary yüzü ateş gibi kıpkırmızı kesilerek açıklamaya çabaladı. “İndiğini fark etmemiştim bile.” Len’e dönüp azarlamaya başladı. “Niçin haber vermedin?”

Len tekrar kahkahayı bastı. “Gördüm, ama heyecandan söylemeyi unutmuşum,” diye yanıt verdi.

Koca Jim araya girdi. “O zaman unutkan tek erkek ben değilim! Ha, ha! İşte bana bir puan Shane!”

Ansızın gülmesi kesildi ve koltuğunda iki büklüm olup inlemeye başladı. “Ah, kahretsin! Bu lanet sırt ağrıları beni öldürecek. Yardım et bana Shane, ölmekte olan birine öyle dikilip bakma yahu,” diye homurdandı.

Shane dolaba koştu, elinde hızla çalkaladığı bir şişeyle geri geldi.

“Gömleğini çıkar Mary’ciğim,” dedi.

Mary yaşlı adamın yanına gitti; gömleğini çıkarmasına yardım ederlerken o, inlemeye devam ediyordu. Fanilasının altından kıllı koca bir göğüs ortaya çıkmıştı.

“Ben sana daha önce söylemiştim Shane,” diye homurdandı. “Bu ilaç köpek sidiğine benziyor ve hiçbir yararı yok.”

Shane bu homurdanmalara aldırmadan kötü kokulu ilaçla göğsünü ovmaya başladı, sonra yüzüstü döndürüp aynı uygulamayı sırtına yaptı. Bir ara sert ovalayınca adam omuzlarını oynattı.

“Of be! Şaka ile beni öldürmeye çalışıyorsun değil mi? Unutma, eğer o pis numaralarından birini yapmaya başlarsan, burada tanıklarım var.”

“Haydi sus James’ciğim,” diye sakince yanıtladı Shane. “Boş yere günaha girme. Zaten yeterince günah işlemişsin.”

Onlar bununla uğraşırken Cwmardy’yi öteki vadiden ayıran dağdan şarkı sesleri gelmeye başladı. Müzik sesleri uzaktan uzağa o kadar tatlı geliyordu ki durup bakıştılar.

Len, “Bunlar gösteriden evlerine dönen insanlardır,” dedi.

Başka bir şey söylemeden hepsi kapıya gittiler ve hâlâ evlerine dönmekte olan kadınlar ve erkeklerin söyledikleri marş seslerinin geldiği dağ yamacına doğru baktılar.

Sokaktaki öbür evlerdekiler de kapılarına çıkmış gittikçe uzaklaşan ezgiyi sessizce dinliyorlardı. Ansızın Koca Jim, hâlâ gömleksiz, yolun ortasına yürüdü ve kolunu havada sallayarak bomba gibi gürledi: “Birlik için üç kere; sağol, sağol, sağol!”

Peşinden gelen, “Hurra!” sesleri bir battaniye gibi vadinin üzerine yayıldı ve marşlar uzaklarda kayboluncaya kadar tekrarlandı.

20

İŞYERİNDE KALMA EYLEMİ

Yaşam düzeyini düşüren hükümetin girişimine karşı Cwmardy’de yapılan eylem bir alev gibi tüm ülkeyi sardı. Gittikçe ısınan ortam ve protestonun gücü karşısında ürken hükümet yapılan kesintileri durduran bir karar çıkardı.

Bu zafer, halkın, özellikle kömür ocaklarındakilerin üzerinde kuvvet iksiri gibi bir etki yaptı. Mücadelenin sonucu olarak partinin ünü son derece arttı ve üyelerinin bir çoğu federasyonda görev aldı, Harry Morgan federasyon başkanı, Will Evans ise işkolu başkanı oldu.

Böylelikle güçlenen, artık hem yönetici hem de yönlendirici ve propagandacı olarak hareket eden parti üyeleri, şirketin politik olmayan sendikasından kurtulma yollarının tartışıldığı çeşitli toplantılar düzenlediler.

Bir cuma günü adamlar olayı son aşamasına getirdiler. Telefonla gelen bir haber Harry ve Len’in, işçilerin miting düzenledikleri ocak başına koşmalarına neden oldu. Küçük kümelere ayrılmış adamlar rahatsızlıklarını kendi aralarında tartışıyor, Will Evans’ın konuşmasına aldırmıyorlardı. En çok bağıranlardan biri Koca Jim’di ve sözcükleri gürültüyü bastırıp da anlaşılabilen tek kişi oydu.

“Beni bir köpek mi sanıyorlar ki bir haftalık çalışmadan sonra bir çocuğun ücretini veriyorlar?” diye bağırıyordu. “Arkadaş, eğer Hicks bunu bana yapabileceğine inanıyorsa yanılıyor, bundan emin olabilir. Hay allah, eğer bu ücreti eve, Shane’e götürürsem, parayı da beni de lanet pencereden dışarı fırlatır!”

Will Evans düzeni sağlamaya çalışarak, “Hadi çocuklar!” diye rica etti. “Bu işte biraz sağduyulu olalım. Her şeyden önce kaçınıza normal ücretin altında ödeme yapıldığını anlayalım.”

Birçok ücret makbuzu havaya kalkıverdi.

“Ben sayarken ellerinizi indirmeyin çocuklar,”

Bu sayım bitince, her birinin ne kadar eksik para aldığını sorduğunda bir uğultu ortalığı kaplayıverdi.

“On şilin, on iki şilin altı peni, on beş şilin...” gibi bağırtılar kalabalığın her yanından yükseliyordu.

Harry ve Len kalabalığın arasından bir çırpıda kurulan uydurma kürsüye ulaştılar ve Harry, Will’in yanında kürsüde yükseliverdi. Sessizlik olmasını emretmek için havaya kalkan kolu, Len’e Ezra’yı anımsattı. Belleği onu, asgari ücret kavgasının başladığı yirmi yıl öncesine götürdü. Ama Harry’nin keskin ses tonu anılarını dağıtıp onu yine bu ana taşıdı.

“Yapılacak ilk iş yoldaşlar, hemen Hicks ile görüşecek bir temsilci heyeti atamaktır.”

Harry, Will, Koca Jim ve Len’in görüşme için atanmasıyla bu iş çabucak halledilmiş oldu.

Bu sahneyi pencereden seyretmekte olan Bay Hicks hemen geri çekildi. Ofise girdiklerinde, korumalarının ortasına çekilmişti. Onlara söz vermeden, çevresini saranların başları üstünden: “Pekâlâ, ne istiyorsunuz? Bu lanet olası adamlar niçin evlerine gitmediler. Eğer işlerini gerektiğince yapıyor olsalardı, çoktan gitmiş olmaları gerekirdi.”

Harry konuşmaya yeltendi, ama Koca Jim ondan önce davrandı:

“Kendinden daha üstün insanlarla konuşurken çek ayaklarını o masadan be adam. Bir de... araya tazı sürüsü salmadan bizimle yüz yüze söyle söyleyeceğini!”

Len onu sakinleştirmek için kolunu çekiştirince, “Bırak beni Len!” diye söylendi. “Bütün yaşamım boyunca, bedenimi, tam bir haftalık çalışmadan sonra böyle bir ödeme için mi kömür ocağına gömdüğümü sanıyorsun?” Elini cebine daldırıp çıkardığı bir on şilinlik kâğıt para ile birkaç gümüş bozuk parayı başının çevresinde, herkes görebilsin diye çevirdi. Nefretle homurdandı. “Hah! Zamanında, Yabandomuzu Kellesi’nin arka duvarına bir cumartesi gecesinde bundan daha fazlasını işemişimdir,” dedi.

Bay Hicks sandalyesinden kalktı ve korumalar aradan çekildiler. Konuştuğunda kızgınlığından gözlerinin altındaki ağır keseler bile titriyordu; bastonunu öyle sıkıca kavramıştı ki parmaklarının eklem yerleri yüzü gibi bembeyaz olmuştu.

“Demek bütün bu patırtı bunun için, ha? Bütün gün dalga geçen adamlara para vermemi bekliyorsun, değil mi? Durun size bir şey söyleyeyim; o günler artık geri gelmeyecek biçimde geçmişte kalmıştır.”

Harry sözünü kesti: “Bay Hicks, bazı adamlarımızın uğrunda öldüğü, hâlâ yürürlükte olan asgari ücret yasasının varlığını unutmayın ve buna dayanarak yasa ne diyorsa onu ödeyeceksiniz.”

Bay Hicks hiddetle ona döndü. “Ne? Beni tehdit mi ediyorsun? Çık dışarı!” Sertçe en yakınındaki görevliye döndü ve tersleyerek, “Hemen polise telefon et. Bana gözdağı verilmek istendiğini söyle,” dedi.

Jim’in eğik omuzları öyle bir dikleşti ki vücudu odayı dolduracak gibi oldu. “Polis, polis...” diye yineledi. “Hah! Senin için pek bir boka yaramayacaklar. İlk başta asgari ücret için mücadele ettiğimizde askerleri çağırmak zorunda kalmıştınız ve şimdi bizleri bedava çalıştırmadan önce gene onlara ihtiyacınız olacak.”

Orada bulunanlar için Bay Hicks’in temsil heyetiyle herhangi bir şeyi pazarlık edecek durumda olmadığı açıkça belliydi ve Len arkadaşlarına gitmeleri için başını sallayarak işaret verdi. Dışarı çıkarlarken Bay Hicks gözüne kestirdiği avını kaçıran bir aslan gibi kızgındı.

Bastonunu bir cop gibi sallayarak, “Pekâlâ,” dedi. “Eğer akılcı yolu izlemeyeceksen kaydını almak için ofise uğra. Senin işini yapmaya can atan ve bekleyen, senden daha iyi bir sürü adam var ve bu, ötekiler için de geçerlidir.”

Kapıya doğru yürümekte olan Jim cevabı yapıştırmak için geri döndü: “Evet, biliyorum. Federasyonu uzun zamandır safra gibi görüyorsunuz. Bu politik olmayan yabancı işçileri yerlerimizi alsınlar diye getirttiniz, eski işçilerin hepsini süpürüp atacağınızı ve ocağı sendikasızlarla dolduracağınızı sanıyorsunuz. Tuh!” diye nefretini tükürdü. “Senden daha iyilerini bir köpeğin safrasında görmüşümdür ben. Tuh! Ama sakın kazandığını sanma. Hayır, elimizde hâlâ birkaç kozumuz var!”

Bu sözlerden sonra temsil heyeti dışarı çıkıp sabırsızlıkla onları bekleyen adamların yanına döndü.

O akşam geç vakit Len’in evinde bir toplantı yapıldı. Parti üyelerinin rahatsızlıkları yüzlerinden okunuyordu. Bay Hicks’in kaçınılmaz olan şeyi hızlandıracağını anlamışlardı, ama onun bu tutumuna en iyi biçimde nasıl karşı durulacağından emin değillerdi. Saatlerce durumu tartıştılar. Len düşüncesini kafasında olgunlaştırıncaya kadar bir süre sessiz kaldı. Konuştuğundaysa, söylediklerinden korkarmış gibi sesi fısıltı gibi çıkıyordu:

“Yoldaşlar, madene inmediğimiz için itilip kakıldık. Bir değişiklik olarak aşağıda kalmamıza ne dersiniz?”

Bu cümlenin arkasından kısa bir duraklama oldu, bu fikrin cesareti herkesi soluksuz bırakmıştı. Parti toplantısı dağıldığında karar verilmiş, aynı gece gizli bir federasyon toplantısında ayrıntılar konuşulmuştu.

Bütün gece ocak motorlarının uğultusu daha kısık ve tereddütlü gibi geliyordu. Karanlık hava heyecandan baskı altındaymış gibi titriyordu. Gölgeler sessizce evden eve kayıp her birine bir ileti bırakıyordu, ama hemen kapanan kapılardan hiçbir sözcük dışarı sızmıyordu. Polisler bir tilkinin, kümes hayvanlarının kokusunu alması gibi olası bir belanın kokusunu almış, sokak köşelerinden ve arka sokaklardan burunlarını uzatıp bilgi toplamaya çalışıyorlardı.

Bay Hicks oldukça sakin maden ocağı başındaki danışma odasında görevlilerle toplantı halindeydi. Çoğu ocak giysileri içindeki adamlarla aşırı ısıtılmış ofisin isli atmosferinde konuşurlarken, genel müdürün yüzünü parlak bir beyazlık sarmıştı.

“Adamların amaçlarının ne olduğunu hiçbirinizin bilmemesi garip. Genellikle grev yapacakları zaman her şeyi önceden anlardık, ama bu kez, her şey o kadar sessiz ve sıradan. Yine de havada bir şeyler olduğu seziliyor.”

Sandalyesinden kalktı, sanki bunu yaptığında esin gelecekmiş gibi huzursuzca başını kaşıdı. “Hiçbiriniz adamların ocakta bir şeyler söylediğini duymadınız mı? Yalnızca ufak bir işaret?” diye sorduğunda dinleyenlerin yüzleri şaşkınlık içindeydi.

Siyah bıyıkları dudaklarının üzerine dökülen müdür yardımcısı Williams yavaşça başını salladı:

“Evet, bazılarının söylediklerini duymak utanç verici idi. Bilmeyen biri, aldıkları paranın birkaç değersiz şilin yerine poundlarca eksik olduğunu sanırdı.”

Ustabaşı Evan araya girdi, “Ama bu çok tuhaf. Şirket, sendika üyeleriyle samimi görünüyordu. Bunu hiç anlamıyorum,” dedi. Yeleğinin cebinden pirinç bir kutu çıkardı ve ağzına koca bir tütün topağı koydu.

Bay Hicks önemsemezcesine bakıyordu; Evan kutuyu tekrar cebine indirince bu hareket sanki aklında olan bir şeye netlik kazandırdı.

“Pekâlâ,” diye belirtti. “Çok geçmeden öğreneceğiz... Hepiniz sabahleyin her zamankinden yarım saat erken kalkın. Polise, o kızıllar çeşme meydanında el bildirisi dağıtacak olurlarsa durdurmalarını söyledim ve adamlar aniden toplantı yapmaya kalkışırlarsa, yapacağınız şey, onları olabildiğince çabuk aşağıya indirmektir. Hepsi bu kadar.” Gözleri hevesle parıldamaya başlamıştı. “İndirin onları!” diye öfkeyle tekrarladı. Görevliler kulaklarında bu emrin yankılarıyla ofisi terk ettiler.

Sabahleyin adamlar kuyuya inmek için kuyruk oluşturup sıralarını beklerken, aralarında bir fısıltı dolaşmaya başladı. Gülün yaprağını okşayan meltem kadar hafif olan bu fısıltı, makinelerin düzenli sesleri arasında ancak söylenen kişinin duyacağı bir şeydi. “Bugün kumanyanızı ve suyunuzu idareli kullanın çocuklar,” sözleri ıslık çalar gibi sıraya girenler arasında kulaktan kulağa sessizce geçiyor, ama rahatsız edici bir titreyişle varlığını belli ediyordu. Adamlar ocağın karanlığına girerken terk etmekten nefret ettikleri gün ışığından ayrılıp aşağı inmekte olağandışı istekli görünüyorlardı.

Yerin üstünde oraya buraya dağılmış olan görevliler, adamların her defasında asansörü istekle doldurup gözden kaybolmasına şaşıyorlardı. Son insan yükünden sonra ahşap kapaklar gürültüyle kapanınca Bay Hicks toplantı odasından çıktı. Müdür yardımcısı Williams’a yaklaşırken koca bir gülümseme yüzündeki anlamı açıklıyordu.

“Eh, kuşkularımızın yersiz olduğu anlaşılıyor Bay Williams. Çok iyi, gerçekten çok iyi.”

Müdür yardımcısı yanıt verirken Bay Hicks bastonunu mutlu mutlu döndürüyordu. “Evet Bay Hicks, çekildiler. Tanrıya şükürler olsun, bugünü de atlattık,” dedi.

Ocak çavuşu araya girdi: “Hatta Roberts ve onun Bolşevikleri bile bize sorun çıkarmadı efendim. Oysa bazı saçmalıklar yapacaklarını sanıyorduk.” Bay Hicks başını salladı ama yanıt vermedi, dönüp müdür yardımcısıyla ofise girdi.

Son asansör kafesindeki adamlar kuyu dibinde biraz oyalandılar, ama kuşku uyandıracak kadar değil. İşyerlerine zorlu yürüyüşleri, hava deliklerinin ve tavandan sarkan kayaların altından geçişleri hoşlarına gidiyor ve çoğu başları eğilmiş, omuzları bükülmüş yürürken hafif bir sesle söyledikleri ezgilerle yolun nasıl geçtiğini anlamamıştı. Söyledikleri ezgiler eski ve kederli de olsa, sesleri yanık yanık da çıksa mutluydular. Gençler özellikle coşkuluydu; dik yerlerden şamatayla dörtnala inişleri, önlerinde yürüyen adamları korkutup, panik içinde koşan atlıların önünde kaçar gibi tünelin kömür artıklarıyla sıvalı duvarlarına sığınmalarına neden oluyordu. Will Evans, şakacı havasını bırakmış görünüyordu; Dai Cannon ve Koca Jim’in ardında ses çıkarmadan yürüyor, çevresinde uçuşan sözlere pek kulak kabartmıyordu.

Dai, Jim’e, “Planladığımız bu yeni numaradan hoşlanmıyorum,” derken burnunun ucunda düşmek üzere olan bir damla ter sallanıyordu. “Ben hep açık dövüşü severim; doğru görünüp de hiçbir yere ulaştırmayan bu tür işleri değil.”

Alçak tavanın altında koca gövdesi nerdeyse ikiye katlanmış olan Jim, “Bilmiyorum Dai dostum,” dedi. “Eğer kazanmak istiyorsak daima yeni mücadele yolları bulmak zorundayız. Ve her mücadele dün aldığım ücretten daha iyidir. Parayı Shane’e verdiğim zaman onun dediklerini duymalıydın!”

“Ha? Yeni yollar mı, lanet olsun. Eski yollar babam ve ondan önce onun babası için yeterince iyiydi ve benim için de yeterince iyi sayılır.”

Jim yanıt vermek için başını kaldırınca sarkan bir kaya parçasına sertçe çarptı. Vereceği yanıtı tümden unutarak acıyan başını kuvvetle ovuştururken, “Canı cehenneme!” diye gürledi. “Bu lanet ocak her gün biraz daha çamur çukuruna dönüşüyor. Bu lanet olası tavanı biraz yontmazlarsa sonunda kömürü köpeklerle dışarı çektirecekler.”

Will Evans ağzındaki tütün topağına şapırtıyla yer değiştirtti. “Evet, haklısın arkadaş. Şirket onarımları hepten unuttu. Onlar, istedikleri kömürü çıkardığımız sürece nasıl çıkardığımıza asla aldırış etmezler. Bu eski ocak pek yakında beş para etmez bir duruma gelecek.” Sır verir gibi ekledi, “Söylentilere bakılırsa bütün atları elden çıkaracaklarmış ve tavan yere yakın olduğundan kömürü çıkarmak için fare satın alacaklarmış.”

“Fare ha!” diye Jim gürledi. “Kendini bilen hiçbir fare bu lanet olası çukurda çalışmaz. Yalnızca bizim gibi enayiler bu işi yapar ve fırsat yakalamak için birbiriyle dalaşır. Patronların bize gülmesine hiç şaşmam arkadaş.” Kömür damarına gidinceye kadar da sövüp saymaya devam etti.

Oraya vardıklarında adamlar kısa sürede bellerine kadar soyundular ve az sonra bir işaret ağızdan ağıza dolaştı. “Haydi başlayalım!” Taşıyıcı ilk birkaç öksürür gibi takırdamadan sonra kulak tırmalayan sesiyle sarsıla sarsıla çalışmaya başladı. Hava, sıcaklığın yanı sıra çıkan kömür tozuyla ağırlaştı ve dayanılmaz hale geldi. Lambalardan yayılan ışık, kısa sürede tozla örtüldü. Karanlığı delen tek şey, yeşilimsi ince ışıklardı. Terden parıldayan vücutlar gerçekliklerini kaybetmiş ve karanlıkta abartılı gölgelere dönüşmüştü. Koca Jim yana yatık durumda, iğne ucu gibi sivri kazması ile ha bire vurup kömürü keserken, Will Evans da dizleri üzerinde iki büklüm, elinde kürek, “Beni çabuk doldur... Beni çabuk doldur...” der gibi duran tekneleri dolduruyordu.

Ansızın taşıyıcının korkunç takırtısı durdu ve damarda ağır bir ses boşluğuna düşen adamlar, bu boşluğun içinde çaresizce asılı kaldılar.

“Hangi namussuz bu çamuru teknelere koydu? Bütün vaktini taşıyıcıdaki taşları toplamaya adayan bir midyeci kız mıyım? Ne sanıyorsunuz beni? Hadi doğru dürüst çalışın yukarıdakiler!”

Yol ağzından bir ses duyuldu:

“Sorun nedir çocuklar? Taşıyıcı niçin çalışmıyor? Bilmiyor musunuz, kömür akışı aksıyor ve vagonlar bekliyor.”

Koca Jim buna dayanamadı. Kazmasını yere fırlatıp çıplak sırtı tavana değinceye kadar dizlerinin üstünde doğruldu. “Kömür! Kömür! Bütün görebildiğim ve duyabildiğim lanet olası yaşamım bu. Parayı unut. Yemeği unut. Ver şirkete kömürü, dünyanın canı cehenneme!” Kazmasını tekrar alıp, hırsını yenmek için soluk soluğa kömüre saldırdı.

Taşıyıcı durduğu gibi ansızın tekrar çalışmaya başladı ve günün geri kalan kısmında işçilerin bedenlerine egemen oldu.

Vardiya sonunda yolun üzerine uzanan işçiler, çalışma sonucu oluşan krampları geçirmek için bir süre ellerini, kollarını gerdiler; ama Will Evans sanki aşırı güç toplamış gibi, bir tavşan çevikliğiyle bir yerden ötekine koşarak adamlara bir şeyler söylüyordu. Kendi galerisine döndüğünde oradakiler çoktan giyinmiş onu beklerken, Koca Jim’in Afrika ve Cebelitarık hakkındaki masallarını dinleyerek vakit geçiriyorlardı.

Will giyinirken, “Bir defasında Cebel’de,” diye Jim söze girdi. “Tüm istiridye yataklarının sahibi ihtiyar bir Hollandalıydı, anladın mı? Yanaklarında köpeğin taşakları kadar iri gözyaşlarıyla bizim komutana geldi. Ben komutanın seyisiydim o zaman ve bütün olanları bilirdim. ‘Birisi benim istiridyelerimi aşırıyor,’ dedi. ‘Sizden buna bir son verdirmenizi istiyorum.’ Daha bir sürü şey söyledi. Hırsızı hemen orada önüne getirmesini istermiş gibi ellerini sallıyordu. Bizim komutan, o sözlerini bitirinceye kadar hiçbir şey söylemedi, sonra, ‘Pekâlâ arkadaş. Yataklara bir nöbetçi koyacağım,’ gibi kısa bir yanıt verdi. Ama ertesi gün Hollandalı aynı hikâye ile çıkageldi, ama bu seferki daha fenaydı. Komutan acayip şekilde başını kaşıdı ve kendi kendine homurdandı. ‘Hımm. Garip. Bir nöbetçi daha koyacağım,’ dedi ve yaptı da arkadaş. Ama üçüncü gün Hollandalı aynı hikâye ile gene geldi. Yakınını kaybetmiş biri gibi ağlıyordu. Adam sözlerini bitirdiğinde dünyanın zamanı geçmişti ve komutan sertçe, ‘Pekâlâ,’ dedi. ‘Nöbetçileri iki katına çıkarmaktan başka yapacak bir şey yok,’ dedi. Hollandalı bir dakika kadar ona baktı, sonra neredeyse camları kıracak bir çığlık attı ve sirklerde görülebilecek garip hareketlerle sağa sola koşuşturup sesinin son perdesiyle bağırmaya başladı. ‘Nöbetçileri iki katına çıkarmak mı! Hayır, lanet olsun. Kahrolası adamları yatakları yiyip bitirmeden geri çek,’ demesin mi?” bütün işçiler birden gülmeye başladılar.

Ocaktan çıkarken Dai Cannon sordu: “Anlattığın gerçek miydi? Yoksa senin uydurmalarından biri miydi?”

Jim durakladı, arkadaşını görebilmek için geri dönerken fenerini de kaldırıp baktı.

“Beni hiç yalan söylerken duydun mu Dai arkadaş? Hayır, ömründe duymamışsındır. Allah beni çarpsın ki şu anda burada durduğum kadar o masal da gerçekti,” dedi.

Öbür işçilerle beraber kuyu dibine doğru yollarına devam ederlerken Dai başka bir şey söylemedi. Kalbe giden damarlar gibi ocağın her yol ayrımında galerilerden gelen işçiler uzayan kuyruğa katıldılar. İleri doğru atılan her adım sıralar arasında oluşan sessiz heyecanı yoğunlaştırıyordu. Yorgun ayaklar daha hafiflemiş ve sallanan lambalara bir ritim vermişti. Kafile, lambalardan oluşmuş dalgalanan uzun bir kurdeleye benziyordu. Önlerindeki atların toynaklarından havaya yükselen tozları bile hiç kimse fark etmiyordu ya da bunu umursamıyordu. Adamlar ana yoldan ayrılıp sessizce atların peşinden ahıra girdiler, arkalarından kapıyı hava basıncıyla kapanmaya bıraktılar.

Müdür yardımcısı Bay Williams ve ustabaşı Evan kuyu dibinde dikilip bekliyorlardı. O vardiyanın son kömür vagonu beş dakika önce kuyudan çıkarılmıştı ve bu iki görevli şimdi huzursuz bir şekilde adamların gelmelerini bekliyorlardı. Normalde adamlar son kömür vagonları kuyu dibinden ayrılmadan önce yukarı çıkmaya hazır olurlardı. Williams saatine baktı, sonra şaşkın bakışlarını ustabaşına çevirdi.

Gözlerinin önünde hiç beklenmedik ve hoş olmayan bir görüntü belirmiş gibi, “Ulu tanrım! Saat üçü geçmiş!” dedi. “Acaba ne olmuş olabilir?” diye çaresizce sordu.

Onun kadar şaşkınlaşmış ustabaşı, “Ne olduğunu anlayamıyorum,” diye yanıtladı. “Eğer bir kaza olsaydı çoktan haberimiz olurdu. Hadi asansör görevlisine soralım.”

İki adam, asansör kafesinin dolup boşalmasından ve yüzeydeki tokmağın çalıştırılmasından sorumlu işçiye doğru yürüdüler.

“Adamların hâlâ çıkmamış olması tuhaf Tom.”

“Evet doğru. Ama belki bir yerde mola vermişlerdir.”

Müdür yardımcısı sinirlendi. “Ne molası!” diye gürledi. “Burası bir kömür ocağı. Lanet olası bir hastane değil!”

Yanıtın biçimi adamın bir şeyler bildiğini düşündürmüştü Williams’a. “Hadi!” diye sertçe emir verdi. “Söyle. Kör olası aptallar nerede kaldılar?”

Tom yanıt vermeden önce şapkasıyla yüzünü dikkatlice sildi. “Şey, eğer ahırlara bakarsanız belki orada bir şeyler bulabilirsiniz,” dedi.

İki yönetici, birkaç saniye asansör görevlisine, adam çıldırmış diye baktılar, sonra müdürün kafasında bir şüphe oluşmaya başladı. Yüzü kömür tabakası altında sarardı.

“Gelin!” diye emretti. “Bu işin içinde bir bit yeniği var ve sanırım ne olduğunu biliyorum.”

İki yönetici, Tom’u kuyu dibinde olanlara aldırmaz bir halde çömelmiş olarak bırakıp telaşla ahıra yöneldiler. Daha ahır kapısına gelmeden, çatlaklardan uğuldayıp vınlayarak esen rüzgârın çıkardığı sesi bastıran sesler duydular. Tek bir sözcük söylemeksizin kapıyı omuzlayıp açtılar.

İçinde atların sakince yem yedikleri sıra sıra bölmeleriyle badanalı ahır, kalaslara asılmış lambaların ışığı altında koca bir sirke benziyordu. Adamlar bir araya toplanmış, bir gübre vagonunun üzerine çıkmış olan işçilerden birini dinliyorlardı. Kapı açılıp iki görevli içeri girerken hepsi başlarını çevirdiler. Williams ve arkadaşı, kısa bir süre duraksadılar, vagonun üzerindeki kişiye doğru ilerlemeye başladıklarında işçiler geçmeleri için kenara çekildiler, sonra aynı şekilde sessizce arkalarından bir araya geldiler.

Williams at gübresinin tepesinden bakan adamla karşı karşıya geldi ve kendi ışığı onlarca lamba ışığı arasında belirsiz bir aydınlık verse de, daha iyi görmek için lambasını havaya kaldırdı.

“Ee, bu lanet olası saçmalık da ne oluyor?” diye sordu. “Ocaktan çıkmış olmanız gereken zamanın çoktan geçmiş olduğunu bilmiyor musunuz?”

Bazıları gülmeye başlayınca birkaç saniye içinde bütün işçiler gülmeye katıldılar. Ahır kahkahalarla inledi. Bu kapalı alanda “Ha, ha, ha!” diye bir davula konan çakıl taşları gibi gürlüyordu kahkahalar. “Vakit geçtiği için bizi merak eden Williams’a bak hele! Ha, ha! İşte bunu duyunca hayat yaşamaya değer dostum.”

Williams kahkahalardaki kararlılığı ve bunun arkasındaki anlamı hissetti; hemen sesini tatlılaştırdı:

“Hadi çocuklar. Aptallık etmeyin şimdi. Eğer bir şikâyetiniz varsa, bu şekilde yalnızca kendi durumunuzu daha da zorlaştırırsınız.”

Hiçbir yanıtın gelmediği ahır, sessizlik içinde bir lahit mezar gibiydi. Williams zorla yutkundu, sonra tekrar denedi.

“Akılcı olun çocuklar. Eğer bir şikayetiniz varsa, Bay Hicks ile uygun bir şekilde tartışmak için bir temsilci heyeti seçin.”

Kalabalığın içinden birisi bağırdı: “Akılcı mı, kahrolsun! Aylardır yönetimden hakkımız olan ücretlerimizin ödenmesini ve politik olmayan yabancı işçilerin çıkarılmasını veya federasyona katılmalarının sağlanmasını isteyerek akılcı ve sabırlı olmadık mı?”

“Evet,” diye başka bir işçi araya girdi. “Aldığımız teşekkür nedir? Birçoğumuz işten çıkarılarak greve gitmeyen sendikaya girmeye zorlandık, izlemeye alınıp polisçe sorguya çekildik ve işimizi yaptıktan sonra ücret verilmedi!”

Ahırlarda derinden gelen bir mırıldanma başladı. Bundaki ritim, Williams’ın yüzünü siyah kömür tabakasının altında daha da beyazlaştırdı ve kekelemeye başladı. “A..a..ama bu y..ye..yerin altında durmakla n..n..ne yarar sağlayabilirsiniz!”

Vagonun üstünde duran Will Evans ona yanıt verdi:

“Bu bizi ilgilendirir. Sizin işiniz dışarı çıkıp ocağımızı greve katılmayanlardan temizleyinceye kadar burada kalacağımızı Hicks’e söylemektir.”

Bütün bu süre içinde sessiz duran ustabaşı Evan kendisinin araya girme zamanının geldiğini hissetti:

“Ama bunu yapamazsınız be adam. Açlıktan ölürsünüz; çok geçmeden lambalarınız sönüp karanlıkta kalacaksınız.”

Koca Jim görkemli göğsünü şişirdi. “Hah! bizim için tasalandığını duymak çok garip Evan. Kafanı yorma be adam. Senin yardımın olmadan kendimizin ve ocağın çaresine bakabiliriz; bunu da benden duy.”

Will Evans gülmeye başladı:

“Ha, ha! Çocuklar bu güzel işte. İşe gelmediğimiz zaman bizi ocağa indirmek için aynasızlarını zebani gibi gönderirler ve yargıçlara ocağa girmediğimiz için bize ceza ödetirler. Şimdi de bizi yukarı çıkarmak için birbirlerini çiğniyorlar. Ha, ha!”

Tekrar bir kahkaha dalgası ahırı doldurduğunda iki görevli kapıdan çıkıp kuyu dibine döndüler. Yeraltında bu sahne yaşanırken, Bay Hicks yer üstündeki ofis penceresinden dışarı bakıyordu. Geçen vagonların gürültülü takırtıları çoktan susmuş yerini acayip bir sessizlik almıştı. Bay Hicks’in huzursuz gözleri, ocak giysileri içinde kömür alanına dağılmış solgun yüzlü çok sayıda işçiye takıldı, ama onu en çok şaşırtan öbür adamların büyük bir kısmının heyecanlı gezinmeleriydi. Yanındaki baş memura döndüğünde kırlaşmış bıyıkları sarkmış gibi görünüyordu.

“Bugün epeyce insan iş arıyor,” diye kuşku yüklü bir yorumda bulundu. Öteki adam bir süre yanıt vermedi, sonra, “Bunu anlamıyorum,” dedi. “İş arıyor olamazlar; öyle bile olsa bütün bu kadınlar burada ne yapıyor?”

Genel müdür daha iyi görmek amacıyla gözlerini kısarak tekrar baktı. Bir süre dikkatle baktı, bıraktığı köşeden bastonunu aldı, ofis memuruna kuyu dibi ile telefon bağlantısı sağlamasını emretti ve yürüyüp kalabalığın içine girdi.

Kalabalığın arasından Shane, Mary ve Len’i fark ederek onlara doğru yöneldi.

“Burada ne yapıyorsunuz?” diye sordu. “Bu bölgede bulunmaya hakkınız olmadığını biliyorsunuz.”

Shane öfkeyle, “Hah! Siz kendinizi ne sanıyorsunuz?” diye sordu. “Biri duysa, sizi buraların mal sahibi sanacak.”

Halk bu küçük grubun çevresinde toplandı, kadınlar hemen Shane’in yanını tuttular. “Doğru söylüyor.” “Ağzının payını verin!” diye biri bağırdı. “O ve onun gibiler yüzünden vadimiz harap oldu ve erkeklerimiz ocağın dibinde tanrı bilir ne zamana kadar kalacaklar.”

Bu durum Bay Hicks’i çileden çıkardı. “Ne?” diye uludu. “Adamlar bugün ocaktan çıkmıyorlar mı?”

Aldığı tek yanıt yüzlerce ağızdan bir anda çıkan haykırış oldu:

“Hayır. Siz sendikalı olmayanları defedinceye, çalışanların ücretlerini tam ödeyinceye kadar yukarı çıkmayacaklar!”

Bu meydan okuyuşun gürültüsü top atışı gibi havada gürleyerek vadiye yayıldı, kadınlar ve erkeklerin kapılara inip sokaklara çıkmalarına, maden ocağına doğru yürümelerine neden oldu.

Kısa bir sürede Cwmardy’nin bütün halkı ocak başında toplanmıştı. Hatta köpekler bile sahiplerinin bacakları arasında koşuşup, havadaki titreşime doğru havlayarak kömür alanını o anda doldurmuş olan gürültülü kalabalığa katkıda bulunuyorlardı.

Çileden çıkmış genel müdür, yanında öbür görevliler olduğu halde ne yaptığının veya ne dediğinin pek farkında olmadan işçi tulumlu adamların arasında dolaşıp duruyordu.

“Hemen ocağa inin veya eve gidip hiç işe gelmeyin!” diye emretti.

Aldığı tek yanıt: “Aşağı lanet olası sen kendin in ve orda kal!” oldu.

Bay Hicks memurlarına döndü. Gözleri ateş saçar gibiydi. “Kahrolası palyaçolar gibi orada dikilip durmayın!” diye bağırdı. “O aptalları hemen yukarı çıkarın.” Eğer toplantı odasından bir memur, müdür yardımcısı Williams’ın kendisini telefonda beklendiğini bildirmeseydi kudurmuş gibi komutlar savurmaya devam edecekti.

Kalabalığın arasından söverek zorlukla geçip ter içinde ofise ulaştı ve ahizeyi eline aldı.

“Alo, alo, oradaki!” diye sabırsızca ahizeye gürledi: “Evet, evet, benim. Kahrolası ne sorun var orada?!” Müdür yardımcısı durumu açıklarken, renginin beyazdan mora, sonra tekrar beyaza döndüğü uzun bir sessizlik oldu. Williams raporunu bitirdiğinde Bay Hicks’in vücudu kaskatı olmuştu. Arkasından ofise gelen görevlilere döndü, ahize elinden sarkmış, sanki onları göremiyormuş gibi duruyordu. Sonunda kendini toparladı, zorlukla yutkunduktan sonra belli bir kimseye söylemiyormuş gibi:

“İşte bardağı taşıran son damla. Ocakta kalacaklar... Evet kalacaklar.”

Son iki sözcüğü, diline yapışmışlar ve acıymışlar gibi yavaş yavaş söyledi. Başı öne eğik, elleri arkasında, yavaşça pencereye yürüdü, dışarıda sel gibi akan halka baktı, sonra yeniden öfkeye kapılmış göründü.

“Polise telefon edin. Avluyu temizleyin. Lort Cwmardy’ye telefon edin!” diye sözcükleri tek bir patlama halinde haykırırken bastonunu bir köşeye, kendisini de bir sandalyeye attı. Dışarıda insanlar bağırıyorlardı:

“Bizim yönetici üyemiz Fred Lewis nerede?”

Aşağıda ahırdaki işçiler Will’in başkanlığında bir toplantı yapıyorlardı. Başkanın boşalttığı gübre yığınının üstüne çıkmaya çalışan Dai Cannon dışında hepsi güvenceli ve neşeliydiler. Adamlar koşup yaşlı arkadaşlarının çıkmasına yardım ettiler. Gübre vagonunun üzerinden duyulan derin sesi ahırın içinde yankılanırken, kırlaşmış saçları lambaların ışığında gümüş renginde görünüyordu.

“Çocuklar!” diye başladı. Koca Jim ağzı açık ona bakıyordu. “Hepiniz beni bilirsiniz ki, bir mücadele olduğu zaman bütün kalbimle onun içinde bulunurum.”

“Evet, evet, Dai!” diye birisi bağırdı. “Özellikle işin içinde bir maşrapa bira da varsa.”

Bu alaycı şaka Dai’nin alınmasına neden oldu; sarkan göbeğini deri kemerinin altından içeri çekti. “Şimdi aptalca davranma zamanı değil,” diye büyük bir ciddiyetle konuştu. “Kaderin bu saatinde yalnız aptallar ve eşekler kahkaha ile güler. Hepiniz şirketin kısa zamanda geri adım atacağını sanıyorsunuz. Sizi uyarmak istiyorum. Ezra öldükten sonra ben ve Koca Jim bu şirketi yaşayan herkesten iyi tanırız.” Arkadaşı sözlerine devam ederken Koca Jim başını gururlu bir onama ile salladı. “Şirketin bu çok önemli ilkeden dönüş yapmaktansa bizleri açlıktan öldürmeye hazır olduğu yolunda sizi uyarmak istiyorum. Ama ben inanıyorum ki kesintileri bize mücadele etmeden ödeyecekler.”

Bu cümleye yüksek sesli bir homurtu karşılık verdi:

“Orada lanet bir kaz gibi gevezelik edeceğine bize ne yapacağımızı söyle be adam!”

Dai küplere bindi. “Sakın bana bağırmaya kalkma,” diye ileri doğru bir adım atmaya kalkışınca önce havalanan kolları, sonra başı göründü ve kendini yardımına koşan Koca Jim’in kucağında buldu. Tekrar geri dönmeye çalıştı ama, “Bunu oya koyalım!” diyen sabırsız bağırışlar ona engel oldu.

Will Evans kürsü olarak kullanılan gübre vagonuna çıktı. “Pekâlâ,” diye konuştu. “Eğer hepiniz hazırsanız oy kullanacağız. Herkes lambasını eline alsın; bir lamba gösterisiyle karar vereceğiz. Bunun, yerin altında yapılacak bir oylama için en uygun yol olduğuna inanıyorum.” Lambalar bırakıldıkları yerlerden acele ile alınırken, ahırdaki aydınlık maya kabarcıkları misali köpürmüş gibiydi.

“Ocaktan çıkıp Bay Hicks’le görüşmek için başka bir temsilci heyeti seçme yanlısı olanların hepsi lütfen ışıklarını göstersinler.”

Bir anlık duruş, sonra tek başına bir lamba ötekilerden daha yükseğe kalkarken Dai mezarlık kadar ölümlü bir sessizliğin içinde hepsine karşı inancını belirtmiş oluyordu.

“Burada, aşağıda savaşma yanlısı olanlar lütfen göstersin.”

Hemen lambalar, zemini karanlıklara, tavanı gün gibi aydınlığa boğarak havaya kalktı.

Oylamadan sonra, “Aferin Cwmardy!” diye yüksek sesli sevinç alkışları geldi. Bu sevinç, kalaslarla desteklenmiş duvarlara çarpıp yankılandı ve kendini işçilerin kalbine derinden gömdü. Son sesler ahırın ürpertici atmosferinde yavaşça kaybolmaya başladığı sırada, birisi bunları diline dolayıp, hemen ağızdan ağza geçerek bu kapalı yerdeki her şeyi boşaltıp içine bir melodi seli dolduran bir şarkı halinde yoğurdu:

“Ey atalarımızın yurdu

Ey özgür insanların yurdu.

Ey benim o kadar sevdiğim

Arpın anayurdu.”

Tatlı sesli tenorlar, mıknatıs gibi baritonları peşinden sürüklüyor ve marşın notalarını içtenlikle tekrar ederlerken seslerini yükseltip alçaltıyorlardı. Sonunda marş bitti ve Will, bulunduğu sözde kürsüden toplantıyı sürdürdü.

“Üyesi olduğum parti ve federasyon adına söylemem istendi ki,” diye açıkladı. “On sekiz yaşın altında bütün erkek çocukların, Koca Jim dışında altmış yaşın üzerindeki erkeklerin ve sağlığı yeterince iyi olmayanların yukarı gönderilmesi gerekmektedir.”

Bu tanıma uyanların karşı çıkmasına rağmen tanımlamaların kabul edilmesiyle adamlar anında bölünmeye başladılar.

Başkan konuyu oya sunmak üzereydi ki kalabalığın ortasında bir kavga çevreye heyecan dalgaları yaydı.

“Yarım dakika, Sayın Başkan!” diye birisi bağırdı. “Burada bir dövüş var; her yerde dürüstlüğün olmasını görmek istiyoruz.”

Will saygın konumunu unuttu ve kavga edenlere yakın olmak için hemen vagondan atladı; yanlarına varıncaya kadar kalabalığı yararak kendine yol açtı.

Bununla beraber Koca Jim ondan önce oradaydı ve Dai Cannon’un paltosunu çekerken, o yumruklarını uzatmış Smallbeer’in karşısında genç bir horoz gibi sıçrıyor, Smallbeer ise gömleğini acele sıyırıp çıkarmaya çalışıyordu.

“Sorun ne?” diye Will şaşkınlık içinde sordu. Dai yanıt verirken duruşunu değiştirmedi.

“Pek bir şey yok çocuğum. Fazla bir şey değil. Bu işi bize bırak. Hiç kimse bana hakaret edemez. Hayır, hele iki ev kadar kocaman olsa bile.”

“Bu ne biçim şeydir ki iki arkadaşın dövüşmesi gerekiyor?”

Dai bir an nefretle tükürmek için durdu. “O adama benim arkadaşım deme,” diye öfkeyle tısladı.

Will bir tütün parçasını rahat rahat çiğnemekte olan Jim’e çaresizce baktı.

“Sorun nedir James?” diye sordu.

“Ha, Will Smallbeer, Dai’nin kendinden çok daha büyük olduğunu, yüz yıl da yaşasa altmış yaşını göremeyeceğini söyledi. Dai de ona, onun lanet olası bir yalancı olduğunu söyledi. Bunun üzerine Smallbeer, kaybeden altmıştan fazla olduğunu kabul edecek ve kazanan diğerleriyle aşağıda kalacak diyerek onu dövüşe çağırdı.”

Bu sırada Smallbeer gömleğini çıkarmış, başı neredeyse dizlerine değecek kadar eğilmiş, salladığı kollarının arkasında gerçekten kaybolmuştu. Arada bir saçsız kafası, savunma hareketlerindeki geçici boşluklardan parıldıyordu.

“Hadi, gel!” diye meydan okuyordu. “Eğer dilinle bu kadar ustaysan, bakalım yumruklarınla bunun yarısı kadar iyi misin? Seninle hesabımı gördükten sonra,” diye ekledi, “hepinizden daha fazla sağduyulu olan Koca Jim dışında, benim kırk beşten daha yaşlı olduğumu söyleyecek herhangi iki kişiyle dövüşmeye hazırım.”

Sözlerine devam edemeden Dai’nin yumruğu saçsız kafasına inince uluma gibi bir ses duyuldu. Şimdiye kadar olduğundan daha hareketli bir biçimde çevresinde dans ederken, Dai incinen parmak kemiklerini ovuşturuyordu.

“Ayağa kalk ve bir erkek gibi dövüş, orada bir maymun gibi aptalca yatarak değil,” diye onu çağırdı. Hasmı bu alaylı aşağılamaya sadece güldü.

“Ha, ha! Ağzının çiğneyeceğinden daha fazla ısırdım, değil mi?” diye tadını çıkarırcasına konuşurken Dai’ye doğru yaklaşıyordu. Dövüşçülerin çevresindeki insan halkası daha daralmıştı.

Fred Forrest, başka her şeyi unutarak kendini kaptırmış olan Will’in kolunu çekti. Will kolu çekilince döndü ve kulağını parti yoldaşının fısıltısına eğdi. “Bunu durdurmak zorundasınız.”

“Durdurmak mı? Hangi kahrolası şey için? Bırak ihtiyarlar biraz eğlensin be adam.”

“Adamların birbiriyle dövüşmesini kaldıramayız Will. Bütün gücümüzü patron için saklamak istiyoruz.”

Will araya girmeyi reddedecek gibiydi, ama bir an duraksadı, sonra ikinci bir düşünce karar vermesine neden oldu.

“Pekâlâ,” diye konuştu. “Sen onu bana bırak.”

Kalabalığı itip kendine yol açarak vagona döndü ve sesinin tüm gücüyle bağırmaya başladı:

“Aramızda başka dövüş yok çocuklar. Toplantıya devam edelim. Şu ikisine giysilerini giydirin. Yardım et Koca Jim!” Onun bu sert emri havayı sivri bir hançer gibi yardı ve adamları hâlâ yapılması gereken önemli işlerin olduğu gerçeğine döndürdü. Yüksek sesle karşı çıkan iki dövüşçüye giysileri giydirildikten sonra toplantı devam etti.

Kargaşa süresince saklandıkları yerlerden bulunup çıkarılan gençler ve yaşlılar bir araya toplandı, sıraya sokuldu, koca kapı açıldı; yürüyüş alayı ocağa doğru ahırdan kıvrılarak yola çıktığında ilerleyişi havaya kalkan toz belli ediyordu.

Adamların yarısı ahırdan çıkmıştı ki Will Smallbeer ansızın gözyaşlarına boğuldu. “Haksızlık,” diye ağlıyordu, “Adamı ocaktan böyle çıkarmak. Ben yarı yaşımda olan herkesten daha iyi çalışır, dövüşebilir ve içki içebilirim, bakın herkese gülünç olmak için beni bir bebek gibi ocaktan çıkarıyorsunuz. Ama gitmeyeceğim,” diyerek kendini yere atıp bir top gibi büzüldü.

Koca Jim birkaç dakika bu yere yığılmış şekle acımayla baktı, sonra, “Yazık be adam. Yazık! Köpeğin kokladığı bir kirpi gibi durmuyor mu?” diye espri yapmaya çalıştı ama buna hiç kimse gülmedi.

Çok uzaktan hareket eden bir asansörün sesi geldi; hemen arkasından bekleyen kafileye doğru sallanarak gelen iki ışık görüldü.

“Bu da kim?” diye Will ortaya sordu.

“Bizi görmeye gelen Bay Hicks olmalı.”

Uzun kuyruğun başındaki ışıklar durunca onlarca fısıltı halindeki sesten, “Kim olursa olsun, imzalı bir anlaşma olmadan vazgeçmek yok,” sözleri duyuldu. Will Evans’la beraber Koca Jim ve birkaç başka işçi öne doğru gidince, Fred Lewis’i ve yanında rahatça çömelmiş bir yabancıyı görüp şaşırdılar.

“Merhaba çocuklar,” diye Fred nazikçe onları selamladı.

“Kararınızı çabuk verdiniz, değil mi? Bildiğiniz gibi ben burada değildim; daha bu sabah yürütme komitesinde duydum. Bu bizim bölge üyemiz Jack Hopkins,” diye ekledi. “Bu işte yardımcı olsun diye benimle buraya gönderdiler.”

“Ha, evet. Çok iyi,” dedi Will. “Ama bize ne tür yardımda bulunacaksınız?”

Yabancı yanıtladı: “Şey, her şeyden önce yaptığınız şeye ne kadar hayran olduğumuzu bilmenizi isteriz. Gösterinizi yapıp güç ve cesaretinizi sergilediniz, ama şimdi biz, ocaktan çıkıp işi anayasal yoldan çözmemiz için bize bırakmanız gerektiğini düşünüyoruz.”

Bu haber kısa sürede, beklemekte olan işçilerin hepsi durumdan haberdar oluncaya kadar ağızdan ağıza yayıldı ve bu gerçek gittikçe sesi yükselen bir iniltide kendini gösterdi:

“Anayasa yerin dibine! Artık aşağıdayız ve Bay Hicks vazgeçene dek yerin altında kalacağız.”

Will tekrar önder konumuna döndü: “İşte böyle!” diye belirtti.

“Ama akılcı ol ahbap,” diye Fred rica etti. “Kimilerinize ciddi bir zarar gelmeden aşağıda uzun süre kalamazsınız ve sonunda toprağın üstüne çıkmaya zorlandığınızda haliniz şimdikinden daha kötü olacak ve bizler şirket sendikasını yıkmaktan her zamankinden daha uzak düşmüş olacağız.”

Dinlemekte olan işçiler tekrar onamadıklarını haykırmaya başladılar ve bundan cesaret alan Will, “Eğer yürütme komitesi bundan daha iyi şekilde bize yardım etmeye hazır değilse, ellerini çekmelerini ve mücadeleyi bize bırakmalarını onlara söyleyin.”

Çaresiz kalan yabancının kocaman vücudu başarısızlık duygusuyla titriyordu.

Söz verircesine, “Eğer yukarı çıkarsanız,” dedi. “Paranızı yarın alacağınızı, bir ay içinde de ocağı grevcilerin yerine işe alınanlardan temizleyeceğimizi garanti ediyorum.”

Koca Jim, “Bunu sana kim söyledi,” diye sordu. “Cwmardy mi, yoksa Bay Hicks mi?”

“Hayır, henüz söylemediler, ama yürütmenin tüm ağırlığını arkanıza aldığınızda onlar bunu kabul etmek zorunda kalacaklar.”

“Sen onu külahıma anlat arkadaş. İhtiyar Cwmardy’yi sen daha doğmadan öncesinden beri tanırım; o kahrolası adam düşündüğün kadar basit biri değildir.”

Kesin bir demeç için sabırsızlıkla beklemekte olan adamların yüksek sesli alkışlarına, Will, “Hayır!” diye yorumda bulundu. “Paramızı orada hazır ettiğiniz ve şirket sendikasının bu ocakta sona erdiğini yazılı olarak imzalattığınız zaman yukarı çıkacağız. Ve dikkat edin!” diye ekledi, “Biz bu konuda Len Roberts’ten başkasına inanmayız.”

Bir alkış patlaması, daha fazla konuşmasına olanak vermedi ve adamlar Will Smallbeer’i kenardan kaldırıp ocak dibine taşıdı.

İki madenci önderi, beklemekte olan halka haberi iletmek için ilk parti yaşlı işçilerle yukarı çıktılar. Fred Lewis bir kömür vagonuna atladı, düzenin sağlanması için elini havaya kaldırdı ve hemen buna uyuldu. Yoğun ilgi ile tüm gözler onun üzerindeydi. Ofis penceresinden bakan Bay Hicks’in, önderlerle beraber çıkan kara, kirli adamları görünce içi rahatladı.

“Onları yukarı çıkmaya razı etti,” diye emrindekilere fısıldarken, Fred Lewis’in sesi kapalı pencereden içeri sızdı.

“İşçi arkadaşlar!” diyen sesi artık akşam karanlığının tohumlarını taşımaya başlamış olan havada çınladı. “Yürütmenin önerisine karşın, grevci işçilerin yerine alınanlar temizleninceye kadar aşağıda kalmaya karar verdiler. Şimdi çok genç, çok yaşlı veya çok zayıf olanları yukarı gönderiyorlar.”

Kimsenin soluk bile almadığı anlık bir sessizlik oldu, sonra bir uğultu vadiyi sardı. “Hurra! Hurra! Kavga devam ediyor, kahrolsun şirket sendikası!”

Dili tutulmuş olan Fred, Jack Hopkins’e baktı ve gözler birbirine, daha fazla tartışmanın yararsız olduğunu söyledi. Fred vagondan atladı ve ikisi de kalabalığın arasında kayboldu.

Mary mutluluktan yüzü gülerken Shane’in kolunu sıkı sıkı kavramış, yanında mızrak gibi dimdik duran Len’e bakıyordu; herkesin duruşunda yansıttığı gurur ve mutluluk kalbini ferahlattı.

“Adamlarımızın mücadele etme yöntemi harika, öyle değil mi anne?” diye sordu.

Shane başını soğukkanlılıkla sallamasına karşın duruş biçimi ne kadar derinden etkilendiğini ele veriyordu.

“Ha, ha! Onlar bunun için büyütüldüler, anladın mı Mary’ciğim.”

Erkek ve kadınların yoğun kalabalığı ansızın ileri geri sallanmaya başladı. Birden hiçbir işaret ve uyarı olmaksızın, Len kendini havaya kaldırılıp vagona taşınırken buldu.

“Konuşma yap, konuşma!” diye ısrarlı bir istek geldi. Len, konuşmaya hazırlıklı değildi, ama bir önceki gece partide olan tartışmayı hatırladı. Ne diyeceğini biliyordu.

“Artık ilk iş olarak hepimiz eve gitmeli ve ocağın dibindeki arkadaşlarımız için sıcak çay ve yiyeceklerle ocağın ağzına dönmeliyiz. Hiç kimsenin tasalanmasına gerek yok,” diye insanları yatıştırdı, “Biz direnirsek ocaktaki arkadaşlarımızın direnci de sürecek.” Alkış sesleri birkaç dakika için sözünü kestikten sonra ekledi: “Ocağa inip arkadaşların tam olarak ne durumda olduklarını görmek için bir temsilci heyeti seçmek iyi olacak.”

Bu öneri kabul gördü, Len ve yarım düzine kadar insan bu iş için seçildi.

Len asansöre yönelirken Mary elini sıktı ve Shane Jim’e iletmesi için, “Fanila gömleğini çıkarmamaya dikkat etsin. Yarın sabah ona bir battaniye ve biraz tütün göndereceğim,” diyordu.

Asansör kafesi, içindeki küçük temsilci heyetiyle birlikte şimşek hızıyla gözden kaybolurken Len bir kez daha ağzında ocağın tadını hissetti. Çekici, ocak dibinde onları karşılamak için bekliyordu. “Merhaba çocuklar, gelin; yeni yuvamızda bizi ziyaret etmeye geldiniz ha? Bütün aileyi oldukça iyi durumda bulacaksınız, teşekkür ederiz.”

Len gülümseyerek sordu: “Çocukların hepsi nerede?”

“Ha, onları yatak odasında bulacaksınız,”

“Yatak odası mı? Ne demek istiyorsun?” diye sorarken adamı daha iyi görmek için lambasını havaya kaldırdı.

“Evet, evet arkadaş. Ahırı bir yatak odasına dönüştürdüler.”

Başka bir şey söylemeden Len ve arkadaşları onun ardından işçilerin yerleşmekte oldukları ahır kapısına yöneldiler. Islık çalan hava cereyanı kapıyı çekip açmalarına engel oldu, ama hep beraber asılınca direnci kırdılar ve bir süre şaşkınlık içinde önlerindeki görüntüye baktılar. Bulunabilen tüm muşamba parçaları aceleyle toplanıp paylaşılmış, battaniye gibi kullanılmaktaydı. Altlarına muşamba parçası sermiş olan üç adam gübre vagonunun üzerinde kucak kucağa bebekler gibi uyumaktaydılar. Ortalığa saçılmış saman ve otları arayan atların ıslak dudakları, birçoğu yemlikleri seçmiş olan gençlerin üzerlerinde dolaşıyordu. Adamların geri kalanı yem çuvalları, eski keresteler, ne bulmuşlarsa hepsini ahırın tabanına sererek kendilerine yatak ve yastık hazırlamışlardı. Bu sıradışı ortamda uyuyamayan birçoğu, Len ve grubu kapıyı açtıklarında alçak sesle eski anılarından söz ediyorlardı.

İçeri girmeleriyle ahırda hemen her şey susmuştu, yalnızca ıslık çalan hava akımı ve bir atın arada bir huysuzca başını sallayışından çıkan zincir şıngırtısı duyuluyordu. Bu görünüm Len’i derinden sarstı. Sessizlik ahırları bir katedrale dönüştürmüştü. Fısıltıyı aşan sesler ve örtülü kalmış başlar orada saygısızlık sayılabilirdi. Len, ocağı ve işçilerin her tür ruhsal durumunu bilen birisiydi, ama ahırların aynı zamanda bir savaş alanına ve konuta dönüşeceğini asla hayal etmemişti.

Gözlerinde biriken nemi, kirpiklerini kırpıştırarak uzaklaştırdı ve seslendi:

“Nasıl gidiyor çocuklar? Gelenler yalnızca ben ve temsilcilerdir.”

Koca Jim mancınıktan atılan bir gülle gibi ayağa fırladı. “Hurra!” diye uludu, “Bu bizim Len ve arkadaşları. Ayağa kalkın çocuklar!”

Tüm uzanmış adamlar anında ayağa dikildi ve solgun benizli temsilci heyetinin çevresinde toplandı.

Birisi hâlâ şüphe içinde sordu: “Denemek ve bizi yukarı çıkarmak için aşağı indiniz değil mi?”

Temsilciler, sözcüklerdeki gücenme ve kararlılığı hissettiler ve aceleyle, “Hayır. Hayır çocuklar. Bizler savaşı devam ettirmeniz için yukarıdaki kadın ve erkeklerce aşağıya gönderildik,” diye açıkladılar.

Bir sevinç ve alkış uğultusu sözlerin geri kalanını boğuverdi.

Sonra başka birisi sordu: “Kadınların yukarıda ne işleri var?”

“Burada her şeyin yolunda olduğundan emin olmak için çıkıp gelmişler.”

Bu cümleyi başka bir alkış seli izledi ve Koca Jim’in sesi, bu seslerin üzerinde duyuldu: “Vay anasını, şu kızlar erkekler kadar iyiler be!”

Gübrenin üzerine yerleşmiş üç kişiden biri olan Will Evans ileri çıktı.

“Selam Len, canım. Sizleri gördüğüme memnun oldum arkadaşım.”

Len arkadaşını tepeden tırnağa süzerek, “Aferin Will. Peki, şimdi ne yapmak niyetindesin?” diye sordu.

Will bir süre başını kaşıdı, sonra tam konuşmak üzereyken başka birisi önüne geçti:

“Bu ahırı yönetim merkezimiz yapacağız. Sonra, yarın, burayı temiz tutmak, su getirmek gibi işler için mangalara ayrılacağız. Yarın bir Eisteddfod² yapma kararı aldık, Koca Jim hakem olacak. Dört koro olacak ve çeşitli numaralar olacak.”

Adamın soğukkanlı kararlılığı Len’i şaşırttı ve başka bir soru sorması biraz zaman aldı. “Peki o zamana kadar lambalarınız sönmeyecek mi?”

“Evet, bunu hesapladık,” diye Will düşünmeden yanıt verdi. “Ama bu bizim için fark etmeyecek. Eğer atlar karanlıkta idare edebiliyorsa, eminim, mutlaka biz de ederiz.”

Daha şimdiden lambaların birçoğu güçlerini kaybetmeye başlamıştı ve ahırdaki aydınlık yukarıdaki dumanlı akşam karanlığından farksızdı. Len başını eğdi ve, “Dayanın, çocuklar ve yukarıdaki halk için tasanız olmasın. Onlar kendi üzerlerine düşeni yapacaklardır,” demekten başka söyleyecek bir şey bulamadı.

Temsilcilerden başka birisi ekledi:

“Evet, söylenene güvenebilirsiniz. Sabahleyin size sıcak çay ve yemek göndereceğiz.”

Birisi haykırdı: “Biraz tütünü unutmayın arkadaş ve de at yarışı gazetesini.”

Bu söz Len’e yeni bir fikir verdi. “Çocuklar,” diye bağırdı, “Ben de sizinle aşağıda kalacağım.”

Bir an tam bir sessizlik oldu sonra Will yanıt verdi: “Sen lanet olası bu yerde kalmıyorsun. Senin yerin yukarıda, oradaki işleri halledeceksin.”

“Kim benim aşağıda kalmama engel olacak?” diye Len üzgünce sordu.

“Şimdi görürsün,” diye çabucak yanıtlayan Will tekrar vagona sıçradığında herkes yarı karanlıkta ona bakıyordu.

“Len’in yeri nerededir çocuklar? Yukarıda mı, aşağıda mı?” diye ahırdakilere sordu.

“Yukarısı!” diye gök gürültüsünü andırır bir yanıt geldi.

Len, adamların haklı olduğunu anladı ve fikirlerini değiştirmeye çaba harcamadı. Biraz daha durumu tartıştıktan sonra temsilciler bütün işçilerin uğurlamasıyla kuyu dibine gittiler. Kuyudan yukarı çıkmak için dipten ayrıldıklarında marş sesleri gitgide kayboldu, ama kuyu başındaki tahta kapaklar açılır açılmaz, toprak üstündekiler onları karşılarken aynı marşlar tekrar duyuldu. Temsilciler durumu anlattılar ve halk, iç huzuruyla, rahat ve yavaşça köprüyü geçip tepeden aşağıya evlerine doğru yollandılar.

21

İŞÇİLERİN ZAFERİ

O gece Londra’dan acele çağrılan Bay Higgins ve Lort Cwmardy, yüksek düzey görevlileriyle Büyük Konak’ta bir görüşme yaptılar. Bay Hicks günün olaylarını heyecanla rapor ederken, Cwmardy’nin gözlerinde parlak bir ışıldama vardı. Hicks sözlerini bitirdiğinde Bay Higgins odadaki huzursuzca gezinmesini kesip konuştu:

“Kepazelik! Adamlar derhal ocaktan çıkarılmalı, bunu yerine getirmek için gereken her yol uygulansın!”

Piposunu dişlerinin arasında sıkıca ısırmış duran Cwmardy, başını yavaşça onaylarcasına salladı, “Evet, öyle. Ama ne cesaret! Ne adamlar be!” diye sözlerine devam ederek bazı şeyleri hatırlamaya başladı. “Onları bu kadar iyi işçiler yapan cesaret ve gözü peklikleridir.” Kısa bir soluk aldı ve ardından yine tartışmaya katıldı. Görüşme, dağın üzerinden yeni bir günün kırmızı çizgileri görününceye kadar sürdü.

Bütün gece boyunca Mary ve Shane öbür kadınlarla birlikte uyumayıp sandviç yapmak için ekmek kesip yağladılar ve çay hazırladılar. Shane evlenmek üzere olan genç bir kız gibi heyecanlıydı. Kooperatifçe kurulan kantinin bir köşesinde hazırlıkları denetliyor, arada bir beğenmediği bir şeyi tekrar yapmak için yerinden kalkıyordu.

“Bizim Smallbeer ve Dai Cannon’u yukarı göndermekle yazık ettiler,” diye belirtti. “Eminim her ikisi de fena bozulmuşlardır.”

İçlerinden biri konuşurken kadınlar çalışmayı bir süre bıraktılar: “Erkekler çok doğru bir şey yaptılar. Artık bu fırsatı tehlikeye atamayız ve uzun süre aşağıda tutulurlarsa yaşlılara ne olacağını tanrı bilir.”

Başka birisi ona katılarak, “Evet,” dedi.

“Kolayca hastalanabilirler.”

Bu sözler Mary’nin de katıldığı bir konuşma vızıltısı başlattı. Bir süre sonra konuşmalar, yeraltındaki erkeklere yönelince ciddi bir biçim aldı. Orta yaşlı bir kadın derin iç çekişi ağlamak üzere olduğunun belirtisiydi.

“Sorun nedir Bayan Davies?”

Kadın yavaşça içini çekti, önlüğünü kaldırdı ve yanıt verdi:

“Daha dün öğleden sonra benim küçük Ianto, tanrı onu korusun, bir ata oynamak için benden bir şilin istedi, ama veremedim. Şimdi o, yerin altında, ocakta; belki onu bir daha hiç göremeyeceğim. Aman allahım, aman.” Kendini tutamayıp ağlamaya başladı, ancak epeyce sonra sözlerine devam etmek için yeterince kendini toparlayabildi:

“Ama o üzüntü çekmeyecek. Ah, hayır. Yarış gazetesi her gün saat gibi aşağıda eline geçecek ve yaşadığım sürece ondan bir meteliği bile esirgemeyeceğim.” Verdiği bu söz onu rahatlattı ve hepsi işlerine devam ettiler.

Ertesi sabah erkenden Cwmardy halkı, önde bando ve bir kamyon dolusu yiyecekle ocak başına vardıklarında, polis ve resmi görevlilerce sarılmış olduğunu gördüler. Len kordonu yarıp geçmek istedi, ama sertçe omzundan yakalanıp geri itildi. “Bugün o kuyuya kimse yaklaşmayacak,” dedi polis müfettişi. Halk bir süre şaşkınlık içinde birbirine bakarken, Mary hemen arkasından gelen Shane ile müfettişi itip geçti ve geri dönüp bakmadan arkaya doğru haykırdı:

“Haydi, erkeklerimizin yiyeceğe ihtiyacı var!” Onun bu hareketi halkı ateşledi ve bir saniye içinde kalabalık ileri doğru yürüdü, boş yere engel olmaya çalışan üniformalı barikatı yarıp geçti. Yumrukları her yöne doğru sallanan Shane bir dişi kaplan gibi çarpışıyordu.

Engeli yarıp ocağa doğru ilerlerken, “Erkeğimi açlıktan öldürmek istiyorlar, öyle mi?” diye kendi kendine söyleniyordu.

Polislerden birisi kendini tutamadı, copunu çekerek korumasız başlara vurmaya başladı. Kısa sürede birçok erkek ve kadın tozlu yerlere serilip kaldı. Sonra kulağının arkasından ona bir şey çarpınca havası kaçmış bir akordeon gibi yere kapaklanıp kıvranan kurbanlarına katıldı. Halk öndersiz ve örgütsüz, ama ortak bir ruhla savaşarak ocak başına geldi. Vuruşların gümlemesi ve arada bir duyulan inlemeler dışında çatışma acayip bir sessizlikte geçiyordu. Patlak veren kargaşa boyunca yiyecek paketleri parçalanıp içindekiler kömür madeni avlusuna dağılmış ve ayaklar altında ezilip çamura bulanmıştı.

Mary’nin, bu zorlu çatışmada itilip kakılmaktan başı dönmüş, gözleri bir şey görmez hale gelmişti. Bu yüzden Shane’in omzuna inen copu göremedi, ama yaşlı kadının siyah çamurlar içine yuvarlanırken çıkardığı iniltiyi duydu. Bir an için dünya kızıl bir aleve bürünmüş gibi oldu, sonra sesinin son perdesiyle bir çığlık atarak kendini yaşlı kadının yanına fırlattı.

“Ah, Len, Len. Anneye vurdular!” dedi.

Shane, yarı çökmüş, yarı dizinin üzerinde gözlerini açtı ve donuk bakışlarla gelinine sordu:

“Sorunun nedir kızcağızım? Ben iyiyim yahu. Senin ihtiyar Shane’in canını yakmak için bundan fazlası gerekir.” Tekrar gözlerini kapattı, incinen omzundan parmaklarına doğru yayılan ağrı, onları gerginleştirip sertleştirirken yüzü pasta hamuru beyazlığını almıştı. Len kalabalığı itip kakarak korkudan çömelmiş iki kadına doğru ilerlerken Mary, Shane’i daha sıkı kucaklamıştı.

Şapkasız, yüzü kömür tozu tabakasıyla kaplı, nefesi tükenmiş olarak sonunda onlara ulaştı ve dikkatle kollarını annesinin omuzlarının altına yerleştirip onu dik oturttu.

Mary de diğer yanından tuttu ve üçü birlikte dövüşen halkın arasından yakınlardaki bir kereste yığınının yanına zorlukla ulaşıp oturdular.

Dövüldüğünü görse Koca Jim’in ne yapacağını düşündü Shane. Bir deri bir kemik kalmış yanaklarından birkaç damla gözyaşının yuvarlanmasına karşın, çabucak eski haline dönmekteydi. Sert bir baş sallamasıyla bu düşünceleri silkeleyip attı ve Len’in başını tutu, “Biz, aşağıdaki bizim çocuklara asla yiyecek ulaştıramayacağız,” dedi.

Len, bir kere daha ocakla halk arasına giren polislere ve korumalara baktı. Havayı karartan taş ve cop yağmuru, saldırganların çevresinde erir gibiydi; bu ise onlara coplarla vurarak saldırma cesareti veriyor, halkı geriye doğru birbirinin üzerine zorlayıp sürerek her şeyi karmaşaya ve cehenneme çeviriyorlardı.

Len, “Hadi,” diye yutkundu. “Yoksa burada polisin insafına kalacağız.”

Kerestelerin çevresinden ve bazı vagonların arkasından dolaşıp kendilerini halk kümeleriyle karışmış buldular.

Ocakta adamlar Eisteddfod ve konser için hazırlık yapıyorlardı. Bütün lambaların ışıkları tükenmiş, şirket normalde kuyu dibini aydınlatan elektriği kesmişti; onun için her şey, siyah mürekkepten daha yoğun ve koyu bir karanlık içinde yapılmıştı.

Adamlar konuşurken karanlık sanki köpürüyordu, konuşan kişinin yerini saptamak sesin yönüne bağlıydı.

Yalnızca Koca Jim’e ait olabilecek bir ses, ötekilerin mırıltılarını bastırdı:

“Hazır mısınız çocuklar?”

Sorunun tavandan gelmesi, Koca Jim’in şarkıları yönetmek için bir kürsü yerine geçen gübre vagonunun üzerine çıkmış olduğunu gösteriyordu.

“Tamam çocuklar. Şimdi dikkat edin. Hiç öyle acayip numaralar yok. Her şey dürüstçe olacak, çünkü bu, bir kilisede yapılan herhangi bir Eisteddfod’dan daha önemlidir. Numara sırasıyla başlayacağız. Hazır mısınız, bir numara?”

“Evet!” diye ahırın bir köşesinden kalın sesli bir yanıt geldi.

“Tamam o halde. Ben üçe kadar sayınca başlayın. Şimdi! Bir, iki,” uzun bir duraksamadan sonra, “Üç.”

Sözcük, kendini daha karanlığa gömmeden bir numaralı korodan gelen melodi dalgasına yakalandı. Katılmayan adamlar uyumlu bir şekilde kulaklarına çarpan titreşimli havayı ilgiyle dinlediler. Bütün evren bu sesten ibaret gibiydi ve his soluklarını tutmalarına neden oldu. Şarkının bitiminden sonra bir süre hiç kimse konuşmadı, sonra adamlar koronun erdemlerini ve öteki yönlerini tartışırken seslerin yerini bir şamata alıverdi. Arada bir şangırdayan at zincirleri, atların da bu şamataya katılmak istediklerini gösteriyordu.

Sonunda Koca Jim işi ele aldı. “O kadar fena değil çocuklar, fena değil. Lanet olası, bir alkışa değer arkadaşlar.”

Dolaylı söz uygulandı ve korodakilerin de candan katıldığı yüksek sesli bir alkışlama duyuldu.

“Şimdi iki numarayı dinleyeceğiz.”

Bir ayak hışırtısı oldu, sonra oluşan sessizliğin ardından: “Gene aynı şey. Bir, iki... üç.”

İkinci yüksek sesin ortasında Will Evans’a o farklı sesi beğenmezlikle yükseldi: “O tenorların hepsinin canı cehenneme be. Lanet olsun! Baritonları boğuyorlar.”

“Sus!” diye fısıldayan Koca Jim’den başka kimse buna aldırış etmedi. “Şişşt! Her işte dürüstlük çocuklar. Eğer benden daha iyi hakemlik yapacak varsa, çıkıp buraya gelebilir arkadaş.”

Dördüncü koro da yarışmayı bitirdikten sonra, adamlar görünmeyen hakemin vereceği kararı sessizce beklemeye başladılar. Jim başlamadan önce oldukça uzun bir süre bekledi, sonra, “Affedersiniz çocuklar. Bir parça tütün aramaktayım, benim kese boşalmış. Bir parça fazlası olan var mı? Yıllardır tütün verdiğim çocuklar, ne dersiniz?” dedi. Kendine uzanan elleri yokladı ve dikkatle bu ellere dokundu. Parmakları, ötekilerden daha büyük bir parçayı tutan birinin üzerinde kapandı.

“Teşekkürler arkadaş. Bir gün ben de aynı şeyi senin için yaparım,” dedi. Tekrar gürlemek için dikleşerek, “Allah kahretsin! Bu at dışkısı topağını tütün diye bana veren kimdi?” diye bağırdı.

Bundan sonra söylediklerini duyulmaz hale getiren bir kahkaha dalgası gelince birisi bağırarak:

“Haydi, şu berbat hakem kararını duyalım. Hepimiz beklemekteyiz.”

Kahkahalar durdu ve Koca Jim, ağzı tükürük saçarak ve küfrederek tekrar konuştu. “Bazı kimseler ölmeyi de hak etmiyorlar arkadaş.”

“Haydi, sonucu duyalım.”

“Pekâlâ, pekâlâ. Lanet sinirlerine egemen ol. Her kimsen burada senden korkan kimse yok.”

Sessizlik sağlanınca, yüksek sesli bir tükürük atan Jim hakemliğe başladı.

“Eh, çocuklar, bir numara ile başlayacağız. Şarkı çok iyi, uygulaması şarkıya uygun, çok iyi, ama kömür teknesi arabasını bir parça aşırı yüksekten sürdüler, ne dersiniz çocuklar? Hepimiz biliriz, eğer alçak kalaslardan geçmesi için çok havalı bir kömür teknesi yaparsan, namussuz şeyin tümü parçalanır. Şimdi iki numara bunu yapmadı, ama yaptıkları şey teknenin içine yeterince kömür koymamak oldu, onun için hep deli gibi giden bir arabanın altındaki raylara benziyordu.” Yüksek sesli bir kahkaha dalgası bir süre konuşmaya devam etmesini engelledi. Kahkahalar azalıp ahırın çeşitli yerlerinden arada bir gelen guruldamaya dönünce sözlerine devam etti:

“Üç numaralı koro da genelde iyiydi, ama kimi yerlerde bana sanki bir adamın boş bir kömür teknesini ikiye kesiyor gibi geldi arkadaşlar. Sanırım hepsini bir araya getirince ve herkes için dürüstçe söylemek gerekirse dört numara ötekilerin biraz daha önündeydi. Ne dersiniz çocuklar?”

Bir süre yüksek sesli alkışlar ve yuhalamalar duyuldu. Sonra elleriyle yoklayarak vagona doğru giderken birçoğunun ayaklarını ezen Will Evans, “Artık konseri başlatacağız,” dedi.

Saatler boyunca adamlar sıra ile şarkılar söyleyip şiirler okudular. Hatta bir ara kafalarında gittikçe artan belirsiz ve ifade edilmeyen bir huzursuzluk olduğunda bile buna devam ettiler. Sözü verilen yiyecekler henüz gelmemişti ve lambalar sönmeden önce bunların gelmesini beklemek için ocağa gönderilen adamlar geri dönmemişti. Müzikle neyin ters gittiği tasası birbirine karışıyordu. Fred Forrest sessizce saatinin kapağını açtı ve parmaklarıyla akrep ve yelkovanı arayarak doğru zamanı anlamaya çalıştı. Anladığı şeyle ansızın midesini bomboş hissetti, açlıktan midesi guruldamaya başladı. Hakem gönüllüler bulmada daha da zorlandı ve sonunda birisi, “Kes şunu, bu bizi daha çok susatıyor,” dediğinde bundan vazgeçti.

Bu, bütün adamların düşüncelerini suya odakladı ve eller karanlıkta su şişelerini arayıp bulunca, bunların gerisi gelecek inancıyla daha önce bitirilmiş olduklarını anladılar.

Ahır huysuzlaşan atların ayak sesleri dışında sessizleşmişti.

Bir ses yükseldi:

“Zavallı hayvanların karnı aç.”

“Evet,” diye başka birisi konuştu. “Yem torbaları dün gece kimdeydi?”

İlgili olanlar hemen ayağa kalktı, ahır bölmelerinden alıp yatak gibi kullandıkları torbaları çıkarıp yemliklere sıra ile boşaltınca yulafları çatırdatan diş sesleri duyulmaya başladı.

Bundan sonra daha uzun bir sessizlik oldu; bu süre içinde göz kapaklarının açık mı, kapalı mı olduğunu anlamayı olanaksız kılan karanlıktan yorulan gözlerin sahipleri, çoktan sızıvermişti.

Will Evans Koca Jim’i buluncaya kadar karanlıkta tökezledi ve emekleyerek ilerledi:

“Yukarıda bir şeyler olmuş olmalı James, yoksa Len ve çocuklar çoktan aşağıya yiyecek göndermiş olurlardı.”

Yüksek sesli bir homurdanma ve kıpırdanma Jim’in yanıtından önce duyuldu. “Belin kırıldı galiba arkadaşım, ama kalbin iyi olursa belin ne önemi var,” diye koşulları yüklenmişçesine konuştu Jim. Will bunu düşünürken bir sessizlik oldu.

“Senin yaşın ilerlemiş olmalı James.”

“Evet oğlum. Altmış beşi geçti, elli yıldan fazladır yeraltındayım, ama başımda tek bir saç eksik değil. Buna ne dersin?”

“O yaşa kadar asla yaşayacağımı ve yaşasam bile yararlı olacağımı sanmıyorum.”

Egemen bir havayla, “Hah!” dedi Jim. “Moralini bozma dostum. Hâlâ yaşlanmak için dünya kadar zamanın var ve babanın da bir zamanlar senin gibi genç birisi olduğunu unutma.”

Yüksek sesli bir bağırma konuşmayı kesti. Ahırın içinde bir velvele gibi yayıldı.

“Oradaki kahrolası horultuyu durduracak kimse yok mu?”

Birkaç kişi, “Uyuyun ve horultuyu duymayın,” diye bağırdı.

“Uykusu cehenneme! O taş kafa bana karımın yanımda yattığını düşündürürken insan nasıl uyuyabilir?”

Başkaları da işe karıştı. “Gözetleyin onu çocuklar. Eğer yatakta karısıyla beraber olduğunu düşünecek güce sahipse, demek ki bir yerlerden yiyecek falan buluyor olmalı.”

“Susun çocuklar. Saat kaçta karanlık oluyor?”

Soru bir şarkı ile yanıtlandı:

“Gözlerin kapanıncaya kadar hava asla kararmaz...”

Herkes buna katıldı ve bundan sonra bir sessizlik daha oldu.

Jim fısıldamak için bundan yararlandı:

“Bir haber var mı diye bakmak için kuyu dibine gideceğim. Çekici Tom mutlaka bir şeyler biliyordur.”

“Ben de seninle geleceğim,” diye yanıtladı Will.

“Hayır, hayır! Sen burada kalıp istenmeyen bir şey olmamasını sağlayacaksın. Eğer birisi susadığını veya acıktığını söylerse kalasları çiğnemesini söyle.”

Karşılık gecikmedi:

“Eğer bizler fazla kalas çiğnersek arkadaş, alttan takoz çıkarırız.”

Bu söz Jim’e bir bakıma dokundu ve başka bir şey söylemeden sessizce ahır kapısına yöneldi. Kapıyı çekip açmak üzere iken ansızın oluşan telaşlı bir karmaşa ve boğuk bir haykırma onu durdurdu.

“Çabuk çocuklar, çabuk!” diye çılgınca, heyecan dolu bir yalvarış duyulunca birisi paldır küldür ahırın dibine doğru koştu. “Gömleğimin içine bir fare girdi, ama onu çıkaramıyorum!”

Kahkahalar açık kapıyı kapatıp Jim’in içeri girişini engelledi.

Her iki yana açtığı kollarının yardımıyla Jim yavaşça kuyunun dibine doğru yürüdü. Önünde bulunabilecek herhangi bir engelle tökezlememek için adımını kaldırıyor, yavaşça sağı solu yoklayarak indiriyordu. Yaklaşırken çıkardığı seslerden fareler ve hamamböcekleri kalasların arasına kaçışıyordu. Kanatlı böcekler minyatür uçaklar gibi vınlayarak yanından geçiyorlardı. Tam anlamıyla karanlıktı. Artık bu gerginliğe daha fazla dayanamayınca bağırmaya başladı:

“Selaam! Merhaba oradakiler! Orada kimse var mı?” sesinin yansımaları direklerin çevresine çarpıp uzaklara yayılınca, ilerden bir bağırtı duyuldu. “Evet, dosdoğru gel.”

Böylece cesareti artan Jim hedefine ulaştı.

“Yahu ne oldu?” diye görünmeyen adamlara sordu.

“Hiçbir şey; tokmağı durmadan vuruyoruz ama yanıt olarak tek bir kahrolası ses veya hareket duymuyoruz.”

Jim bunun üzerinde bir süre düşündü, sonra yorumda bulundu:

“Hah! Tuhaf şey, çünkü bizim Len sabahleyin aşağı yiyecek ve çay göndereceklerini söylemişti, oysa biz burada, eğer bağırsaklarım zamandan anlıyorsa nerede ise bir geceyi daha geçirmiş bulunuyoruz.”

Konuşmasına devam edecekti ama başının üzerindeki işaret tokmağı ansızın yukarıdaki asansörün aşağı inmekte olduğu anlamına gelen işareti verince söyleyeceklerini değiştirdi.

“Ha, ha! Mutlaka Len’dir bu. Bir milyon mil uzakta olsam da o ne dediğimi bilir arkadaş.”

Kimse ona yanıt vermedi ve hepsi, ters yönde hareket eden asansör kafeslerinin çılgın hava akımlarına çarptıkça çıkardığı gürleme sesini dinliyordu. Önce yukarı çıkan asansörün ahşap kapaklara gürültüyle çarpışını duydular, ardından öteki kafesin tok bir sesle tabana oturuşunu duydular.

Adamların gözleri kafesteki iki lambaya takılıp kaldı. Lambaların ışıkları yeterli aydınlığı sağlamıyordu ve beyaz huzme yalnızca karanlığı daha da mutlaklaştırıyordu. Gözlerindeki kamaşmayı gidermeye çalışırlarken uzun bir duraksama oldu, sonra Jim sabırsızca homurdandı:

“Hadi Len canım, bakalım yanında ne getirdin. Felçli bir koyun eti gibi orada dikilip durma.”

“Len burada değil,” diye yanıt geldi. “Gelenler Bay Hicks ve Fred Lewis’tir.”

Din uğrunda son soluğunu verip ölmekte olan birinin iniltisi gibi tek heceli “Ah!” diye bir ses çıktı.

İki adam kafesten çıktılar. Sallanan lambaları, yol üzerinde onları bekleyenlere ışıktan çok gölge saçıyordu.

Jim, genel müdürü görmezden gelerek Fred Lewis’e, “Aşağı göndereceğiniz yiyeceklere ne oldu?” diye sordu.

“Ha, yukarıda biraz kavga çıktı,” diye Lewis rahatsız olmuşçasına yanıt verdi. “Ama biz aşağıya bunu tartışmak için gelmedik,” diye çabucak ekledi.

“Ne?” diye yiyecekleri beklemek için geri gönderilmiş olan adamlardan biri lafa karıştı. “Hangi kavgadan söz ediyorsun?”

Böylece doğrudan yöneltilen bir soru karşısında Fred bir süre duraksadı, sonra birden, “Polis halkımızın aşağıya yiyecek göndermesine izin vermiyor ve yukarıda bir isyan var,” dedi.

Bunu, beklemekte olanların şaşkınlıktan soluklarının kesilmesi izledi.

Koca Jim bir şey söylemek üzereydi ki arkadaki karanlıktan Will Evans’ın sesi mezarlıktan gelir gibi duyuldu. Jim’in emrine karşın onu izlemişti.

“Kokuşmuş orospu çocukları!” Daha sert bir sesle sözlerine devam etmeden önce bir sessizlik oldu. “Ama bu, polisin değil, bizi yukarıda yarı aç yaşatmakla yetinmeyip şimdi de yerin altında açlıktan öldürmeye çalışan Hicks ve şirketin işidir.”

“Dinleyin, dinleyin,” diye Bay Hicks rica etti. “Hiçbirinizi açlıktan öldürmek istemiyorum. Hepinizle uyum içinde yaşamak istiyorum.”

“Ha, ha!” diye alaylı gülüşler duyuldu. “Uyum içinde yaşamak istiyor. Ha, ha! Ve boğazımızı kesen, ocağımızı berbat eden politik olmayanlarla uyum içinde olmamızı istiyor. İstediğin bu. Senin ve şirketin için en iyi olan, her şeyin uyum içinde olmasıdır.”

Jim’in ağrılı eğik omuzları dikleşti. “Bu kadarı yeter arkadaşlar,” diye konuştu. “Eğer bu adamlar konuşmak istiyorlarsa, ne söyleyeceklerini duyabilmeleri için bütün çocukların bulunduğu ahıra gelmelerine izin verin.”

Adamlar bu öneriyi kabul ettiler ve küçük yürüyüş alayı bir lamba önde, öteki ardı sıra tozlar bırakarak ocak dibinden ahıra yöneldi.

Açık ahır kapısından karanlığı hançerleyip delerek geçen ışık huzmeleri, adamların hepsini bir anda ayağa kaldırdı, ama Bay Hicks, arkasında Fred Lewis, dosdoğru gübre vagonuna yürürken hiçbir şey söylenmedi. Her köşeden siyah vücutlar lambaların oluşturduğu daha açık gölgelerle birbirine karıştı ve gelen iki adama bakan gözler, sıvı beyazlığında birer kabarcık kesildi.

Gürültülü bir şekilde boğazını temizleyerek konuşmaya ilk başlayan madencilerin önderi oldu.

Zayıf vücudu ve koyu yüz çizgileriyle genel çevreye uyumlu görünüyor, onu seyreden birisine cehennemde bir toplantı tablosunu anımsatıyordu.

“Ee... çocuklar, hepinizin bildiği gibi militanlık ve temsil ettiğim kişilere destek vermek konusunda kimse elime su dökemez.” Alkış bekler gibi duraksadı, ama oluşan ölü sessizliği onu daha hızlı devam etmeye yöneltti. “Ama önderlerin, o anda adamların hoşlanmadıkları bazı şeyleri yapmak zorunda kaldıkları zamanlar olur; ama yapılanlar onlar için en iyi olanıdır.”

Bu sözler ahırın gübreyle kaplı zemininde rahatsızlık belirten bir kıpırdanmaya ve alçak sesli homurdanmalara sebep oldu.

“Şimdi bizler o durumdayız,” diye konuşmasına devam etti. “Sizlerden ocaktan çıkmanızı ve sizi tamamen memnun edecek biçimde sorunu çözmede bize güvenmenizi isterken, bunu her iki kesimin de istediğini, yönetimin bana verdiği tam yetkiyle söylüyorum.” Sessizlik onu gene cesaretlendirdi ve rica etmeye başladı:

“Düşünün çocuklar. Yukarıda insanlarımız dövülmekte ve kadınlarımız siz burada kaldığınız sürece acı çekmektedir. Her şeye lanet olsun, eğer mücadele etmek zorundaysak hep birlikte edelim.”

Bu sözlerin hemen ardından yüksek sesli bir yuhalama duyuldu:

“Biz mücadele ediyoruz!”

“Yönetim boyun eğmemizi istiyor.”

“Önderlerimiz sözlerinde durmuyorlar!”

Sloganlar havada çınlayıp ortalığı kaynayan bir kargaşaya dönüştürdü. Herkesin sinirleri heyecanla titriyordu. Yaşlı bir işçi kapkara kesilmiş yüzüyle vagona sıçrayıp Fred Lewis’in yanında, “İşçi arkadaşlar,” diye boğuk sesiyle böğürdü. “Federasyona sıradan üyelerden bir yürütme komitesi soktuğumuz zaman hepimiz her şeyin yolunda gideceğini sandık, ama burada gene aynı numaralarla ve aynı yalanlarla karşı karşıyayız. Vay be! Kahrolası, hepsi aynı. Bir dilenciyi ata bindirirsen, atı cehenneme kadar sürecektir.”

Alkış ve bağırışlar bu sözleri tamamladı. Bay Hicks elini kaldırdı ve sesini duyurmaya çalıştı, ama bağırtılar, tekrarlanan isteklerle bir uğultu halinde yükseldi:

“Ücretlerimizi ödeyin ve ocakları politik olmayanlardan temizleyin, biz de yukarı çıkalım!”

Bu sözlerin sürekli tekrarı, uzun bir süre her şeye egemen oldu. Bu, Bay Hicks’in omuzlarını düşürüp, yüzüne derin çizgiler ve koyu gölgeler salarak üzerine çöreklendi. Fred’e dönüp bir şeyler fısıldadı, ama Fred, gürültüde işitemiyormuş gibi başını salladı. İki adam, dünyaları ayrı ama aynı içgüdünün egemenliğinde karşılıklı dileklerle aşağıdaki sahneyi izlediler. Her hareket ahırın her yanında birbirini kovalayan, titreşen dev gibi gölgeler doğurdu. Yüzler oynaşan gölgelerden sarkıp birbirine karışırken, ait oldukları vücutlardan kopmuş gibiydiler. Yalnızca gözler, iki lambadan gelen parlaklığı yansıtırken hareketsiz görünüyorlardı. Adamlardan biri ansızın kollarını başının üzerine kaldırdı ve yavaşça dizleri üstüne çökerken:

“Ey tanrım! Şirketin aldığı gün ışığını bize ver. Bize yiyecek, bize su ver. Ey İsa, bana ailemi ver,” diye mırıldandı. En yakınında olanlar ağlayan adamı ayağa kaldırmak için eğilirken son sözlerini, öbür sesleri bastıran bir çığlıkla bitirdi.

“Vah, vah!..” diye sanki bir bebekmiş gibi onu yatıştırdılar. “Moralini bozma arkadaş, herhalde biraz bitkin düştün.”

Son söz herkesin duyacağı kadar ortalığa yayıldı, çerçevesinden yoksun kalan bağımsız bir varlığa dönüştü.

Pek seçilmeyen bir mırıltı yavaş yavaş bir süsleme halini aldı.

“Onu hemen yukarı gönderin,”

“Eve gönderin, üzerine düşeni yaptı.”

Fred olaydan yararlanmaya çalıştı. “İşte bakın çocuklar,” diye bağırdı. “Bu kahrolası çukurda hepimizin başına gelecek budur.”

Will Evans kendini bundan sonra oluşan sessizliğin içine atıverdi.

“Bize anlaşmayı verin, geleceğiz.”

Bu hemen kabul edildi. “Anlaşma. Yazılı anlaşma!”

Will içini bir şeyin kemirdiğini hissetti, kusmak için başını çevirdi, ama sadece yapışkan bir balgam boğazını asit gibi yakarak ağzına geldi. Kendini toparladığında Bay Hicks ve Fred önde, arkalarında yere düşen adamı tutup taşıyan iki kişi, sonra ötekilerin hepsi ikişer kişilik sıra halinde dizilmeye başladılar. Will ne yapacaklarını belli belirsiz merak ederken onlarla sıraya girdi, ayakları kendiliğinden kalkıp iniyordu. Yol, kuyu dibine doğru genişliyordu. Bu, genel müdür ile madencilerin önderi ve hasta işçi yavaşça asansöre girerken, öne doğru yaklaşmasına olanak sağladı. Tokmağın sesini, ardından gelen hava akımını hissetti ve iki ışığın ansızın kuyudan sıçrayıp bir boru üzerindeki iki kabarcık gibi gözden kaybolduklarını gördü. Çevresindeki insanlar seslerde anlamını açıklayan bir görünmezliğe bürünmüştü ki bu sesler, simsiyah havayı hareketli dalgacıklarla dolduruncaya kadar basamak basamak yükseldi.

“Ey cennetin ekmeği

ey cennetin ekmeği

beni şimdi ve sonsuza dek besle.”

Sesler yoğrulup ritim kazanırken, yakarış korkusuz bir meydan okumaya dönüştü. Son dizeler iki defa tekrar edildikten sonra biri bağırdı: “Evet çocuklar.” Kafile olduğu yerde geri dönünce, arkadakiler ön sırayı oluşturup yavaşça ahıra yürümeye başladılar.

O gece geç vakitlerde biri Cwmardy’de, Lort Cwmardy’nin başkanlığında maden ocağının ofis binasında; öteki, Harry Morgan’ın başkanlık yaptığı yeni işçiler enstitüsünde olmak üzere iki toplantı yapıldı. Harry’nin geniş ve parlak alınlı yüzü genellikle gülümserdi; ama şimdi son saatlerin acısını belli eden kadınlı erkekli topluluğun karşısında, onun yüzü de son derece belirgin bir acı yüklenmişti. Omuzları ağrı içinde olan ve kımıldayamayan Shane, ön sıranın yakınında Len ve Mary ile oturuyordu. Mary’nin gözleri, yüzündeki doğal olmayan pembemsi parıltıda her zamankinden iki kat daha büyük görünüyor, göz kasları başını her oynattığında seğiriyordu. Sinirli ve kızgın olan Len, Mary’nin elini tutup parmaklarını onun parmakları arasına kenetledi; bu dokunuşun kendindeki geçici çılgınlığı yatıştırmaya yarayacağını biliyordu.

“Bu çizgiye karşıyım,” diye fısıldadı. “Adamlar mücadele havasındalar ve bizler politik olmayan işçi sorununu yeterince tartışma konusu yaptık ve oyalandık. Partimiz grev kırıcı olarak hareket etmeye cesaret edemiyor artık, adamlar harekete geçmiş durumda.”

“Şişşt,” diye Mary aynı alçak fısıltı ile yanıt verirken, Harry sandalyesinden kalktı ve Fred Lewis dirseklerini dizlerine dayayıp öne eğildi. Başkan, “İşçi kadın ve erkek arkadaşlar,” diye söze başladı. “Tarihimizde önemli bir ana ulaştık. Adamlarımız bize önderlik sorumluluğunu verdiler, ama bu kendi sorumlulukları olmadığı anlamına gelmez. Eğer önderlik için bize güveniyorlarsa, ocağı ve Federasyonu ilgilendiren her şeyde önderlik etmek zorundayız.”

Salonun arkasından biri bağırdı:

“Peki, o halde doğru önderlik edin. İşçiler mücadele ederken, onları bundan başka bir yöne çevirmeyin!”

Bu sözler binanın her tarafından gelen yüksek sesli alkışlarla karşılandı. Halkın bu boyun eğmez cesaretini görünce Harry’nin gözleri gözlüklerinin arkasında parıldadı. Elini havaya kaldırdı, ama sessizliği sağlaması zaman aldı. Sessizlik olduğunda sözü hiç bölünmemiş gibi sakince konuşmasına devam etti:

“Halkımızın şimdi gösterdiği bu ruh, bu cesaret, birtakım belli durumlarda bizi yenilgiye uğratmak için kullanılabilir. Bu, mücadele için yeterli değildir; bizler daima kazanmak için nasıl mücadele edeceğimizi bilmeliyiz. Belki şu anda yenilgi gibi görünen şey, sonunda bizi zafere götürmek için gereklidir. Şimdi olduğu gibi bizler yalnızca şirketle değil, birbirimizle mücadele ediyoruz. Bu ise anarşidir,” diye heyecanla bağırdığında gürültü patırtı onun sözleriyle daha da arttı.

“Bırakın yönetim bize ihanet değil önderlik yapsın!” diye halk bağırdı. “Sizler bir kere gücü elinize aldınız mı eskiler kadar kötüsünüz; tümden neyi savunduğunuzu ve verdiğiniz sözleri unutursunuz.”

Bu söz Harry’ye çok dokundu, rengi bembeyaz oldu, ama yanıt vermeden önce ortalık sessizleşene kadar bekledi. “Sizler beni federasyon başkanı yaptınız ve bunun için yalnızca bir kuyudakileri değil, bütün halkı görmek zorundayım. Bana inanın çocuklar,” diye dramatik bir biçimde sesini yükseltti. “Yürütme komitesi ne olursa olsun güvene asla ihanet etmeyecektir. Bizler politik olmayan işçileri kömür alanından silmeye söz vermiş bulunuyoruz ve bunu yapmaya niyetliyiz. Ama, adamların şu anda davrandıkları gibi yapamayız.”

Salonu titreten yüksek sesli başka bir muhalefet duyulunca, Harry üzgünce elini sallayıp sandalyesine çekilerek Fred ve ötekilerle konuşmaya başladı.

Len, neşesi kaçmış bir ifadeyle onlara bakıyordu. O akşamkinden daha önce yapılan parti toplantısında Harry’nin ne dediğini bildiği için yüreği yanıyordu. Tekrar Mary’ye döndü, üzgünbir sesle, “Ah sevgilim, bizim çizgimiz yanlış,” dedi.

“Aldırma,” diye Mary onu avuttu. “Doğru veya yanlış da olsa çizgimizdir ve biz ona karşı dürüst olmak zorundayız.”

“Ama bu bizi grev kırıcı durumuna sokar.”

Bu imalı sözün anlamı üzerine Mary yutkundu, ama dikleşerek, “Eğer bu son zafer için gerekli ise kesin olarak yapılmalıdır. Unutma Len, her ne kadar akıntıya karşı yüzmek çok daha zorsa da kimi zaman bunu yapmak gerekir.”

Len de yutkundu ve ilgisini o anda denetimden çıkmış olan toplantıya çevirdi. Sahnedekiler, gürültü çılgınlığı içinde kaybolmuşa benziyorlardı. Len en yakındakilere bakınca, salondakilere bir şey söylemesini dileyen heyecanlı bakışlarla karşılaştı.

Kendi gözleri de arada bir bulanıklaşmaya ve körleşmeye başlamıştı. Sonra içinden ateş gibi bir şey geçti ve ansızın bir atılışta ayağa fırlarken hâlâ elini tuttuğu Mary’yi de kaldırdı. Mary onun durumunu anladı ve tekrar yerine oturdu. Vücudunun yakınlığını Len’e hissettirdi; bu yakınlığın, Len’i çılgınca bir hareket yapmaktan alıkoyacağını biliyordu.

Genç adamın bu ansızın fırlayışı bir akım gibi kalabalığa yayıldı ve ilgiyi sağladı. Harry bunu fark etti. Salonu kaplayan dumanlı sisin içinden de olsa parti arkadaşını tanıyarak bundan yararlanmaya karar verdi.

Havaya kaldırdığı eliyle, “Susun, işçi arkadaşlarımızdan birisi konuşmak istiyor!” dedi.

Ötekiler bu bağırtıyı tekrarladı. “Susun, susun,” sözleri önceki patırtıdan daha da gürültülü olmaya başladı, ama yavaşça azalıp sessizlik yerleşince Len konuşma fırsatı buldu.

“Yoldaşlar,” sesi alçak ve titrekti. “Bu gece yaşamımızın en ciddi kararlarından birini vermek için çağrıldık. Yürütme komitemiz ve başkanımız Harry Morgan, bizlere onların ne düşündüklerini söyledi. Dün sabahtan beri aç ve karanlıkta olan adamlarımız da bize bir şeyler gösteriyor. Şunu söylemek istiyorum ki, ister doğru ister yanlış davransınlar, onlarla gurur duyuyorum.” Sesi son cümlesiyle heyecan dolu bir biçimde yükselince, beraberinde dakikalarca süren bir alkış fırtınası getirdi. Ne olduğunu hisseden Mary, Len’in elini arayınca Len kuvvetli parmaklarıyla onun elini sevgi ile kavradı.

Salonun orta yerinden birisi yüksek sesle ağlamaya başladı, bu yakın çevresinde ufak bir kıpırdanmaya neden olunca birisi bağırdı:

“Bir şey yok Len, devam et!”

Len yine de biraz daha bekledi ve bundan sonra söylenecek şey için moralini yükseltti. “Evet, hepimizin hissettiği gibi, onlarla gurur duyuyorum. Peki, onlar ne yapıyorlar yoldaşlar?” Durdu, sonra kendi yanıtladı. “Onlar atalarının yıllarca önce acı çekerek kazandıkları ilkeleri devam ettirmek için mücadele ediyorlar. Bizler yukarıda özgürlüğümüzü sürdürelim ve şirketin iznini almadan istediğimiz sendikaya girebilelim diye ocağın karanlığında bulunuyorlar.”

Tüm toplantı gergin bir sessizlik içindeydi ve onun titreyen dudaklarından çıkan her sözcüğe karşı tetikteydiler.

“Ocağımız büyük grevde yabancı işçilerden arındırıldı, ama o zamandan beri şirket kurnazlık yapıp, halkımızın yoksulluğunu kullanarak bazılarını sendikasız işçilere dönüştürdü. Bizleri, iş, ücret, ekmek ve yuva istiyorsak, kendi federasyonumuzdan çıkıp onların sendikasına girmeye zorladılar. Şirket, kendi sendikasının dayattığı koşulları kabul etmezsek, yukarıdakiler açlıktan ölecek tehdidi ile bizi madende çalıştırdı. Evet,” diye acıyla konuşurken geçmişi anımsadı, bütün yaşananlar gözlerinin önünden geçti. “Bizlere bir iş karşılığı özgürlüğümüzü sattırdılar.”

Başta başkan olmak üzere sahnedekiler ve tüm salon coşku ile alkışladı, ama Mary, Len’in işaret ettiği noktalardaki yönelimi anlayınca korkmaya başladı. Partinin tüm kararlarına tartışılmaz bağlılığı, kimi zamanlar kocasının bir şeyi derinden hissettiğinde duyduğu öfkeden onu korkar hale getirmişti. Len’in elini tutan parmaklarını daha çok sıktı ve hafifçe çekerek içinde kaynaştığını bildiği karışıklığı yatıştırma umuduyla ona bir mesaj gönderdi. Bu çabanın yararlı olduğunu gördü, çünkü Len devam ettiğinde konuşması çok daha sakindi.

“Aylar ve yıllardır yönetimimiz, yaptırım ve misilleme olmadan kendi sendikamızı seçmemize izin verilmesi için şirketle pazarlık etmektedir. Ama her defasında aşağılanıp diktatörlükle suçlandı. Ve şimdi adamlarımızın sabırları tükendi, sorunu kendi ellerine aldılar. Düşünün bir kere,” diye rica etti. “Grev süresince polisin neden bize karşı gönderildiğini merak ediyorduk. Ama artık, hükümetin, polisi yalnızca katilleri kovalamak için beslemediğini anladık. Hayır. Hükümet, polisi düzenini korumak için besliyor ve bizim, kendi çıkarlarımız doğrultusunda şirketin çıkarlarına karşı eylemlerimiz onlara göre suçtur, kargaşa yaratır. Polisi coplarıyla bizi ezmek için kullanırlar, sonra kendi yarattıkları bu kargaşa yüzünden bize mahkeme celbi gönderirler. Ondan sonra, daha ne olduğunu anlamadan savcı ve yargıçları kullanarak yasaları çarpıtıp bizi suçlu durumuna sokar, sonra da hapse yollarlar. Bu doğru değil mi?” diye bağırdı. Yüzü sözcüklerin etkisinden kızarmıştı; Harry Morgan’sa bu savın çıplak gerçeğiyle derisinin kavrulduğunu hissetse de rahatı kaçmışçasına yerinde kıpırdanmaya başladı. “Evet,” diye konuşmacı sözlerine devam etti: “Şirketten, yetkililerden ve hiç kimseden beklediğimiz bir şey yoktur. Hayır, bize kendi gücümüzden, kararlılığımız ve birliğimizden başka hiçbir şey hizmet etmez.” Birlik sözcüğü aklında yeni bir düşünce çizgisi uyandırmış gibiydi. “İşte o birlik. Ne olursa olsun, birleşmeliyiz. Başka şeylerde ne kadar ayrıldığımıza bakmaksızın, patron ve hükümetin elinden hep birlikte acı çektiğimiz şeylere karşı birleşmeliyiz.” Sözlerine devam ederken sesi hüzünle bir parça çatallaştı: “İşte bu nedenle yürütme komitesinin haklı olduğuna inanıyorum ve bence biz, adamlarımızın maden ocağını terk etmelerini istemeliyiz. Bakın,” diye kolunu önündeki havayı süpürür gibi salladı. “Adamlarımız her yerde ayrılmış durumdalar. Kimileri bizimkiler gibi yerin altında mücadele ediyor, kimileri de toprak üstünde ve çalışıyor. Harry’nin anarşi dediği şey budur. Bu durum karşısında birlikte mücadele etmeliyiz veya mücadeleyi kaybetmeliyiz dediği zaman bunu demek istemişti.”

Ansızın ve beklenmedik bir biçimde yerine oturdu; halkı şaşkınlık ve heyecanın birbirine karıştığı bir çelişki içinde bırakmıştı.

Halkın çoğunluğu bunu ondan beklemiyordu ve söyledikleri düş kırıklığına uğratmıştı. Toplantı bir süre donuk bir ilgisizlik içinde sürdü, ama bir kabullenmeme ve kararsızlık patırtısı içinde sona erdi.

Halk, toplantıyı terk edip anacaddenin sokak lambalarıyla aydınlatılmış karanlığına döküldüğünde, mavi üniformalı ve parlak düğmeli adamlarla dolu bir dizi otobüs, toplantının hâlâ devam ettiği kömür madeni ofisinin bulunduğu kuyu başına doğru yanlarından art arda geçerken seslerini alçalttılar.

***

Lort Cwmardy’nin beyaz saçları, o konuşurken yüzünü daha yumuşak gösteriyordu.

“Bay Higgins tamamen haklıdır. Adamların bu biçimde ocağa el koymalarına izin veremeyiz.” Derin bir düşünceyi tartar gibi başını eğdi. “Hayır, sadık işçilerin gündüz vardiyası her zamanki gibi sabahleyin sürmelidir ve isyancı elemanlar çıkarılmalıdır.” Elini alnının üzerinde gezdirdi, ayrıntıları çözümlemeyi emri altındakilere bırakarak yorgun bir halde yerine oturdu.

***

Koca Jim dikkatle arkaya uzanmış, ağrılar içindeki vücudunu daha rahat bir konum için kımıldatırken, bıyığının altından da küfürler savuruyordu.

Guruldayan bağırsakları uyumasına izin vermeyen Will Evans, bu hafif kımıldamayı hissetti ve yaşlı işçiye biraz daha yaklaştı.

“Saat kaç Jim?” diye sesine şakacı bir ton vermeye çalışarak sordu, ama yorgunluğu bu gayretini umutsuz bir başarısızlığa çevirdi.

“Ha, hava henüz kararmadı ve Yabandomuzu Kellesi’ndeki barmen kadın, ‘Son sipariş’ diye bağırmadı,” diye rastgele bir yanıt aldı.

“Kahrolsun Jim! Yabandomuzu Kellesi’nden söz etme. Olsa şimdi, bir bardak yerine bir fıçı içerdim.”

Jim’in dili farkında olmayarak uzun, sarkık bıyıklarının kuru uçları üzerinde dolaşıp, dudaklarına, konuşurken ağzını şapırdatacak kadar ıslaklık veriyordu.

“Ah be! Havuz kadar büyük, dolu bir fıçı arkadaş...”

Will’in aklına yeni bir fikir gelinceye kadar iki adam bir süre hayal dünyasında gezindiler.

“Acaba bizim aşağı geldiğimiz gün saat üçte hangi at kazandı?” diye dalgınca sordu.

“Ne? Hangi yarıştan söz ediyorsun oğlum? Bak, belleğim eskisi kadar iyi değil bugünlerde.”

“Saat üçtekinden.”

“Ha, evet. İlk söylediğinde de duydum be adam, ama iyice emin olmak istedim, anlıyor musun? Çünkü Shane radyomuzu dini yayınlara ayarlıyor. Bütün dinleyebileceğim vaazlar ve ilahiler. Yalnızca sağır bir adam başka bir şey duyabiliyor, lanet olsun.”

Will, yaşlı adamın iyimserliği ve sınırsız cesaretiyle dinçleşti. Yüksek sesle kahkahayı bastı. Huzursuzca uyuyanlardan bir kısmını uyandırdı. Ama biri bağırıncaya kadar bunun farkına varmadı. “Sorun nedir yahu? Lanet olası sirk mi başladı ne? Her kimsen başka insanlar için biraz saygın olsun be adam. Bir yoksullar yurdunda veya hapishanede değilsin!”

Will buna öncekinden daha fazla güldü ve ötekiler de ona katılıp herkesi uyandırdılar; atları huzursuzlaştırıp kişneten karmaşık bir sesle ahırı doldurdular.

Birisi ayağa kalktı ve boğuk bir sesle bağırdı. Sesindeki titreyiş, kol ve bacaklarındaki güçsüzlüğü ele veriyordu. “Haydi çocuklar. Atlara yem verme zamanı.”

Bu iş bittiğinde adamlar birbirlerine daha fazla sokulmuştu. Her biri seslerin yönlendirmesiyle uzanmış veya çömelmiş vücutlarının üzerinden kendi arkadaşlarının yolunu buluyordu. Bundan sonra her şey bir süre sustu ve herkesi belirsiz genel bir gereksinim kapladı.

Bu gereksinim onları konuşmaya yöneltse de herkes bunu kendi için saklıyordu. Sonunda, ilk olarak bir fısıltı halinde zincirlerini kopardı; sonra yavaşça sıralardan sızdı ve herkesin düşüncelerini bir konu üstünde topladı.

“Su, su. Nerden su bulabiliriz?”

Herkese hakim olan gereksinmenin yoğunluğu, bu ilk haykırıştan sonra belli bir süre onun sözsel ifadesini durdurdu. Sonra herkesin aklında bir düşünce biçimlendi ve yeniden bu düşünce söze dönüştü.

“Ana vanayla küçük vanalar arasındaki borularda su vardır.” Akıllarına bu kadar zamandır gelmeyen gerçeğin kolaylığı, Koca Jim gürültülü bir biçimde gülmeye başlayıncaya kadar herkesi şaşkınlığa uğratmıştı.

“Ha, ha! Çok iyi! Bundan sonra kömür ocağında her zaman kömürün bulunduğunu da unutmayasınız.”

Bu, gerilimi düşürdü ve borulardan su alıp boş şişeleri doldurmak için düzenlemeler yapıldı.

Şişeler karanlıkta uzanan ellerden ellere geçirildi, gülüşmeler ve şakalaşmalar arasında ahır kapısı ansızın gürültü ile açıldı ve birçok lambanın ışığı görüldü. Adamlar bu beklenmedik görünüm karşısında uzanmış elleriyle aptallaşmış, şaşkınlık içinde dikilip kaldılar.

Ocak körü gözler, lamba ışıklarının acı verici huzmeleri çarptıkça daha da körleşti.

Işık demetinden çıkan sertçe bir ses emretti:

“Oradakiler, hazır olun. Hepiniz ocaktan çıkmak zorundasınız ve ne kadar sessiz hareket ederseniz sizin için o kadar iyi olur. Bugün bu ocak çalışacak ve bu işi yapacak adamlar hazır.”

Işıklar, onları yutmaya çalışan karanlıktan daha sert ve katı bir blok halinde ileri doğru hareket etmeye başladı. Eylemciler, birisi arkalardan bağırıncaya kadar bu tehdit edici ilerleme karşısında istemeyerek geri çekilmeye başlamıştı:

“Daha fazla geriye gidemeyiz, gelip duvara dayandık.”

Ama lambalar ilerlemeye devam etti. Bu ilerlemeyi yalnız onların hareketleri belirliyordu. Çabuk öfkelenen Will Evans’ın kanı beynine sıçramıştı. Saçlarının diken diken olduğunu hissetti. Emri duyduğu ilk anda bu yeni hareketin amacını anlamıştı ve arkadan gelen çaresiz haykırış onun kafasında bir şeyi harekete geçirdi.

“Silah olarak bir şeyler bulun arkadaşlar!” diye bağırdı. “Kapıyı savunmak için çarpışalım. Ocak görevlileri ve kiralık işçiler bizi yenip ocaktan atmaya çalışıyorlar.”

Bu çağrının ardından adamlar çömelip döşemeden tahta parçaları, demir ve ellerine ne geçerse alırken, telaşlı ayak sesleri duyuldu. Bundan sonra eylemciler sessiz ve kıpırtısız bir biçimde dikilip yeni gelişmenin sonucunu beklediler. Daha önce sahip olmak için dua ettikleri aydınlık, her şeyi görünmez yaparak, gözlerine yaş getiren ve beyinlerini zonklatan en büyük düşmanları olmuştu. Ama tehdit edici aydınlık ilerleyip de eylemcilerin ilk savunma hattına çarpınca, işçiler neye ve kime vurduklarını hesaba katmadan ellerindekilerle her yöne saldırdılar. Bu davranış yıldırım hızı ve etkisiyle ahıra yayıldı.

Saldırganlar böyle bir direnişle karşılaşacaklarını hiç beklemiyorlardı ve bu kapalı yerde saldırının en ağırıyla karşılaşan ilk sıra, eylemciler vurdukça arkadakilerin üzerine doğru baskı yapıp onları artan bir şaşkınlığa soktu. İniltiler ve homurdanmalar, gümleyişlere ve küfürlere karışıyordu.

Lambalar havada çılgınca sallanıyor ve silah gibi kullanılıyor, önlerine çıkan yumuşak vücutlara kayan yıldızlar gibi çarpıyorlardı.

Ansızın keskin, uzun bir düdük sesi ahırı sardı, ardından bir uyarı geldi:

“Şu yana dikkat!” Saldırganların arasından uzanan bir hortumun ucunda uğuldayan hava bir çatırtı ile patladı. Bırakılan basınçlı hava önüne çıkan adamlara sert bir duvara çarpar gibi vurup kıvrandırarak yerlere serdi ve geri kalanları panik içinde kenarlara veya onun ezici gücünden kaçabildikleri herhangi bir yere çekilmeye zorladı. Çarpma gücünü gösterince çığlıklar, yalvarmalara katıldı.

“Dürüst olun çocuklar, dürüst olun. Tanrı aşkına, bize bir fırsat verin.”

Yanıt hortumun ağzından gelir gibiydi.

“Alın bakalım sizi orospu çocukları. Alın işte bunu.” Musluk tam olarak açılınca korkunç dalaşmanın gürültüsü daha da arttı.

Eylemcilerin, her şeyin kaybedildiğini sandıkları ve tam ocaktan çıkmaya hazır olduklarını açıklayacakları sırada, yuvarlanan bir demirin yüksek sesli gürültüsü basınçlı havanın zaferine meydan okudu. Ahşap takozlarından kurtarılan, Koca Jim’in güçlü kolları ve Will Evans’ın enerjisiyle itilerek büyük bir hıza ulaştırılan gübre dolu vagon, hava basıncı hortumunun arkasındaki ileri geri hareket eden insanların arasına çılgınca dalıverdi. Adamlar hemen yanlara kaçıştılar ve canlarını kurtarmak için kuyuya doğru tabanları yağladılar. Vagon arkalarından fırtına gibi hızla gelirken hava basınç hortumunu alıp musluğunu kapatan Will Evans’ın kahkahaları gürültüye katılıyordu.

Ahırın tabanına dağılmış lambalar bu gülünç görünüm için sahne ışıkları gibiydi. Dövüşmenin gürültüsü atları ürkütmüştü. Her yana çifteler savurarak adamların yanlara kaçışmalarına, kimilerinin tahta parmaklıklara sıçramalarına neden oluyordu. Atların başını tutan zincirleri gevşetilip, ayaklarını yemliklere ve duvara gelecek biçimde ters döndürdüler.

Bundan sonra kimlerin yaralandığı araştırılmaya başlandı. Yaralar, gömlek veya üstlüklerden yırtılan bezlerle sarıldı. Bu işte dost veya düşman ayırt edilmedi. Ambulansçılar Koca Jim’e ulaştıklarında, onu yere çömelmiş, adamın birini, bir çocuğu kucağına alır gibi göğsüne yaslamış durumda buldular.

“Ulu tanrım! Kötü mü yaralandı Jim,” diye onlardan birisi sordu.

“Hayır, henüz pek sayılmaz. Ama bundan sonra aklını kullanmazsa, fena şekilde yaralanacak. Vagon hızla geldiğinde diğerleriyle beraber kaçmaya kalkıştı, ama yakaladım onu pek uzağa gidemeden.”

“Kimdir o?”

Jim’in gizemli davranışı ötekilerin içini, sorulan soruyu sıradan bir sorudan daha kapsamlı yapan bir merakla doldurdu.

“Ha, onu pek yakında anlayacaksınız. Bahse girerim ki tahmin edemezsiniz, hem de hiçbiriniz, altı kere düşünseniz bile.”

Adamlar sabırsızlandı ve yere eğilerek Jim’in kollarındakini alıp, hepsi görebilsin diye ayağa kaldırdılar. Bay Hicks’in beyaz yüz çizgileri ele geçirilen lambaların ışığında yansıyınca, ahırı soluk kesen bir şaşkınlık sardı.

“Tanrının işine bakın! Koca Jim büyük patronu yakaladı!”

Adamlar yeni gelişmeleri tartışmak için hemen bir toplantı yaptılar ve bütün politik olmayan işçiler, ocak görevlileri ve yarası ağır maden işçileri yukarıya gönderildi. Şirket yetkililerine şu iletiyi taşıyorlardı: Bay Hicks şirket tatmin edici bir anlaşma yapana kadar eylemcilerin yanında kalacaktı ve yiyecekler hemen gönderilirse ona hiçbir zarar gelmeyecekti.

Bu yapıldıktan sonra adamlar bundan sonra ne yapılacağını tartıştılar. Koca Jim Bay Hicks’in yanından hiç ayrılmadı ve açıklamayı yapan Will Evans oldu:

“Bu konuda anlaştık arkadaşlar. Artık lanet olası ahırda kalmayacağız. Burası ölüm tuzağından başka bir şey değil. Şimdi yapılacak tek şey, dehlizlerin bölündüğü yere gidip orasını barınak yapmaktır. Biri dışında bütün lambaları söndürün. Eğer ışığı idareli kullanabilirsek karanlıkta kalmayız.”

Adamlar bu öneriyi kabul ettiler ve sağlanabilen bütün çuvalları, havalandırma bölmelerinde kullanılan perde bezlerini ve diğer yumuşak malzemeleri yanlarına alıp, toprak altındaki yeni barınaklarına yöneldiler.

Tek lamba, işçilerin oluşturduğu kuyruğu kalaslarla destekli yolda titreyip dans eden gölgelere dönüştürdü. Yürüyüşün tüyler ürperten niteliği, Bay Hicks’in yüreğine korku salınca, titrek bir sesle Jim’e fısıldadı:

“Bana ne yapacaklar Jim?”

“Hiçbir şey evladım, hiçbir şey; eğer aklını başına toplar ve söyleneni yaparsan.”

“Ama niçin beni burada tutuyorsunuz?”

Sorunun soruluş biçimi adamın duyduğu derin korkuyu gösteriyordu. Jim’in yanıtı, bu durumdan haz almaya dönüştü.

“Ha! O bir bilmecedir anlayacağın. Ha, ha! Bundan önce bağıran, emir veren ve işe son veren büyük patron sendin. Ama çizme öteki ayağa geçti. Evet. Seni yakalamak bizleri patron yaptı ve yaşamımızda bir kere olsun biz emir vereceğiz ve sen de dinleyeceksin.”

Söylenenlerin içindeki bir şey ve arkasından gelen sessizlik müdürün kanını dondurdu.

Öbür adamlar duysun diye sesini yükselterek yalvarmaya başladı:

“Bırakın gideyim çocuklar, size karşı adil davranılmasını sağlayacağım!”

Tökezleme ve boğuk ayak seslerinden, gölgeli duvarlarda hızlanan titreşimlerden başka bir yanıt yoktu.

Yaralılar yukarı çıktıklarında kuyu başını yüzlerce polis sarmıştı, ama polislerin en dışındakilerin üzerine baskı yapan sıra sıra birikmiş halk, yerin altında bir savaşın olduğunu anlamıştı. Yaralıların çoğunun şirket yetkilileriyle politik olmayan işçiler olduğu görülünce çılgınca bir sevinç gösterisi başladı. Ocak görevlileri ile polis onları alandan atmak için coplarla üzerlerine saldırdı. Bu hareketin getirdiği taş ve kömür yağmuru, sonunda, halk tepeden Cwmardy sokaklarına sürülene kadar saatlerce devam eden başka bir çatışmaya neden oldu. Halkın, “Bizim çocuklar Hicks’i yakaladı. Artık bu iş uzun sürmez,” çığlıklarıyla sokaklar titriyordu.

***

Shane’in gözleri küçük mutfağındaki ocakta parıldayan közlerin aydınlığında ışıldıyordu.

“Vay, vay...” diye gururla düşünmeye başladı. “Bizim James aşağıdaki en yaşlı adam, evet, en yaşlıları ve ben yüzde yüz eminim ki, yukarı çıkan en son kişi o olacak.”

Hiçbiri ona yanıt vermeyince ocağa doğru döndü:

“Onunla çok uzun zamandır beraberiz. Evet, kırk yıldır, belki daha fazla. Şimdi de daha genç olanlar için ocaktan ayrılma zamanı geldi. Kendisine düşeni yaptı; yaşlılık günlerinde dinlenmeli ve rahat yaşamalı.”

Mary sandalyesinde kıpırdadı ve aslında okşarcasına elini yaşlı kadının omzuna koydu.

“Aldırma anne. Bir gün bizim bu yaşlı dünyamızı düzene sokacağız. Varolan güzel ve iyi şeylerden, şimdiki gibi her şeye sahip olan birkaç kişinin değil, herkesin yararlanmasını sağlayacağız.”

Konuyu ansızın değiştirdi ve Len’e döndü, “Bundan sonraki hareket nedir?” diye sertçe sordu. Len ümitsizce başını sallayarak, “Bu bizim elimizden çıkmıştır,” diye yanıtladı.

“Artık her şey aşağıdaki çocuklara ve şirketin Bay Hicks için yapacağı şeye bağlıdır. Güvenebileceğimiz ve güvendiğimiz tek şey, aşağıda bir daha çatışma çıkamayacağı. Şimdi yiyecekleri gönderecekler, bu da olsa olsa Bay Hicks’in yüzü suyu hürmetine...”

Bundan sonraki beş gün boyunca, Cwmardy halkı eylemciler için yiyecekler ve gereken şeylerle tepedeki kuyuya gidip geldi. Gece oluncaya kadar orada kalıp, gerektiğinde en kısa zamanda onlara bilgi ulaştıracak yeterli sayıda gözcü bırakarak evlerine dönüyorlardı.

Eylemin onuncu gününün arifesinde genel bir miting yapıldı. Burada halka, şirketle yürütme komitesi arasında yapılan en son pazarlıklarla ilgili bir rapor sunuldu. Sonunda aşağı inip eylemcilerle görüşmek için Len, Harry Morgan ve Fred Lewis görevlendirildi. Kuyuya inerken heyete sıcak çay konmuş termoslar ve paket paket yiyecekler verildi. Shane onlara ciddi bir emirle bir kutu tütün uzattı, “Bakın, unutmayın, bunu başka hiç kimseye değil, doğruca onun ellerine vereceksiniz, çünkü merakla beklediği tek şey olduğunu biliyorsunuz.” Ve aklına gelen bir düşünceyle, “Beni de tabii,” diye ekledi.

Yere çarpan ayaklar Len’e büyük grevi ve Ezra’yı hatırlattı. Bir zamanların sert yaradılışlı insanının şimdi toprak altında ne halde olduğunu merak etti. Bu düşünce, titremesine neden oldu ve arkasındaki kalabalığın içinde gözleriyle Mary’yi aradı. Çevresindekilere ayak uydurmak için topallaya topallaya da olsa inatla yürümekte olan annesinin yanında onu gördü. İşçi arkadaşlarının safında zorlukla yürüyen sevdiği iki canı görmek Len’in vücudunu tekrar canlandırdı. Ezra’dan miras kalmış kararlılığın, Mary’nin yüzüne damgasını vurmuş olduğunu fark edince acı acı gülümsedi ve bunun etkisiyle kalbi daha hızlı atmaya başladı.

Görüşme heyetindekiler, aşağıya inecek asansörün içine girerken, batmakta olan güneş kan rengi ışınlarını vadinin üzerine gönderiyordu. Kuyuya indikleri sırada cesaret verici bir bağırış yükseldi. Asansörün hızlı inişine, biriken halkın hücumu eşlik etti. Kalabalık, polis kordonunu yardı ve kuyu başına egemen olup aşağıdan gelen haberleri sabırla beklemeye başladı.

Bu arada Harry ve arkadaşları artık boşalmış ahırın yanından geçtiler. Çekici Tom’dan içine yerleştiklerini öğrendikleri çifte dehlize doğru tozlu geçitte ayaklarını sürüyerek yürüyorlardı. Varacakları yere gelmeden çok önce ışıkları görülmüştü. Boğuk bir ses onları durdurdu:

“Orda durun ve kim olduğunuzu söylemeden bir adım daha atmayın!”

Heyet buna hemen uydu; durduklarını onlara gösterebilmek için lambalarını kıpırdatmadan tuttular. Birkaç dakika geçmeden zorlukla ilk kez ayakta durmaya çalışan bebekler gibi yavaş ve duraksayarak yürüyen iki gölge, karanlığın içinden lambanın aydınlığına girdi. Babasını ve Will’i tanıyan Len’in gözleri buğulandı. Ama ne o, ne de öteki, gözleri yumulmuş olduğu için bir şey göremediler. Sıkı sıkı kapanan göz kapakları yüzlerini kırıştırmıştı. İkili, Koca Jim oğluna toslayıncaya kadar yürümüştü, Koca Jim aniden durdu. Will’i yakalamak ve tehlikeye düşmesini önlemek için kolunu uzattı.

“Ee?” diye karnından zorla çıkan bir sesle sordu: “Oradaki kimdir ve ne istiyorsunuz?”

Sesinin tonundaki güçsüzlük, görüşme heyetince dolaylı bir meydan okuma olarak algılandı.

Len, “Baba, baba!” diye bağırdı. “Benim, Harry ile Fred de var.”

Will vücudunun eriyip başından ayrıldığını hissetti. Vücuduna ve duyularına hakim olmaya çalışırken ve nerede bir terslik olduğunu düşünürken şiddetli bir baş dönmesi ile inledi.

“Aman tanrım! Bana ne oluyor?” dedi ve halsizce yere yığılacakken üç çift kol onu tutup kucakladı. Koca Jim omuzlarını yan duvara dayadı ve ötekiler Will ile ilgilenirken o ses çıkarmadan bekledi.

Harry, Will’in kenetlenmiş dişleri arasından bir yudum sıcak çay içirmeye çalıştı. Bu onu kendine getirince, Will utanarak bırakmalarını istedi.

“Artık iyiyim,” diye belirtti. “O çayı benden daha çok hak eden ötekiler için saklayın.”

Harry ve Fred adamların yanına dönerken Jim’e yardım etmek için direttiler, ama o bu yardımı geri çevirdi. Güçlü elini, uzun zamandır ocaktan uzak kalan oğlunu dengelermişçesine omzuna attı.

Bu şekilde kiminin uzanarak, kiminin oturarak onları beklemekte olduğu çifte dehlize ulaştılar. Lambalar adamların gözlerini ışıltıdan korumak için yüksek çapraz kirişlere bağlanmıştı. Jim görüşme heyetini tanıtınca zayıf bir sevinç gösterisi onları karşıladı. Ama bu, lambaların ışığında, gevşemiş derileri ve zayıf vücutları belirmeye başlayan eylemciler arasında buharlaşıp sis gibi yayılarak kuru öksürüklere dönüştü.

Her üçü de eylemcilerin gururlu halini fark ederek duygulanmıştı. Harry boğazını tıkayan yumruğu yutarak, “Arkadaşlar, görevinizi yapmış bulunuyorsunuz, artık mücadele bitmiştir,” dedi. “Halkımız kollarını açmış, yürekleri mutlu, yukarıda sizleri bekliyor. Hicks’i aşağıda tutmakla işin can damarını yakaladınız.”

Yanındakiler gibi o da bu sözlerden sonra bir alkış umuyordu, ama böyle bir şey olmadı, kısa bir sessizliğin ardından hızla dile getirilen emri duyunca çok şaşırdı:

“Bırakın, Len bize anlaşmayı göstersin. Bu ilk gün söylediğimiz şeydi ve bugün de söylediğimiz şeydir.”

Fısıldanan sözcüklerin arkasındaki bu kararlı istekten kuşku duyulamazdı ve Len tartışma için vakit kaybetmedi.

“Her şeyden önce dürüst olalım arkadaşlar,” diye başladı. “Şirket, saygınlığını korumak için önce sizi yukarı çıkarıp sonra ofiste anlaşmayı almanızı düşündüğünden yanımızda bir anlaşma yok. Bay Hicks’in sağ ve sağlıklı olduğundan emin olmak istiyorlar.”

Adamların buna inanmadıklarını belirten bir mırıltı yükseldi. Len acele ile ekledi:

“Ama bununla ilgili hiçbir hata olamaz. Şirket serbest bir oylama yapılmasını kabul ediyor, herkesin istediği sendikaya girmesine izin veriyor.”

Bu defa küçük sevinç sesleri havaya sızmaya başladı ve Koca Jim böylece oluşan boşluktan yararlandı. “Onun sözüne güvenebiliriz çocuklar, çünkü aşağıda bize bir yalan söylerse, kendi kanımdan ve etimden olsa da vallahi kafasını koparacağımı bilir.” Sözlerini önemsetmek için elini Len’in omzundan çekti. Ama bu hareketi onun yalnızca sarhoş gibi sallanmasına neden oldu. Bununla beraber sözleri adamların bu doğrultuda karar almalarına yol açtı ve kararı pekiştirmek için kısa bir oylama yapıldı.

Sonra da ocağa doğru sallantılı bir yürüyüş başladı. Adamların hiçbiri görüşme heyetinin getirdiği yardım ve yiyecekleri almayı kabul etmedi.

Geri çevirenlerden biri, “Hepimize yetecek kadar yok,” diye söylendi. “Ve hepimiz için biraz oluncaya kadar buna dayansak daha iyi olur.”

Başka birisi, “Evet,” dedi. “Her zaman kendimize güvenmek zorundayız ki sonunda da birbirimize güvenelim.”

Zayıflar daha güçlülere yaslanarak ve birbirlerine dayanarak, heyetin arkasında kuyu dibine doğru yola çıktılar. Kuyu dibinde onları bekleyen ocak görevlilerinin olması başka bir sıkıntı yarattı, adamlar ocak görevlileri ayrılıncaya kadar yukarı çıkmayı kabul etmediler.

“Kahretsin!” diye Will bağırmaya çalıştı ve bunu yaparken sesi bir viyaklamaya dönüşmüştü. “Aşağıya onlarsız indik ve yemin olsun ki onlarsız yukarı çıkacağız.” Hicks halsizce ürperdi ve emri altındakilere yoldan çekilmelerini söyledi.

Bu emir ve yönlendirmeleri, görevlileri, teslim olduğu sonucuna ulaştırdı; bekleyen asansöre binip çabucak yukarı çekildiler. Fred Lewis ötekilerin de gelmekte olduğunu halka bildirmek için onlarla çıktı. Eylemcilerle dolu ilk asansörün zincirleri kapaklara çarptığında, serbest bırakılan hava akımı vadinin üzerinde yuvarlanıp parçalanan müthiş alkışlar içinde kayboldu. Halkı ocak başından uzak tutmaya çalışan polis ve ocak görevlileri, kömür tozları gibi öteye beriye saçıldılar. Grevciler özenle kafeslerden alınıp şefkatli ellerle sarılırken, ötekilerin de yukarı çıkması için halk bekliyordu. Öpüşmeler, mutluluk gözyaşları ile karıştı ve asansör en son yükünü boşaltırken ortalık şarkı ve sevinç seslerine boğulmuştu. Dışarı çıkan en son adam, titreyen elleriyle meydan okurcasına bıyıklarını büken Koca Jim oldu.

Shane ona doğru atıldı.

“James, ah James, canım,” diye ağlarken onu kucakladı. Öpmek için eğilip yüzünü onun simsiyah olmuş yüzüne yapıştırdı. “Her şeyin yoluna gireceğini biliyordum,” dedi.

Başını kaldırdı ve yanında Mary’yi görünce onun elektrik ışığı altında parıldayan kahverengi saçlarını sevgi ile okşadı.

Bundan sonra ne olduğunu hiç kimse pek hatırlamıyordu; her şey heyecan ve karmaşa içindeydi. Ama bir bandonun gürleyen sesi duruma egemen oldu. Onun hareketli ritmine ayak uyduran halk, zafer kazanmış eylemcilerini alıp flama ve bayrakların, “Yuvaya hoş geldiniz!” diye dalgalandığı Cwmardy’ye doğru yokuş aşağı yürüdü.

22

PARTİ KARARI

İşyerinde kalma eyleminin heyecanından birkaç ay sonra, basında İspanya hükümetine karşı silahlı bir isyandan söz edilmeye başlandı. Gerçeğin yavaşça sızmasına kadar Cwmardy halkı bunun nasıl olduğunu merak ediyordu. Sonradan öğrendiler ki, isyan bir işgal halinde gelişiyordu. Bu gerçek, yoğun tartışmalara yol açtı ve İspanya, iki veya daha fazla insanın bir araya geldiği her yerde konuşmaların ana konusu oldu.

Bir akşam Mary saçlarını fırçalarken durdu, saate baktı, sonra acele bir “Şişşt!”le “Haber saati,” diye, gürültülüyle yüzünü yıkayan Len’e seslendi ve radyoyu açtı. İstasyonu bulmak için uğraşırken çıkan kulak tırmalayıcı parazit sesleri, uyumakta olan Bonzo’yu ürkütüp bir hırlama ile ayağa sıçratınca, köpek bir süre radyo frekansını ayarlayan Mary’ye kötü kötü baktı. Sonra tekrar, gösterişli hareketlerle köşedeki kilimin üzerine çöktü. Köpek, spikerin göklerden geldiğini sandığı kalın sesiyle, “Günün ilk ana haber bülteni,” demesine kadar bekledi, sonra bir gözü açık tekrar uyuyuverdi.

Len ocağa yaklaştı ve ses çıkarmamaya özen göstererek daha yavaş hareketlerle yüzünü silmeye devam etti. Mary masanın üzerine eğildi; sanki sözcükleri görebilmesini sağlayabilirmiş gibi gözlerini radyoya dikti. ‘İspanya’ sözcüğü geçtiğinde, her ikisi de farkında olmadan vücutlarını kastılar, bundan sonra söyleneceklerin birini bile kaçırmamak için neredeyse rahat soluk almaktan bile çekindiler. Haberler bittiğinde bir süre sessizce bakıştılar, sonra Len öylesine, “Altın fiyatlarını duymak ister misin?” diye sordu. Mary başını sertçe salladı. Len radyoyu kapattığında mutfağı öyle bir sessizlik kapladı ki, sorunun ne olduğunu anlamak için Bonzo tekrar iki gözünü birden açtı.

Mary onun başını okşamak için eğilirken, “Eğer haberlere inanırsak İspanya’da durum epeyce karanlık görünüyor Len,” dedi.

Len kömürlerin küçüklerini seçerek ateşe attı. “Evet Mary, çok karanlık ve bununla ilgili bir şeyler yapmak zorunda kalacağız,” diye yanıt verdi.

Heyecana yenik düşmek korkusuyla aşırı bir şey söylemekten kaçınır gibiydiler. Mary mutfağa son bir bakış attı, Bonzo’yu kilimine daha rahatça yerleştirdi, sonra, “Hadi gidelim Len, yoksa geç kalacağız. Önemli şeyler tartışıldığı zaman Harry’nin ne kadar iğneleyici olduğunu biliyorsun,” dedi.

Kapıyı kilitleyip aceleyle toplantı yerine giderken yol boyunca ara sıra verilen selamları alıyor, ama konuşmak için durmuyorlardı. Gidecekleri yere vardıklarında, öğleden sonraları çalışan Will Evans dışında bütün parti üyelerini orada buldular.

Harry, “Selam. Geç mi uyudunuz?” diye sorarken karı koca yan yana iki sandalyeye oturdular.

“Hayır, haberleri dinlemek için birkaç dakika bekledik,” diye yanıt verdi Mary.

“Ha, evet. Bu akşam toplantıyı bitirmeden radyonun verdiğinden daha fazla haber alacağız,” dedi Harry.

Diğerlerine döndü, “Bir başkan seçebilir miyiz?”

Len aday gösterildi ve seçilince vakit kaybetmeden sandalyesinden kalkarak Harry’nin yanına oturdu. Bir süre kulağına bir şeyler fısıldayan Harry’yi dinledi, başını olumlayarak salladı, sonra toplantıyı başlattı.

“Harry bu akşam bize, İspanya’daki durumla ilgi bir rapor verecek,” diye belirtti. “Çok önemli gelişmelerin olduğu anlaşılıyor ve bu sorunla ilgili birtakım kesin ve uygulanabilir önlemler almak zorundayız.”

Dışarıdaki nemli ve kapalı olsa da yumuşak sayılabilecek havaya karşın oda ansızın soğur gibi oldu. Mary omuriliğinde acayip bir gıdıklanma hissetti ve ceketine daha sıkı sarılarak başını masaya öyle bir eğdi ki yalnızca kahverengi saçlarının üst yanı görülebilir hale geldi.

Harry yerinden kalkmadan, her sözcüğü tartarak konuşmaya başladı:

“Yoldaşlar, İspanya’daki iç savaş yeni bir aşamaya gelmiş bulunuyor. Artık iş yabancı ülkelerce silahlı bir işgal durumunu almıştır. Faşist ülkelerin, Almanya ve İtalya’nın açık müdahalesi söz konusudur. Evet, İspanya’daki mücadele artık İspanya demokrasisinin bir savunma kavgası değil; dünya demokrasisinin savunma savaşı durumuna gelmiştir. Bu da ancak, İspanya’yı uluslararası faşizmin ve içerdiği her şeyin mezarlığı haline getirdiğimiz zaman bitebilir.”

Harry’nin raporunu sunması bir saatten fazla sürdü; sesi sık sık heyecandan titriyordu, ama bu heyecan dolu konuşma süresince Mary başını hiç kaldırmadı.

Radyo haberlerinin yeşerttiği bir fikir, Harry’nin söylediği her sözcükle zihninde belirgin bir biçim alıyordu. Bu, zayıf yanaklarındaki kanın çekilmesine neden olurken bile ona heyecan veriyordu. Mary, düşüncesini kafasından atmaya çalışsa da istediğinin bu olduğunu biliyordu.

Ansızın Harry’nin bazı sözleri onun gerginleşmesine neden oldu. İlk kez başını kaldırıp bakınca Len’in büyük bir yoğunlukla gözlerini üzerine çevirmiş olduğunu gördü; bu bakış, Harry’nin söyledikleri kulaklarında çınlarken kanın yüzüne hücum etmesine ve yanaklarının kızarmasına neden oldu.

“İşte durum böyle,” diye ekledi. “Protestolara devam etmeliyiz, ama para ve yiyecek yardımı da yapmalıyız, daha da önemlisi insan yardımında bulunmalıyız. Evet yoldaşlar, faşistlerin neden olduğu boşlukları doldurmalıyız. Yok ettikleri her bir demokratın yerini alacak iki kişi bulmalıyız. İşçilerimiz emperyalizmin savaşlarında çarpıştılar, şimdi de demokrasinin ve değer verdikleri ülkülerin savunmasında çarpışma zamanı gelmiştir.”

Kapanış sözlerinden sonra odayı uzun süre mezar sessizliği kapladı. Harry’nin raporu savaşı bir kuram ve haber olmaktan çıkarmış, orada bulunan herkes için patlayan bir bombaya dönüştürüp, yaşayan bireysel bir gerçek durumuna getirmişti. Len, konuşmadaki bir cümle üzerinde saplanıp kaldığını fark etti. Bütün öteki düşünceleri savurup bir kenara iten bu düşünce onu ısırgan otu gibi daladı.

“Ulusal işçi önderleri İngiliz halkının onurunu çamurlarda sürüklüyorlar. Onu dünyanın gözünde, bedelini ödeyip kurtarabilecek olan yalnızca parti ve işçi sınıfıdır.”

Len kendini bundan ve kapsadığı dolaylı anlamdan koparıp ayıramadı. Beyni kendiliğinden sorunu parçalara böldü. Bireysel sorumluluk ve yükümlülük sorununu içeren bölüme takılıp kaldı. Bakışlarını Mary’ye kaydırdı. Mary ise onun bakışlarına sanki görmeyen gözlerle yanıt verdi.

Gerilim, sonunda birinin bir soru sormasıyla düştü:

“Biz, kendimiz gitmezken, İspanya için nasıl işçi toplamamızı bekleyebilirsiniz? Benim yapamadığım bir şeyi başka birisinden asla isteyemem.”

Harry bu soru için hazırlıklı görünüyordu ve beklemeden yanıt verdi:

“Konu bu değil, en iyi ve en güvenilir yoldaşlarımızı dışarı göndereceğiz, bundan emin olabilirsiniz. Ama asıl iş, gidecek işçileri bulmak, özellikle savaş deneyimi olanları.”

Bunun arkasından Mary bir soru getirdi:

“Bu, yalnız son savaşa katılan erkekler gidebilir anlamına mı geliyor?”

“Hayır, askeri eğitimleri olmayan, ama geniş politik deneyimleri olan parti yoldaşları da gönüllü olacak.”

Mary’nin dudaklarından, çocuğundan ayrı düşmüş bir annenin unuttuğu kederi ansızın tekrar hissetmesiyle soluğunu bırakır gibi bir “Oh!” sesi dökülüverdi.

Sonra belli bir nedeni yokken oda heyecanlı seslerle dolmaya başladı. Her yönden kabul sesleri geldi:

“Eğer durum böyleyse o zaman gidecek olan benim.”

Harry ilk defa elini havaya kaldırıp ayağa kalktı:

“Yoldaşlar, açık olalım. Sorun tamamen sizin elinizdedir, ama karar vermeden önce üzerinde ciddi olarak düşüneceğinizi umduğum bir öneride bulunmak istiyorum.”

Len başından beri tek söz bile etmemişti, ama söyleneceklerin söylenmiş olduğunu, bundan sonra kesin olarak neyin olacağını biliyordu. Karakteri yüzünden tüm yaşamı boyunca fiziksel şiddete karşı çıkmıştı. Şimdi bile, kendi halkına yapılan şiddet eylemlerini yaşamasına karşın, bu şiddet kendi yaşamına girdiği zaman bir çekiniklik hissediyordu.

İşte, temelde babasından çok farklı olduğu alan buydu. Koca Jim şiddete sadece fiziksel yapısının coşkusuyla itilmişti; Len ise mantıksal bir sürecin sonucu olarak şiddetin gerekli olabileceğini anlıyordu. Bu yüzden Len her eyleme karakterine yabancı olan hesaplayıcı, soğuk bir katılıkla girerdi. Jim ise dövüşmekten aldığı zevki açığa vuran coşkulu bağırışlarla harekete geçerdi.

Len’in düşünceleri Mary’nin alçak sesle sorduğu sorusuyla yönlendiriliyordu:

“Senin önerin nedir Harry? Önermek istediğin yoldaş kimdir?”

Bundan sonra oluşan sessizlik yeterli bir yanıttı, ama Harry oldukça çekingen bir biçimde yanıt verdi:

“Len Roberts, aklımda olan yoldaş odur ve sanırım birçok nedenden dolayı en iyisi odur.”

Mary elini hızla göğsüne götürüp bastırdı, ama bu sözlerden sonra gelen tartışma sırasında kendini sakinleştirdi.

“Ama o gidemez, ona burada ihtiyaç var,” diye bir ses duyuldu.

“Demokrasinin ileri siperleri şimdi İspanya’dadır, Cwmardy’de değil,” diye yanıt duyuldu.

“Bekâr birini gönderelim. Ben gitsem?” diye bir başkası konuştu.

“Biz en iyisini, en yeteneklisini istiyoruz,” diye ani bir yanıt duyuldu.

“Will Evans’a ne dersiniz, tam adamıdır?”

“Will çalışıyor ve şu anda onu ocaktan çekip alamayız.”

“Ya Mary? Hava ile yaşayamaz ya.”

Mary bunun üzerine ayağa fırladı. Soruyu yaşamına bir hakaret olarak algılamış, mantıksız bir biçimde sinirlenmişti. “Burada Len hakkında pazarlık yapmak için bulunmuyorum,” diye kızgınca belirtti. “Eğer savaşmak için gerekliyse sonucu ne olursa olsun, itiraz etmeden onu veririm. Ama onun üzerinde pazarlık etmeyin. Benden onu satmamı istemeyin.”

Kendi sesindeki kızgınlık onu kendine getirerek yumuşattı ve sonra ne kadar haksız olduğunun farkına vardı. Hiç kimse onun bu üstü kapalı sözlerine yanıt vermedi, ama Harry’nin herkesi rahatlatmaya çalışarak, “Mary yaşamına devam etmek için hak ettiği şeyi alacaktır. Demokrasinin destekçileri bunu sağlayacaktır,” demesi üzerine sorular sona erdi.

Bundan sonra insanlar küme küme tartışmaya başladılar. Harry, Len ile Mary’yi bir kenara çekip, “Üç gün içinde gitmek zorundasın Len, bu yüzden pasaport ve öbür gerekli şeyler için yarın buraya gelsen iyi olur. Seninle gidecek aşağı yukarı yirmi kişi olacak,” dedi.

Len yanıt verdiğinde yüzü bir taş gibi katılaşmıştı:

“Pekâlâ. Bu bana, buradaki işleri düzene sokmam için yeterli zaman bırakacak. Ne dersin Mary?” diye karısına sordu.

Mary gururla onun elini tutup sıktı ve Harry’ye baktı. “Parti ne zaman isterse biz hazır olacağız,” dedi.

“İyi. Gitmeden önce, bir yerde ufak, özel bir kutlamaya ne dersiniz?” Mary bir şey söyleyecekmiş gibi davrandı, Len karşı çıktı.

“Hayır Harry. Şimdi kutlama zamanı değildir, öbür çocuklarla aynı biçimde gitmeyi yeğliyorum. Ayrıcalıklı herhangi bir kutlama yapılamaz, ben de istemiyorum.”

“Aferin Len. Şimdi gidiyorum. Sabah görüşürüz.”

“Güle güle Harry.”

Karı koca, o salondan ayrılıncaya kadar bekledikten sonra ötekilere katıldılar. Bir süre çene çaldılar; Len Mary’nin sabırsızlığını fark edince özür dileyip ayrıldılar.

Eve doğru yürürlerken karısına, “Endişeleniyor musun Mary?” diye sordu.

“Ah Len. Bana ne olduğunu bilmiyorum. Karnımda acayip bir ağrı var, ama gene de çok gurur duyuyorum.”

Bir an için aklından çılgınca bir düşünce geçti ve bunu bir fısıltı ile belirtti:

“Yoksa bir şey mi oldu?” Sonra Mary yanıt vermeden gülmeye başladı. “Ha, ha! Tabii ki değil. Ama vallahi Mary, ben oradayken sen bir bebek bekliyor olsaydın ne kadar güzel olurdu.”

Bir süre için kendini bu düşüncenin verdiği zevke bıraktığında Mary sessiz kaldı. Sonunda kendi kendine konuşur gibi, “Niçin olmasın? Yirmi yıl sonra çocukları olan kadınlar biliyorum,” dedi.

Mary hüzünlü bakışlarla ona döndü, küçücük eli o kadar kuvvetlice sıkılmıştı ki, eklem kemikleri bembeyaz dışarı çıkmıştı. “Yapma Len. Olanak dışı olduğunu biliyorsun; böyle bir şeyi arzulamakla ikimizi de incitiyorsun.”

Eklemekten de geri kalmadı:

“Ama geri döndüğünde seni bekleyen bir bebeğin olması olağanüstü bir şey olurdu. Benimki gibi saçları olacak, gözleri seninkilerin renginde ve...” durdu ve dudaklarının ucunda acı dolu bir gülümseme belirdi.

Len onun kolunu yakalayıp vücuduna bastırdı. “Aldırma yoldaş,” diyerek hem onu hem de kendisini avuttu. “Eğer bizler vücutlarımızla bir şey yaratamazsak, aklımızla ve parti için çalışmalarımızla yapabiliriz. Bu bizi tatmin eden bir şey öyle değil mi?”

Birlikte güldüler, sonra Mary’nin aklına ansızın başka bir fikir geldi. Durdu ve birden, “Len, bu gece annenle babanı görmelisin,” dedi.

Len özrünü belli etmeden önce biraz kızardı. “Ha, o işi başka bir zaman yapabiliriz. Gidene kadar çok zamanımız var.”

“Aman Len. Bunu nasıl söyleyebiliyorsun. Yarın Harry ile buluşmak için dışarda olacaksın ve en son düzenlemeleri yapacaksın. Sonra ertesi gün yola çıkacaksın.”

Mary’nin sesindeki azarlama onu söylediğinin gerçekliğinden daha fazla incitti. Telaştan ödü kopuyordu ve annesiyle olacak görüşmeden korkuyordu. Haberi verdiğinde kopacak gürültüyü kestirebiliyordu. Geçerli nedenler olarak birtakım bahaneler ararken dilinin kuruduğunu hissetti. Annesi için daha az üzücü olacağını bilse de Mary’den başka kimse öğrenmeden sıvışıp uzaklaşabilmeyi arzuladı. Bu düşüncenin ardından, ailesinden ayrılma acısını göğüslemekten korktuğu gerçeğiyle yüz yüze geldi ve bunun bencillikten doğmuş olduğunu anladı.

Mary, kocasının içindeki mücadeleyi hissederek yardımcı olmaya çalıştı:

“Hadi, eve giderken uğrayalım,” diye önerdi. Len, başka bir şey söylemeden, biraz utanarak kabul etti.

Karı koca içeri girdiklerinde Shane harıl harıl pirinç şamdanları parlatmaktaydı, elindekini çabucak yerine bıraktı ve sanki böyle habersiz çıkagelmeleri alışılmadık bir şeymiş gibi yapmacık bir şaşkınlıkla, “Vay vay, bakın kimleri görüyorum. Ne zamandır beni görmeye gelmemiş olmandan, ihtiyar bir annen olduğunu unuttun sanıyordum Len,” dedi.

Len bir sandalye alıp otururken, “Şey, epeyce işim vardı anne,” diye yanıtladı.. “Babam nerde?”

“Ha, tuvalette, arka bahçede. Orada ne kadar kalacağını bilmiyorum, ama bir saat kadardır zaten orada.” Fısıldamak için eğildi:

“Baban eskisi gibi değil Len. Hayır, kesinlikle. Her gün biraz daha çocuklaşıyor.” İçini çekti, sonra sertçe emir verir gibi, “Bak Mary kızım. Bu tabureye otur, o eski sandalyeden daha iyidir.” dedi.

Mary söyleneni yaptı ve tam sandalyeye yerleşeceği sırada Koca Jim içeri girdi. Vücudu belinden hafifçe öne doğru eğilmiş, elini sıkıca kalçasına bastırmıştı, ama kırlaşmış bıyıkları hâlâ kapkara oldukları günlerin kabadayı sertliğini taşıyordu. Onları mutlu bir “Merhaba!” ile karşıladı. “İkiniz böyle ansızın nereden düştünüz? Eh, ihtiyar adam çaptan düşmeden bir daha görelim diye geldiniz sanırım,” dedi.

Oflaya puflaya bir sandalyeye yönelirken, Shane Mary’ye, “Bakın, size ne demiştim?” der gibi bir bakış attı.

Son haftalarda onları ihmal etmiş olduğunu fark eden Len’in biraz canı sıkıldı. Uygun bir açıklamayı nasıl bir çerçeveye oturtacağını düşünürken, Jim sertçe, “Beni sigortalattın mı Len?” diye sordu.

Yanıt veren Mary oldu: “Hayır baba. Niyetimiz de yok. Önünde daha yıllar var, bu bizim işsizlik ücretinden karşılayamayacağımız bir para savurganlığı olacak.”

Bu fikri gülerek uzaklaştırmaya çalıştı, ama Shane peşini bırakmadı. “Yapmanız gerekirdi Mary,” diye azarladı. “Bir şey olduğunda sigorta her zaman işe yarar ve unutma, bu herkesin başına gelebilir. Hepimizin geri döneceği yer topraktır. Hah! Çok geç olmadan ikimizi de sigorta ettirmelisiniz. Düşün kızcağızım, yas giysileri almak var. Bir de bunun dışında saygıdeğer bir yurttaş olarak görünmek istiyorsanız cenazelerle ilgili başka şeyler de gerekiyor.”

Jim yeni doldurduğu piposunu derin derin çekerken Shane’in sözünü kesip Len’e seslendi:

“Doğru söylüyorsun Len. Ama unutma, ihtiyar kadın meşeden bir tabut istiyor, benim için bir portakal sandığı yeter. Üstelik ikimizin de aynı mezara gömülmesini ister, ama arkadaş, ben öldükten sonra onun bana dırdır etmemeye alışması için çok değişmesi gerekecek.”

Mary’nin kahkahayla gülmesi Shane’in vereceği yanıtı titreyen dudaklarında durdurdu. Sonra genç kadın sandalyesinden kalkıp ocak rafından çaydanlığı alarak, “İzin verirsen bir fincan çay yapmak için sana yardım edeyim,” diye öneride bulundu.

Sıcak çay yaşlıların üzerinde yatıştırıcı bir etki yapsa da Jim bunun üzerine uzun bir söylev çekmekten geri kalmadı:

“Çay, olması gereken yerde, bir kadının midesinde güzeldir. Ama bir erkek için içilmesi gereken çay biradır. Hey gidi, yıllar öncesinde yarım litresinin iki peni olduğunu hatırlıyorum. İşte o biraydı, bugün altı peni ödemek zorunda olduğumuz bulamaç değil.”

Shane sabırsızlıkla omuzlarını silkeledi ve, “Bu gece için o eski birayı geçmişte bırak James,” diye söylendi, hemen ardından ekledi: “Bizim Len çok iyi görünüyor bugün öyle değil mi?”

Bu soru konuşmayı değiştirdi ve bir süre çocuklarının anılarını hatırlamaya başladılar:

“Onun okula başladığı ilk günü hatırlıyor musun James? Ona güzel bir kadife elbise giydirmiştik?”

“Evet canım. O gün çok güzel görünüyordu. Tam ihtiyar babası gibi.”

Mary ile konuşmak için sandalyesinde yarım bir dönüş yapan Jim, “Onu hatırlamak için sen çok küçüksün Mary’ciğim, pek küçük. O günlerde o küçük popon bir gömlek düğmesinden daha büyük değildi. Eğer baban sağ olsaydı, o zamanlar sana benim ne yakışıklı olduğumu söyleyebilirdi. Fidan gibi dimdiktim, değil miydim Shane?” Yaşlı kadın başıyla doğrularken, o bıyıklarını gururla buruyordu.

Len ve Mary içlerinde yanan haberi açacakları uygun zamanı kollayarak yaşlıları bu şekilde geçmişte dolaşmaya bıraktılar. Jim, bir çiftçinin bir ineğe göz atması gibi Len’i baştan aşağı süzerek, “Bizim Len’in oldukça zeki bir adam olduğunu unutmayın ha. Ama ihtiyar babası kadar iri değil. Hayır, büyük bir fark var. Ama bu Shane’in suçu. Gene de onun gibi birinin orduda sivrilebildiği zamanları hâlâ hatırlayabiliyorum.”

Len ve Mary aynı anda birbirlerine baktılar ve birlikte ağızlarını açtılar, ama Mary önce davranıp, “Bizim Len’in de olacağı işte tam budur, bir asker,” dedi.

Bir fincan tabağının döşemeye düşerken çıkardığı sese aldırmadılar. Shane fincan tabağı hâlâ parmaklarının arasındaymış gibi sandalyede dimdik oturuyordu. Alt çenesi gevşekçe sarkmıştı. Gözleri, ummadığı bir sırada tekmelenen oyunbaz bir köpeğinkiler gibiydi.

Jim öne doğru eğildi, omuzları çökmüştü; yanmakta olan piposunu yakmak için bükülmüş bir kâğıt parçasını aceleyle ocağa uzattı. Ama, bakışlarını dans eden alevlere dikip hayalinde birtakım görüntüler kurgulayan Len, odadakilerin hiçbirini görmüyordu. Ocak rafındaki madeni saat sesizliği içi boş tiktaklarla deliyor, mutfakta bulunanların beyinlerine iniyordu.

Shane ansızın sandalyesinden sıçrayıp kalkarken çarptığı masa sallandı. “Ne dedin Mary? Bizim Len asker mi olacak?” Boğazında bir şey bir süre guruldadı, sonra gülermiş gibi yaparak, “Ha, ha! Hadi, ihtiyar annenle dalga geçme,” dedi.

Hiç kimse yanıt vermedi ve hiç kimse ona bakmadı. Shane, bakışlarını bir bir yüzlerinde gezdirdi. Yanıt beklerken gözleri irileşmiş, yüzü gerilmişti. Sonra sözcükleri gittikçe artan bir güçle dudaklarından dökülerek Jim’e seslendi:

“Bak işte, hoşnutsun şimdi, değil mi? Senin o saçma konuşmaların başımıza bunu da getirdi. Bütün bunları onun kafasına sokan sensin.”

Devam eden sessizlik bir süre onu çılgına çevirdi, ama Mary’nin söylediğinin gerçekliği bir türlü kabul etmek istemeyen kafasına zorla girince çaresizlik içinde ağlamaya başladı.

Mary yaşlı kadının yanına gitti, onu bir sandalyeye oturttu. Yaşlı kadının orada başını masanın üzerine koyup iç çekerek sarsıla sarsıla ağlaması ötekilere de geçti. Mary’nin gözlerinden yaşlar dökülmeye başladı; ne kadar durdurmak istese de gittikçe hız kazandı. Sonra kendini hiç tutamadı ve yüzünü Shane’in saçlarına gömüp, “Ah, anne, anneciğim,” diye ağlarken yaşlı kadına sıkı sıkı sarıldı.

Len yutkundu ve gözlerini kurulamak için bir bahane bulmak amacıyla burnunu sildi; bu arada Jim kendisine bir şey yapmış birinden öç alırcasına ateşi delice eşeliyordu.

Uzun bir süre saatin tekdüze tıkırtısı kadınların ağlamalarına karıştı. Sonra Shane başını kaldırıp, dudaklarını gelininin ıslak yanaklarına yapıştırarak, “Ağlama, ağlama Mary’ciğim, affet beni. Yüreğinin bu kadar yanması benim hatam,” diye onu yatıştırırken, kendi yüzü terle ıslanmış muşamba önlüğe sürtünmekten kızarmış yanıyordu.

“Doğrudur bu,” diye Jim umutla destekledi. “Sil gözlerini de ne olduğunu bize anlat.”

Bu rol değişimi Mary’yi utandırdı ve heyecanıyla savaşırken başını öne eğerek, açıklamayı, kesik kesik ve inandırıcı olmayan cümlelerle Len’e bıraktı.

Koca Jim ve eşi bu süre boyunca kıpırdamadan durdular, ama bittiğinde Shane’in gözlerinde isyancı bir alev tekrar canlandı. “Ne? Bana savaşa gideceğini ve yabancılar için Cwmardy’den milyonlarca kilometre uzaklarda öleceğini mi söylemek istiyorsun? Hayır, asla! Eğer savaşmak zorundaysan burada, seni koruyabilecek annenin yanında olacaksın. Hah! İspanyollar mı! Hiç İspanyol görmedim ve onlara bir metelik bile borcum yoktur. Hayır Len! Sen yaşlılıklarında annen ve babanla burada kalıyorsun. Artık fazla ömürleri kalmadı.”

Hava kurşun gibi ağırlaşmıştı ve Shane’in botlarının gıcırtısı daracık mutfağın kumlu döşemesinde gezindikçe bir orman yangınının çıtırtısını andırıyordu. Jim’in içinde, bir yandan Len’in davranışından gurur duymasına ve bunun tamamen kendi ürünü olduğunu savunmasına karşın kalbinde Shane’i destekleme eğilimi belirdi.

“Aferin Len,” diye mırıldandı. “Tam benim senin yaşındayken olduğum gibisin. Evet, gerçekten. Ama şimdi annenin sözünü dinlemelisin. O en iyisini bilir. Bunu eskiden bir parça hoyrat olduğum zamanlar öğrendim. Eğer o zaman, onun dediğini dinleseydim bugün Allah bilir nerelerde olurdum. Evet Len, yaşlı anneni dinle.”

Bu ricaya Len’in yanıt vermediğini görünce, Jim başka bir yol denedi:

“Benim fikrimi sorarsan ahbap, şu İspanyollar bir işe yaramazlar. Hah! Ben, Cebelitarık’tayken arkadaş, onların içini dışını öğrendim ve yaşadığım sürece de cesaretli olanını görmedim. Hayır canım.”

Masumca yapılan aşağılama Mary’nin içine bir ateş gibi düştü, acele ile yanaklarındaki yaşları silerek İspanyol halkını savundu. Tartışma saatlerce sürdü, sonunda Jim, Mary’ye katıldı; Shane’se onların görüşünü bütün kibarlığıyla dinlese de ikna olmamıştı.

“Sonunda doğruluk üstün gelmeli sanırım,” diye homurdandı. Sonra Gal dilinde, “Benim sözlerimin bir gün gerçekleşeceğini anlayacaksınız ve sonra hepiniz şimdi bana karşı bu tutumunuzdan üzüntü duyacaksınız,” diye kaderci bir biçimde onları uyardı.

Kısa bir süre sonra Len ve Mary üzgün üzgün ayrılarak kendi evlerine döndüler.

O gece hiçbiri uyumadı. Shane ağlarken, Jim piposunu tüttürdü ve küfretti, ara sıra bir türlü gelmeyen uykuya dalabilmek için boş yere ondan susmasını istedi. Mary de akşamki olaylardan, özellikle Shane’in oğlu evde kalsın diye verdiği mücadeleden etkilenmişti. Ama yatmaya hazırlanırlarken birbirlerine çok az şey söylediler. Bonzo ters bir şey olduğunu sezmiş gibi görünüyordu; ayaklarını sevgi göstermek için Len’e sürterek, burnunu elinin içine sevgi ile sokarak üzerine üzerine sıçrayıp durdu.

Soyunup yatağa ilk giren Mary oldu; Len ise yatağın kenarında bir süre oturup onun saçlarıyla oynarken, içinde kaynamakta olan heyecanı ifade etmeye çalışıyordu. Ama her nedense bunda başarılı olamadı ve sonunda yatağa girip Mary’nin yanına uzandı. Tutuşmuş kol ve bacaklarına dokunan Mary’nin serin cildi onu sakinleştirdi ve amaçsızca onun göğüslerini okşamaya başladı.

“Işığı söndür Len.”

Len, onun dediğini yapınca karanlığa gömülen küçücük oda her ikisine de cesaret verdi.

“Gidişim hakkında hâlâ aynı şeyi mi düşünüyorsun Mary?” diye sordu.

Len, Mary’nin tek yanıtı olan başını sallamasını yastığın üzerinde hissetti. Her nedense kendini düş kırıklığına uğramış gibi hissetti, çünkü öbür insanların telaşından hoşlanmamasına karşın, karısının kendisi için tasa ve telaş etmesinde duygusal bir doyum buluyordu. Mary’nin eli vücudu üzerinde kışkırtıcı hareketlerde bulununca, yan dönüp ona sıkıca sarılarak vücuduna daha sıkı yapıştırdı.

“Len,” diye fısıldadı. “Harry bu gece ileri sürdüğü nedenlerde haklıydı. Gitmesi gerekenler içinde en iyi olan sensin.”

Len’in, “Evet, biliyorum,” diye verdiği yanıt en ufak bir kendini beğenmişlik barındırmıyordu.

Hayalinde, İspanya’daki savaşla ilgili duyduğu olaylar arasında dolaştı ve oraya vardığında kendisinden ne bekleneceğine dair en küçük bir fikri olmamasına karşın, ne yapacağını planlamaya başladı. Deneyimlerinin genişliğinden dolayı biliyordu ki her ne tür iş olursa olsun, uyum sağlayabilirdi. Bu düşünce ona sıcak bir gurur parıltısı verdi ve parmakları bilinçsiz bir dürtü ile Mary’nin bacakları üzerinde dolaştı. Kalçalarına ulaştığı zaman içini hüzün bastı. Düşünceleri onun fiziksel durumu üzerinde toplandı.

“Zayıflıyorsun, kilo kaybediyorsun,” diye serzenişte bulundu. “Ah, Mary. Ben yokken kendine dikkat edeceksin, değil mi?” diye yalvardı.

Mary yanıt vermedi. Karanlıkta aklına gelen bir düşünce sinirlerini bozunca mumu yaktı. Mumun küçücük alevi yükselip alçalarak duvarlara korku verici acayip gölgeler düşürüyordu. Bir süre onları seyredip dev gibi biçimleri faşistlere benzetirken, korku dolu küçük bir çığlık attı ve kalçalarının üzerinde doğrulup Len’in boynuna sarıldı.

Soluğu kesilerek, “Nedir o Len?” derken, terlemiş elleri kocasının teninde dolaşıyordu. Len şaşkın şaşkın çevresine bakındı, sonra büyük bir pervanenin, kozasını örer gibi gölgeler arasına girip çıktığını gördü. Hızlanan kalp atışları, Mary’ye takıldığında gülüşünün yapmacıklığını ele verdi: “Ha, ha! Sen koca bir bebeksin.”

Ama yüzü hâlâ sıkıca göğsüne bastırılmış durumda olan Mary, korkusunu yansıtan boğuk sesler çıkararak mırıldanıyordu: “Pencereden geldi. Kocaman ve simsiyahtı...”

Len ona tekrar güvence verdi ve yüzünü gizlediği yerden hafifçe kaldırdı. “O yalnızca bir pervanenin gölgesiydi Mary. Bu gece sana neler oluyor?” Mary’yi sarsan titreme yeterli bir yanıttı ve Len’in vücudu ona fiziksel bir coşku ile karşılık verdi. Genç adam karısının kulağına kesik kesik bir şeyler mırıldanırken her ikisi de bir süre titreştiler. Sonunda, sesi çok uzaklardan gelir gibi çıksa da arzusunu sözlere döktü.

“Ah Mary, bir erkeğin benim kadar sevmemesi, başka birisine bütünüyle kendini kaptırmaması gerekir. Benim olan her şeyi sana verdim, şimdi ise ben olandan hiçbir şey kalmadı. Hayır, hatta saygınlık bile. Yoksa seninle bu biçimde konuşmazdım.”

Duygusal bakımdan ne kadar teslim olduğunu anlayınca içini çekti ve sonra ekledi:

“Ama üzgün değilim Mary. Benim olan ne varsa şimdi senin. Bir zamanlar olduğum şimdi sensin. Öyle ki, birlikte olduğumuz uzun yaşam, gene de yaratıcı olmuştur, değil mi?”

Soru bir yalvarıştı. Mary huzursuzca yanında kıpırdandı ama bir şey söylemedi. Onun bütün ruhsal durumlarını biliyordu ve şimdi yıllardır içinde gizlice taşıdığı duyguları üstünden attığının farkındaydı. Len sırtüstü döndü, elleri başının altında düşünmeye devam etti:

“Evet. Tanrı biliyor ya, o kadar çok sevdim ki, acıdan da fazla yaktı beni. Her düşünceni izledim, ruhsal hallerini yansıttım ve acı çektiğinde ağladım. Benim öyle bir parçam oldun ki, sen yanımda olmadığın zaman, kaçırılan bir balon gibi başıboş uçar oldum. Ah Mary, hayatım, senden uzak yaşayamam. Aklım her zaman senin olduğun yerdedir ve ne yaptığını, kiminle konuştuğunu merak ederim. Düşünceler aklıma sokulur ve ben bunları parçalamaya çalışırım. Ama onlar gelmeyi sürdürürler, benim başa çıkamayacağım kadar güçlenince onların tutsağı olurum. Evet... Onların tutsağı.”

Son sözcük bir duadan sonraki “Amin” gibi söylenmişti.

Mary yavaşça elini onun başının üstüne yerleştirip parmaklarını saçlarıyla oynamaya bıraktı. Dokunuş onun düşüncelerine yeni bir kanal açmış gibi göründü.

“Ama verdin de sevgilim. Vücudunu bana verdin, aklını da almama izin verdin. Evet, senin gücün beni daha güçlendirdi, daha kararlı yaptı. Öyle ki, yaşamımızdan her ikimiz de yarar sağladık. Hatırlar mısın Mary, sana nasıl bir önder olmak için, politik anlayış kadar girişimcilik, ataklık ve sertliğe sahip olman gerektiğini söylerdim.”

Onun tekrar olumlu yanıt veren baş sallamasını hissetti.

“Şey, bu hâlâ doğrudur ve bunların hepsine hâlâ sahipsin. Bana ne olursa olsun, sen şimdi bizim partinin önderisin. Bunun için aklımda ve vücudumda her ne hissetsem bu beni mutlu kılacaktır. Bir yoldaş, özellikle beraber yaşadığı ve sevdiği birinin ellerinde güvencede olduğunu bilmekten başka ne isteyebilir...”

Utkulu ve uyarıcı bir şey sardı onu. Birdenbire yan döndü. Mary’nin vücudunu kucaklayarak kendine çekti ve mutlu mutlu güldükten sonra, yanan ıslak dudaklarını onunkilere bastırdı. Onun kalp atışlarını hissetti, ama gözlerindeki yaşları göremedi.

Bir zaman sonra Mary tekrar yan döndü ve, “Len, gitmekten korkuyor musun?” diye sordu.

Soru dağ başındaki bir çocuk şarkısının yansıması kadar usulca sorulmuştu, ama bir yılanın dişleri gibi ısırdı onu.

“Korkmak mı? Neden korkmak?” diye sertçe sordu.

“Oh, bilmem, bir sürü şeyden.”

“Ne gibi?”

“Şey, belki beni geride bırakmaktan korkuyorsun.”

Düşüncelerini toparlayamadan, sözcükler balyoz gibi inip onu birkaç saniye sersemletmişti. Her ne kadar kaçınmaya çalışsa da, aynı zamanda dolaylı bir anlam taşıyan bu sorudaki başa kakmayı hissederek özür diler gibi bir hal aldı.

“Ah, Mary, niçin böyle söylüyorsun? Hapse girip çıktığımı, gösterilerde dövüldüğümü biliyorsun. Mücadelede bütün yaptıklarımı biliyorsun ve şimdi korkak olduğumu söylüyorsun.” Umutla Mary’nin bir şey söylemesini bekledi, ama onun suskunluğu Len’i sözlerine devam etmeye zorladı.

“Evet, seni geride bırakmaktan korkuyorum,” diye itiraf etti. “Ben uzaklardayken sana bir şey olacağından korkuyorum.”

Mary kalçalarının üzerine doğruldu: “Ben de bunu düşündüm Len. Evet, bunu düşündüm.” Sesinde mutlu bir titreyiş vardı, ama bunu çok fazla belli etmeden kendini toparladı. “Beni merak etme yoldaş. Anne ve babanla bana bir şey olmaz ve unutma ki partimiz de var. Zor olacağını biliyorum Len. Yalnızca senin için değil, hepimiz için. Ama bu iş bittiğinde ve tekrar geri dönüp aramıza katıldığında bak ne kadar mutlu olacağız.”

Len’in elini yakalayarak göğsünün üzerine koydu, bebeğini uyutan bir anne gibi sallanmaya başladı. Len kendini, sakinleştiren bu sallanışa bıraktı ve mırıldanırken burun deliklerini onun cildinin kokusuyla doldurdu.

“Evet, Mary yoldaş. Hiçbir korku söz konusu değil. Bu yalnızca halkımızın mücadelesini yürütebilmemiz için yapılması gereken başka bir görevdir.”

Bundan sonra Mary merakla soruncaya kadar uzun bir sessizlik oldu:

“Şimdiki durum için ne düşünüyorsun Len?”

Sözcüklerin anlamlarını yeniden üretiyormuş gibi ağır ağır yanıt verdi:

“Bizi çok seven bütün küçücük çocukları düşünüyordum. Okuldan çıktıklarında bize doğru nasıl koştuklarını, sigara paketlerinden çıkan resimleri istediklerini, ‘Selam Len. Nasılsın yoldaş?’ diye bağırdıklarını. Yalan dolandan o kadar uzaklar ki. Bizleri mitinglerimizde ve gösterilerimizde izlerler, ama gene de gittiğimizde bizi hatırlamaları için ellerinde ne olacak? Hiçbir şey Mary. Bir zamanlar hep işsiz bırakılan, mitingden mitinge giden, asla aradığını bulmuş görünmeyen, sokak sokak dolaşan bir adamı tanımaları dışında hiçbir şey. Ama ya şimdi? Geri dönüp gençliklerine baktıklarında, ‘Biz Len’i tanıyoruz. Bizim için İspanya’da savaştı ve Mary ona yardım etti!’ diyebilecekler. Evet sevgilim. Bu anı, başka ölü anılardan çok daha iyidir. Büyüdükleri zaman mücadelede etkin olmaları için bunun onlara yardımı olacaktır. İstediğim budur; etkinliğe yönelten hareketlilik, umutsuz ve karamsar hareketsizlik değil. Çocuklarımız, bizi ne yaparken görürse sonradan aynını kendileri için yaparlar. Küçük köpeğin cenaze törenini anımsa. Bir leş haline gelmiş olan oyun arkadaşlarına, o küçük çocukların içten bağlılığını anımsıyor musun? Bu çok değer verdiğimiz sevgi ve bağlılıktır.”

Sözcükleri daha yavaş gelmeye başlamıştı, sanki onları kaybetmekten veya kaçınılmaz bir biçimde başka bir fikre doğru onu yöneltmelerinden korkuyordu. “Kim bilir? Belki geri dönüp geçmişe baktıklarında birbirlerine karşı övüneceklerdir. Bizim Len İspanya’da öldü...”

Mary silkinip vücudunu sertleştirdi ve onu durdurdu. Tek bir tümce ile yalvarıp karşı çıkarken soluğu hızlanmıştı. “Bunu sakın bir daha bana söyleme Len. İspanya’ya çarpışmaya gidiyorsun, ölmeye değil.”

Şimdi avutma ve yatıştırma sırası ona gelmişti. Okşama ve tatlı sözler ona yardımcı oldu ve tanyerinin koyu kırmızı parlaklığı panjurların arasından yatak odalarına sızarken, birbirlerine sarılıp uyuya kalmışlardı.

Ertesi gün, Len gidişi için gereken işlemleri yapmak amacıyla dışarıdayken, Mary bütün zamanını, olağandışı bir şey olmayacakmış gibi davranarak Shane’le beraber geçirdi. Kendini, kek yapmak için saklanan demir sac üzerinde gözlemeler pişirerek oyaladı. Len bunları çok severdi. Yaşlı kadın da yolculuk sırasında yiyeceği azığı hazırlamaya girişmişti.

Mary mutfağı ovalayıp temizledi. Kovası elinde ocağa yaklaştığında, koca ayaklarını ocağın yanındaki rafa kaldırmış olan Jim ona yol açtı.

Mary döşeme taşlarını beyazlatmak için zımpara taşıyla ovalarken, Jim, “Çok iyi iş gören ufak bir temizlikçi kadınsın ha,” diye yorumda bulundu. Ayaklarını ocağın siperliğine tekrar koyarken, “Seni çalışırken seyretmek bir zevk oluyor canım,” diye ekledi. Ama daha kendini rahatça yerleştirmeden merdiven altından gelen yüksek bir “plop” sesiyle herkes havaya sıçradı.

“Lanet olsun! Birisi bizi vurmaya çalışıyor,” diye Jim gürledi ve sesin kaynağını kavrayarak çılgınca Shane’e baktı.

İlk şokun ardından, Mary de aniden dizlerinin üzerinde doğrularak bakışlarıyla yaşlı kadını aradı. Karanlık ve örümcek ağıyla örülmüş küçük odanın kapısı açıktı. Yaşlı kadın duraksayarak elini içeri uzattı ve içi kabarıp guruldayan sıvıyla dolu bir damacana çıkardı.

Jim damacanaya şöyle bir baktı ve fırlayıp büfeden bir fincan kaparak damlamakta olan sıvının altına tuttu. Fincan yavaşça dolarken acınarak homurdandı: “Vay, vay... Shane senin bu kadar cimri olacağın hiç aklıma gelmezdi. Ben susuzluktan bütün hafta burada ölüyorum, senin ise orada ev yapımı şarabın duruyor! Hah! Utanmalısın. Bir daha bana arkadaşım olduğunu söyleme.”

Shane dikleşti. Suçlamaya yanıt verirken yüzü gururla parıldıyordu:

“Ben onu, bizim Len’in doğum günü için düşünüp senden gizlemiştim. Yoksa şimdiye dek midene indirmiş olurdun. Asıl sen benden utan. Ama mademki uzaklara gidiyor, doğum günü yerine bu gece içeriz.”

Kirpiklerinden bir yaş damlası yanağına akacakmış gibi sarktı, ama o, gururla elini kaldırmadan başını sallayıp onu düşürdü.

Len o gece geç vakit geldiğinde ailesini kendi evinde, ocağın etrafında oturur buldu. Bu onu şaşırtmıştı, çünkü gün boyu karısının annesinin evinde olduğunu ve yaşlı karı kocanın, onun evlerinde olmasını istediklerini biliyordu. Ama toplantının nedenini hemen anladı; masanın üzerinde şişeleri ve küçük, düzgün sıralar halinde dizili konserve sığır eti sandviçlerini gördü. Boğazına bir yumruk takıldı, ama görüntünün anlamını kavrayınca gözleri mutlulukla ışıldadı. Mary’nin özel zamanlarda giyindiği elbise içinde her zamankinden daha tatlı göründüğünü düşündü. Annesiyle babasının da en iyi giysilerini giyinmiş olduklarını fark etti.

Raflı, dolaplı mobilya bir yana çekilmiş, onun yerini, varlıklı zamanında Mary’ye verdiği hediyelerden biri olan piyano almıştı.

Jim Ezra’nın sandalyesinde elinde bir bardak şarapla oturuyordu. Onu ışığa doğru zevkle kaldırıp tuttu ve şarabı bir dikişte içtikten sonra mırıldandı: “Çok iyi. Gerçekten çok iyi. Ama bir bardak namuslu biranın yarısı kadar iyi değil.”

Len paltosunu çıkardı, kapının arkasındaki kancaya astı ve döndüğünde Shane’i kendisini beklerken buldu. Bir elinde yarım bardak dolusu şarap, ötekinde şarabı boşalttığı damacana, Jim’in uzattığı boş bardağı tamamen görmezlikten gelerek:

“Al Len’ciğim, şunu iç. Sana dünyalar kadar iyi gelecektir. Baban ne derse desin, onun hey gidi biralarından çok daha iyidir,” dedi.

Len bardağı aldı, Jim ricada bulunurken o bardağı dudaklarına götürdü. “Ben senin şarabını demek istememiştim Shane, hayatım. Ha, ha! Ulu tanrım, hayır. Ben Dai Cannon’un yaptığı gübre suyundan söz ediyordum. Of, domuzların içmesi için bile uygun değildir. Hah! Ama senin şarabın kızım, ah bir bardak bira yerine seninkinden koca bir şişeyi her zaman içerim.”

Bu gönül alıcı sözler Shane’i yatıştırdı. O da Jim’in koca bardağını tekrar doldurdu.

Büyük sandviç tabağını bir taburenin üzerinde aralarına yerleştirerek ocağın başında yarım daire şeklinde oturdular. Sonra geçmişten konuşmaya başladılar; üzücü olayların hiçbirine değinmemeye özen göstererek. Gözleri şeytanca parıldamaya başlamıştı Mary’nin. Len, o bu havaya ne zaman bürünse gözlerinin dans eden küçük şeytanlarla dolu olduğunu söylerdi. Genç kadın, Len’in bir gün protesto yapanları bir kasabaya kadar izlediğine, ama kendisinin bunu yapmasına izin vermediğine değindi. “Bizim Len, günün sonunda ıslak bir sıçana dönmüştü,” diye ekledi, “Ve beni geri göndermek için istasyona götürdüğünde büyük bir bebek gibi ağlıyordu.”

Yüzü kızaran Len erkekliğine yapılan bu karalamaya alındı. “Of, Mary, haksızlık etme. Ben ötekilerden fena değildim, değil mi? Her neyse, öyle bile olsam yolun çoğunda seni sürüklemek zorundaydım, çünkü pabucunun arkası topuğunu vurmuştu. Şimdi dürüst ol. Eğer duyacaksak gerçeği duyalım.”

Bu kızgınlığına gülerlerken Jim bir yandan da azarlıyordu:

“Ho, ho, yürüme işinde Mary bizim pabucumuzu dama atar be. Gösterilerde birçok kere bunu görmedin mi yani?”

Len bunu baş dönmesi yüzünden gösteriden çekildiği güne insafsız bir gönderme olarak düşündü, ama annesinin uyuklamaya başladığını görünce fazla üzerinde durmayarak, “Haydi bir şarkı söyleyelim,” dedi.

Shane hemen gözlerini açtı. Mary sandalyesini piyanonun önüne çekti. “Neyi söyleyeceğim Len?” diye sordu.

“Hepimizin bildiği neşeli ve mutlu bir şey söyleyelim.”

Omuzları müziğin ritmine uyarak hareket eden Mary, hemen bir caz müziği çalmaya başladı. Bitirdiğinde: “Bunu biliyor muydun anne?” diye sordu

“Evet kızım. Tabii biliyordum. Bazı hoş süslemeler ile ‘Bwythyn Bach’tı, değil mi?”

“Allah allah hayır. ‘The Blues’du anne.”

“Yaaa. Aldırma Mary’ciğim. Tasalanma, gözlüklerim takılı değil de benimki gibi yaşlanmış gözlerle hata yapmak çok kolay oluyor.”

Len yüksek sesle güldü, ama birkaç ezgiden sonra müzik içine işledi ve şarapla bütünleşti. Sandalyesinden kalktı, Mary’nin yanına gidip dikilerek sesini yükseltti ve onun çaldığı nakarata uydu.

Şarkıdan şarkıya geçtiler ve modern müzikteki repertuarlarını bitirirken, şarabın da etkisini artırdığının farkında olmadan halkın söylediği eski ilahilere geçtiler.

Üzüntülü şarkılar inleyerek yükseldikçe Shane tam anlamıyla ayıldı. Şarkılara Galce sözcükler giydirip, kalın kontralto sesiyle Len ve Mary’ye eşlik etti. Genç karı koca en sonunda söylemeyi kesip sahneyi yaşlı kadına bıraktılar.

Jim ağzından piposunu çıkardı ve tempo tutmak için onu bir baton gibi kullanırken mutlu mutlu gülümsüyordu. Her ikisi de şimdiki zamanı geçici olarak unutup Shane’in şarkı söyleyerek geri döndüğü geçmiş günlere kendilerini bırakmışlardı.

Söylemeye başlanan ilahi için Mary yalnızca bir saniye duruyor, sonra parmaklarını tuşlar üzerinde dolaştırıp, Shane ilahiyi okurken eşlik etmeye başlıyordu. Len, babasının yanına oturmuştu, derinden bir üzüntünün gittikçe üzerine çöktüğünü hissetti. Her biri gençliğinden başka bir sahneyi anımsatan şarkılar gözlerini yaşla doldurmuştu. Sonra bu duygusallığından utandı ve hiç kimsenin gözyaşlarını görmemiş olduğunu umarak elini uzatıp masadan bir bardak aldı. Bardak hemen hemen doluydu, ama ağzına götürmeye zaman kalmadan Jim onu elinden kaptı, bir yandan da hiçbir şey olmamış gibi hâlâ piposuyla müziği idare ediyordu. Başıyla yandaki yarı dolu bardağı işaret etti.

Len, içtikçe, şarabın Mary üzerindeki etkileri konusunda tasalanmaya başladı. Çünkü şarabın kimi zaman karısını sinirli ve heyecanlı yaptığını biliyordu. Ama Mary için kafasını yormasına gerek yoktu. Çünkü o, heyecanlarına egemen oluyordu.

Shane’in başladığı acıklı bir balad yeni bir duygusallık dalgasıyla Len’i sardı. Sallanarak ayağa kalktı, aptalca ona bakan Jim’i öpmekle işe başladı. Bundan sonra Shane’i ve Mary’yi öpmek üzere şarkıyı kesmeleri için diretti ve bunu yaparken gözlerinden yaşlar dökülüyordu.

Üçünü de öptükten sonra kendini biraz daha iyi hissetti ve sesini ötekilerin sesine ekledi. Ama Shane, ‘Dafydd y Gareg Wen’ melodisine geçince herkes söylerken o sustu.

Yaşlı kadın baladı tamamlamadan açıkça ağlıyordu. Bu balat aile içinde en son Len’in kız kardeşinin ölümünden önce söylenmişti ve şimdi, hiçbiri bu düşünceyi söze dökmediği halde, hepsini etkisi altına almıştı.

Shane ve Jim o gece evlerine dönmediler. Shane Mary ile, Jim ise Len ile Ezra’nın yatağında uyudular. Gözlerini ancak kapamışlardı ki hemen kalkma zamanı geldi. Len hemen arka bahçeye çıktı, soğuk suyu başından ve omuzlarından aşağı akıttı. Bu sabah moralinin en üst düzeyde olmasını istiyordu ve bunu şansa bırakmayacaktı. Herkes heyecanlanmaya gerek yokmuş gibi davranmaya çalışıyordu, ama bu yalnızca atmosferin daha da gerginleşmesine yaradı. Shane, bir an için Mary’yi gözden kaybederim korkusuyla o nereye giderse arkasından gidiyordu. Koca Jim, aldırışsız bir geyik gibi odayı iri vücudu ile tamamen dolduruyordu.

İstasyona kadar Len’e yalnız Mary’nin eşlik etmesi kararlaştırılmıştı. Bu ilk defa tartışma konusu edildiğinde Jim karşı çıkmıştı, ama Len onun Shane’e bakması gerekeceğini söyleyince bu isteğinden vazgeçmişti.

Zaman onları birbirlerinden çalmak istercesine akıp geçti ve her şey hazır olunca, Len’in ailesinden ayrılışına tanık olmayı istemediğinden ilk önce Mary dışarı çıktı. Shane oğlunu tutup yavaşça kendine çekti. Ama bu kucaklama Len’in soluğunu kesecek kadar sıkı bir sarılmaya dönüştü. Onu kollarından bıraktığı zaman gözlerinde parlak bir kuruluk vardı. “Kendine dikkat et çocuğum. Seni beklemekte olduğumuzu unutma. Evet, bekliyor ve gözlüyor olacağız ve annen mutlaka her gece dua ediyor olacak.”

Başını öteye çevirdi ve önlüğünün kenarını gözlerine götürmek için eğilmişken birdenbire kendine gelerek önlüğünü bıraktı. Len, elini uzatmış bekleyen babasına baktı ve elini, ona sessizce iyi şanslar dileyen babasının avucu içinde kaybolmuş hissetti.

Başka bir söz söylemeden ve ikisine de bakmaktan korkarak, Mary’nin ardından aşağı, tren istasyonuna yürüdü. Her adımında Len kendini arkadan çekiliyor gibi hissetmesine karşın, eşikte dikilip, hâlâ onun gözden kaybolmasını seyreden yaşlı anne babasına bakmamak için kendini çelik gibi katılaştırdı. Bunun yerine bakışları kömür ocaklarına yöneldi ve bacadan çıkan duman, onu ilk gördüğü, ocak motorlarının yürek gibi atan vuruşlarını ilk duyduğu günden beri yaşamında yer alan değişimleri ona düşündürdü.

Cwmardy’nin dumandan kirlenmiş küçük evlerden ve kömür ocağından oluşmuş küçük bir köy olduğu zamanları anımsadı. Şimdi yüzlerce sokağına ve parlak pencereleriyle büyük binalara bakarken gururdan göğsü kabardı. Büyük Konak, tepede yalnız kalmış gibi görünüyordu ve Cwmardy’ye egemen olmak yerine, şimdi Cwmardy ona egemen olmuştu. Cwmardy’deki yaşamın içinde oluşturduğu ürpertiyi hissederek Mary’nin kolunu yakalayıp gururla fısıldadı:

“Cwmardy ve halkımız için İspanya’ya gitmeye değer Mary.” Hiç yanıt yoktu, ama köşeyi dönüp artık Sunny Bank’tan görülmez oldukları sırada, Bonzo’nun acı dolu uluması duyuldu.

İstasyona ancak ulaşmışlardı ki Mary’nin sinirlerini bozan bir gıcırtı ile tren geldi. Len boş bir vagon buldu ve pencereden sarkarak kollarını Mary’nin boynuna doladı. Ona anında bir iç çekmeye dönüşen uzun bir öpücük verdi.

Tekerlekler dönmeye başlayınca Mary başını eğdi ve trenin Len’i alıp uzaklaştığını belli belirsiz fark etti. Ansızın sıçrayıp doğruldu, ileri doğru bakınca onu pencereden sarkmış, elini sevgiyle sallayıp veda ederken gördü. Ayakları isteği dışında hareketlendi ve ona doğru koşmaya başladı; kolları onu geri çekip almak ister gibi açılmıştı. Ayakları, tekerleklerin artan dönüşleriyle hızlandı ve trenin gürültüsünün üstüne çıkan bir sesle bağırdığında kulakları sağırlaşmıştı. “Dur allah aşkına, dur.”

Koşmasına devam etti. Belinden kavrayıp onu yakalayan istasyon görevlisi, Mary’yi geri çekerken dudaklarında ölen acıklı mırıltıyı duydu: “Ah, Len. Ah, Len. Yoldaşım.”

Mary günün geri kalan süresince ne yaptığını hemen hemen bilmez durumdaydı, ama o gece yapılan parti toplantısında morali düzeldi. Len’in yerine şube örgütçüsü yapıldı; Harry federasyonun başkanlığını yaptığı için bu ek sorumluluğu üstlenememişti. Bu yeni görev Mary’ye, yerine getirmesi gereken iki kat sorumluluğu olduğunu duyumsattı; eve döndüğünde hem mutlu hem de yorgundu.

Len dönene kadar onunla aynı yatakta yatmakta direten Shane, akşam yemeğini hazırlamış bekliyordu. Yemek için hiç iştahı olmadığı halde yaşlı kadını memnun etmek için birkaç lokma yerken Shane ağlamaya başladı. Bu Mary’ye kendi duygularını bastırmakta yardımcı oldu. Avutmaya çalıştığı Shane’in hıçkırıkları, mutfakta onunla ilgili her şeyi koklayarak Len’i arayan Bonzo’nun adımlarına tempo tutuyordu.

23

İSPANYA’DAN GELEN
MEKTUP

Len gittikten sonra geçen sekiz ay süresince ondan sık olmasa da düzenli biçimde haber alabildiği için mutlu olan Mary, kendini tamamen parti işlerine vermişti. Sağlığı o derece düzelmişti ki parti toplantılarında o zamana kadar olduğundan daha çok konuşma yapıyor ve bunun hiçbir zararlı etkisini görmüyordu. Onun gayreti halkı etkiliyordu. Herkes onu, birçok eylem yapmış oldukları kasaba meydanı gibi, kendilerine ait hissediyordu.

Hanımefendi takısını attılar ve o herkes için sadece Mary oldu. Hatta partinin düşmanları bile, onun yılmayan cesaretine, girdiği her kampanyadaki istek ve hareketliliğine, yüksek moraline saygı duyuyordu.

Onun için endişelenen Shane, frenlemek isteğiyle bir gün onu kenara çekip, “Çok çalışıyorsun Mary’ciğim. Belediye meclisi, mitingler, komiteler, yürüyüşler, Daily Worker gazetesi daha bir sürü şey derken yüzde yüz eminim ki senin ufacık bedenin bir gün bunlara dayanamayacak,” dedi.

Mary, “Tasalanma anne. Bizim yaptıklarımız Len’in içinde bulunduğu durumun yanında hiç kalır,” diye onu yatıştırmaya çalıştı.

“Orası öyle, ama bir gün çok geç olduğunu anlayacaksın,” diye yaşlı kadın işi kadere bırakırcasına diretmekten vazgeçti ve sesini kesti.

Mary, Shane ve Jim’in yanında olduğu zamanlarda radyoyu hiç açmazdı, ama her gece onlara yatmadan önce dikkatli bir biçimde İspanya haberlerini yazıya döküp okuyordu. Farkında olmadan haberler hükümet güçlerinin zaferinde ve faşistlerin yenilgilerinde Len’in payı bulunduğu izlenimini veriyordu.

Koca Jim, Mary’nin bütün söylediklerini bir araya topluyor ve her cumartesi gecesi Yabandomuzu Kellesi’nde birkaç bardak bira içerken azar azar anlatıyordu. Her zamankinden daha çok bira içtiği böyle bir gecede arkadaşlarına,“Bunu yıllar önce biliyordum. Her zaman, bir gün bu çocuk bir general olacak derdim. Tabii... Benim gibi bir babadan başka ne olmasını bekleyebilirdiniz? Evet. Eğer şimdi savaş alanında Len olmasaydı, bu zavallı İspanyollar, Almanlara ve İtalyanlara karşı ne yapacaklardı?” diye övündüğünde onun bu söylediklerine hiç kimse gülmedi.

Len’in dönüşü uzadıkça, adı da Cwmardy halkı için o derece heyecan verici bir destan olmaya başladı. Kaçınılmaz biçimde parti ve İspanya’ya bağlı olan bir tür şövalyemsi haçlı savaşçısı gibi görülüyordu. Bunun sonucu olarak Mary’nin kişiliği ve yaptığı iş de ona çoğu evin kapılarını açmış, ailenin bir üyesi gibi davranılmasını getirmişti. Gülümseyen varlığı, neşesiz evleri her ne zaman ziyaret etse, onlara hoşlarına giden bir aydınlık veriyordu. Çoğu ailenin durumunu tam olarak biliyor ve Daily Worker’ın haftalık ödemelerini toplamak için, evlere uğramanın en iyi zamanını ayarlıyordu. Bonzo’nun evde kalması için türlü önlemler almasına karşın, her dışarı çıkışında kendisine yetişmeyi beceriyordu hayvan. Mary’yse onun başka köpeklerle dalaşmasından korkuyor ve hemen hemen her sokakta Bonzo’ya benzeyen çok sayıda köpek bulunduğu için biraz canı sıkılıyordu.

Len’den haber almayalı her zamankinden daha uzun olmuştu, ama haftalar birikip ayı buluncaya kadar bunu pek az düşünmüştü; sonra altı hafta, on hafta oldu. Bu uzun sessizlik onu tasalandırmaya başladı. Londra’ya gidiş gelişleri arasında, her gördüğünde Harry Morgan’ı sıkıştırdı. Ama onun bütün söyleyebildiği, Len’den en son haber aldıklarında iyi olduğu ve görevini iyi yaptığı oluyordu. Bu haber ilk duyduğunda onu rahatlatmıştı, ama her defasında tekrarlanması, Mary’yi içe dönük yapmıştı. Gerçek nedenleri kendi kendine aramaya başladı. Geceleri yatakta hayalinde akla yakın her olasılığı yokluyordu; bu nedenle her sabah, bir öncesinden daha üzgün ve halsiz uyanıyordu. Kilo kaybettiğinin ve öksürüğünün geri döndüğünün farkındaydı.

Mary her ne kadar korkularını onlardan gizlese ve Len hakkında ona bir şey sorduklarında bir hikâye uydursa da, Shane de belirtileri fark etti ve onu bir kedi gibi izlemeye başladı.

Parti üyeleri de Mary’deki değişikliği görüyor, sık sık kendi aralarında bunu konuşuyorlardı. Bu konuda ona yaklaşma işi kendisine bırakılan Harry ondan biraz tatil yapmasını rica etti ve bunun için her şeyi ayarlamayı önerdi. Ama o inatla bunu kabul etmedi.

Sonra beklenmedik bir biçimde, Len ile aynı zamanda gidenlerden bazılarının geri döneceklerini bildiren bir haber geldi. Bu haber Mary’nin kalp atışlarında yavaşlayıp hızlanmalara neden oldu.

Aynı gece Shane ve Jim’e bu haberi verdi:

“Şimdi Len hakkında kesin bilgimiz olacak.”

Bu sözler ağzından çıkar çıkmaz hatasını fark etti, ama sandalyesinde dimdik oturan Shane, o hatasını örtemeden, “Len hakkında bir şey öğrenmek mi? Sen ne demek istiyorsun Mary? Zaten hep haber almıyor muyduk?” diye sordu.

Mary yanıt vermeden kararsızca yutkundu. “Tabii alıyoruz anne. Demek istediğim, İspanya’daki konumu çok önemli olan Len’in biraz daha orada kalmak zorunda olduğuydu.”

Hâlâ ikna olmayan Shane, “Ama onu o anlamda söylemedin,” diye diretti. Mary kendini köşeye sıkışmış hissederek yalan söylemeden bunu atlatmak için umarsızca kıvrandı.

“Ama anne. Len çocuklarla geri gelmiyorsa, belki onlarla bize özel bir haber gönderiyordur, diye düşünüyordum.”

Jim durumu anladı ve tartışmaya katıldı. “Öyledir hanım. Savaştayken benim her zaman, çocuklar izinli eve döndüklerinde yaptığım gibi. Anımsamıyor musun kız?”

Bu Shane’in kuşkularını yok etti.

Ertesi gece Mary ‘eve hoş geldiniz’ karşılaması için düzenlemeler yapmak amacıyla parti meclisini toplantıya çağırdı. Üyelerin tamamı toplantıya gelmiş, her bir üye sessiz bir heyecanla dikkat kesilmişti. Yeni salonda toplu bir karşılama ve gösteri düzenlenmesine karar verildi.

Mary sokak süslemesi için kooperatif ve öbür esnaf birliklerindeki kadınlardan flama yapmalarını istemeyi üstlendi. Kasaba bandosunda olan başka bir parti üyesi bandonun tüm gücüyle orada olacağını söyledi. Federasyonun başkanı olarak Harry Morgan konuyu bu açıdan ortaya koyunca ‘eve hoş geldiniz’ karşılamasında Cwmardy’deki bütün kurumlara katılmaları için çağrıda bulunulmasına karar verildi. Bütün bu çabaların sonucu olarak, o gün için tüm düzenlemelerin sorumluluğunu alacak ortak bir kurul oluşturuldu.

Dükkân vitrinlerine afişler asıldı, evlere el ilanları dağıtıldı ve her sokakta ön toplantılar yapıldı. Salon kızıl bayraklar, flamalar, İspanya ve Daily Worker gazetesi posterleriyle süslendi. Işıklar öyle sık yerleştirilmişti ki yakıldıkları zaman tüm salon koyu bir kırmızıya büründü.

Partili ressamlara, geniş brandalar üzerine Cwmardy’den İspanya’ya gitmiş olanların resimlerini çizme görevi verilmişti. Bunlar tamamlandığında sahnenin arkasındaki kırmızı kadife perdelere iliştirildi. Len’in dalgalı saçları ve iri gözleriyle resmi orta yerdeydi. Bu resim, yürüyüşlerin birinde çekilen bir fotoğrafından yapılmıştı ve yüzü gerçekte olduğundan daha uzun görünüyordu.

Hazırlıklarla geçen günler parti ve düzenleme kurulu üyeleri için rüya gibi geçti, ama sonunda o gün geldi. Kasaba bandosu halkın savaş ilahisini çalmaya hazırdı. Kadınlar pencerelerine her tür flamaları asmış, sokaklara karşıdan karşıya uzun bez süslemeler gerilmiş, Cwmardy dalgalanan, ateşten bir göl gibi olmuştu.

Çocuklar okulları boşaltmış, hepsi de işçilerin ücretlerinden yapılan kesintilerle, kooperatifin ve öbür kurumların bağışlarıyla karşılanan sandviç, kek ve limonata şölenini beklemekteydiler.

Polis şefinin anacaddede herhangi bir gösteri yapılmasını yasaklayan yazısına yanıt olarak, ocakta çalışan işçiler bu olay için evlerinde kalmaya karar vermişlerdi. Her sokağın halkı, aynen Sunny Bank mahallesinin işsizlik ücretinden yapılan kesintilere karşı düzenlediği gösteriler sırasında yaptığını yaptı ve sokak temsilcileri olarak yürüdü. Cwmardy’deki gösteri için bütün temsilciler ortak bir noktada buluşacaktı. Polis gösteriyi önlemenin olanaksızlığını anlayınca halkı kışkırtacak herhangi bir girişimde bulunmadı.

Trenin gelmesinden çok önce istasyona yakın yerler göstericilerle tıka basa dolmuştu. Çoğu trenin geliş sesini duydu, ama ancak birkaç kişi bundan sonra ne olduğunu gördü. Ta ki, bir arabadan gelen ısrarlı bir korna sesinin üç araba geçsin diye kalabalığı zorlamasına kadar. İlk araba, aralarında Mary’nin bulunduğu geri gelen askerlerle doluydu. Düzenleme kurulu görevlileri öbür iki arabayı doldurmuştu. Arabaların geçişinden sonra açılan sıralar yeniden kapandı ve arabalar meydana ulaştıkları zaman, aralarında bir mil uzunluğunda bir yürüyüş kafilesi oluşmuştu.

Arabadakiler alanda indiler, beklemekte olan bandocular önlerinde sıraya girdiler, dönen askerler adı bilinmeyen insanlarca omuzlara kaldırıldılar ve davulların tok vuruşlarıyla tepeye doğru yürüyüş başladı.

Mary’nin alevli gözleri ortalıkta dolaştığında, Jim ile Shane’i arkalarda bir yerde ayırt etti, ama yaşlı çiftin oraya kadar nasıl geldiğini anlayamadı. Shane, gösterinin bir parçası olan sağır edici gürültü içinde kimsenin anlayamayacağı bir şeyler bağırıyordu.

Bu görüntü Mary’nin yüreğini burksa da yürüyüşe devam etmek için yüreklendirdi. Tepeye çıkıncaya kadar ayaklarının yere değdiğini sanki hiç hissetmedi. Sonra da salona girebilmeyi becerdi. Jim ve Shane arkasındaydı. Salonda söylenen her söz, içeri giremeyenlere hoparlörlerle ulaştırıldı.

Harry Morgan, Mary, Len’in anne ve babası, düzenleme kurulu görevlileri sahnede askerlerin çevresini sardılar. Sorumlu kişi olarak seçilen Harry, onları öne çağırdı. Burada Cwmardy’ye gelişlerini kutlayan bağırış ve alkışları dakikalarca dikilip utangaçlık içinde dinlediler.

Bir dereceye kadar sessizlik sağlanınca, Harry onlardan Kızıl Bayrak marşını söylemelerini rica etti. Bu istek dışarıda da duyulunca bando hemen başlangıç notalarını çalmaya girişti ve bunları halkın kitlesel katılımı izledi.

Bu güçlü sesler durunca Harry karşılama konuşmasına başladı. Etkinlikleri daha iyi izleyebilmek için Mary, dirseği dizinde, çenesi avucunda, ileri doğru eğilmişti. Önündekilerin yüzleri, süslemelerin kızıllığıyla çerçevelenen kocaman gri bir kabarcık içinde erimişti. Harry’nin havayı parçalayan, “Yoldaşlar ve arkadaşlar!” diyen sesini duydu. Sonra hafifçe bir dirsek itişi hissetti. Dönüp çevresine bakınca, askerlerden birinin yaklaşmasını istediğini gördü. Arkaya doğru eğilerek ne istediğini anlamaya çalıştı. Ona bir paket uzatan askerin bakışlarından kaçınmak istediğini de alttan alta fark etti.

“Bu Len’den, ve bir tane de benden var. Ben yazdığım için onu da beraberimde getireyim, dedim.” Fısıltı halindeki sözlerini bitirir bitirmez sandalyesine yaslandı ve ilgisini toplantıya yöneltti.

Mary birkaç dakika ne yapacağını bilemedi. Yüreği kaburga kemiklerine öyle güçlü bir biçimde çarpıyordu ki yanaklarındaki parlaklığı artırıyordu. Konuşmacılar ayaktayken salondaki herkesin gözleri önünde mektupları okumanın bir saygısızlık olacağını düşündü.

Buna karşılık tereddüt ettikçe, bütün benliği bir an önce okumaya zorluyordu onu. Bedeni heyecandan titremeye başladı ve artık kendisini daha fazla tutamayarak sessizce kalktı, parmak uçlarına basarak sahneden ayrılıp arkadaki odalardan birine yöneldi.

Burası karanlıktı, ama orada yapılan birçok parti toplantısı, ona elektrik düğmesini nerede bulacağını öğretmişti. El yordamıyla biraz aradıktan sonra düğmeye bastı ve büyük salonun kırmızı yumuşak aydınlığının ardından, oda bir an içinde gözlerini inciten parlak bir aydınlıkla doldu. Derisini kaplayan ürperti yatışsın diye bir an olduğu yerde dikildi, bütün aklı elindeki paketteydi. Onu açmak için yanıp tutuşsa da bir çekimserlik içindeydi. Sonunda kendini toparladı ve parmaklarını beceriksizleştiren bir telaşla paketi yırtıp açtı. Üzerinde çamur lekeleri olan iki mektup buldu.

Len’in düzgün yazısını bir bakışta tanımıştı ve onun çok kötü el yazısı yüzünden kendisiyle alay ettiği zamanları anımsayınca, yüzünde hüzünlü yarım bir gülümseme belirdi. Mektubu zarfından çıkardı ve okumaya başladı. Kısa bir sürede dudaklarını kımıldatarak alçak sesle devam etti.

Sevgili Mary ve tüm evdekiler,

Son mektubumu ne zaman aldığınızı bilmiyorum. Çünkü posta oldukça güvensiz, o yüzden elinize geçeceğinden emin olmak için, bunu eve yakında döneceği anlaşılan çocuklardan birine veriyorum. Mary, umarım evdekilerin hepsi iyidir ve İspanya’ya yardım etmek, demokrasiyi kurtarmak için partideki yoldaşlar kampanyayı destekliyorlardır.

Açıkçası sana burada neler olduğunu pek anlatamam, ama son birkaç haftadır bu hastanedeyim (sadece ufak bir sıyrık) ve yarın tekrar cepheye dönüyorum. Ron’un burada benimle olduğunu öğrenmekten mutlu olacaksın. İlk gelenlerden biriydi. Savaşçı ve önder olarak kendine bir ün sağladı.

Herhalde anlıyorsun, olabildiğince birbirimizden ayrılmamaya çalışıyoruz. O, eski günlerindeki gibi, pek fazla değişmedi. Ama belki biraz daha zayıfladı. Şimdi üstünlüğü ele geçiriyoruz ve yapılmasından mutluluk duyduğum yeni bir saldırıya başlıyoruz.

Bizim çocukların nasıl savaştıklarını görmek çok hoş bir şey. Sen onların hepsini tanıyorsun, gösteri ve yürüyüşlerde nasıl olduklarını biliyorsun. Ama bildiklerin, buradaki savaşmaları yanında hiç kalır. Bu, benim, halkımızla ve bu halktan biri olarak kendimle gurur duymama neden oluyor.

Ama Mary gariptir ki (acaba öyle mi?) arada bazı farklılıklar varken, yemin ederim ki, ben hâlâ Cwmardy’de olduğumu düşünüyorum. Faşistler sanki uzakta, yabancı bir ülkede değiller; bizim doğduğumuz yeri ve bizim için değerli olan her şeyi yakıp yıkıyorlar. Ölen insanlar yabancı gibi görünmüyor, aksine memlekette bildiğimiz yoldaşlarımız gibi hepsi. O eski tepeler çevremizde bir yerde ve biliyorum ki aynı eski baca ve kömür ocağı uzakta değil. Çevremde gördüğüm yüzler Cwmardy’deki yüzlerin aynısı. Yalnızca konuştukları zaman aradaki farkı anlıyorum.

Evet yoldaşım, üzerinde savaştığımız bu ülke yabancı bir toprak değil. Burası benim memleketim, ölenler yabancı değil. Onlar bizim dava arkadaşlarımız. Bu bir ulusun ötekine karşı bir savaşı değil, ama ilerlemenin gericiliğe karşı savaşıdır. Cwmardy’nin çocuklarının savaş alanında, tıpkı kasaba meydanında dövüştükleri gibi savaşmaları göğsümü kabartıyor, yalnızca sopalar yerine şimdi tüfeklerimiz var.

Evet Mary, sevgilim. Yarın geri dönüp onlara katılacağım için mutluyum. Bütün yaşantımız birliktegeçti. Memlekette, ocakta, sokaklarda, federasyonda ve partide, grevler, gösteriler ve yürüyüşler şaşmaz bir biçimde bizi buna, demokrasinin savaş alanına yöneltti.

Hepimizin Cwmardy’ye dönemeyeceği, bazılarımızın burada kalacağı, belki de bir zamanlar yaşamış olduğumuzu ve faşizmin yaşamımızı elimizden aldığını belirten bir haç, bu işin doğal sonucudur.

Evet, memlekette haklarımızı her savunduğumuzda bazılarımızı çürümek için hapse tıktıkları gibi bu kaçınılmaz bir şeydir.

Tanıdığımız bazı çocuklar şu anda yoklar, ama bu boşuna olmadı. Artık görünmez olan bedenleriyle yeni bir umut ruhunun damgasının, sevgi ve yenilmez cesareti soluyan toprağa basılmasına yardım ettiler.

Faşizm bizi öldürebilir Mary, ama uğrunda öldüğümüz şeyi asla öldüremez. Yok, asla! Bizim ölümümüzün kendisi yaradılıştır, bizim yok olmamız yeni yaşam, güç ve hareket demektir.

Biliyorum ki sevgilim, bütün olasılıkları anlayışla karşılıyorsun ve bana ne olursa olsun, partiyi güçlendirmeye devam edeceksin.

Kitleleri halk için Cwmardy’yi kurtaracak bir birliğe götüreceksin. Hatta ben bunu yazarken yanımda olduğunu biliyorum ve neredeyse sen eğilip bunu okurken soluğunu ensemde hissediyor gibiyim. Senin küçük vücudun için çok büyük olan o eşi bulunmaz yüreğinin her atışını duyuyorum.

Sana ellerimle dokunduğumdan beri sanki çok zaman geçmiş gibi, ama seni her mücadelede görüyorum, her eylemde sen benim yanımdasın. Büyük gösteride beraber yürüdüğümüzü anımsıyorsun, değil mi Mary? İşte onun gibi. Her nereye gitsem, her ne yapsam sen benimle berabersin. Ve asla unutma ki, ne olursa olsun, biz beraber büyüdük, çünkü biz halka aidiz, bizi ancak halkımızın mücadelesi birbirimizden ayırabilir.

Eğer bunun olması gerekiyorsa, eğer bu gerekli olursa, sakın çok acı çekme, çünkü halka ait olarak beni her zaman halkın içinde bulacaksın. Memleketteki tüm yoldaşlara sevgilerimi söyle. Bütün ağırlığını partiye ver. Anneme ve babama beni merak etmemelerini söyle. Yaşamlarımızın sosyal sınıf yaşamları olduğu bilinciyle ve aşkımızın asla ölmeyeceği kadar partinin derinliklerine gömülmüş bir şey olduğunu bilerek mutlu uyu.

Hoşça kal Mary, yoldaşım ve sevgilim.

Len.

Salondan bir alkış gürlemesi odanın içine doldu ve sorunun ne olduğunu anlamak için Mary başını kaldırdı, ama gözlerini dolduran yaşların üzerinde parıldayan ışıklar, onu her şeye karşı körleştirmişti. İçinde kaçıp kurtulmak isteyen bir şeyin olduğunu hissetti. Bu, vücudunu katılaştırıp soluk almasını zorlaştırır gibiydi. Kolunu yavaşça kaldırıp, mantosunun, sol göğsündeki cebine uzattı ve Len’in İspanya’dan armağan gönderdiği, üzerinde orak çekiç işlenmiş kırmızı ipek mendili çıkardı. Donup kalmışçasına mendile baktı ve gözyaşları içinde mendilin dans edişini izledi.

Aynı yavaşlıkla mendili gözlerine götürüp sildi, kendisine ansızın egemen olup mektubu tekrar okuduktan sonra ötekini aldı.

Açtığı mektup kurşun gibi ağırdı. Gözleri hemen neon lambası gibi önünde parlayan bir cümleye takıldı.

Onu bir grup faşistin arasında yerde uzanmış bulduk ve kendi insanları arasında toprağa verilmesi için onların yanından uzaklaştırdık. Bütün yaşamı boyunca onlarla beraberdi ve ölümde de onu kendi halkının yanına bıraktık.

Mary bunu tekrar tekrar okudu. Boğazında bir şey onu kavrayıp soluğunu kesene kadar bakışlarını bu cümleden ayıramadı. Ayağa fırlayınca boğazını sıkan şey gevşedi. Odadan başı önde koşarak çıkarken geride bir inilti bıraktı:

“Ah, Len. Artık sonsuza dek yoksun!”

Sahneye geldiğinin bilincinde değildi ve onun girişinden hemen sonra oluşan derin sessizlik birden durmasına neden oldu. Kendinden geçmiş gibi, önünde önce bulanık yüzler, sonra ağlayan Shane’in saçlarını acıyla okşayan Jim’i gördü.

O anda, halka Len’in öldüğünün söylenmiş olduğunu anladı ve başını çevirip ötekiler arasında daha belirgin duran siyah kumaşla kuşatılmış Len’in portresini gördü. Birisi kolundan tutup onu masanın yanındaki bir sandalyeye götürdü; oturup başını öne eğdi. Tekrar başını kaldırdığında salon hemen hemen boşalmıştı ve gözleri kızarmış, içini çeken Shane, durmadan yutkunmaya çalışan Jim’le yanında duruyordu.

“Hadi Mary, canım, Len’imiz bizi sonsuza dek terk etti, artık burası bize göre değil. Hadi eve gidelim.”

Mary tekrar resme baktı. Len’in dudaklarındaki gülümsemeyi, üzgün gözlerinin güç verircesine yumuşadığını görür gibi oldu.

Bir süre ona bakakaldı ve güçlenen bir duygu ona Len’in, “Git, Mary. Onları izle, onlar senin ümidin ve gücündür,” der gibi olduğunu hissettirdi.

Ayağa sıçrayarak Shane’i omuzlarından tuttu. “Siz eve gidin, ama ben henüz gelemem. Halkın günü henüz bitmedi ve sonuna kadar Len’imizle olduğu gibi onlarla beraber olmalıyım.”

Shane vücudunu dikleştirdi. “Biz gideceğiz Mary, ama sen geldiğin zaman, daha önce değil.”

Salon kapılarından çıkan son insanları izlediler ve göstericilerin her dakika daha da uzaklaştığını, kömür ocağından çıkan dumanın havada kıvrılıp eriyerek, manzarayı kızıl flamaların egemenliğine bıraktığını gördüler.

Bandonun çok uzaktan gelen seslerini ve halkın marşlar söylediğini duydular.

Uyan artık uykudan uyan

Uyan esirler dünyası!

Mary, “Onlar çok uzaklaşmadan gitmeliyim,” diye mırıldandı.

Yaşlı çift yavaşça arkasından ilerlerken Jim bağırıyordu:

“Devam et Mary, canım. Shane’le ben o kadar hızlı değiliz, ama sonunda seninle beraber olacağız.”

Mary tökezledi, ama düşmedi. Kendi kendine mırıldanmaya başladı. “Onlara yetişmem lazım. Onlara yetişmeliyim.” Kafilenin sonuna ulaştığında kalp atışlarının boğazında topaklandığını sandı ve tekrar tökezledi. Bu defa yere düşmek üzereydi ki atik kollar onu yakaladı ve sıra sıra olmuş insanların arasından bir bağırma başa doğru ulaştı. “Arabayı gönderin. Arkaya bir araba gönderin.” Araba gelince Mary’yi dikkatle içine yerleştirdiler ve yürüyüş kolunun önüne gönderdiler.

Jim ve Shane çok gerilerde aksayarak yürüyorlardı. Jim kolunu Shane’in beline dolamıştı. “Biz bunlara asla adım uyduramayız Shane, hayatım. Biz çok yaşlandık artık. Evet olması gerekenden fazla. Ama aldırma kızım. Er veya geç, evlerine dönmeden önce geri dönmek zorundalar. İşte o zaman biz gene onlara katılabiliriz.”

Shane soluk almak için durdu. Bütünleşmiş bir birlik içinde, halkın kısılmış sesleri onlara doğru süzülüyordu.

“Bu kavga en sonuncu kavgamızdır artık

Enternasyonalle kurtulur insanlık.”

SON

Dipnotlar

1- Gymanfa ganu: Şarkı söylemek için toplanmak anlamına gelen deyiş, Kuzey Amerika ve Kanada’daki göçmen İrlandalıların kültür ve geleneklerini yaşatmak için ilk olarak 1929 yılında başlattıkları ve günümüzde de devam eden festivalin adı olmuştur. –ç.n.

2- Eisteddfod: Gallilere özgü bir festival.