ÖYKÜCÜLÜĞÜMÜZÜN
45 YILLIK ÇINARI

ADNAN ÖZYALÇINER

Anı - Biyografi

Öykücülüğümüzün 45 Yıllık Çınarı

Adnan Özyalçıner

Evrensel Kültür Kitaplığı-xx

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

ÖNSÖZ

Bir kış sabahı. İstanbul, Haliç üstünden yükselen sisi dağıtayım derken egzos dumanları arasında yeniden boğulmaya başlamış.

Unkapanı Sosyal Sigortalar binasının “ihtiyarlık” kapısının önünde, dünden kayıt numarası alanların oluşturduğu kuyruk, sabahın köründe uzayıp gidiyor. Tablalarda simitler şimdilik sıcak. Termosla çay satan biri, bardakları yeni dolduruyor. Kuyruktakiler, küçük adımlarla yerinde sayar gibi kıpırdanıyorlar. Ayaklarının birinin bir kaç saniye yerden kesilmesiyle soğuktan kopmaya çalışırken, yolu, kaldırımı olmayan mahallelerden taşıdıkları tozu, çamuru kaldırıma döküyorlar. Yıpranmış paltoları, eprimiş boyun atkılarıyla, kulaklarına kadar indirdikleri kasketleriyle, bir çay, bir simit, bir sigara ile soğuğu geçiştirmeye çalışıyorlar. Aksaray’a, Merter’e, Bakırköy’e, ta Avcılar’a, bir dokuma tezgahının başına, bir mobilya atölyesine, ambarlara, gündelik işlere gidecekler, otobüs durağında, ister istemez birbirlerine sokuluyorlar. İnce çoraplar, eski ayakkabılar içinde artık üşümeyi umursamayan ayaklarını, kuyrukta bekleşenler gibi oynatıyorlar. Kadınlar, genç kızlar, gömleğinin üstten beş düğmesini iliklememekte hâlâ direnen delikanlı işçiler, yaklaşan her otobüsün numarasını görmek, tabelasını okumak için başlarını uzatıyorlar, kaldırımdan inip, tekrar çıkıyorlar. Yerler iki nefes çekilip atılmış izmaritlerle dolu. Habire yenileri yakılıyor, yenileri atılıyor.

“Cümbüşün mucidi Zeynel Abidin”in “tarihi” dükkanı önünden geçip karşıya, Manifaturacılar Çarşısı tarafına, oradan da Beyazıt’a, belki sahaflara, belki o küflenmiş kütüphaneye gitmek için yürüyen iki kişi, o kadar “sıradan”, o kadar “onlardan” iki kişiydi ki, hiçbirinin dikkatini çekmedi. Adam, hafifçe rengi atmış lacivert kasketinin altından ensesine taşan uzun beyaz saçlarını eliyle düzeltti. Siyah çerçeveli gözlüğünün kalın camları, küçük siyah gözlerini büyük büyük gösteriyordu. Kadın, başını ve omuzlarını örten el örgüsü atkının bir kenarını azıcık aşağı çekerek yola baktı. Sonra yaya geçidinde, otomobillerin, otobüslerin, kamyonetlerin arasından karşıya geçmeye çalışan kalabalığa karıştılar.

Arada bir uyanıp yanındaki camın buğusunu sildikten sonra yeniden uykuya dalan bir işçinin eli, bir kez daha bu görüntülerin üstünden geçerken, tıka basa dolu “halk otobüsü” Saraçhane’ye doğru ilerledi.

Adnan Özyalçıner’le Sennur Sezer, karşı kaldırıma çıkmışlardı.

Herkes ve her nesne birbirinden ayrı, kabuklar ve kozalar içinde varolmaya zorlanıyor, kanatlanmayı hiç düşünmeden, kanatlanma umudu ve isteği de taşımadan bir kurtçuk gibi yaşamak özendiriliyor. “Birey olma” adına övülen bu yaşam biçimi, günümüzde öykünün görünen, ya da özellikle gösterilen yüzünü belirliyor. Kendi iç dünyalarını yaza yaza biten öykücülerin gelip geçtiği bir karanlık dehlizde onların anlatacaklarını dinlemeye çağrılıyoruz. Gerçekçilik; ilkel, derinliksiz, geri bir eğilim olarak karalanıyor. Bütün bunları geçerli ve kaçınılmaz kılan koşullar altında yaşadığımız için başka türlü yazan herkesin “marjinal” kalacağı propagandası buna eşlik ediyor. Dünya ve ülke koşullarının emperyalizm ve kapitalizm tarafından dayatıldığı görülmediğinden, ya da kasten örtüldüğünden, bu tez tümüyle teslimiyete yol açıyor. “Durum bu; yazar da bunu yazıyor” diyorlar. Yazarı, durumun bir “çıktı”sı olarak kabul etmemiz isteniyor. Edebiyat eserinin bir ayna olup olmadığı artık eskimiş bir tartışma olarak görülüyor. Ama bu görüş, yazarın yaratıcılığı ve gerçekliğin sanatsal yeniden üretimi tezinin güçlendirilmesine değil, koşulların bir sonucu ve bağımlısı olması gerektiği tezine dayanarak yapılıyor. Görünüşte son derece “materyalist” bir açıklama bu. Ama, sonuçta yazarın en koyu idealizmin, mistisizmin, gerici romantizmin taşıyıcısı olmasını onaylamaya hizmet ediyor.

Yeni öykücüler arasında, toplumsal gerçekleri, insan hayatının zengin toplumsallığını sanatsal eyleminin ekseni olarak görenler yok değil. Ama onlar da hem hayatı anlamakta yetersiz, hem de anlatmakta.

Tıkanıklığı aşmanın iki temeli var. Her gün, keskinleşen, yeni boyutlar kazanan sınıflar mücadelesi sanat ve edebiyat için eşsiz bir kaynak olarak karşımızda duruyor. Hayatı içinden tanıyabilmek, bütün çelişkileriyle, değişimleriyle hareketi izleyebilmekle olanaklı. Bireysel dünyaların, toplumsal hareketin genelini kapsama niteliği taşıdığını, bir anlık zaman diliminin bütün bir tarihi özetleyebileceğini görmek için, sabah ayazında yoksulların dünyasının içinden geçmek ille de gerekmeyebilir; ama bu dünyanın varlığını bilmek şart.

Bunu başarabilmek için, ikinci temele de inmek, daha önce aynı yolu hem yaratmış hem de o yolda yürümüş olan ustaları incelemek gerekiyor.

Adnan Özyalçıner, o büyük ustalardan biridir.

Onun yazarlığının 45. yılını bir kitapla kutluyoruz. Bu kitap, yalnızca onun sanat emeğine saygımızın bir göstergesi değildir; aynı zamanda, burada derlenen yazılar, emek edebiyatının gücünü ve zenginliğini Adnan Özyalçıner’in başlıca özellikleri aracılığıyla günümüz gençliğine ve gelecek kuşaklara taşıyabilmeyi amaçlıyor.

Adnan Özyalçıner’i günümüz için önemli yapan ilk özelliği, kabuksuz ve kozasız yaşamış, yazmış olmasıdır. O, aynı zamanda, bir kabuk kırıcı, koza delicidir. Birbirinden kopuk ve bağımsız gibi görünen nice kişi ve olay, onun öykülerinde, örtük kalmış iç bağlantıların örgüsündeki düğüm noktaları olarak hayat bulurlar. Özellikle, “Sur” ve “Gözleri Bağlı Adam” gibi öyküleri, daha adlarından başlayarak, kuşatılmış, kapatılmış, kendi kendisine hapsedilmiş insanların birer “varlık” olarak değil, varoluş içinde anlatılmalarının olanaklı olduğunun kanıtlarıdır.

Değişimi, hareketi, bir durumdan bir başkasına geçişi, bütün bağlantıları ve etkileşmeleri içinde görmek ve göstermek için, Adnan Özyalçıner gibi, diyalektikçi olmak kuşkusuz ilk koşuldur. Kitabımızda, onun bu özelliğini, felsefi bakış açısını öykücülüğün temeli olarak kullanışını derinlemesine inceleyen yazılar bulacaksınız. Ne var ki, yalnızca diyalektiği bilmek, yetkin bir öykücü olmaya yetmez. Adnan Özyalçıner’in öykülerinin kapsamını değerlendirebilmek için, onun yaşadığı ülkenin tarihini, kültürünü, insan dokusunu oluşturan kökleri ve uzantılarını nasıl geniş bir bilgi birikimiyle kucakladığını da görmemiz gerekir. Bu birikim, onun tek tarihi romanı olan “IV. Murat ve Mirgün Bahçeleri”nde ve “Tarihin Işıldağı”nda, araştırmacı kimliğinin bir sonucu olarak kendisini gösterir.

Bütün bu özellikler, herhangi bir başka araştırmacıda, bir başka öykücüde de bir araya gelebilir. Ama Adnan Özyalçıner’in bütün bu özelliklerini belirleyen, ayırt edici nitelikte bir başka özelliği daha vardır. Birikimi yığıntıdan, bilgini arşivciden, gözlemleyiciyi seyirciden, yazarı katipten farklı kılan başlıca özellik, dünya görüşüdür. Adnan Özyalçıner, emek dünyasının bir yazarıdır. Onun öykülerinde her insan ve her olay, kapitalizmin çelişmeleri üzerinde hareket ederler ve varoluşlarını belirleyen temel ekseni, emek ve sermaye arasındaki çatışmayı yansıtırlar.

Öyleyse, bir bütün olarak Adnan Özyalçıner’in kişiliği ve sanatı, günümüz öykücülüğünün eksiklerinin, çıkmazlarının, yoksulluğunun karmaşık yapısını karşıtını göstererek özetlemektedir.

Adnan Özyalçıner, uzun mücadele yıllarının verimiyle, edebiyat ve sınıf mücadelesi arasında sağlam ilişkiler kurmuştur. Birinden diğerine geçişi, birine dayanarak diğerini yaratmayı ve güçlendirmeyi olanaklı kılan bir ilişkidir bu. Onun yazarlığı 45 yıldır olduğu gibi, bundan sonra da, bütün işçi, emekçi ve aydın kuşakları için bir “bilinç mimarı” olarak görevini yerine getirmeye devam edecektir.

Yıllar ve yıllar sonra, açlığı, yokluğu, yoksulluğu, savaşı hayatlarından silmiş insanlar, dönüp geriye baktıklarında, mutluluklarının kaynağında onun gibilerinin emeğini görecekler, ilerledikleri bütün yollar boyunca, emek dünyasının bu büyük yazarının kendilerinden biraz önce oradan geçtiğini hissedeceklerdir.

Bu küçük kitap, onlar için, Adnan Özyalçıner’in eserleri yanında fazla önem taşımayacak belki de. Ama hiç olmazsa günümüz insanı için bir işaret fişeği olmasını umut ediyoruz.

Aydın Çubukçu,
“Evrensel Kültür Genel Yayın Yönetmeni” Ocak 1999

Şu bizim göçmen Adnan

Hep aldığı armağan

Bıyıkları pek düzgün

Müsahhih olduğundan

             Cemal Süreya

Adnan Özyalçıner kimdir?

1934’te İstanbul’da doğdu. 1955’te İstanbul Erkek Lisesi’ni bitirdi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji Bölümü’nde okudu. 1959’da Cumhuriyet gazetesinde düzeltmenliğe başladı. 1964-1966 yıllarında askerliğini yedek subay öğretmen olarak Bitlis’in bir köyünde yaptı. Böylece Doğu Anadolu’yu tanıdı. 1967’de askerlik dönüşü şair Sennur Sezer’le evlendi. Biri kız, biri oğlan Ayşe Bengi ile Ahmet Emre adlı iki çocukları oldu. 20 yıldan fazla düzeltmenlik işinde gazeteci olarak çalıştı. Sürekli basın kartı aldı. 1981’den sonra Yazarlar ve Çevirmenler Yayın ve Üretim Kooperatifi’nin (YAZKO) yöneticiliğini ve ikinci başkanlığını yaptı. Kooperatifin yayınlandığı Yazko Edebiyat(1980-1984), Yazko Çeviri (1981-1983) dergilerinin yazıişleri sorumluluğunu üstlendi. Yazko Edebiyat’ın ilk sayısında yayınlanan Atilla Tokatlı’nın aforizmaları, askeri darbecileri eleştirdiği gerekçesiyle, yazarıyla birlikte Sıkıyönetim Mahkemesi’nde yargılanıp beraat etti. 1984-1986 yıllarında Hürriyet Gösteri’nin yazıişleri müdürlüğünü yaptı. 1986-1989 arasında Hürriyet Vakfı Yayınları’nın Basım Sorumlusu (editörü) oldu. 1974’ten 1989’a kadar Türkiye Yazarlar Sendikası (TYS) yöneticiliği ve Genel Sekreterliği görevini sürdürdü. 1980 sonrasında 18 yazar arkadaşıyla birlikte TYS sorumlusu olarak yargılandı. Üç buçuk yıl süren yargılanma sonucunda beraat etti. 1992’ye kadar Hürriyet Gazetesi’nin yayın biriminde çalıştı. Şimdi serbest yazar olarak çalışmakta, Evrensel gazetesinde haftalık yazıları çıkmaktadır.

İlk öyküsü, 1953’te, lisedeyken arkadaşlarıyla birlikte bir sayı çıkarabildikleri Demet dergisinde yayınlandı. Daha sonra belli başlı sanat ve edebiyat dergilerinde öyküleriyle yazıları çıktı. Özellikle yazar ve şair arkadaşlarıyla birlikte çıkardıkları a (1956), Yeni a Dergisi (1972)de öyküleriyle yazıları sürekli olarak yer aldı. Şubat 1974’ten Haziran 1974’e kadar Yeni a Dergisi’nin yazıişleri müdürlüğünü yaptı. Dergi’nin toplatılan Haziran sayısındaki “Sabah Ajansı” yazısı dolayısıyla hem yazar, hem yazıişleri sorumlusu olarak Ağır Ceza Mahkemesi’nde yargılandı. Yargılama 1.5 yıl sürdükten sonra beraatle sonuçlandı. Zaten verilecek cezanın alt sınırı da 1.5 yıldı.

Aldığı Ödüller;

“Sur” adlı kitabıyla 1964 Sait Faik Hikâye Armağanı’nı, “Yağma” ile 1972 Türk Dil Kurumu Hikâye Ödülü’nü, “Gözleri Bağlı Adam” ile 1978 Sait Faik Hikâye Armağanı’nı, 1980’de Çağdaş Gazeteciler Derneği’nin inceleme, araştırma dalında, “Çamlıca” adlı röportaj öyküsü ile Yılın Başarılı Gazetecisi Ödülü’nü, 1990’da Sennur Sezer ile birlikte yazdıkları “Keloğlan ile Köse” adlı öykü kitabı ile Sıtkı Dost Çocuk Edebiyatı Ödülü’nde Birincilik Ödülü’nü, “Cambazlar Savaşı Yitirdi” öyküsüyle 1991 Haldun Taner Öykü Ödülü’nü, Cumhuriyet’te yayınlanan “Babıâli Ölüyor” adlı yazısıyla Türkiye Gazeteciler Cemiyeti’nin 1993 Türkiye Gazetecilik Başarı Ödülü’nü aldı.

Adnan Özyalçıner’in kitapları;

Öykü: Panayır (1960), Sur (1963), Yağma (1971), Yıkım Günleri (1972) Gözleri Bağlı Adam (1977), Cambazlar Savaşı Yitirdi (1991), Alaycı Öyküler (1991), Taş (Seçme Öyküler, 1992) Sağanak (1993)

Roman: IV. Murat ve Mirgün Bahçeleri (1997)

İnceleme-Araştırma: İstanbul’un Taşı Toprağı Altın (Eski İstanbul Yaşayışı ve Folkloru, Sennur Sezer ile birlikte, 1995)

Deneme-Eleştiri: Tarihin Işıldağı (1998)

Çocuklara Yönelik Öykü Kitapları: Kırmızı Çini Kâse (1976), Garip Nasıl Okuyacak (1977), Ölümsüzleşen Bahçe (1980), Sabırtaşı Çatladı (1980), Anıtların Öyküleri (1981), Devlet Kuşu (1988), Keloğlan ile Köse (Sennur Sezer ile birlikte, 1989), Keloğlan’dan Masallar (5 kitap, 1994), Tarihten Öyküler (1995), Anadolu’dan Öyküler (Senur Sezer ile birlikte, 1995)

Çeviri: Irgat Siman (İvo Andriç, İlhami Emin ile birlikte, 1976)

Seçki: Emek Öyküleri, I, II, (Öykü Seçkisi, Sennur Sezer ile birlikte, 1998)

Öykü Kitaplarının Yeni Baskıları: Panayır-Sur (Yapı Kredi Yayınları, 1996), Gözleri Bağlı Adam-Yağma (Evrensel Basım Yayın, Evrensel Kültür Kitaplığı, 1996)

Kendi kaleminden...

Gizli yaşam öykümden...

Geçenlerde bir ansiklopediden telefon ettiler. “Yalnızca doğum yılınızı yazmışsınız bize,” dediler. “Doğum tarihinizin gününü, ayını da söyler misiniz?” Söyledim. Ardından başkaları hakkında ne kadar az şey bildiğimizi düşündüm. Ya kendimiz için ne biliyorduk? Yaşadıklarımız, yaşadıklarımızın ayrıntıları nelerdi? Birçoğu uçup gitmiş. Belleğimden silinmiş. Silinmeyenlerse? Onlar da yok. Çünkü yazılmadı.

Anılara dalmak, onları bir bir sıralamak uzun süreç işi. Bu yazımda bunu yapmak istemiyorum. Yaşam öykümden kimi noktalara değinerek kendimi biraz daha tanımak, belki biraz daha tanıtmak amacındayım. Gün olur, bir araştırmacının, yazarlarla, edebiyatla yakından ilgilenen bir incelemecinin işine yarayabilir. Ya da benim için boş bir avuntudan öteye gitmez. Bu sayfalar içinde sıkışıp kalır. Kitabın sayfalarıyla birlikte sararır gider.

Önce şunu söyleyeyim. Ansiklopedicilere doğum tarihimi şıp diye söyleyemedim. Çünkü ben de net olarak bilmiyordum. Nüfus cüzdanımı çıkarıp baktım. 18.2.934 yazıyor. Ama doğrusu bu da değildi. Annemle babamın bana söylediklerine, 80 yaşın üstündeki halamın da tanıklığına göre, karlı bir yılbaşı gecesi saat 12’de doğmuşum ben. Annemle babam doğum saatimi elifi elifine saptayamayacaklarına göre ya 12’ye bir kala ya da 12’yi bir geçe doğmuşumdur. 12’ye bir kala doğmuşsam doğum tarihimin 31 Aralık 1933, 12’yi bir geçe doğmuşsam 1 Ocak 1934 olması gerekiyor. İşte size eleştirmenlerin arayıp da bulamayacakları üç doğum tarihli bir yazar.

Gelecekteki eleştirmen arkadaşlara böyle bir konu bıraktığım için, hele hele üç doğum tarihli bir yazar olduğum için mutlu saymalıyım kendimi. Çünkü ister istemez bu doğum tarihi sorunu yüzünden benimle uğraşacaklar, dolayısıyla beni unutulmaktan kurtaracaklardır.

Üç doğum tarihi olan bir adamın bir tek soyadı olacak değil ya. Benim de soyadım iki tane. Nüfus cüzdanımın ‘Aile ismi, yani lakap ve şöhreti’ yazısının karşısında güzel bir elyazısı ve rengi şimdi kahverengiye çalan koyu bir mürekkeple yazılmış Özyalçıner soyadım yazılı. Üstünde aynı mürekkeple bu soyadının verildiği 3.5.1937 tarihi. Bu tarihin üstündeyse çok silik bir mürekkep ve incecik bir yazıyla yazılmış olan ikinci soyadım Çelik bulunuyor. Özyalçıner’in üstündeyse belli belirsiz o silik mürekkebin görünmeyen çizgisi yer alıyor. Onun için ikisi de açıkça okunuyor. Bu yüzden banka ya da postaneden para çekerken Özyalçıner adına da Çelik adına da para çekebiliyorum. Kimsenin gıkı çıkmıyor. İkisi de ben değil miyim nasılsa.

Çelik soyadımı 1953 yılında mahkeme kararı ile verdiler. Halam Samiye Çelik’le eniştem Nuri Çelik’in manevi evlatları olarak onların nüfusuna kaydedildiğim için bu değişiklik yapıldı. Ama dediğim gibi benim güzelim eski kafakâğıdım iki soyadımı da sildirmeden, soldurmadan sararmış sayfaları arasında sıkı sıkı saklıyor. Ben de onu titizlikle saklıyor, hiç yanımdan ayırmıyorum. Onu yitirirsem Özyalçıner’i de yitirdim demektir. Buna ne ben dayanabilirim, sanırım ne de siz.

Benim kafakâğıdımın öyküsü burada bitmez. Elli yıllık bir yaşam saklıdır onda. Bütün eski nüfuskâğıtları öyledir. Karton bir kapak içinde 32 tam sayfa silme yazı, imza ve mühürle doludur. Giz dolu yaşam kitapçıklarıdır onlar. Her biri ayrı bir serüven olan evlilikleri, boşanmaları, askere gidiş gelişleri, ölümleri, karne verildi damgalarıyla kıtlık yıllarını, savaş yıllarını, bir öykü kitabı gibi anlatır. Yenileriyse önlü arkalı el kadar bir karton parçasından başka bir şey değil. Kendi gibi tanıttığı kişiyi de tek boyutlu olarak gösteriyor. Yalnızca ad ve soyadı olarak. Yani yaşamayan biri olarak. Daha doğrusu geçmişi olmayan gelgeç biri gibi.

İyi yazı yazdığıma, yazacağıma daha orta birdeyken inanmıştım. Halicin kıyısındaki Eyüp Ortaokulu’nda okuyordum. Gel gör ki Türkçe öğretmenim yazdığım kompozisyonları beğenmiyordu. Çünkü ben, onun alışık olduğu türden şeyler yazmıyor, kendime göre birşeyler çiziktiriyordum. Sözgelimi, benim “ilkbahar” konulu kompozisyonumda ne ağaçların yeşerdiğinden söz ediliyor, ne de cennet gibi yemyeşil çayırlarda kuzular meleyip otluyordu. Benim bahar kompozisyonumda Eyüp’ün kel tepeleri, daha o zamandan kokuşmaya başlamış olan Haliç vardı.

Yazarlık yeteneğimi ortaokul üçte Türkçe öğretmenim İsmail Ulçugür, kompozisyonlarımı beğenerek onayladı. Ardından İstanbul Erkek Lisesi birinci sınıfındayken edebiyat öğretmenim Salim Rıza Kırkpınar beni bu konuda yüreklendirip destekledi.

Lise sıralarında yazılarıma pek yüz vermeyen edebiyat öğretmenim Hakkı Süha Gezgin oldu. Gerçekçiliğime kızıyor olmalıydı. Ona göre odanın penceresinden yağan karı seyretmeye doyum olmazdı. Kar taneleri, ağaç dallarında bahar çiçekleri gibi dururdu. Bana göreyse karnın tok, odan sıcak olmadıkça böyle bir duyguya yer yoktu. Üstelik çok da yapmacık bir şeydi bu. Bunu böyle yazınca da anlaşamıyorduk.

Okul kompozisyonları dışında yazı yazmaya ortaokul sıralarında başladım. İlk öyküm, Eyüp Camisi’nin avlusunda karşılaştığım bir dilenci çocukla ilgiliydi. Anadolu’dan gelip aç kalmış, işsiz kalmış, bu yüzden dilencilerin eline düşerek dilenciliğe alıştırılan temiz yürekli, kimsesiz bir köylü çocuğunu anlatıyordu. Gece, herkes yattıktan sonra, Eyüp’te, yanında okuduğum halamın elektriksiz evinde, gaz lambası ışığında, sabaha kadar oturarak yazdım bu öyküyü. Çok eski, tozlu defterlerimin birinde hâlâ duruyordur belki de. Bu öyküyü yazmaya beni iten, konudan da anlaşılacağı gibi, toplumsal bir çelişki, bir acıma, acınma duygusuydu.

Yazar sözlükleri, yayınlanmış ilk öykümün tek sayı yayınlayabildiğimiz ‘Demet’ dergisinde çıktığını yazar. Oysa ki ilkokul sınıf dergilerinden birinde daha önce ‘Fedakâr Arkadaş’ adlı bir öyküm yayınlanmıştı. İlkokul anılarımdan çıkardığım bir öyküydü bu. Dergi, bir sahne resmi yayınlayarak, ilkokul çocuklarından öykü yazmalarını istemişti. Kızkardeşim o sıralarda ilkokuldaydı. Böylece onun sınıf dergisinin çağrısına uyan ben oldum. Onlar da beni ilkokul öğrencisi sanıp öykümü yayınladılar.

Demet dergisine gelince Naim Tirali’nin kardeşi Ahmet Tirali’yle birlikte çıkardıydık o dergiyi. Derginin, şiirler dışındaki bütün yazılarını ben yazdım. Ahmet Tirali de ağbisinin matbaası Yenilik Basımevi’nde bastırdı. Derginin ikinci sayısı çıkamadı ama benim bir sanat dergisinde yayımlanan ilk öykümle birlikte tüm yazılarımın yayınlandığı ilk dergi de o oldu.

Çok sonraları A.Ç. rümuzu ya da imzasız olarak, Adnan Özyalçıner imzalı yazı ve öykülerle birlikte, birden çok yazımın yer aldığı ikinci dergi, 1972 Mayıs’ında çıkarmaya başladığımız ‘Yeni a Dergisi’ydi.

Bir de Tanju Cılızoğlu’nun çıkardığı ‘13’ dergisinde, 10-15 sayı sürekli olarak ‘Kenar Mahalleden Notlar’ başlığıyla öykülerimi yayınlarken İbrahim Seferzadeler imzalı kimi yazılarla imzasız yada başka imza taşıyan kimi yazılar yazdım.

Edebiyata genellikle şiirle başlanır. Ben tek dize şiir yazmadan doğrudan öyküyle başladım işe. Ama bu, hiç şiir yazmadım anlamına gelmez. Çünkü Akşam gazetesinin sanat sayfasında Adnan Çelik imzasıyla bir şiirim yayınlandı. Bence bu şiir, şiirden çok bir toplumsal çelişkiyi alışılmış bir biçimde belirtmekten öteye gitmiyordu. Sözcük özeninden dize dengesi ve ölçüsünden yoksundu. Bir çelişkiyi, çelişkili sözcük ya da görünümlerle ortaya koymaktan öteye de gidemezdi zaten. Bir öykü şiirdi bu.

Yayınlanan ikinci şiirim, Rüknettin Resuloğlu’nun yönettiği ‘Yelken’ dergisinde Adnan Özyalçıner imzasıyla çıktı. O zaman yedeksubay öğretmen olarak Bitlis’teydim. Yıl, 1965 olmalıydı. Yelken dergisine her sayı bir yazı yazmak için anlaşmıştım. Mehmet Seyda da aynı anlaşmayı yapmıştı. Anlaşmamızın özelliği şuydu: Yazı paralarını biz almıyor, o sıralarda yoksunluk içinde bulunan hanım şairlerden bir arkadaşımıza bırakıyorduk. İşte her ayki yazılarımdan biri yerine bir ay da şiir yazdım. Sanırım sözcük özeni, dize denge ve düzeni açısından pek fazla kusuru olmayan bir şiirdi. Çünkü artık düzyazılarımda da sözcük özeni ve dengesine dikkat ediyordum. Kısacası sözcükleri çok seviyordum artık. Düzyazı, şiir benzeri öykümsü metinlerden oluşan Sur kitabım iki yıl önce çıkmıştı. Şiiri, şiirsel olanı bildiğimi sanıyordum. İşin ilginç olan yanı, bu şiir, yardımcı olmaya çalıştığımız hanım şair için değil de bir başka hanım şair için yazılmıştı. Ama bir sevda şiiri falan sanılmasın. Belki gelgeç bir tutku. O hanım şair, eninde sonunda bir objeydi benim için. Öyle de kaldı. Şiirse söylediğim gibi yardım için yazılmıştı.

Şiir itisinin düpedüz sevda olduğunu daha sonraları öğrenecektim. Şiir o zaman zorlayacaktı beni.

26.11.1966 ile 31.8.1969 tarihleri arasında ‘Sennur’a Dizeler’ adlı yirmi şiirlik bir kitapçık oluştu. Çeşitli tarihlerde yazılan bu şiirler, tarafımdan elyazısıyla ciltli bir deftere yazılarak kendisine armağan edildi. Eli yüzü düzgün, yüzüne bakılır şiirler olduğunu sanırım.

Sennur Sezer’le 1960’ta ilk kitabım Panayır’ı imzalatmaya gelen bir okurum olarak tanıştım. O zamanlar Doğan Hızlan’la birlikte Cumhuriyet gazetesinde çalışıyorduk. Sennur Sezer’i Cumhuriyet’e getirip benimle tanıştıran da odur.

O günden sonra Sennur, öteki hanım şair arkadaşlarımız gibi arkadaşımız oldu. 1960’tan 1966’ya kadar altı yıl yazarlık arkadaşımdı. 1966’daysa sevda mı baskın çıktı, şiir mi üstün geldi bilmiyorum. 3 Ağustos 1967’de Sennur Sezer’le olan yazarlık arkadaşlığımızı hayat arkadaşlığına dönüştürdük.

18 Ekim 1969’da kızımız Ayşe Bengi doğdu. 23 Nisan 1972’de oğlumuz Ahmet Emre dünyaya geldi.

O gün bugündür birlikteyiz.

O gün bugündür başka şiir yazmadım. Yazacağımı da sanmam.

Askerlik dönüşü Mehmet Seyda’yla birlikte James Sullivan imzasıyla bir polis romanı yazdım, yayınladı. Evlendikten sonra da geçim derdiyle gölge yazar olarak iki roman yazdım. Gazetelerde ünlü bir film yıldızının adıyla tefrika edildi. Bunun dışında Sennur Sezer’le birlikte fotoroman senaryoları, film öyküleri, radyo piyesleri yazdık zaman zaman. Elde ettiğimiz parayla 1969’da yarı hissesi benim, yarı hissesi halamın olan bir kat aldık Aksaray’da. Uzun süre orada oturduk. 1986’da bir kooperatif yoluyla Merter’de satın aldığımız daha büyük bir kata taşıdık. Burada, ilk kez, kaloriferli bir katta yaşamaya başladım.

Uzun öykülerin dışında, kendi imzamla hiç roman yazmadım. Yazmaya da yeltenmedim. Bilmem neden. Hep öykücü kaldım. Küçük öykücü. Öyle de kalacağımı sanıyorum¹

(Cambazlar Savaşı Yitirdi, 1991)

“Sevda mı baskın çıktı şiir mi üstün geldi bilmiyorum”
3 Ağustos 1967

Kızı Ayşe Bengi ile...
Uzun süre oğlu ve kızı tek lüksüydü.

Yaşamım ve öyküm...

Çocukluğum İstanbul’da Haliç’in üstündeki tepelerde bir mahallede geçti. Ben Haliç’i fabrikalarının düdük seslerinden tanıdım. Sabah karanlığında Edirnekapı surlarına yakın mahallemizin yokuşlarından Haliç’e akan işçi kalabalığından. Onların adım seslerinden. Daha boş olan sokakların kaldırımlarında büyüyen, yankılanan, uykularımıza sıçrayan konuşmalarından.

Babam da bu işçilerden biriydi. Ben, fabrika düdüklerine uyandığımda o çoktan yola koyulmuş olurdu. Annemi ayakta bulurdum. Belki kerevetin üstünde sabah namazını kılarken görürdüm. Küçük ve tek odada başka yer yoktu. Odanın tabanını iki yer yatağı kapatırdı. Biri annemle babamın yattığı yatak. Öteki kızkardeşimle benim yattığım daha küçük yatak. Bu sırada güneş hafiften ışımaya başlardı. Ben güneşe gözümü kırpıp yeniden uyurdum.

Uyandığımda ortalık iyice ışımış olurdu. Annemle babamın yattığı yatak toplanmış yüke kaldırılmıştır. Boşalan yerde pompalı bir gazocağında buharını salarak bir çaydanlık kaynamaktadır. Kahvaltımız kerevet üstünde bizi beklerdi. Zeytin, ekmek ve çay. Şeker bulunmadığı için çayı üzümle içerdik. Annem, nedense üzümlere hiç dokunmazdı. Çayını ufak yudumlarla bize gülümseyerek içerdi.

Mahallemizdeki evlerin çoğunluğu tahtadan, yıkılmaya yüz tutmuş şeylerdi. Beton ve taş evler çok azdı. Bu evlerdeki tek sevincimiz hepsinin bir bahçesi oluşuydu. Mahallemizde büyük evler de vardı. Üç katlı, dört katlı, boyaları dökülmüş de olsa, eski konaklardı bunlar. Ağaçlıklı, geniş bahçeleri olurdu. Gene iki bölüklü dedikleri büyük tahta evler bulunurdu. Bunlar, bir zamanlar, paşaların, ağaların evleriymiş. Şimdi içlerinde bizim mahallenin insanları oturuyordu. Her odada bir aile. O yüzden geniş sofanın sonundaki yüz numara ortaktı. Bir de en alt kattaki malta taşlı büyük mutfak. Bu yüzden annem bizi, odanın ortasında çinko bir leğenin içinde yıkardı. Annemle babam ne zaman nasıl, nerde yıkanırlardı hiç bilmiyorum. Ara sıra uykumun arasında çinkonun üstüne dökülen suyun tıpırtısını duyardım. Yağmur yağarken de benzer bir tıpırtı yankılanırdı uykumun arasında. Ama o zaman annemle babam yataklarında uyuyor olurdu. İki tıpırtıyı birbirinden ayırdetmeyi bir süre sonra öğrendim. Çinkonun üstüne dökülen suyun tıpırtısını duymadan önce annemle babamın yataklarında fısıltıyla konuştuklarını, neden sonra, anlayabildim. Su döküldüğü sırada da yataklarının boş olduğunu görecektim. Zaten öyle gecelerde suyun sesi kesilir kesilmez fabrika düdüklerinin çaldığını duyardım. Yağmurun tıpırtısını dinlediğim gecenin sabahında düdük sesleri ya çok az yankılanırdı ya da derin bir uykuda olduğumdan ben duymazdım.

Gündüzleri annem, kerevetin üstüne yerleştirdiği bir el makinesinde amerikan bezinden don, gömlek dikerdi çarşıya. Beyaz iş deniyordu buna. Tanesi ya da çifti bilmem kaç kuruş. Gözleri bozmaktan öte bir yararı olmuyordu. Annem, gecesini gündüzüne katarak çarşıya ne kadar iş götürürse götürsün, gözlerinin feri ne kadar kaçarsa kaçsın pazardan alıp getirdiği yiyeceklerde bir artış olmuyordu. Patlak biberlerle çürük kavunların yerine sağlamları gelmiyordu. Onun için annem Karagümrük pazarına hep akşamları giderdi. Son kalan yiyecekleri ucuza almak için. Çünkü dünyada savaş vardı. Ekmek karneyleydi. Yeterince ekmek bulunmuyordu. Bulunmayan her şey karaborsada satılıyordu. Fiyatı birkaç misli. Fabrika kapandığından babam işsiz kaldı. Usta bir demirciyken evine, çocuklarına ekmek getirmek adına, dokumacı çıraklığıyla yeni işine başladı. O da bin güçlük, bin torpille. Daha önce işten haksız olarak atıldıklarını kanıtlamak, haklarını almak için başvurdukları İşçi Bürosu –babam İşçi Borusu derdi. Hiç okuması yazması yoktu– bir güvence sağlayamıyordu. Ama o direnmesini biliyordu.

Karamürselli olduğundan Karamürsel Fabrikasına kayrılarak alınan babam, çok geçmeden, usta bir dokumacı olup çıktı. Ben o yıllarda ilkokula başladım. Savaş sürüyordu.

Tramvay caddesini o yıllarda tanıdım. Adı, Fevzipaşa caddesiydi. Ortası ağaçlıklı. İki yanından tramvay geçiyordu. Bu caddede büyük apartmanlar vardı. Dört, beş katlı beton yapılar. Her katında bir aile oturuyordu. Üç dört odası, bir de salonu vardı. Yüz numarası, banyosu, mutfağı hepsi içindeydi. Caddedeki bu apartmanların birinde bir akrabamız oturuyordu. Onlara gittiğimizde görmüştüm içlerini. Caddede büyük camekânlı pastaneler, renk renk şekerlemelerle, çeşit çeşit pastalar, çukulatalar gördüm. Ne evler, ne şekerlemeler bizim sokaktakine benziyordu. Bizim sokaktaki bakkalda bembeyaz peynir şekeriyle boyalı leblebi şekerinden başkası bulunmazdı. Üstelik sokak da dükkan da caddeninki gibi ışıklı değildi. Boyalı leblebi şekerlerinin renkleri o yüzden mi uçuk görünüyordu yoksa?

Görünüşteki bu ayrım, yaşayanlarını da birbirinden ayıracaktı. Eşya insan ilişkisini ilk ayırdedişim diyebilir miyim buna? Bilinçli olarak ayırdedişim bu dönemde olabilir. Bu ayrımı ilk sezdiğimde ufacık bir çocuktum.

Dayım bahriye askeriydi. İzinli geldiğinde üstü çukulatalı içi sarı kremalı pasta getirirdi bana. Ben, kapının önünde pastayı yerken öteki çocuklar, karşıda hem yalanırlar hem de beni iğrendirmek için içindeki tatlı kremanın çürük patatesten yapıldığını anlatırlardı. Kıskançlıklarından öyle söylediklerini bildiğimden aldırmaz, pastamdan öncekinden daha büyük bir lokma ısırırdım. Dayım beni, izinli olduğu pazarlar, gezmeye götürürdü. En çok Çarşamba’ya, Sultanselim camisinin avlusuna götürürdü. Fethiye sırtlarına çıkardık. Buralardan Haliç görünürdü. Bu sırtlar esintili olurdu. Oraya bizim gibi başkaları da gezmeye gelirdi. En çok mısır severdim. Dayım kızarmış mısır alırdı. İki elimle sıkı sıkı tutar kimseye vermezdim. Dayım, gene bir pazar günü beni gezmeye götürdü. Ama bu kez kenti bir uçtan öteki uca dek dolaştık. Bostancı’ya dayımın emirerliğini yaptığı amiralinin köşküne gittik. Kenti bir başından öteki başına ilk görüşüm, ilk algılayışım böyle oldu. Anacaddeyi, caddenin tramvaylarını, apartmanları, dükkânları, Galata Köprüsü’nü, vapurları, Kadıköy’ü, Kadıköy’ün yanları açık yazlık tramvaylarını, –kenarları tenteliydi, içeri gölge veriyordu– Suadiye’yi, köşkleri, köşklerin rengarenk çiçekli, gölge veren büyük ağaçlıklı bahçelerini, Bostancı’yı, gittiğimiz Paşa köşkünü –Kaptanın Köşkü diyordum ben ona– böyle tanıdım. Kendi sokağımın, mahallemin dışındaki bu cennet görünümünden öylesine başım dönmüş olmalı ki Kaptanın köşkünün bol ağaçlı bahçesine varır varmaz, havuz başındaki şezlongta uyuyakalmışım. Uyandığımda başucumda peri kızları kadar güzel iki sarışın kız duruyordu. Karnımın acıkmış olduğunu söyleyerek sahanda pişmiş yumurta yedirdiler. Ardından önce biri sonra öteki, kucağına alarak, öperek, severek bakkala götürdüler. Çukulata, şekerleme aldılar. Kucaklarından indirmeden köşkü gezdirdiler. Sayısız odalar gördüm. Belki on odalıydı köşk. Banyoları boydan boya aynalıydı. Yüz numaraları ak mermerden su muslukları altın sarısıydı. Her musluktan açınca gürül gürül su akıyordu. Bu koca köşkte, paşa, hanımı, iki kızıyla ailenin hepsi dört kişiydi. Herkese birer, ikişer, üçer, neredeyse dörder oda düşüyordu. Her birinin yüznumaraları, banyoları da ayrı mı oluyordu anlayamadım. Bu, benim için bir düştü. Çünkü mahallemde ne bu köşkü görebilirdim, ne de beni kucaklayıp öpen sarışın kızlar vardı. Bizim mahallenin kızları ya da benim tanıdıklarım, gördüklerim hep esmerdi, kara saçlıydı. Onlara biraz yaltaklanacak olsam, beni sevmelerini istesem, “Hadi ordan pis” diyerek bana kızıp azarlarlardı.

İlkyaz gelince kırlara çıkılırdı. Oturduğumuz mahallenin çevresi hep kırlıktı. Mahalle içinde olanı Draman sırtlarından Edirnekapı surlarına kadar dayanan Kurdağa kırlığıydı. Mahalleli kadınlar burada ebegümeci, labada, hindibağ toplarlardı. Biz, uçurtma uçurup oyun oynardık. Kavçuk savaş araçları için tüketildiğinden hiçbirimizin lastik topu yoktu. Kağıttan yapıp oynardık. Bir yerlerden ele geçirilmiş bir tenis topu –biz deniz topu derdik– bulduğumuzda aramızda paylaşamazdık. Bunlar tenis kortlarında kullanılıp ıskartaya çıkarılmış toplardı. Ama bizim işimizi görürdü. Biz ekmeği zor bulurken onlar kavçuk topları bile bir iki kez kullandıktan sonra sokağa atabiliyordu. Bu toplar, tek tük de olsa doğrudan mı elimize geçiyordu, yoksa eskiciler toplayıp mı bize satıyordu hiç bilmiyorum. Kurdağa kırına akşamları serinlemek için ailece çıkılırdı. Asıl, geniş kırlık Surların dışındaki Bayrampaşa kırlığıydı. Pazar günleri öbek öbek insanlarla dolardı. Yaygılar yayılır. Marul tarlalarından taze taze koparılmış marullar, bir kır kahvesinin önündeki büyük yalaklı çeşmede özenle yıkanıp yenirdi. Çevrede dut ağaçları vardı. Yeni silkelenmiş parmak büyüklüğündeki beyaz ve kara dutlar renk renk tablalarda satılırdı. Dutların üstü tülbentle örtülü olurdu. Üstleri gelinciklerle süslenirdi. Mevsim ilerlediğinde gene Sur dışında Rum mezarlığının yanındaki geniş alana Mısır Tarlası’na gidilirdi. Burada onlarca kazanda mısır kaynatılırdı. Hem mısır yer, hem serinler, hem piknik yapardık. Maltepe ve çevresi üzüm bağlarıyla ünlüydü. Annem, babam, ben, kızkardeşim üzüm bağlarına hiç gidemedik. Halamın Maltepe’de köşk sahibi tanışları vardı. Ondan dinlerdik. Bağda, buğulu olurmuş taneler. Orada hem yenilir, içilir hem de eğlenilirmiş.

Yazları Florya’ya gidilirdi. Floryanın kırlıklarında ağaç altlarında tam bir kır eğlencesi yaşanırdı. Kırda pişirilecek etler Küçükçekmece’den alınırdı. Kadınlar, ateş yakmak için hazırlık yaparken erkekler trenle Küçükçekmece’ye taze et almaya giderdi. Kimileri et almak için fayton tutarlardı. Babam, trene binmez fayton da tutmazdı. Kendisi gibi pehlivan yapılı birkaç kişiyle “geze geze” giderdi. Bir gün, fayton tutarak gidebilseydi beni de bindirirdi. Etler gelip kadınlar, onları pişirmek için hazırlarken erkekler, donca açıktan denize girerdi. Biz de kıyıda küçük dalgacıkları kovalar, kumla oynardık. Annelerimiz denize girmezdi. Oysaki bizim kaçamak girdiğimiz çakıl taşı dolu, yosunlu kıyıların bitişiğindeki ince kumlu plajlar mayo giymiş kadın ve erkeklerle dolup taşardı. Siyah yekpare mayoları içinde kadınlar, dal gibi görünür, kumlarda salına salına yürürlerdi. Yüzleri pespembe ışıl ışıl, dudakları kıpkırmızı olurdu. Saçları kısa kesilmiş ya da arkada toplanmıştır. Bunlar da sanki deniz perileridir. Annelerimizse o sırada ateşin başındadır. Çömelmiş, entarisinin eteklerini bacaklarının arasına sıkıştırmış, bacaklarının üstünde yaylana yaylana ateşi üflemektedir. Saçları yemenilerinin altından fırlamış, yüzleri odun ateşinin isinden kapkara olmuştur. Öyle de olsa ben annemi severdim. Mavi gözlerinin ışıltısı yer yer karalanmış yüzünü aydınlığa boğar, elmacık kemiklerinin üstü al al olurdu. Benim için o, bütün perilerden daha güzeldi.

Yazın çoluk çocuk gidilen bir yer de Adalar’dı. Hangisine gidilirse gidilsin çamlıklara çıkılırdı. Vapurlar giderken de gelirken de çok kalabalık olurdu. O zaman mevki farkı vardı. Onun için vapurun burnu ile ön güverte tarafı denize iyice gömülür, kıç tarafı deniz yüzeyinden biraz kalkık olurdu. Çünkü birinci mevki ile lüks kamara kıç taraftaydı. İkinci mevkiye göre tenhaydı. Biz, Büyükada’ya dayıma giderdik. Dayım orada manavdı. Yörükali’ye çıkar, Dildeki çamlıkların altına kilimlerimizi sererdik. Dayım, dükkandan, meyva, öteberi getirirdi. Hep birlikte yerdik. Sonra kadın erkek, çoluk çocuk hep birlikte bir yardan aşağı iner, bir kuytuluktaki küçük bir ayazmaya giderdik. Ayazmanın içerisi iyice karanlıktı. Suyu buz gibi olurdu. Şeker gibi de tatlıydı. Kana kana içerdik. Ben hep tuzlu denizin kıyısından kaynayan bu şeker gibi suya şaşar kalırdım. Sorduğumda: “Tanrı vergisi” derlerdi. Dayımla babam kayalıklardan denize girerdi. Tam ortada, güneşin gözleri kamaştırdığı yerde iki küçük noktacık olarak yitip giderlerdi. Biz o zaman, yarı, gerisin geri tırmanıp yerimize giderdik. Neden sonra dayımla babam, denize girdikleri yerin tam tersi yönden Yörükali Plajı açıklarından üstlerinden sular damlaya damlaya iki güleç adam olarak yanımıza gelirlerdi.

Babam bir gün şöyle dedi:

“Bundan sonra pikniklerde, gezintilerde yaya kalmak yok. Hem gezip eğleneceğiz, hem para kazanacağız.”

Annem:

“Nasıl?” diye sordu.

Babamın cevabı kesindi:

“Senin çeyiz sandığını marangoza götürdüm. Ondan bana güzel bir boya sandığı yaptı. Pazarları onunla gezinti yerlerinde ayakkabı boyayıp para kazanacağım. Sizleri de dilediğiniz biçimde eğlendireceğim.”

Annemin çeyiz sandığı ceviz ağacındandı. Marangoz da çıkan tahtaya yazık olmasın diye boya sandığını irice bir şey yapmıştı. Üstüne boya avadanlıkları yerleştirilince, değil bir yerden bir yere götürmek, yerinden kımıldatmak mümkün olmadı.

Bu olaydan kısa bir süre sonra babam öldü. O öldükten sonra savaş da bitti. Babamın ölümünden bir yıl sonra ben ilkokulu bitirdim. Eyüp Orta Okulu’na yazıldım. Eyüp’te halamın yanında kalmaya başladım. Okumama o yardımcı oluyordu. Annem gene eski mahallemizdeydi. Kız kardeşimle o küçük odada kalıyordu. Hafta tatillerinde ben yanlarına gidiyordum. Annem, geçimini çarşıya çorap ütüleyerek sağlıyordu. Ben yazları, eczacı çıraklığı, bakkal çıraklığı gibi işler yapıyordum. İstanbul Erkek Lisesi’nde okuduğum yıllarda yazları, Büyükada’da, dayımın manav dükkânında çalışarak geçirdim. Kendime de anneme de bir katkı oluyordu bu.

Delikanlılığa adım attığım yıllardı bu yıllar. Pazar gezintilerimi, mahalle arkadaşım Ayhan’la sürdürdüm. Pazar gezintilerinde gene yaya kaldık. Denize artık donla girmiyorduk. Güzel mayolarımız vardı. Ama gene de plajlara pek sokulamıyorduk. Kırk yılda bir plaja gitsek bile gardrobta soyunuyorduk. Çakıllı, taşlı, yosunlu kıyılardan denize girdik uzun süre. Kentin bütünü artık bizimdi. Vapurda lüks mevkide oturabilir, en lüks lokantaya girebilirdik. Paramız yetiyordu. Girince ne yapacaktık, bize nasıl bakacaklardı diye düşününce oralara gitmiyor, o tür yerlerde oturmuyorduk. Beyoğlu’ndaki ayakçıyı, Sultanahmet’teki, Galata’daki şarapçıyı seçiyorduk. Bu seçim, bir yaşam biçimiydi.

Liseyi bitireceğim yıl annem öldü. Üniversiteyi çalışarak okudum. Dergi, kitap dağıtıcılığı yaptım. Elimde ağır dergi, kitap paketleriyle bütün İstanbul’u bayi bayi, dükkân dükkân dolaştım. Birçok yazar, şair arkadaşımı bu yıllarda tanıdım. Üniversite kantinlerinde, Yenikapı kahvehanelerinde, Beyazıt’ta Çınaraltı’nda, Beyoğlu meyhanelerinde buluştuk. Sanatsal, siyasal eylemlerde bu yıllarda buldum kendimi. Hep birlikte a dergisi’ni çıkardık. Hep birlikte yürüyüşlere katıldık. 28 Nisan olayları oldu. 27 Mayıs’ı gördük. 1959 yılında Cumhuriyet gazetesindeki düzeltmenlikle düzenli bir işim oldu. 1960’da ilk öykü kitabım çıktı. Bir kaç yıl sonra üniversiteyi yarıda bırakarak 1964’te askere gittim. Askerliğimi, Doğu Anadolu’da, Bitlis’in Ahlat kazasının bir dağ köyünde yedek subay öğretmen olarak yaptım. İstanbul ve Ankara’dan sonra Anadolu’yu ilk görüşümdü bu. Anadolu insanını kendi çevresinde, kendi yöresinde ilk tanıyışımdı. 1966’da askerden İstanbul’a döndüm. Gazetedeki işime devam ettim. 1967’de daha önceden şair arkadaşım olarak tanıdığım Sennur Sezer’le evlendim. Sennur’u çok sevdim. Karım, arkadaşım, yardımcım oldu. Kavga ettik, barıştık. Sevgimiz eksilmedi. Gün geldi çocuklarımız oldu. Biri kız, biri oğlan. Yaşamı seven biri olarak onları da çok sevdim. Sennur, şiir yazdı. Ben öykü. Kitaplarımız yayınlandı. Çocuklarımız büyüdü. Biz yaşlandık. Acı, tatlı, gülünç, ağlamaklı birçok olay bizi yoğurarak bugüne getirdi. Doğayı, insanları sevdiğim için yaşamayı sevdim. Olduğu gibi. Karşılık beklemeden. Değişen ve değişmeyen birçok şey oldu. Ben hep değişende değişmeyeni yakalamaya, bulmaya, ortaya çıkarmaya çalıştım. İnsanda, toplumda ve edebiyatta. Toplumu da değiştirmeyi istedim. İnsanları da.

Benim için önemli olan kimin için yazdığımdır. Bu ne için yazdığımı da açıklar. Onun için ilk yazılarımın ana başlığı Kenar Mahalle’den Notlar adını taşır. Bu benim baştan beri size anlatmaya çalıştığım çocukluğumla gençliğimi yaşadığım mahalle. Mahmut Makal, Bizim Köy’ü yazdığında köyün geriliğini, yoksulluğunu yazmıştı. Benim mahallem de koskoca kentin ortasında geriliği, yoksulluğu, yoksunlukları ile yanıbaşındaki uygarlıktan payını alamamış insanların yaşadığı bir yerdi. Bu yüzden uygarlığın eşit olarak bölüşülmediği, yöneten yönetilen çelişkisinin yaşandığı bir kenti anlattım. Bu İstanbul’du ve benim mahallemdi. Bu çelişki, büyük bir kent olarak anlattığım İstanbul’da yaşanmıyordu yalnız. Benim anlattığım büyük kent, bütün Türkiye’ydi. Doğu Anadolu’yu gördüğümde, yaşamalarını izlediğimde, insanlarını tanıdığımda, bunu daha açık olarak anladım. Kentteki yoksunluklarla köydeki yoksunluklar arasında bir derece farkı vardı elbet. Batı’yla Doğu arasında da öyle. Ama paylaşılan yazgı aynı yazgıydı. Ezilen sınıf olmak yazgısı. Kentte de köyde de pek değişmiyordu bu. Bunun ayırdına varmak benim için çok önemli oldu. Bunu da yaşadıklarımdan çıkardım.

Kim için ve ne için yazmak önemli olduğu kadar nasıl yazmak da önemlidir. Yazdıklarımı yandaşı olduğum kesime en etkili biçimde ulaştırmak için hazır kalıplar yetmez. Onun için 1950 kuşağı yazarları olarak biz, birçok gerçekçi yazarımızı fotoğraf gerçekçisi diyerek suçladık. Kalıpçı anlatımlarına karşı çıkıyorduk. Anlatılanlar gerçek olmasına karşılık kalıpçı bir biçimde anlatıldığından gerçek ortaya çıkmıyordu. Belirmiyordu. Beni ilk etkileyen öykücü, kalıpçılıktan uzak anlatımıyla Sait Faik oldu. Sait Faik de İstanbul’u anlatıyordu. İstanbul’un Burgaz Adası’nı, Beyoğlu’nu. Burgaz Adası’nda anlattığı insanlar, ekmek parası peşindeki balıkçılardı. Burgaz Adası’nın yaz kış çilesini çeken insanlar. Esnafı, yerli halkı. Yazlıkçıların köşklerini, kotralarını hiç anlatmadı. Beyoğlu’ndaki kahvelerle meyhaneleri buradaki insanları anlatıyordu. Hatta Fatih’i, Karagümrük’ü, benim mahallemi de anlatmıştı. Adapazarı’nı, Sakarya’yı anlattığında da köyleri, köylüleri, ırgatları anlattı. Burada anlatmayı seçtiği kişiler kadar anlatış biçimi de benim için önemliydi. Dili kıvraktı. Anlatımı görüntülemeye dayanıyordu. Orhan Kemal de benim yazarım oldu. Önce Cibali’yi, Haliç’i, ordaki fabrikaları, fabrika işçilerini anlatışı beni çekti. Belki de edebiyatımızda ilk kez anlatılıyordu fabrika işçileri. Orhan Kemal de Cibali’de oturdu uzun yıllar. Cibali fabrikasının hemen arkasındaki bir tahta evde. Anlattığı kahramanlarla aynı yerde yaşadı. Yaşadıklarını anlattı. Anlatımı katı ve sertti. Yanı sıra en karanlık ortamda bile ışık sızdıran bir yumuşaklığı da taşırdı. Umutlu, aydınlık bir yanı vardı anlatımının. Bir de Haldun Taner ilgimi çekmişti. İstanbul’u, İstanbul’un orta kesim insanlarını yarı alaycı bir tonda anlatışından etkilendim. En acıklı olaydaki gülünç yanın bile insanı nasıl düşündürebileceğini anladım. Acıklı bir olaydaki gülünçlüğü ortaya çıkarmak alay etmek anlamına gelmiyordu her zaman. Benim anlattığım insanların yaşadığı, yaşayacakları çelişkilerde de gülünçlükle acıklılık içiçeydi hep. Bu gün yaşadığımız toplumsal, ekonomik, insansal çelişkilerde durum aynı değil mi?

Ben yaşadıklarımı, yaşadığım gibi anlattım. Öyle de anlatmayı sürdüreceğim. Gülünçlü, acıklı, gerçek, düş diye ayırmadan. Bugünü anlatırken geçmişi, geçmişi anlatırken geleceği unutmadan. Hepsi içiçe. Tıpkı yaşamda olduğu gibi.

(İnsancıl, Ağustos 1993, sayı:34)

1964-1966 yılları arasında Bitlis’in Otluyazı köyündeki yedek subay öğretmenliği döneminde tanıdığı Anadolu, sonradan “Asfalt”, “Biz Yargılılar” vb. hikâyelerinin temelini oluşturdu.

Adnan Özyalçıner babası Ahmet ve kızkardeşi Vildan
Kısa süren mutlu günler

Sennur Sezer ve Adnan Özyalçıner... Yazar ve hayranı

Adnan Özyalçıner için yazılanlardan...

Atilla Özkırımlı

Yağma

Adnan Özyalçıner’in Yağma’sı ağustos 1971’de yayımlanmış. Bir yıl geçmiş aradan. Ama düşünüyorum da pek bir şey yazılmadı Özyalçıner’in öyküleri üstüne. Alabildiğine yoğun, simgeye dayanan soyutlamalarla ya da betimlemelerle tema arasında doğrudan bir ilişki kurmayı deneyen bu tür bir öyküye yanaşmanın zorluğu mu bu suskunluğun nedeni? Doğrusu, belki de böyle bir soruyla başkalarına yüklenerek kendi gecikmişliğimi örtbas etmek istiyorum. Yalnız, bu zor sözcüğünü, sanatçının yapıtını kendi gelişim süreci içinde değerlendirmek işinin sıfatı olarak kullandığımı belirtmeliyim.

Özyalçıner, daha başta Kitap Üstüne Birkaç Söz’de, bir “gezginin gözünden bir şehrin öyküsünü anlatmaya çalış”tığını söylüyor. Ama bizim, sağlıklı bir yoruma ulaşabilmek amacıyla Yağma’nın öncesine uzanmamız gerekiyor. Çünkü Yağma’daki öykülerin taşıdığı öz, Panayır (1960) ve Sur(1963) göz önünde tutulursa bir gelişimin, kendi içinde başkalaşım diyebileceğimiz bir değişimin sonucudur. Özdeki bu değişme, kendi karşıtına dönüş değil de, kendi içinde kendini aşma olarak nitelendirilmelidir.

Panayır, türk öyküsünde alabildiğince işlenmiş küçük insanın dünyasına bir eğiliştir. 1950-1960 arasında yeni bir açılımı deneyen öykü, tıpkı İkinci Yeni’nin önceki şiire bir tepki olarak gelişmesi gibi, toplumsal gerçekçi öyküye karşıt bir tutumu benimsemiş, biçimi zorlayarak yeni olanaklar aramaya başlamıştır. Ama varoluşçuluğun ya da Kafka’nın etkilerini de taşıyan bu arayış, birçoklarının sandığının tersine, özde temelli bir değişikliği öngörmemiştir. Bireyselliğin sınırlarında dolaşan birkaç sanatçının dışında, özün bir başka biçimde işlenişidir söz konusu olan. Onat Kutlar ve Özyalçıner bu açıdan yakındırlar birbirilerine. Denilebilir ki a kuşağı öykücüleri içinde bu iki ad, kuşağın kimi ortak özelliklerini taşımakla birlikte, bir başka ufka çevriktirler. Amacım 1950-60 öykücülerini değerlendirmek değil. Bu genellemeye gidişimin nedeni, o dönemin ürünü olan Panayır’ın değerlendirilmesinde doğru olan bakış açısını saptamak. İşte bu türlü bir bakış, Özyalçıner’in belli bir toplumsal katın insanlarının dünyasına eğildiğini görmekte gecikmez. Olay yine egemendir, Özyalçıner yine bir olay çevresinde kurar öyküsünü. Ama salt olayı anlatmakla yetinmez. O olayı yaşayan insanların, başkalarıyla, eşyayla, çevreleriyle olan ilişkilerini vermeye çalışır. Olay amaç değil, araçtır. Özyalçıner trajik olanın peşindedir hep. Anlık bir davranışın, anlık bir duygunun öykücüsüdür sanki. Ama bu trajik olan, bütün acılığına karşın bir karamsarlığı içermez. Ama aydınlık da değildir. Belki ikisinin ortasında, umutsuzluğun umuda dönüşeceği noktada dolaşır. Bunun nedeni sanıyorum, o dönem öykücülerinde ortak bir tema olan tedirginlik ve bunalımın Özyalçıner’e de bulaşmış olmasıdır. Ama temele, bir çatışmayı, kişinin gerek kendisiyle, gerek toplumla olan çatışmasını yerleştirdiği için psikolojiye girdiği anlarda belirir gibi olan bireysellik, yerini hemen toplumsal düzensizliklerin oluşturduğu insan dünyasına bırakır. Betimlemeler, çizilen görüntüler canlıdır, üstelik özü belirlemek için kullanılırlar.

Sur’da ise olayı iyice ikinci plana atar Özyalçıner. Betimlemenin yanında simgeyi geliştirir. İnsanı da bırakır bir yana, daha doğrusu kendisini öne alır. Başka bir deyişle Surbir insanın kendisini saran her şeyle, ister bir nesne olsun ister yerleşik bir inanç, metafizik bir başkaldırıya ulaşan hesaplaşmasıdır. Buna yaşananla ya da sürdürülen hayatın kendisiyle bir hesaplaşma da denilebilir. Yalnız bir noktanın ayrımındadır Özyalçıner: Toplumsal olanın işleyişidir mutsuzluğu doğuran. Aksaklık, onun, insanınn özüne aykırı olarak düzenlenmiş olmasından doğmaktadır ve düzenleyici yine insanın kendisidir. Birörneklik, alışkanlıklar, inançlar, kimi zaman nihilizme varan bir sertlikte eleştirilir. İlişkilerin sahteliği sergilenir. Sanki bir umutsuzluk, bir karamsarlık bütün öyküleri sarmış gibi görünür, ama sürekli bir aramanın, denemenin zorunluluğudur önerilen. Uyumsuzluğun doğurduğu bu umutsuzluk Camus’yü çağrıştırır, çark ya da dönme dolap Sisysphe’in bir başka biçimde tekrarlanışı mıdır? Ama bu kısır döngüye bir son verme çağrısını da içerir Sur. Bu, belki de var olanların hepsini geride bırakıp, yeni baştan yapmak, oluşturmaktır her şeyi, belki insanı, şu koşulların ürünü olan insanı yeniden yaratmak gerekmektedir. Yaratmak için de önce onu yok etmek, sahip olduğu değerlerle yaptıklarıyla onu yok etmek; bu değil midir yapılması gereken? Sur’un başına konulan şu sunuyla sanıyorum bunu anlatmak istiyordu Özyalçıner: “Uzun süredir taşın altında sakladığım bıçağı çıkardım. Durdurmadan göğsüme daldırdım. Sessizliği bozmak için. Yalnız bunun için.” (Sur, s. 7)

Sur’daki öykülere, öykü denilebilir mi? Denilemez belki, ama sanat ürünlerini tanımlarla sınırlamak doğru mudur? Bence, asıl bu ikinci sorunun üzerinde durmak gerekiyor. Özyalçıner’in kendisi de Alıştırmalar demiş onlar için, kitabının ikinci başlığı olarak. Ama ben bunun öze ilişkin bir yakıştırma olduğu kanısındayım. Bir tür felsefi olana kayış, alışılmış öykü sınırlarının zorlanmasını gerektirecekti doğal olarak. Hele bu arayış düzyazının bütün olanaklarını deneme gibi bir kaygıyı da içerirse. İster öykü densin onlara, ister başka bir şey, Sur’un, önemli bir yeri vardır Özyalçıner’in öyküsünün gelişiminde. Panayır’da, kendi deyişiyle, toplumda gördüğü, sezdiği tutarsızlıkları, uyumsuzlukları, çelişkileri, kimi de bir sevgideki uyumu, sevginin yüceliğini kendine konu ediniyor² bunu önce de belirttiğim gibi yansıtmacı bir tutumla değil gücünü imgeden alan betimlemelerle ve insanın içine doğru yöneliş diyebileceğimiz bir tutumla anlatıyordu. Sur’da ise, bu çelişkilerin, uyumsuzluğun nedenini, niçinini aramaya yönelir. Kendi içinden dışarıya bir bakıştır Sur. Dışla için uyumundan doğan uyumsuzluğun, çelişkinin yozluğun anlatımıdır. Kitaba adını veren öykü, “Surlarla çevrili şehrimiz. Aşılması güç eski zaman surlarıyla” diye başlar. “Ardından yine şehrin birörnek kalabalığı. Lahana tarlasındaki irili, ufaklı, kertikli sapları üstünde tutunmaya çalışan, gövdeden yoksun, toprağına sıkı sıkıya bağlı başlar. Bitişi bostancının keyfine, seçimine kalmış bir yaşama.” diye de sürer. Burada betimlemenin içerdiği simgeye dikkat edilsin. Çünkü Yağma’da lahana simgesine baş vurulmasa da lahana–bostancı ilişkisi daha da keskinleşecek, belirginleşecektir. Yalnız burada ‘bostancı’nın Tanrı kavramını içerdiğini belirtelim.

Çünkü Sur, toplumsal bir uyumsuzluğu işlese de, bu uyumsuzluğun bireyin dünyasına yansımış olan yanı üzerinde durulması ve giderek yabancılaşmış bireyin çıkış, kurtuluş çabalarının metafizik olana kaydırılması sonucu bireyselin araştırılması gibi görünür. Bunda, 1950-60 arası yoğunlaşan düşünsel birikimin etkilerini hesaba katmak gerekecektir. Bir de anlatım özelliklerini. Bir kez anlatımda ben’in seçildiğini söyleyelim. Sonra da açıklamaya, düşünsel bir örgü kurmaya yönelen tutumu. Bu tutum, genel anlamda insansızlaştırır Sur’u.

Yağma’da ise ben’den sıyrılarak toplumsalın işleyişinin bir büyük kentteki görüntülerine geçer Özyalçıner. Bakış açısının değiştiğini göstermek için, önceleri sınırlanmışlık olarak belirginleşen sur simgesinin, bu kez yağma düzenindeki üretim ilişkilerini belirleyen somut bir üretim faaliyeti biçiminde ele alınışını söylemek yeter.

Özyalçıner’in kitabının ilk öyküsü “Sur Kapılarında” adını taşıyor. Yazarın, öykülerin sıralanışı ile ilgili açıklamaları göz önünde tutulursa, bu ilk oluş özel bir önemi getiriyor yanında. Özyalçıner, öyküsünü anlattığı kentin tarihsel, toplumsal ve ekonomik bir görüntüsünü çiziyor bu öyküde. Hemen belirtelim bu görüntüde vurgulanan çelişki, öteki öykülerde de işlenen ana temadır.

Yazar, surun yıkık bir yerinden giren gezgine yoksul bir Surlunun ağzından, kentin, o çok bilinen öyküsünü değil, gerçek öyküsünü anlattırır. Bu öykü bütün bir insanlığın öyküsüdür. Özyalçıner, ta kölelikten başlayarak tarihsel bir oluşumu sergiler. Bu, kentin ve o kentte yaşayan insanların hangi toplumsal aşamalardan geçtiklerinin öyküsüdür bir bakıma. Soylu-köle ilişkisinden, çağımızın işçi-işveren ilişkisine dek gelir dayanır Özyalçıner. Böylece sanatçı olarak da kendi bakış açısının ne olduğunu koyar ortaya. Bellidir ki bu öykü, kendinden sonrakileri güdecektir. Önce bir bütünün kalın çizgileri çekilmiştir, sonra bu bütünün oluşturan parçalar işlenecektir.

Gerçekten de, öteki on iki öyküde tarihsel ve toplumsal oluşumunu anlattığı kentten ve bu kentin insanlarından kesitler sunar Özyalçıner. Hepsinde de kimi zaman apaçık ve kesin, kimi zaman soyutlamalarla ilk öyküde belirlediği karşıtlık üstünde durur, bu çelişkiyi vurgular. Denilebilir ki, “Sur Kapılarında” öyküsü bir iskelettir, genel bir şemadır, diğer öyküler ise bu iskeletin eti.

Sözgelimi, “Gökyüzünde Ayaklanma”da, Bakırcılar Çarşısında çalışan yüzlerce yoksul çocuktan birisini anlattıktan sonra, varlıklıların yaşadığı kıyı semtinin çocuklarına geçer. “Çarşı”da, kullanılmış eşya pazarından söz ederken bu iki karşıtın, yoksul ile varlıklının nesneyle olan ilişkileri üzerinde durur. “Pazar Gezintisi”nde ise, şoförü olduğu cenaze arabasıyla çoluk çocuğunu kıra götüren adamın traji–komik durumu, yağmurun yağması yüzünden kır gezmesinin zehir olması bir yana, şu betimlemeyle daha bir belirginleşir: “Az ötede, beş altı kilometre sonra, inanılmaz bir şey oldu. Asfalt kupkuru kesildi cenaze arabasını sürenin hayretle açılan gözlerinde. Arabadansa hâlâ şıpır şıpır sular damlıyordu. Buralara bir damla yağmur düşmemişti oysa. (...) Şehre varışta trafik sıkıştı birden. Pazar gezintisinden dönen, ne tekerleklerinde bir damla çamur, ne de camlarında yağmur damlalarının tozla karışık kirli izleri olmayan bütün pırıl pırıl boyalı, son model otomobiller, kaptıkaçtılar, kamyonetler kuyruk olmuşlardı. Üst üste durmamacasına korna çalarak aralarından geçmeye çalışan tekerlekleri yarıya kadar çamur içinde, her yanından sular damlayan, arkada ıslak kilimlerin altına sığınmış, aralarında sırıtkan yüzlerle çamurlu bir el, bir ayak fırlamış olan bu garip cenaze arabasına hayretten açılmış gözlerle biraz da korkuyla bakıyordu güneşli bir pazar gezintisini sona erdiren herkes”. (s. 69)

Sıraladığım örneklerden, Özyalçıner’in salt toplumsal karşıtlıkları sergileme yolunu tututuğu sanılmasın. Onun asıl üzerinde durduğu sorun, ilk öyküde anlattığı ve insanların kendilerinin oluşturduğu toplumsal gelişimin, insanın yaşamasını nasıl güttüğüdür. Özyalçıner’in amacı, bu, ayrımında olunmayan güdülmeyi, bir kentten kesitler çıkararak, göstermektir. Nitekim bir üretim faaliyeti olarak alınan sorunun, soyut bir sınırlamanın ötesinde, egemenleştiği görülür. Bu, kişinin yaptığı işin, daha genel bir deyişle ürettiği nesnenin kişiden bağımsızlaşarak, onun yaşamasına egemen olmasıdır.

“... bir kutu dolusu pörsük, içleri boş, küçücük, cansız balonlardı bunlar eve getirildiklerinde. Şimdiyse her biri, bütün bir gece boyunca üflenmiş, öz soluğuyla boy atıp dirilmiş, et ve sinirlerini dolanan yaratıcı gücünün sindiği kendinden birer parçaydılar.” (s. 32) Bu satırlar, Surlunun anlattığı paranın dolaşımına ilişkin sözlerle birleşince yukarıdaki yoruma ulaşıyor insan.

Görüldüğü gibi Özyalçıner’in anlatımı bilenmiş, bakış açısı genişlemiş ve belirginleşmiştir. Kenti gezen bir gezginin gözüne çarpan kimi görünüşleri anlattığını söyler, ama bu görünüşler özellikle seçilmiş, söylemek istediğine uygun bir biçimde kurulmuşlardır. Aslında bu gezgin sanatçının kendisidir. Kent olarak İstanbul’u seçmesi de boşuna değildir Özyalçıner’in. Tarihin, toplumsal ve ekonomik olanın bir bileşimidir İstanbul. Her düzeydeki çelişkilerin yansısı bulunabilir İstanbul’ da. Öyküler arasındaki bağ ise kenti oluşturan parçaların anlatılmasından ve kenti toplumsal bir düzenin genel işleyişi içine yerleştirmekten gelmektedir. Nesne–insan ilişkilerinin belli bir bakış açısından verilmesi de kalın, düşünsel bir çizginin bütün öyküleri kapsamasını doğurmaktadır.

İşte soyutlamalara, bu düşünsel çizginin öykü içinde eritilmesi amacıyla baş vurulduğunu sanıyorum ben. Betimlemelerin yardımıyla da düşünsel çağrışımlara itiyor Özyalçıner. Duyarlığa yaslanmıyor. Bu tutum alışılmış gerçekliğin uzağına düşürüyor onu. Anlattığı olaylar belki yaşananlar, ama biçim olarak yaşanana uymuyorlar, gerçek dışı izlenimini veriyorlar. Öyküleri okurken, siz o olayları yaşamıyorsunuz. Ama Özyalçıner, yaşamanızı, onları ta içinizde duymanızı istemiyor ki. O olayların ardındaki görünmeyene dikkatinizi çekiyor. Aslında sizin de yaşadığınız, ama alıştığınızdan göremediğiniz görünmeyene.

(Türk Dili, 1 Kasım 1972)

Karamürsel’de bir akraba evinde.

Adnan Binyazar

Yıkım Günleri

Panayır (1960), Sur(1963), Yağma (1972)’den sonra Yıkım Günleri’nde topladı öykülerini Adnan Özyalçıner. Böylece, neredeyse yirmi yılı bulan öykücülüğündeki aşamayı da somut olarak ortaya koydu. Bir yazarın, soyut bir noktadan başlayıp toplumcu bir öz’e varışını da izleyebiliyoruz bu öykülerde. Bir ara “alıştırmalar” adı altında öykü esquisse’leri yapan Özyalçıner’in Yıkım Günleri’yle belirlenen bir noktaya gelmesi, öykücülüğümüz açısından büyük başarıdır.

Panayır’da olsun, Sur’da olsun, sözcüklerle oynama, sözcük işlemeciliğini gösterme eğilimindedir Özyalçıner. Bu işlemecilik, insanın gerçekliğinden çok, bilinçaltını yansıtma eğilimindedir. Sözcüklerin biçimlenişi, olayların, kişilerin biçimlenişlerini de etkilemektedir. Surları, sokakları, yazgısını bunlarla birleştiren insanı, sanki yıkıntılar arasında silikleşmiş tarihsel kişiliğiyle veren Özyalçıner, Yağma’da da Yıkım Günleri’nde de onun gerçekliğine yönelmiştir. Bağlantı, bir bilinçaltı bağlantısı değil, gerçek bağlantısıdır. Yıkım Günleri’ndeki öyküleri bu açıdan yorumlamak istiyorum. Ancak, bu konuya değinmeden önce bir sorun üzerinde de durmak istiyorum.

Yıkım Günleri’nin, Özyalçıner’in öyküleri arasında değişik bir yeri var. Yapıt, Özyalçıner’i geniş okur dilimlerine ulaştıran bir özellik taşıyor. Bir bakıma, bu yılın başlarında çıkan ve Türk Dil Kurumu öykü ödülünü alan Yağma da bunun içinde olmak üzere Özyalçıner’in öyküleri okura kapalı öykülerdir. Sanırım ki, sanatçı çevresini zor aşmıştır bu öyküler. Açıkçası, bir okur ortamı yaratamamıştır Özyalçıner’in öyküleri.

Kuşkusuz, geniş okur ortamı yaratmayı öykü için bir değer birimi saymıyorum. Ne ki, Özyalçıner gibi, öykülerini toplumcu bir öz’le oluşturma amacında olan soy bir öykücü için kaçınılmazdır bir okur ortamı yaratmak. Öykücü için önemli bir kaygı olmalıdır bu. Çağın sorunları, bireysel bir dünya görüşünü geride bıraktığı için, okunmayan değerli yazarlar döneminin kapandığını savunuyorum ben. Çağdaş yazar, hem de büyük bir istekle, okunmayı ister. Okunması ya da okunmaması konusunda da sorumlu olan yalnızca okur değildir. Büyük sorumluluk yazarındır. Sorunu bu biçimde ortaya koyarken, bir yanılgıyı önlemek için bir noktaya daha değineceğim. Okunmayı gerçekleştirme açısından yazara sorumluluk yüklemenin gereğini savunurken, bu yolda okuru avlamak için üçkâğıtçılıklara baş vuran tutumu söz konusu bile etmek istemiyorum. Adnan Özyalçıner adının yanında böyle bir tutumun yeri yoktur. Okur yaratmak, bir yazarın ustalığının sonucudur. Özyalçıner de bunu başarmıştır. Bence Yıkım Günleri, Özyalçıner’in araya araya öyküsünü bulduğunun somut kanıtıdır. Öyküyle toplumcu öz’ün birleştiği bu öykülerde Özyalçıner, okurunu da yaratmıştır. Sanırım ki, yılın çok okunan öykülerinden bir olacaktır Yıkım Günleri.

Yazının başında Özyalçıner’in öykülerindeki gerçeklik bağlantısına öyküleri bu yönden yorumlayacağıma değinmiştim. Sorunu o açıdan değerlendirelim.

İlk bakışta Özyalçıner’in öykülerinde kişi yokmuş gibi görünür. Şundan gelir bu, Özyalçıner, öykülerini oluşturan öğeleri canlı tutma eğilimindedir. Yazarın en özgün yanıdır bu. Benzeri de yoktur. O da başkasına benzemek gibi bir etkinin altında kalmamıştır. Bu kendine özgülük, dünya görüşünden ve anlatımındaki yoğunluktan gelir. Bu iki öğe arasında öylesine tutarlı bir kaynaşma vardır ki, insan çevrenin, çevre insanın bir parçası gibi kişilik kazanır. Özellikle Yıkım Günleri’nde insanın çevre karşısındaki direnişiyle, çevrenin insan karşısındaki direnişini yalınlıkla görebiliriz. Özyalçıner’in öykülerinin yapısıdır bu. Anlatım da, bu uyuşum açısından biçim kazanır. Sözcüklerin çağrıştırdığı duygu–düşünce dünyası, çevre–insan ilişkisini dengeli bir biçimde kurmaktadır. Bu ikilem’i, hatta anlatımı da katarsak üçlem’i kurarken Özyalçıner, ne reddedici, ne hınçlı, ne de saldırgandır. Çevre kendi doğasını, insan kendi doğasını yaşar. İkisi arasındaki tükenmez savaşın tanığıdır Özyalçıner. Örneğin, “Önündeki maltızda cızırdayan kestaneler güzü gösteriyordu.” derken, güz burada çevreyi simgeleyen bir öğedir. Ayrıca yıkım’ın da simgesidir. Havaya yayılan kavrulmuş kestane kokusu bir mutluluğu değil, bir yıkım’ı anlatır. Kestaneyi satarken sırtını soğuk beton çiçekliğe dayamıştır. Beton çiçeklikteki çiçek yerine sırtına, kuru, sivri sivri çalılar batar. Oysa nereden gelmiştir o beton çiçekliğe... Çavalye her şeyidir yıkıma uğrayan adamın. Yıkım onu da yok etmiştir. Bir kişi gibi canlı olan çavalye, adam’ın gerçekliğini de yansıtmaktadır. Bir bakıma çavalye, yaşamı dengeleyen bir çevre öğesidir. “Çavalye de devrilen sandıkların arasında dökülen sıvalarla göçen toprağın altında kalmıştı. Yepyeni sapı kireç tozuna batmıştı. İlk yazda çağlayla tepeleme doldurur, sapının örgüleri arasına kırmızı karanfiller tuttururdu. Çağlanın körpe yeşili bütün caddeyle alanı ilk yazın kokusuyla doldurmaya yeterdi... Çağlalar sertleşip kabuklandığında parmak boyundaki badem hıyarları çıkardı. O zaman çavalyeyi ıslak yapraklarla döşer, hıyarları bir bir sıralardı. Uçlarında pörsük, sarı, küçük çiçekleri olurdu. Çavalyenin sapında da kırmızı gelincikler. Taze ceviz zamanı, beyaz beyaz süt gibi ceviz topaklarının enli incir yapraklarının koyu yeşili üstündeki görünüşlerine doyum olmazdı. Akşam üstleri, bütün gün yapraklardan sızan incir sütünün kokusuyla karışan cevizin iyotlu kokusu, yeni kesilmiş karpuzlar gibi kokar, deniz kıyılarının serinliğini duyururdu.” Gerçekte, alıntıladığım bu çok özgün, özgünlüğünce de dengeli bölümde, insanın mutluluğunu simgeleyen öğeler, birbirini bütünler bir biçimde gelişmektedir. Örneğin çağla–karanfil, badem hıyarları–ıslak yapraklar, beyaz beyaz süt gibi ceviz topakları –enli incir yapraklarının koyu yeşili... gibi öğeler, birbirlerine yaşam katan, birbirlerinin ön koşulu olan öğelerdir. Notaların uyum sağlamasını andıran bu armoni, insanın gerçek dünyasını yansıtmaktadır.

“Yıkım Günleri” öyküsünde yıkımla birlikte insandaki değişmeyi de görüyoruz. Örneğin öykü, en yoğun noktasına öykü içinde başka bir öyküyle geliyor. Dul bir kadının evinde oturur adam. Mutfağı birlikte kullanırlar. Arada bir karşılaşırlar orada. Kadın ufak tefek yardımlarda bulunur adama. Kadın duldur ve bir sakatla evlenmek istemektedir. Adam da sakat ve kimsesizdir. İkili bir istek vardır burada. Ne ki yıkım, evle birlikte bu istekleri de ortadan kaldırır. “Kadın ev yıkılmadan çekip gitmişti. Hem de uzak bir şehre.” derken, çavalyedeki mutlu çağlalar, hıyarlar, cevizler anlatılır gibidir.

Bütün bu yıkımlar karşısında insanın direnmesini sürdürmesi, insanın tükenmezliğini gösterir. Bu da onun gerçekliklerinden biridir. Nitekim her türlü yaşam koşuluna uyması bunun ölçüsüdür.

Sanatsal yönden dengesini belirlediğim öykülerin (ancak “Yıkım Günleri’nden örnekler alarak) düşünsel yapısı üzerinde de durmak istiyorum.

Özyalçıner özellikle bu yönden de gerçekçi bir yorumla eğiliyor insanımıza. O neyse, hangi koşulların altındaysa öyle. Bir gözlemimi daha belirtmek istiyorum, Özyalçıner’i, yıkım’ı yaratan insan ilgilendirmiyor. Bu konuda yatırımlara girişerek hınçları bileme gibi bir düşüncede değil. Sanki yaşamın doğallığının bir sonucudur yıkım. İnsanın yıkım karşısında aldığı tavır da önemlidir. Bir insanın yaşamında yıkımın ortak noktalarını, yıkım kavramının çağrıştırdığı dönemleri yaşatır gibidir Özyalçıner. Örneğin gene “Yıkım Günleri”ndeki topal kestaneciyi alalım. Yazarın saptadığı noktada bile yıkımın içindedir. Bu ortamda bir tavır almıştır. Uydurmuştur yaşam koşullarına kendini. Öylesine bir durumdur ki bu, yıkım içinde yıkımdan kurtulmuş gibidir. Gene de yıkımlara uğramanın kuşkusu vardır. Koca koca alanların ortasında, uçsuz bucaksız göklerin altında bile bir yıkım içindedir insan. Bir ayraç açayım burada, alan ve gök kavramları Özyalçıner’in öykülerinde başlıca öğelerden biridir. Bana, gök ve alan, her şeye karşın özgürlüğün ve umudun simgesi gibi geliyor. İnsanın tükenmezliğiyle gök’ün uçsuz bucaksızlığı, alan’ların genişliği arasında bir ilişki vardır. Yıkımlara uğramış, daralmış insana kıyıcığında bir yer verecektir gökler, alanlar... Örneğin şu sözlerde hem bir yıkım, hem bir tükenmezlik vardır: “Koskoca alanda onca uygarlıktan onun payına düşen biricik yerdi bu mezarlık. Buraya bile sakatlığına, yaşlılığına acıdıklarından göz yummuşlardı.” İnsan var olduktan sonra, en kötü, en yetersiz bir yönü bile onun, varlığını sürdürmesinin etkeni olmaktadır.

Yıkımlar karşısında hep uçuruma açılan kapılar önünde gibidir Özyalçıner’in kişileri. Bir bitim noktası, bir çıkmaz sokak gibi görünür orası. Çıkmazlara, bitim noktalarına karşın, “üşüntülü bir gece”de de olsa üzerinde bir gök vardır. Gökte, onu adım adım izleyen bir ay... Açılan lağımın toprağı “kara ve pis”tir, ama camda ışıldayan mavi ve lekesiz bir gök vardır. Bütün umutsuzluklarda, ikircikli bunalımlarda, “havaya fırlatılan lastik top gibi bir ay” görecektir insan. Bu gök, bu ay onun umudu, tükenmezliği ve yaşamıdır.

Adnan Özyalçıner, yıkımlar karşısında, çelişkiler içinde insanın tükenmezliğinin ezgisini yazan bir öykücüdür. Umutsuzluk içine düşen bir insandaki umut ışığını aşağıdaki bölüm ne denli büyük bir etkiyle belirtmektedir: “Hava yağdı yağacak. Kesik ayağı usuldan sızlamaya başlamıştı. Maltız sönüyordu. Yelpazelemek için en küçük bir istek duymadı.” Ama çevresinde bir canlılık görünce birden maltızı ateşler, eski gücünü bulur. Bu, aynı yaşamı birlikte paylaşan insanların ortak ezgisidir. Biri sakattır, birinin, sağlık yüzünden fışkırır ama yaşama odağında birleşirler. Onların gerçeğidir bu.

Yoksul arabacının, para almadan yoksul çocukları taşıması, kök satan adamın gerçeğini öğrenince patronla tezgâhtarın duydukları utanç, soygun sırasında bile bir çocuğun ölümü karşısında duyarlıkla davranan insan, gerçekliğin en somut tanığıdır. “Grev Bildirisi”ndeki Asım Baba ve doktor ise, insan tükenmezliğini doruğa ulaştıran kişilerdir.

Öyküsünü tırmandıra tırmandıra bir noktaya getirdi Özyalçıner. Uyandırdığı olumlu kanıların belgesidir Yıkım Günleri.

Türk öyküsüne önemli temel taşlarından birini koyan ustalardan biridir Adnan Özyalçıner.

(Türk Dili, 1 Ocak 1973)

ÜTaüöcvüjvüaü

Ferit Öngören

Adnan Özyalçıner

Adnan Özyalçıner, bir sorunun karşılığını aydın olarak bilmekle aynı sorunun karşılığını hikâyede bilmenin apayrı işlemler olduğunu ilk günden beri kavradığını belli etmiştir. Bu nedenle Adnan Özyalçıner, kavruk insanların arasında kalarak aydın halk ikilemine yapmacık bir tavır almaktan kurtulabildi. Sürekli ve çok yönlü sorular sormaktan bıkmayan Adnan Özyalçıner’in yeri; hazır çözümler, karşılıklar göstermektense, önce soruları doğru sorabilmenin gerektiği bir aşamada bulunduğumuzu işaret edebilişinde aranmalı.

Adnan Özyalçıner, konunun, olayların heyecanlı ve çekici olması tekniğine sığınmadı. Zekânın yön verdiği piyasa hikâyeciliğine pek gülümsemediği için, okuyucu ile ilgileri, çini sobalar gibi içten ve uzun sürede ısındı. Çileli, küçük insanların çevresini bize duyurabilmek için Adnan Özyalçıner, hikâye yazımının karşısında sürekli çile çekmeyi seçmiştir.

Adnan Özyalçıner, kavruk bir yaşantının gözlemcisidir. Yıllardır, sıkılmadan izlediği bu çevrede ne var? Bir bilginin doğru olup olmadığını araştırmadığı belli. Bize büyük müjdeler vermeye özenen, hikâyesinin sırtına tarih, politika yükleri taşıtmaya bayılan sahte peygamberlerden değil. Bir hikâyeciye yakışır yalınlık içinde gözlüyor işte. Orada insanın var olması, geniş emekçi kitlelerinin devinmesi ona yetiyor.

Adnan Özyalçıner, yalnızca bir gözlemci midir? Kavruk insanların dünyası onu çekmişse, kendisini bu ortamdan ayrı saymayışı ile bir röportajcıdan uzaklaşmış olur. Yazar, gerçekte sürekli ve etkili soru soruşlar içindedir. Çevreye sorulan sorular ile kendi sorularının bir ve aynı oluşu Adnan Özyalçıner’e sağlam bir bütünlük kazandırır. Yazar bu naiv kavşaktan ayrılmamakla, insandan haber getiren değerli bir içbirikim sağlamıştır.

Adnan Özyalçıner, hikâyelerini kulaktan bilme şemalar, varsayımlar üzerinde kurmamakla, yerli ve varolanı görmekten, gözetlemekten ayrılmamakla kendisini ülke hikâyeciliğinin geleneğine ulamasını bildi.

Adnan Özyalçıner, bir dönemde şöyle, bir dönemde böyle hikâye yazmadı. Kendi iç açılımı, gözlemleri Adnan Özyalçıner’i nereye getirmişse oturup onları yazmıştır. Kavruk insanların dünyasına yürekten bağlı kalış, Adnan Özyalçıner’i devrimci bir çizgiye getirmişse bu, ilk dürüstlüğün doğal sonucudur. Bu nedenle onun devrimci hikâyeleri varsayımlardan, esinlenmelerden değil, kanlı canlı bir yaşamışlıktan sürmüştür. Kahraman görünmemenin kahramanlığı Adnan’da da var. Bir halkın devrimci gelişimi, Adnan Özyalçıner’in hikâyesinde, nasılsa öyle, yer almış oluyor.

(Yeni a Dergisi, Ocak 1973)

Asım Bezirci

Yıkım Günleri ve
Adnan Özyalçıner

Gecikerek 1972’de yayımlanan Yıkım Günleri’nde Adnan Özyalçıner, Yağma (1971) ile su yüzüne çıkan toplumcu çizgisini sürdürüyor. Daha doğrusu birkaç yıl önce başlıyan o çizgiyi geliştirip zenginleştiriyor. Ama ilk eseriyle –Panayır (1960) ve Sur ile– bağını da koparmıyor büsbütün. Tersine, onların bazı özelliklerini sözü geçen çizgiyle birleştirmeğe çalışıyor. Gerçi eskiden kalma iki üç hikâye bu çalışmaya katılmıyorlar pek, fakat geri kalanların çoğu böyle bir çalışmaya tanıklık ediyorlar. “Grev Bildirisi” ile “Kenarda Birileri” ve “Yıkım Günleri” ise, her iki kümenin de dışında yeni bir arayışın izlerini taşıyorlar.

Eskiyi sürdürenler

Bunlar, A. Özyalçıner’in ilk iki kitabının, en çok da ikincisinin çizgisini temel eğilimleriyle –tüm eğilimleriyle değil– sürdüren hikâyelerdir. Ama yeterince tanınmaları için bu çizginin başlangıcını ve hiç olmazsa belirgin özelliklerini kısaca açıklamak gerekiyor.

Panayır’da insanın daha çok ölümle, Sur’da ise çevreyle ilişkileri ele alınır. Her iki eserde de kahramanlar çoğunlukla halktan kişilerdir, kenar mahallelerin yoksul, küçük, karamsar insanları... Kendisi de bir halk çocuğu olan yazar bu insanlarla ilgisini hiç kesmemiştir. Eskiden beri onların yalnızlığını, umarsızlığını, bunalışını, tek sözcükle, yabancılaşmaya, hiçleşmeye itilen “varoluşunu” işlemiştir. Fakat uzun süre bu yabancılaşmanın, hiçleşmenin gerçek kaynaklarına, maddi köklerine inememiştir. Sınıfsal bilinçten ve bilimsel kavrayıştan yoksun olduğu için kişilerinin trajik durumunu çokluk ya toplum düzeninden soyutlayarak yansıtmış ya da temel sebeplerin yerine düşsel simgeleri, alegorileri, masal ve mitosla beslenen metafizik öğeleri koymuştur. İnsanın toplumsal çevreyle olan uyumsuz ilişkilerini çoğun doğayla, eşyayla olan ilişkilerine, çatışmalarına indirgemiştir. Bundan ötürü, toplumun yerini sokakları, parkların alanları, apartımanları, çarşıları, surları eşyaları ile o tiksinç “kent” almıştır. –Uygarlığı simgeleyen ve insanı ezmeğe, doğadan ayırmağa çalışan, gürültücü, sağır kent... Taşlaşmış, betonlaşmış, duygusuz kent...

Öte yandan, hiç eksilmeyen yenilik tutkusu ve geleneğin, alışılmışın dışına çıkma çabası yazarı değişik biçimler aramağa götürmüştür. Bir önceki kuşağın toplumsal gerçekçi hikâye anlayışı –haksız olarak– sığlıkla, tekdüzelikle suçlanmıştır. Ardından, Sabahattin Ali’ye, Orhan Kemal’e sırt çevrilmiş, Sait Faik baştacı edilmiş, Alemdağda Var Bir Yılan elden düşmemiştir. Kafka çevirileri ilgiyle karşılanmıştır. Bunun sonucu, gitgide görüntü olayın önüne geçmiştir. (Özellikle Sur’da). Durumu yansıtmak olayı anlatmağa yeğ tutulmuştur. Gerçi olay atılmamıştır, ama eski ağırlığı da kalmamıştır. Ayrıca, eşya da bir “fon öğesi” olmaktan sıyrılmış, nerdeyse, “olaya karışan, onu yöneten bir öğe” olmuştur. Dolayısıyla, ayrıntıya ve tasvire verilen yer de genişlemiştir. “Süreyi kesmemek” amacıyla uzun tümcelere baş vurulmuştur. Bilinçaltına uzanan psikolojik çözümlemelere girişilmiştir.

Hikâyeciliğimizde ve yaşıtları arasında A. Özyalçıner’e “kendine özgü” bir kimlik kazandıran bu özellikler üzerinde biraz varoluşçuların, biraz da gerçeküstücülerin etkileri sezilmektedir. Öyle ki, dikkatli bir gözün Sait Faik, Kafka, Rilke, Camus, Sartre gibi yazarlardan bazı izler görmesi güç değildir.

Ne var ki, bu izler zamanla azalmış yahut incelmiştir. Örneğin, Yağma’da en düşük düzeye inmiştir, ama büsbütün silinmemiştir. Nitekim, seyrek de olsa, Yıkım Günleri’nde dahi bunu gösteren ürünlere rastlanmaktadır.

“Dağ, Tırmanış, Sağanak” adlı hikâyeler, aşağı yukarı, bu çeşit ürünlerdir. –Belki de son ürünler.

Ürünlerden birincisinde yedek subaylığını öğretmen olarak Anadolu’da geçirmeğe gelen bir topluluktan söz edilir. Topluluk, göreve başlamazdan önce, kamyonla bir dağın doruğuna çıkarılır. Hikâye bu geziyi anlatır. Gerek bu yönüyle, gerekse örgüsüyle hikâyeden çok gezi yazısına, hatta biraz röportaja benzer. Yazının tadına varmak ve haksız eleştirilerden sakınmak için, bu benzerliği göz önünde tutmak uygun olur. Nitekim, çekici ayrıntıları, güçlü doğa tasvirleri, araya incelikle yerleştirilmiş ufak yurt gerçekleri, duru anlatımı ve arınmış Türkçesiyle yazı, insanı etkiler. Olaysız, kişisiz (tipsiz, demek istiyorum) süreçsiz, bildirisiz olmasına karşın ilgiyle okunur.

“Tırmanış” uzun bir girişle başlar. Bir dağı tırmanmağa yargılı (niçin yargılıdır, açıklanmaz) bir küçük memurun atandığı kasabada, en çok da doğada gördüklerini tasvir eder. Nedense, tırmanmanın bir türlü sonu gelmez ve gitgide kimliğini yitiren yargılı geri dönemez. Hikâye belirli bir sonuca, bildiriye bağlanmadan biter. Çeşitli yorumlara yatkın, masalımsı bir yapısı ve karanlık, boğunçlu bir içeriği vardır. Bu yönleriyle Kafka’yı akla getirir.

“Sağanak” hikâyesinde silik bir mahalle berberinin durgun hayatından birkaç görünüm çizilir. Berber artık iyice eskiyen çantasını bir gün denize atar. Bunun üzerine, evinde tıraş ettiği hasta ustası ölüverir. (Tıpkı, Panayır’da annenin ölmesiyle “İri Elmalar”ın çürümesi gibi.) Yazar bu iki olay arasındaki gizli (metafizik de denebilir) bağı açıklamaz. Bundan dolayı, “Tırmanış”ta olduğu gibi, bu hikâyeden de belirli bir sonuç çıkmaz. Belki bundan, belki de sınıfsal bir görüşe, bir felsefeye dayanmadığından hikâye, içerikçe soyut, örülüşce de dağınıktır.

“Yük” bir çocuğun korkulu sancılar, düşler ve anılarla donanmış bulanık, masalsı dünyasını ve onun gerçekle karşılaşınca yıkılışını yansıtır. Ayrıntılarla tasvirler büyük bir yer tutarlar hikâyede. Gelgelelim, arada bir ölçüyü aşsalar da, çocuğun psikolojisini daha iyi belirtmeğe destek olurlar. Çocuk, annesi sabahleyin sütünü içirip gittikten sonra, sokağa çıkar gizlice, eskiden anlatılan konağa doğru yollanır. Yürürken geçmiş günleri anar kırık dökük. Konağın bulunduğu yere varınca, hayal kırıklığına uğrar: Yıllar önce konağın yıkıldığını, dedesiyle ninesinin de öldüğünü öğrenir. Şaşırır. Bir taşa oturur. Vaktiyle hikâyelerini dinlediği develerin geçmesini bekler.

Kabaca özetlediğim bu hikâye ile neyi amaçlıyor A. Özyalçıner, bilemiyorum. Çevredeki değişimin (yıkımın) çocukta yarattığı ruhsal etkiyi belirtmeği mi, yoksa zamanın akışını çocuğun gözüyle yansıtmağı mı? Kesin bir cevap vermek güç...

Birleşim çizgisi

Gerek 1960’tan sonra gitgide artan toplumsal uyanışın, gerekse halk çocuğu oluşunun etkisiyle A. Özyalçıner’in sanatında bazı değişmeler belirir. Gerçi hikâyelerinde çevre ve kişiler, hatta dil ve anlatım az değişir, ama bakış açısı ile yorumlayış yöntemi yıldan yıla genişleyen bir başkalaşmaya uğrar: Bireyselden toplumsala, sınıfsala ve metafizik’ten ekonomik’e doğru kayar.

Yağma bu kayışın ürünlerini kucaklar...

Yıkım Günleri’ndeki kimi hikâyeler bu ürünlerin birleşim çizgisini daha da kalınlaştırıp ileri götürüyorlar. O kadar ki, en büyük yeri onlar kaplıyorlar kitapta. Onlarda da çoğunlukla halktan kişilerin (arabacıların, kök satıcılarının, şemsiye tamircilerinin, lâğım işçilerinin, sokak kadınlarının, köylülerin...) acı hayatından kesitler sunuluyor. Bu kesitler, genel olarak, karşıtlarıyla birlikte sergileniyorlar. Sözgelimi, “Gök Mavi, Toprak Kara” adlı hikâyede aşağıda kanalizasyon çukurunda “kara ve pis toprağı” kazmalayan bir işçiyle yukarda pencereden “mavi ve lekesiz gökyüzünü” seyreden bir patron bir arada tasvir ediliyor. Birbirinin yaşayış, düşünüş ve duyuşları ana çizgileriyle karşılaştırılıyor. “Kök” hikâyesinde şehir dışında “teneke mahallesi”nde oturan bir şifalı kök satıcısı ile “kesme aynalı, kadife koltuklu, her yanı pırıl pırıl” dükkânına kurulmuş bir kuyumcu tartışıyorlar. “Asfalt”ta yolun kıyısında “ıssızlığa ve durgun geceye eş bir ağırbaşlılıkla dikilerek aralıksız bekleyen” köylüler ile “yel gibi gelip geçen otobüslere” binmiş olup onlarla hiç ilgilenmeyen şehirliler –“asfaltın sahipleri”– arasındaki yabancılaşma yansıtılıyor.

Hikâyelerde sınıfsal ayrımlar üretim ilişkilerinden çok tüketim ilişkilerine göre ortaya konuyor. Bu yüzden, insanların tüketim nesneleriyle (yazar bunlara “uygarlığın olanakları” diyor) ilişkilerine önem veriliyor. Tüketim nesneleri ise çoğunlukla büyük şehrin (İstanbul’un) evleri, yolları, dükkânları, otobüsleri, alanları, parklarıdır. Bunların kullanımı (tüketimi) sınıf ayrımlarını su yüzüne çıkarır. Örneğin, “Kök” hikâyesinde bu ayrım “şehir/şehir dışı” ikiliği olarak belirir. Hikâyenin bir yerinde yazar şöyle der:

“... Şehir soylularındır, paralılarındır. Dışıysa çingenelerindir, göçmenlerindir. Demek, sabahları ellerinde küçük yiyecek çıkınlarıyla kadın erkek, çoluk çocuk şehrin büyük yapılarındaki çalışma yerlerine gelen, akşamları da geldiklerinde olduğu gibi, yine şehri bir baştan bir başa geçerek dönenlerin. Tabla ya da camekânlarında ufak tefek satan gezgin satıcılar hep oralarda bulunur. Burunlarını ezercesine camlara bastırıp dışarıyı seyreden şehirdeki çocukların dört gözle bekledikleri macuncular, kozhelvacılar, simitçiler, çörekçiler, kurabiyeciler, kamış düdük satıcıları, elma şekerciler...” (S. 64)

“Asfalt” hikâyesinde ise şehirli köylü ikiliği vurgulanıyor. Bunun için yine bir tüketim nesnesinin kullanımındaki eşitsizlikten söz açılıyor: Şehirleri birbirine bağlayan “asfalt yol” adı geçen ikiliğin bir aracı bir simgesi gibi ele alınıyor. Köylüler asfalttan yararlanamıyorlar. Ceplerinde paraları bulunmadığından otobüslere binip kentlere gidemiyorlar. Asfaltın kıyısında bekleşip duruyorlar. Otobüslerle gelip geçen şehirliler (varlıklılar) hiç mi hiç ilgi göstermiyorlar onlara: ne dirilerine, ne hastalarına, ne de ölülerine bakıyorlar:

“...Onlarla ilgilenilmek için hiç bir zaman durmadı otobüsler. Hem de ölülerinin ardından yakılan ağıtları, umutsuzluklarını, kimsesizliklerini çağıran türkülerini şehirliler radyolarında sabah akşam yüzsüzce dinleyip, sözümona, içlendikleri halde...” (S. 141-142)

Bu örnekler, A. Özyalçıner’in iki önemli özelliğini ortaya çıkarır:

Birincisi; A. Özyalçıner, toplumsal gerçekliğe diyalektiğin karşıtların birliği ve çatışması ilkelerini uyguluyor. Kişilerini de bu ilkelerin ışığı altında resmediyor. Topluma sınıfsal açıdan baktığı için bireylerin yaşayışlarını da aynı açıdan veriyor. Üstelik, bunu da kuramı mekanik ve şematik bir biçimde yorumlayarak değil, hayatın zengin verilerini yakalıyarak gerçekleştiriyor. Bu doğru davranış, kişileri gibi onların yaşayışlarını da canlı ve gerçek kılmağa yardım ediyor.

İkincisi; A. Özyalçıner, kişilerini soyutlayarak değil, çevreye bağlıyarak, çevreyi nerdeyse onların bir parçası sayarak canlandırıyor. Bu da, kişilerine daha bir bütünlük kazandırıyor. Gerçi hikâyelerde çevre hâlâ toplumsal olmaktan çok doğal, hatta nesneseldir. Ama sınıfsal bir perspektifle yoğrulmağa başlamıştır. Nitekim, eskiden uygarlığa karşı çıkılır ve onun simgesi sayılan büyük kent yerilirdi. Şimdi bu yanlış tutum bırakılıyor. Uygarlık kötülenmiyor artık. Halkın emeğiyle yaratılan “uygarlığın bölüşümündeki eşitsizliğe” parmak basılıyor. Bunun için yine bol bol kentin sözü ediliyor. Çünkü adı geçen adaletsizliğin hem aynası, hem de simgesidir kent.

Şüphesiz, kentin anlatılması ona ilişkin nesnelerin de anlatılmasını gerektirecektir. Bu yüzden hikâyelerde yine apartımanlar, dükkânlar, alanlar, yollar, duvarlar, otobüsler, arabalar, eşyalar ve onların tasviri geniş yer tutacaktır.

Aslında, A. Özyalçıner’in sanatının geçmişten gelen, vazgeçilmez yanlarından biridir tasvir. Öyle ki, hikâyelerine çokluk –giriş yerine– uzun bir tasvirle başlar.

Elbette, bu üstün gözlem gücü kişiler gibi çevrenin de ayrıntılı bir biçimde tasvirini sağlar. Fakat gücün ölçüsüz ya da gereksizce kullanılması da birtakım sakıncalar doğurur: Önemli olanla olmıyanın eşitçe, ayıklanmadan sunulmasına, giderek önemsizin önemliyi gölgelemesine yol açar. Yazık ki, Yıkım Günleri’nde de zaman zaman böyle bir sonuçla yüz yüze geliyoruz.

Buna karşılık, tasvir edilen varlıklar canlı, somut, alımlı bir nitelik kazanıyorlar. Titiz bir fotoğrafçının renkli filimlerini andırıyorlar. Bu bakımdan, A. Özyalçıner izlenimci (impressioniste) değil, dışavurumcu (expressioniste) bir ressama benziyor.

Yukarıda adı anılan hikâyelerin bir başka özelliği de eylem azlığıdır. A. Özyalçıner olaya, harekete gereğince önem vermiyor. “Olayın büyüsüne kapılmayı ve aracılığına başvurmayı” eskimiş bir yöntem sayıyor. “Olayı anlatmaktan çok adeta görüntüsel bir biçimde, canlandırmak” istiyor. Dediğine göre, “Ayrıntılara düşkünlüğü de bundan” geliyor (Yelken, 1.5.1965). Ne var ki bu davranış, aşırı tasvircilikle de birleşince, anlatılanları yer yer durgun bir havaya sokuyor.

Gerçi, yazarın dilinin temizliği yönteminin sağlamlığı, tasvirlerinin canlılığı, konularının ilginçliği bu sıkıcı havayı epey dağıtıyor ama her zaman ve tümüyle ortadan kaldıramıyor.

Yeni arayışlar

“Grev Bildirisi, Kenarda Birileri, Yıkım Günleri” başlıklı hikâyeler A. Özyalçıner’in toplumcu anlayışla yeni bir aşamaya varma yolundaki çabasının son ve başarılı ürünleridir. Gerçi, tümüyle eski çizgiden kopmuş sayılamazlar, ufak tefek bazı izler taşırlar ondan, ama çoğunlukla yeni bir uygulayışın eğemenliğini belgelemekten de geri kalmazlar.

“Grev Bildirisi” içerikçe de, biçimce de yeni bir aşamayı gösterir: A. Özyalçıner ilk kez bu hikâyesinde halkın ezilen ve susan kişileri yerine ezilen ve sesini yükselten kişilerinin koyar. Bunun için, 1966 Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası grevini konu alır.

Konuyu işlerken yaşanmış olaylardan, dağıtılmış bildirilerden yararlanır. Böylece, hem olayın evrimini, hem de onu karşıt güçlerin (işçilerle işverenin) değerlendirişini belgeleriyle sergiler. Ayrıca, bir olumlu tipin (Asım Baba) aracılığıyla savaşçı bir işçinin nasıl olacağını açıklar.

Bütün bunları toplumcu, gerçekçi bir kavrayışla yoğurur. Daha da iyisi, artık tasviri ölçüyle ve gerektikçe kullanır. Doğal çevre ile nesnesel çevrenin de yerine çokluk toplumsal çevreyi koyar. Bu davranış, kişilerini soyutluktan, siliklikten kurtardığı gibi anlatımını da daha bir yoğunluğa, açıklığa kavuşturur.

“Kenarda Birileri” de iyi bir hikâyedir. Bir arabacı ile atının hayatını, arkadaşlığını yansıtır. Yıllar geçtikçe araba eskir, at yaşlanır, işler azalır. Yenge Hanım (karısı) erkenden ölür. At da, arabacı da sıkıntılı günler yaşamağa başlarlar. A. Özyalçıner bu yaşayışı ölçülü, duyarlıklı bir anlatımla iletir. Düşen insanların toplumdaki yalnızlığını, güvensizliğini, umarsızlığını nesnelce ortaya koyar..

“Yıkım Günleri” kitabın, “Kök” le birlikte, en uzun hikâyesidir. Sakat, yaşlı, kimsesiz bir kestanecinin acılı hayatıyla ilgilidir. Kestaneci çocukken bir yangında ana babasını yitirir. Bir kocakarının yanına sığınır. O da ölünce, sokağa düşer. “Dilenir, karamelâ, şeker satarak bir süre karnını doyurur.” Hastalanır. Yıkıntılarda barınır. İmar hareketleri dolayısıyla son barınağı da yıkılınca dışarda kalır. Dükkânları yıkılan tanışları başka semtlere göçerler. Artık kimsesi yoktur. “Kenarda birileri”nin arabacısı gibi o da bırakılmışlığın, yoksulluğun acısını çeker:

“Artık yavaş yavaş anlıyordu. Bütün bu büyük yapılar, süslü alanlar, öbeklerde yaz kış açtırılan çiçekler, bir şeyleri çarçabuk örtüp gizlemeye çalışmaktan ileri gelen bir göz bağcılığından başka bir şey değildi. En son sığındığı pis bodrumdan bile kovalamışlardı işte. Haksızlığı, yoksulluğu, yoksulların sığındığı yerleri yıkıp ortadan kaldırarak, onları, arka sokaklara, kenarlara, köşelere sürerek yok etmek istiyorlardı. Manavı, saatçiyi, berberi bir daha göremiyeceğini biliyordu...” (S. 28)

A. Özyalçıner bu acılı (ama dirençli, hatta az da olsa umutlu) bilişin kökenlerini, oluşumunu, sonuçlarını güzel anlatır. Gerçi, ayrıntı ve tasvirde arada bir ölçüyü kaçırdığı olur, fakat konusunu soğukkanlılıkla, özenle işlemesi, alttan alta insancıl bir duyarlıkla beslemesi hikâyesine etkileyici bir hava, buruk bir tad verir. Bundan ötürü, uzunluğuna ve yayvanlığına karşın, “Yıkım Günleri” ilgiyle okunur.

Ağır ağır, ama aralıksız gelişen A. Özyalçıner, artık yazarlığının en olumlu dönemine girmiş bulunuyor. Onun, bundan böyle, daha da ilginç hikâyeler yazacağına inanıyorum.

Şimdiye değin yazdıkları ile halka, toplumculuğa ve yeniliğe olan bağlılığı bu inancımın dayanaklarıdır.

(Yeni a Dergisi, Eylül 1973)

Fakülte yıllarında Akşit Göktürk, Nurer Uğurlu (arkada) ve Erdal Öz’le.

Prof. Bahri Savcı

Gizemin-burukluğun-umudun
çelişkilerinden öyküler

Adnan Özyalçıner, öyküyü bırakmamış, onu yaşayıp durmuş. Kanıtı da, bu öyküler Haldun Taner Öykü Ödülü’nü alıyor.

Bu yapıtında³ yazarımız, gerçekten, düş ile gerçeği bir araya getiriyor. Gülümseme ile acıyı, bir arada düşündürüyor. Yaşansa da yaşanmasa da yaşamın gerçeğinin bu olduğunu söyleyen öyküler...

Kitabın başına, öykü dizisinden ayrı olarak, kendi yaşam öyküsünden bir özet koymuş. Bizce, bu da, başlı başına bir öyküdür. Öykü nedir ki? Yaşamdan bir kesit... İçinde yoğun bir imge olsa da, olmasa da, yaşamdır öykü...Öyle ise, bir yazarın, yaşadıklarının anlatısı da, öykünün ta kendisi olmaz mı? Yeter ki, anlatı yaşanmışlığın yansıması olsun Bu özette yaşanmışlığın açık çizgilerle anlatısı var.

Adnan Özyalçıner, bu yapıtındaki öykülerini üç iç başlığa ayırmış: “Babamın Yaşadığı Günler”, “Aradaki Günler”, “Geçip Giden Günler” diye. Kanımızca, öykülerin hepsi yazarımızın kendi günleridir. Gerçek ile düşü bir araya getiren, gülümseme ile acıyı, bir arada düşünen kendi günleri... cambazlarıyla. Kaptan babanın kızlarıyla eski Beyazıt Meydanı’nda aranıp durulan Küllük Kahvehanesi ile, yazarın yaşanmış günleri...

Bakalım, onlara sırasıyla.

“Cambazlar Savaşı Yitirdi” yerel renk öğesi üzerine kurulmuş bir çocukluk dünyasıdır; onun gerçekle düş arası bir kesitidir.

Bu öyküde, Sait Faik’in “Semaver”indeki büyüyü andıran bir hava içinde, Orhan Kemal’in, kenar semtlerdeki küçük insanlarının yaşam gerçeği birbirine kaynaşmışlardır. Adnan Özyalçıner’e özgü bir tablo niteliği içinde. Bu öyküyü okurken “Hey Tanrım” diyorsunuz. “Her şeye karşın, kendi özündeki ısı ile kendini koruyan bir yaşam mutluluğu, ne çabuk büyüsünü yitiriyor?”diyorsunuz: yitirilen; “Cambazların Savaşı” değil, insanların geçmişteki mutluluklarıdır: bir kez daha bulunmamak üzere.

Öykü, böyle bir burukluğun öyküsüdür.

“Bodrumdaki Hazine” fakirliğin, mantığın üzerine üzerine gidişinin kısa dramı.

Ama itiraf etmeliyiz ki bu kadar kısadan kesme öyküye yaramamış. Bu öyküde, duru gerçeğin sağ duyulu yorumu ile geçim sıkıntısını azaltma hele büsbütün kaldırma tutkusunun çatışmasının dramı olma öğeleri var. Fakat bunları geliştirme olanağı bir acele yaşamın söylemi olma öğeleri gibi zengin bir öykü malzemesine dayanıyor. Ama yazarımız, onları kullanmamış ki! Bu yüzden öykü, Karagümrük ile Haliç’e doğru yayılan inişteki eski İstanbul yaşamından kısa bir kesit olarak kalmış. Oysa Adnan, semtin Bizans’tan başlayıp Osmanlı’da katmer katmer gelişen o yitik büyüsü içindeki bir sosyal oluşumun haşin gerçeğini, ne güzel verebilirdi? Öteki kimi öykülerinde olduğu gibi.

“Dokumacının Ölümü”: Bir işçinin tezgahı ile bütünleşmesi giderek bir fabrika kompleksinin bir parçası oluşu fabrikadaki yaşam gerçeğinin ağırlığını yansıtan bir anlatı ile deyimlenmesi.

Sonra daha doğrusu, aynı zamanda çok emek az gelir güvencesiz bir iş yaşamı sarmalında acılarla korkularla sürüp giden bir yaşam burukluğu ve fakat aile çemberinin dostlarla bileşimlerinin sıcaklığı... semtin fiziksel dokusuna sevi ile bakışın gülümsemesi... Bu öykü böyle bir bileşimin olumlu söylemidir.

“Yazmacı Tahir Sokağından Kırık Dökük Öyküler”: Yapıtın bu bölümü “görerek düşlenilmişlik”in iç serüvenini veriyor. Onda söylenenleri anlamadan ama söyleyenin ses tınısındaki ahenk ile büyülenerek sonuna kadar dinleyen bir çocuğun, kendi masalını kurması var; birden bulunuveren ama çocuklukta yaşanmışlığın gizi bozulmasın diye, gerçekçiliğin araştırılmasından korkulan bir sevinin bir tutkunun şaşırmışlığı var.

Bütün sokak boyunca kimi yerleri lağım kokulu, betonlaşmış bir mahallede geçmişteki yaşanmışlığın aranmasına, bizi de katıyor yazarımız. Eskinin yaşanmışlığın büyüsü bozulmasın diye, aranan köşkün bulunmaması için içimden dua eden ede, beni de bu sokakta gezdirip durdu, bu Özyalçıner çifti. Öyküyü, onlarla birlikte yaşadım. Bulamamanın, Kaptan Baba köşkünün sarışın kızlarını bulamamanın tadını çıkara çıkara.

Öyküde, bize verdiği bu duyumsallığın yanında yaşamın sosyal üslubunda da olan değişmedeki acılığın vurgulanması da var. Hafif–ince–derinden bir vurgulama halinde.

“Değişim”: Bir fantastiktir, bu öykü. Fakat, bir solukta okutma gücü ile yüklü. Öykü bir “tutulu”nun (yazarımız, ona herkesin dediği gibi ama yanlış olarak “tutuklu” diyor) Adliye kapısında yorgunluğun bozduğu bir ruhsal sapma ürünü olarak birden bir küçük köpeğe dönüşüvermişlik yanılsamasını anlatıyor. Ama onda olgunun inanılmazlığını aşan bir sıcaklama, bir sarmalama gücü var ki kendinizi ona kaptırıveriyorsunuz.

“Son Tufan”: Bu da bir başka fantastik. Kurak bir yaz başlangıcının halk imgeleminde yarattığı yanılsamaları, hızlı ve merak uyandırıcı bir tempo ile veriyor.

“Kızgın Yaz”: Bir büyük kentin kendisi büyüdükçe onun kişiliğini un ufak eden bir ters oluşumla bıkkın –ezgin bungun– insanlar yaratışının acılığı. Sanki bir röportaj istiflemesinde. Fakat hep “insan haletleri”ni öne çıkardığı için öykü türü içinde kalıyor.

“Bahçe Sinemaları Peşinde”: Bu öykü eski bahçe sinemalarının tarihini verme peşinde değildir. Onda yaşanıp geçmişliğin tadını yakalama tutkusu var. Bizi bu tür sinemaların bahçelerinde bir eskimeyen tad ile dolaştırıyor.

“Küllük Nerede”: Burası, bir dönem seçkinleri ile, onların hayranlarının buluşma yeridir. Bu öykü, artık görülmesine olanak (ve de gerek) olmayan bu mekânın, nostaljik bir imgelemede canlanmasını veriyor. Sımsıcak bir eski Beyazıt mekânında.

Adnan Özyalçıner, öykünün ne olduğunu “fıtraten (doğası olarak)” bilen bir yazar.

Onda ayrıca bir gazeteci gözlüğü –bu gözlüğün arkasında, bir sosyolog gözlemciliği–gözlenen olgunun içine, bir sanatçı duyarlılığı ile giriş var. Malzemelerini durumların tam gerektirdiği yerde ortaya çıkarıp, ileri sürme gücü ve yöntemi var. Öykülerini, hep doğal bir süreç içinde açıyor ve açımlıyor.

Yazar, çağının tanığıdır, derler ya Adnan Özyalçıner yazarın bu işlevine içtenlikle sadıklık gösteriyor. Hem kendisi, öykülerini, çağın zaman dilimi içine yayıyor; hem de kahramanlarını, çağın bir parçası kılarak, tanıklığını geliştiriyor. Öyküleri, imgesel kurmaca ussal kurgulama olmayı, hem içeriyor, hem de aşıyor. Görerek düşleme havasına giriyor.

Üslubunda kupkuru bir gerçeğin betimlemesini, şiirselliğe kavuşturma özü var. Bu galiba, yazarın şiirle de kaynaşmış olmasından geliyor. Kimi yerlerde betimleme ile devinim (action) iç-içe. Bir karakol betimlemesi içinde, bir bekçi, bir nöbetçi polis, bir tutulu sanık tiplemeleri ve bir sokak köpeği çizimi yapılırken, bu betimleme çizimleme içinde, görünmez, ama hızı duyumsanır bir devinim akışı da oluşuyor. Tuhaf bir şey, olay yok, ama devinim var; hiç bir ukalaca sav yok, ama mütehakkim polis ile ona karşı ezik ve kurban tutulunun hazin diyalekti var. Bizi, “nereye varacak”, “nasıl bitecek”in merakı ile doldurarak oluşan bir iç devinim.

Bu devinim, gözlem gücünden geliyor. Berrak bir gözbebeği merceğinde bütün boyutlarıyla yansıyan bir gözlem.

Tümden yitik İstanbul’un Haliç ile surlar arasındaki eski yayılımından yeni zamanlara yansımalarla tanışmayı veren öyküler, bunlar... Vaktiyle yaşanmışlık ile bugün yaşanma zorunda kalışlığı bir arada veren öyküler. Geçmişteki şiirsel tad ile bugünkü kaba gerçekten yansıyan burukluk, gene, bir arada.

Bu yapıttaki öyküler önce “klasik öykü” nitelemi ile yola çıkıyor. Sonra, babanın yaşadığı, ama kendisinin de çocuk olarak katıldığı bir dönemin özlemine açılıyor. Daha sonra da, şimdi yaşanılan günlerde, bir kentin ve bu kent insanının değişimlerine tanıklığa geçiyor adeta bunu belgeliyor. Fakat içinde insan haletleri var; mekân renkleri var, geçmiş ile şimdi arasındaki bir köprünün üstünden yaşanmışlığı kucaklama var. Yani, öykü oluşmuştur.

İnsanlar, neden geçmişleri yaşamak isterler? Geçmiş neden şiirleşir? Ve neden geçmişi şimdiye getirip geleceğe onunla uzanmak isteriz?

Üç ana bölümlü bu yapıtın birinci bölümü, öykü türünün klasik örnekleri olurken, ikinci bölümden sonra, Adnan Özyalçıner, bizi, geçmişin gizeminden geçirerek şimdinin burukluğu içine sokarken, hep bu sorunun yanıtını arıyor gibi. Yanıtı, açıkça vermiyor.

“Bu son iki bölümde yanıtı siz kendiniz sezin” demeye getiriyor. Ve seziyorsunuz: “Yaşanmışlık gerçeği” denen olgunun tadıdır, bu. Sanatın işlevi de onu size aktarmaktır.

İşte yazarımız, bunu yapıyor. Öykü formları içinde ve fakat, onlara bağnaz bir biçimcilikle bağlanmayı aşan bir anlatı ustalığı ile. Özgünlüğü de, işte burada.

(Milliyet Sanat, 1991)

a’cılar, işin a’sından başlamayı seçmişlerdi:
Erdal Öz, Adnan Özyalçıner, Doğan Hızlan, Onat Kutlar, Konur Ertop

Salâh Birsel

Cambazlar Savaşı Yitirdi

10 Mayıs 1991

Adnan Özyalçıner’in öykü kitabı. Bir öyküsünde gerçekçi bir yazar olduğunu, yazdıklarında kurmacaya yer ayırmadığını söylüyor. Ne ki, bu gerçeğin içinde belli belirsiz bir üzünç, bir acı da var.

Toplu ve tek tek öldürümlerin, açlıklar, işsizlikler, tutsaklıklar ve de işkencelerin dünyamızın üstüne abandığını açıkça belirtmekten çekinmiyor. Ama insanların inildemelerine, suçlayanlarla suçlananların çığlıklarına, kimi zaman, kuş cıvıltılarının, barış rüzgârlarının, karşılık verdiğine de inanıyor.

Bir duruşma salonunu anlatan “Değişim” adlı öyküsünde şu tümceler yer almış:

- Kimi zaman açık bir pencereden bir serçenin içeri girdiği olur, suçlunun bölmesindeki parmaklığa ya da yargıcın kürsüsüne konardı. Kimi de bir güvercin girerdi pencereden. Tavana yükselir, kanat çırparak orada dönenip dururdu.

Özyalçıner usta bir gözlemci.

Gerçekçiliği kırpık saçlı değil. Havafişekleri, çarkıfelekler, püskürmeler, çanakmehtaplarıyla ışıldıyor. Ayrıntılar insanın içini ısıtıyor. 1991 Haldun Taner Ödülü’nü kazanan “Cambazlar Savaşı Yitirdi” öyküsünde Balat’a inen Draman Yokuşu’nu, Acıçeşme tramvay durağında son bulan Salmatomruk Yokuşu’nu, kısacası Edirnekapı’yı, Karagümrük’ü, Çarşamba’yı, Ayvansaray, Fener ve Balat’a, yani Haliç’e taşıyan tüm sokakları, mızrabı oynak tamburiler gibi zıp zıp oynatmış. Topunun benbenliğini artırmış.

16 Mayıs 1991

Adnan Özyalçıner’in “Değişim” adlı öyküsü, bir noktadan sonra yüzünü Franz Kafka’ya çeviriyor.

Nedir, Kafka’nın aynı addaki öyküsünün tersine, Kafka’nın kişisi (Gregor Samsa) bir sabah, tepeden inme bir çeviklikle hamamböceğine dönüşmüşse, Özyalçıner’de öykünün başkişisi bekçi hiç oralı olmuyor. Buna karşılık, bekçinin mahkemeye kelepçe vurularak götürdüğü tutuklu, mahkemenin önüne gelindiğinde şıpınişi bir köpeğe dönüşüyor. Tüyleri kıvır kıvır bir fino.

(Cumhuriyet Dergi, 8 Aralık 1991, Sayı: 300)

Mehmed Kemal

Kıyıdaki Kahveler

İstanbul sade kent olarak değil, kıyı kahveleri, kıyı meyhaneleri ile de sevilir. Ama artık kıyı kahveleri, kıyı meyhaneleri de kalmadı. Tek tük kıyı meyhanesi vardır da kıyı kahvesi hiç kalmamıştır. Ara ara bulamazsın kıyı kahvelerini!..

Bu yıl üst üste iki kitap çıkaran Adnan Özyalçıner, ne denli “velut” bir yazar olduğunu kanıtladı. “Cambazlar Savaşı Yitirdi” ile Haldun Taner Yarışması’nda ödül aldı. Ardından da “Alaycı Öyküler” geldi. Adnan Özyalçıner’in her öyküsünde bir İstanbul vardır. Yazılarda, İstanbul’u seveceksiniz, onun herhangi bir öyküsünü okuyun! Bir arkadaşı ile buluşuyor. Canları kıyı kahvelerinden birinde oturmayı çekiyor. Bir yere gitmek gerekir: Kadıköy mü olur, Üsküdar mı olur? Köprü onarılıyor, ondan hayır yok!

“Sonu belirsiz bir hayale bağlanmaktansa bulunduğumuz kıyıda bir yere gitmeli.”

“Sahil yoluna ne dersin?”

“İyi de gürültülü değil mi?”

“Ne yaparsın?”

“Biraz deniz havası olsun yeter. Nasılsa o eski kahveler yok, bir bir yıkıldılar. Sahil de yol oldu.”

Sirkeci’den Halkalı trenine biniyorlar. Bir kıyı kahvesi bulacaklar.

Vedat Üretürk de bir öykücü idi; ama hep çeviri öyküler yazardı. Her çevirdiği öykü yazanın değil de çeviricinin malı gibiydi. Karşılaştığında, “Bak yeni bir öykü yazdım,” derdi. Bu, yazdığı değil çevirdiği demekti. Her rastladığımda, Beyoğlu’da bile olsak,

“Kumkapıya var mısın?” derdi.

“Varım!”

Kumkapı’ya gelindiğinde meyhanelerden birine değil de bir kahveye götürürdü. Kahve onun için bir meyhaneden daha çok anlam taşırdı. Beyoğlu’nda Krepen pasajında rastlamışsanız bir gölge gibiydi, kendini hiç belli etmezdi. Ya bir köşeye sinmiş tek başına içiyordur, ya da kalabalık masada hiç yokmuş gibidir. Çeviride çok usta olduğunu, öteki çevirmenlerden işitmişimdir. Bir yerde memurdu, ama nerde, şimdi çıkaramayacağım. Çevirmenlik ikinci işi de değildi, çeviriden öyle pek para kazandığı yoktu. Bir çeviri ustası olan Attila Tokatlı,

“Şiir çevirileri çok ustacadır” derdi; “Kendisi için şiir çevirir.”

Anı, edebiyatta güzel bir türdür; kim yazarsa yazsın güzel ve okunur bir yanı vardır. Ben anıları çok severim. Adnan Özyalçıner’in “Alaycı Öyküler”i de bir anılar yumağıdır. Kendisi de bu öyküler için “... Yer alan öykülerde yaşanan olaylar, kişi ve yer adları tamamen gerçektir. Yalnız öykülerin kurgusu bakımından birtakım değiştirmeler yapılmıştır” der.

Adnan; akşamları Yenikapı’da kıyıdaki kahvede arkadaşları ile buluşuyor. Bu arkadaşları ile yıllar sonra tutkalla yapıştırılmış gibi birlikte olur, hiç ayrılmaz. Kahveye Onat Kutlar, Kemal Özer, Ergin Ertem, Demir Özlü, Önay Sözer, Ferit Öngören her gün gelir. “Doğan Hızlan’la, Konur Ertop neredeler?” demeyin, onlar ara sıra gelirler. Seyrek uğrayanlar arasında Ali Poyrazoğlu, Müjdat Gezen, Savaş Dincel vardır. Profesör İsmet Sungurbey majiskül bir imza gibidir, sesi soluğu “baki”dir.

Bir klan gibi topluca yaşayan arkadaş grubu karşıya çıkmışlarsa Asmalımescit’teki Nil’dedirler.

Menderesin’in imar kazmasını sahile vurduğu yıllarda romancı Kemal Tahir, eleştirmen Tahir Alangu, basımevci Asaf’la Samatya’da bir meyhaneye gitmiştik, adı Kanarya... Üstat bize uzun uzun “kerim devlet” teorisini anlatmıştı. Ayağı çıplak çocuklar betondaki sulara şıp şıp basarak servis yapmışlardı. Kıyı meyhanelerinin yerinde şimdi yeller eser. Kıyı meyhaneleri de restorana dönüşmüştür. Hey gidi günler hey!...

Adnan, öykülerinde bu kıyı kahvelerini ve meyhanelerini ne güzel anlatır. Sait Faik için Ada neyse, Adnan için de Yenikapı kıyıları odur...

(Cumhuriyet, 6 Ocak 1992)

Doğan Hızlan

Gözleri Bağlı Adam/

Alaycı Öyküler

1950 kuşağının özgün hikâyecisi Adnan Özyalçıner son hikâyelerinde gerçekçi çizgisini daha kalınlaştırmış. Kimi hikâyelerinde gerçekçiliği ve toplumsal gerçeği daha açık belirleyebilmek için hikâyenin ilkelerinden, daha ileri giderek söyleyelim kendi hikâye ustalıklarından vazgeçmeyi yeğlemiş.

Hikâyelerin bir bütünü oluşturduğu da söylenebilir. Karamürsel çevresindeki Amerikan üssünde yaşayanlarla üssün dışındaki kişilerin yaşamı konu ediliyor. İki ünite arasındaki karşıtlık ve çelişki bu hikâyelerin ilk dikkat çekici niteliği. Özyalçıner, belli bir mekânda bildirisini vermekle; amacına ulaşmakta. Biçimsel açıdan da bir etkinliğe kavuşmuş.

Tutsaklar, gerçekçiliği kaba çizgilerle ortaya koyan bir hikâye. Sanırım yazar da bu amaçta. Tutsaklar’ı okuyan herhangi bir kişi konunun vurguladığı gerçeği anlayacaktır. Tutsaklar’ın etkileyiciliği “gayriinsaniliği” bir çelik soğukluğunda anlatmasıdır. Baskın’da; okumamış, bilgisiz bir köylünün sağduyusu, insanlığı ile kentin çıkara göre ayarlanmış yaşam pusulası arasındaki çatışma simgeleniyor.

Özyalçıner’in hikâye kitabında kendi ustalığını simgeleyen ve 1950 kuşağının bütün olumlu niteliklerini taşıyan hikâyesi Buluşma’dır. Toplumcu içeriğin, bir tutku içinde verilişi, unutulmaz bir ürünün doğmasına yeterli olmuş. Sevdiği insanı bir hapishane arabasının penceresinden görmek için çırpınan bir kadının tarifi.

Baskın ve Tutsaklar’daki sevgisizlik burada bir inanışın sevgisine dönüşüyor. Buluşma, yoksulluğun, ezilmişliğin ve çarpık kapitalizmde güvencesiz bireyin zengin boyutlarla anlatılışıdır. Tutsaklar ve Baskın’ın tek boyutlu ve tek açılı hikâyeleri Özyalçıner’in ustalık çizgisinde bir başarı sayılmamalı.

Bilinçsiz insanların konumu İkinci Arka’dır. Kitabın çok beğendiğim hikâyelerinden biri bir hamalın kaymamak için lastik ayakkabılarına zincir takışını anlatıyor. Zinciri de otomobil sahibi bir adam verir. Karda kaymasın diye. İki insanın olaya bakışının, usta gerçekçilik katında saptanmasıdır bu.

Gözleri Bağlı Adam’da Amerikan üssünde geçen bir olay anlatılıyor.

Adnan Özyalçıner’in Gözleri Bağlı Adam’ı ilgi çekici. Kimi zaman bazı gerçekleri edebiyat yapmadan iletmenin yararına inanıyor, yazıyor. Ondan öte gerçekçilik kavramında üzerinde durulması gerekli bir ad. Hiç kuşkusuz Özyalçıner adı 1950 kuşağının hikâyesiyle eşanlamlıdır.

* * *

Ağaca bakarken ormanı, ormana bakarken ağacı gözden kaçırmamak... Adnan Özyalçıner, bu kuralı hiç unutmuyor. Olay içinde yitip gidebilecek bir ayrıntıdan, bir sanat ürünü doğuyor.

Adnan Özyalçıner’in yeni kitabı Alaycı Öyküler’i, ayrıntının öneminin kanıtlıyor.

Özyalçıner’in öykü dili yalındır... Okuru hemen kendi temposuna alabilen bir ritmi vardır.

Anlatımdaki yalınlık, yaşamın yalınlığı ile özdeşleşir. Olay yok sayılır, ayrıntıdan fışkıran küçük bir olay, sizi birdenbire öyküyle birleştirir.

Bazı kitaplar, bazı yazarlar, onu okuyanın anılarıyla birleşince ayrı bir özellik kazanır. Özyalçıner’in kitabı, benim için bu farklılığı taşıyor.

Adnan Özyalçıner, kitabın başına koyduğu açıklama ile öykülerin özelliğini belirtiyor;

“Bu kitapta yer alan kimi öykülerde yaşanan olaylar, kişi ve yer adları tamamen gerçektir. Yalnız öykülerin kurgusu bakımından birtakım değişmeler yapılmıştır.”

Genellikle kitapların girişinde yer alan açıklama, bunun tersidir. “Buradaki kişilerin gerçek kişilerle ilgisi yoktur” şaşırtmacası yapılır.

İlk öykü, 1964 yazında yapılan bir maçı anlatan Keşanlılar-Edebiyatçılar Maçı. O “tarihi” maçın izleyicilerinden biri de bendim.

Öyküde adı geçen arkadaşlarım gibi sporda yeteneğim olmadığı için, ben bir dakika o maçta oynamış, sonra da saha kenarında onları seyretmiştim.

Zaten bu maçı da sayarsak, bütün hayatımda üç futbol maçı seyrettim.

Öykünün kahramanları; tiyatro ve edebiyat dünyasının ustaları. O günleri yaşayanlarla bunu sadece anı–öykü türünde bir eser olarak okuyanlar ne düşünür? Sorunun cevabını merak ediyorum doğrusu.

Gerçekten anıların, anı malzemesinin yer aldığı yazıların bu iki yönlü yanı beni hep düşündürmüştür.

Kaçınız şair, çevirmen, öykücü Ülkü Tamer’in tiyatro oyunculuğu yaptığını bilirsiniz?

Kaçınız ünlü ressam Hakkı Anlı’nın öğrencileriyle birlikte bir yarışma resmi hazırladığını hatırlarsınız?

Bir Hırsızlık Olayının İçyüzü’nü okuyun, eğer yazar değilseniz, öykülemeyi başaramazsınız, polise ne cevap vereceğinizi kara kara düşünün. Çünkü polis, size hırsızın nasıl girdiğini soracak, siz de bilmiyorum deyince, zabıt tutulmayacak ve fail de yakalanmayacak.

Yaşamın unutulmaz gariplikleri, kızgınlıktan küçük alaylara dönüştürülerek tahammül edilirlik kazanırlar.

Abana’nın Heykelleri, bana Refik Halit’in öykülerini çağrıştırdı. Bürokrasi ağının tuzakları, her rejimde aynı.

İstanbul’dan bir kardeş belediye, Abana Belediyesi’nin yardım isteği üzerine, çimento, çakıl gibi inşaat malzemesi göndermiş, araya da iki tane heykel karışmış.

Şimdi onlar yıkılacak bir yapının içinde duruyor. Belediye bu heykelleri kullanmak istemiş, ama nasıl yerleştirsin, bu sorunu çözememiş.

Özyalçıner, usta işi yalınlığın öykücüsüdür.

Alaycı Öyküler gülüp geçtiğimiz günlük yaşam kırıntıları.

Aslında ayrıntıda var olan ama esası belirleyen bir yaşam dilimi.

(Kitaplar Kitabı, 1996)

Armağan yazılar...

Konur Ertop

Büyük Kentin Bir Görüntüsü

“Kendimi bildim bileli sokakta olmayı sevdiğimi söylemeliyim(...) başımdan geçmiş küçük büyük hangi olayı hatırlarsam hatırlayayım sokak baş yeri almakta gecikmiyor.” (Kuşlarla İnsanlar)

Adnan Özyalçıner uzun yazı yolculuğuna başlarken “13” dergisindeki öykülerini “Kenar Mahalleden Notlar” başlığıyla yayınlamıştı. Büyük kentin dış mahallelerine itilmiş insanların alçakgönüllü dünyası, yaşam güçlükleri onun önemli izleklerinden bir olmayı hep sürdürdü. Şu açıklama onundur: “Öykülerimde surlardan hemen hemen hiç uzaklaşmadım. Öykülerimin, belki de İstanbul’un simgesi oldu bu yıkık duvarlar, buradaki insanlar. Kenar mahalleler ve bütün bir yaşam.” Kitaplarından biri bu açıklamaya pek uygun biçimde “Sur” adını taşıyan öykücünün, okuruna verdiği bilgiler arasında şunlar da yer almaktadır: “Ben Karagümrük’te doğdum. Orada büyüdüm. Bütün o yazılanları gördüm, yaşadım. O insanları tanıdım. Onlar en yakınlarımdı (...) Hep onları yazdım. Kendi mahallemin insanlarını. Yoksul İstanbul’u”.

İstanbul’da Karagümrük, Draman, Eyüp, surlar, Haliç kıyıları, Saraçhanebaşı, Beyazıt, Vatan Caddesi olanca dikkatini sokağa yöneltmiş olan yazarın coğrafyasının önemli bir bölümünü oluşturur. Bu coğrafyayı tamamlayan bölgeler arasında İstanbul’un daha başka semtleriyle öykücünün yakınlarının yaşadığı Karamürsel, askerlik görevini yaptığı Bitlis de yer alacaktır. Ancak o, daha çok İstanbul’un “kenar mahalleleri”ni; “sur dibi insanları”nı anlatmış bir yazar olarak tanınır.

Öncekilerden ve kendi kuşağından farklı

“Panayır” (1960) kitabındaki öyküler, 1956-1959 tarihlidir. Bu dönemde İstanbul’un farklı kesimlerini güçlü öykülerinde konu edinmiş Sait Faik’in daha anısı çok tazedir; üstelik “Alemdağ’da Var bir Yılan” yazarının şiirli gerçekçiliğine yeni bir açılım getiren bilincaltı kaynaklı serbest çağrışım öyküleri, yeni kuşağın çalışmalarını etkilemeye adaydır. Öte yandan Orhan Kemal İstanbul’un yine bir kenar mahallesinden Cibali–Unkapanı çevresinden toplumsal sorunları, geçim güçlükleriyle savaşanların, dar gelirli insanların, emekçilerin yaşam gerçeklerini çarpıcı anlatımıyla konu edinmeyi sürdürmektedir.

Bu ortamda Demir Özlü, Orhan Duru, Bilge Karasu, Erdal Öz gibi kuşağının öteki öykücüleriyle birlikte Adnan Özyalçıner de kendi öykü dünyasını kurmayı, kendi anlatım biçemini oluşturmaya koyulmuştur. Onun öykülerinde artık konu edindiği insanları ezen koşullar, onların sıkıntıları, arayışları, umutları, umarsızlıkları zaman zaman doğaüstü, masalsı öğelerle, zaman zaman kara mizahla beslenerek, kimi zaman da çıplak gerçeklere dayanan sert çelişkileri sergileyerek işlenecektir...

Öykücünün dünya görüşünde, buna bağlı olarak anlatımında görülen değişim sürecinde yapıtını sokağın değişmeleri, bu değişimin sokaktaki insan üzerindeki etkisi büyük ölçüde beslemiştir.

Gelişen teknolojinin olumsuz biçimde etkilediği, canlı doğanın yok edildiği, basit, sade, rahat yaşamın bir yana itildiği, gelir dağılımının alabildiğine bozuk olduğu bir kent çevresidir bu öykülerde anlatılan. Tarihsel, kültürel, toplumsal çevre yıkıma uğramaktadır. Öykülerde kentin (İstanbul’un) görmüş geçirmiş–toy, görgülü–kaba, varlıklı–yoksul görüntüleri türlü ayrıntılarıyla verilir.

Sokaklar sokaklar...

Öykülerin asıl coğrafyasını kapsayan alanla ilgili ayrıntılar ise çok daha derindir. Sözkonusu semtleri konu edinen şu betimlemeler bu örneklerindendir:

Sur dışı: “Kale kapısından, iki yanlı, ayakkabı, çorap, çamaşır, saat, çakmak, bıçak satıcılarının arasından geçilerek surun dışına çıkılır. Burada olan bitenler, ‘tam bir karmaşa’ olarak özetlenebilir. Birbirine girmiş çeşit çeşit minibüsün arasında, her türlü gezgin satıcılar. Oradan oraya koşuşan insanlar. Taşıtların gürültüsü, satıcıların şamatası, üstüne yol açmak için durmadan klakson çalan kentler arasının dev gibi otobüsleri.” (Son Tufan).

Eyüp: “O günlerde Eyüp bir başka mıydı neydi? Haliç, bu kadar kokuşmamıştı belki. Akşamları Haliç kıyısına, Bostan İskelesi’ndeki kahveye inilir, oturulurdu. Sandallarla Sütlüce’ye geçilirdi. Hatta orta yerdeki küçük adacıklara sandalla gezintiye çıkılırdı. Adacıklar o zamanlar yeşildi” (Bahçe Sinemaları Peşinde).

Saraçhanebaşı: “Eskiden dardı bu cadde. Ortasında ağaçlıklı geniş bir yaya kaldırımı uzanırdı. Kızlarla oğlanların akşam gezintisine çıktıkları yoldu bu geniş kaldırım. Yaya kaldırımın iki yanı tramvay yoluydu. İtfaiye parkının sırasında, köşedeki fırının dibinde otururdu o zamanlar. Karşıda küçük bir mescit vardı. Açık kapısından şadırvanda aptest alan biri görünürdü hep. Kötülüklerden, haksızlıklardan arınabilmenin mutluluğunu, güzelliğini düşündürürdü ona bu görüntü, yanı sıra akıp giden su.” (Yıkım Günleri).

Beyazıt: “Eskiden Beyazıt alanı ağaçlıklı bir yerdi. İri çınarların, atkestanelerinin yanısıra kaldırım kenarlarında akasyalar dikiliydi. Yaz başlarında erguvanlar açtığında bunlara atkestaneleriyle akasya çiçekleri de eklenirdi. Hafif bir yel estiğinde mis gibi kokardı. Alanın ortasında kocaman bir öbek vardı. Kenarlar da yemyeşil çiçek tarhlarıyla bezeliydi. Kocaman öbekte tarhlarda renk renk çiçekler açardı. Üniversitenin önünde fıskıyeli bir havuz bulunuyordu.” (Küllük Nerede?); “Havuzlu alanı hatırlıyordu (...) Kapıların önündeki örslere yerleştirilmiş geniş bakır tabakalarından, dövüle dövüle, güneşi yansıtan kocaman aş kazanlarının yapıldığı sokağı hatırlıyordu.”(Güneş Batarken).

Kapalıçarşı: “Bir sürü kapısı vardı (...) her biri, ayrı bir mevsime açıktı kapıların. Ölümsüz, kocaman bir yapı demekti bu da. Giderek de bitimsiz.” (Çarşı).

Vatan Caddesi: “Vatan caddesinin açıldığı yer(...) bir zamanlar yangın yerleri, boş arsalıklar, bostanlarla kaplıydı”; “Cadde açılır açılmaz, sihirli değnek değmiş gibi, birdenbire değişmedi bu yöre. Değişim yavaş yavaş oldu. Dükkânlar da bu değişime uygun olarak iş değiştiriyorlar, yeni gelen alıcıların durumuna göre kişiliklerini yeniliyorlardı”(Dükkân).

Yıkım

Bu örneklerde şimdi ile geçmişin karşı karşıya geldiği gözlenmektedir. Öykülerde kentin geçirdiği büyük yıkım konu edinilir. Yazar bu yıkımın üstelik sürüp gittiğini göz önüne serer: “Yıkım günleri bugün de sürüyor. O günlerin aklı ya da akılsızlığı mı egemen yine? Bunu bilmem. Bildiğim, akıllıca olusun ya da olmasın, planlı programlı olsun ya da olmasın yıkımın kötülüğü, insanı etkilemesinde, yaralamasında, renkleri ve özellikleri yok etmesinde, kişiliği ortadan kaldırmasındadır. Yıkım karşısında istediğiniz kadar yapımcı olun, yok edileni yeniden var edemezsiniz. Bunu yapanlar zaten böyle bir şeyi istemiyorlar. Tarihle, geçmişle birlikte kentin kişiliğinin, bilincinin de yok olduğunu görmüyorlar. Onu öldürüyorlar.” (“Yıkım Günleri Sürüyor”, Sağanak).

Kent dokusunu bozan yıkımın, yaşamı, insan ilişkilerini de olumsuz biçimde etkilediği anlatılmaktadır: “Çınarlarla atkestanelerini (...) bir günde devirdiler. Kel kalan yaya kaldırımını caddeye katarak yolu genişlettiler. Genişletilen yol asfaltlandı. Tranvayın yerini daha hızlı giden otobüsler aldı. Yıkım sonrası yola gitmeyip boşta kalan açıklık, hemen park olarak düzenlendi. Uzun boylu uğraşmalarına gerek yoktu. Yola giden konağın bahçesi kendiliğinden parktı zaten (...) Park günleri, yüreklere saldığı ferahlıkla mutluluk kadar uzun ömürlü olamadı. İki denizi birleştiren geniş bulvarın karşısında Belediye Sarayı yükseleli beri, yıkım buyrukları birbirini kovalıyordu. Saraydan verilen bir buyrukla otobüslerin yerini troleybüslerin alması istendi. Bu yüzden caddeyle alan bir daha elden geçti. Bulvar parkı buldozerlerle bir gecede yıkılıp bütün çiçekleri, düzenli tarhları, gelişkin ağaçları, havuzu, havuzdaki kırmızı balıklarıyla toprağa gömüldü (...) Mescit de yıkılarak oradan yeni bir yol açıldı. Böylece cadde biraz daha genişlemiş oldu. Beton, her gün, oburca yeni bir doğa parçasını yutuyordu.” (Yıkım Günleri).

Kent dokusunun yanı sıra doğanın da nasıl alabildiğine bozulduğu gösterilir: “O yıl, kış da kurak gidiyor. Yağmur, az az yağıyor. Kar, şöyle bir serpeleyip geçiyor. Bu kesin kuraklık, betonlaşmanın sonucu olarak gösteriliyor. Bunun arkasında da hava kirliliği, ozon tabakasının delinmiş olması var. Sonuçta çare bulunamıyor.”(Son Tufan).

“Çöl sıcağı evin içini dolduruyordu. Hem de kum fırtınasıyla birlikte. Evin Vatan caddesine bakan balkon tarafı, salonun baktığı ara cadde delik deşikti. Su borularının döşenmesi için çukurlar kazılmış, kenarlarına kumlar yığılmış duruyordu. Evi saran kum fırtınasının nedeni buydu.” (Kızgın Yaz).

“Denize bakarak, denizi görerek serinlemek istiyoruz. Deniz yok. Kıyı boyunca alüminyum tahtaperdeler sıralanmış.” (Kızgın Yaz).

Bozukluğun insan ilişkilerini de kuşattığı, insana özgü değerlerin yitirildiği anlatılır; “Şehrin akılalmaz gürültüsü, gösterişi, köşe bucakta yaşıyanların konuşsalar da seslerinin duyulmasına engeldi.” (Sur Kapılarında).

“Şehir kalabalıklaşıp kocamanlaştıkça adam yoksullaşıyordu zaten. Buysa yalnızlığına yeni yalnızlıklar katıyordu.”(Bir Güz Kırgını).

“Herkes dümdüz bakıyordu birbirine, görmeden oturuyorlardı.” (Beton Kırlıklar).

“Kimse kimseyi görmüyor, kimse kimseyi duymuyordu.”(Öteden Beri Bu Böyledir).

Temelde ise toplumsal yaşamda, gelir dağılımında eşitsizliği, bunlara yol açan sömürülerin yattığı vurgulanmaktadır:

“Soylularla ulular, saldırganların öncüleriyle çoktan anlaşıp, şehri paylaşmışlardı bile.” (Sur Kapılarında).

“Herkes gücünün yettiğince bir şeyler çalıp çırpıyor, bir şeyler kaçırıyordu. Bir talan, bir yağmaydı bu. Kapanın elinde kalıyordu. Işık da, yiyecek de, ev de, otomobil de, iş de, kaldırım da...”(Yağma).

“Bütün bu büyük yapılar, süslü alanlar öbeklerde yaz kış açtırılan çiçekler, bir şeyleri çarçabuk örtüp gizlemeye çalışmaktan ileri gelen bir gözbağcılığından başka bir şey değildi. (...) Haksızlığı, yoksulluğu, yoksulların sığındığı yerleri yıkıp ortadan kaldırarak, onları arka sokaklara kenarlara, köşelere sürerek yok etmek istiyorlardı.”(Yıkım Günleri).

“Halka kapılarını kapamışlardı. Halk da oralardan uzaklaşmıştı. Her yerden püskürtülüyorlardı. Ortalıktaydılar şimdi. Amaçsız görünüyorlardı. Bıkkın ve solgundular.”(Kızgın Yaz).

Masalsı, olağanüstü, doğaüstü

Öykücünün anlattıkları, ayrıntılı bütün betimlemelerine karşın bir kent röportajı olmaktan uzaktır. Kent görünümlerini canlandırırken alabildiğine gerçekçi olan öyküler, bir yandan da masal izlekleriyle, doğaüstü yaratıklarla olağanüstü olaylarla beslenmiştir:

“Beton Kırlıklar” öyküsünde, kayalıklardaki dev kente yılgı salar. “Uğultu” öyküsündeki dev, tepedeki kayalıklardan kente iri taşlar savurur. Devin gölgesi, kentin üzerine düşünce ortalığı karanlık kaplar. “Taş” öyküsünde tepelerdeki kızgın dev yine varlığını sürdürür; “kadın biçimindeki kayalardan aysız gecelerde ağlayıp dövünme sesleri yükselir.” “Çark” öyküsünde hem dişi, hem de erkek olan iki yüzlü dev, gece yarısı, çırılçıplak soyunup zengin, yoksul bütün evlerin yataklarını, aynı anda dolaşır.

“Son Tufan” öyküsünde kentin dışındaki fabrika avlularında gemiler göze çarpmaya başlamıştır. Derken tufan yağmurları başlar...

Masal izlekleri çocukların düşlerinde yer eden büyüleyici güzelliklerden bütün bütüne yoksundur yabansı ürkünç durumlar, kanlı olaylar birbirini kovalar:

“Beton Kırlıklar” öyküsünde taşı örten kan lekesini ne yapsalar çıkaramazlar.

“Alt Ucu” öyküsünde gökyüzü birden surun taşlarına dönüp taş kesilir.

“Uğultu”öyküsünde kentlilerin sırtına kamçılar inip durur; ortalığı kanlar, kanlı kızıl bulutlar, kan buharları bürümüştür.

“Çark”öyküsündeki dev gece yarısı çöküp uyuduktan hemen sonra devin ağırlığı mahalenin üstüne çöküverince çıkan yangında bütün mahalleliler yanıp gider.

“Burjuva Ölüleri” öyküsünde sığ Haliç sularında yoksul ölülerinin yüzdüğü görülür...

Bir öyküde Kafka’nın bir yapıtından sözedilmektedir: “İkisinin de Kafka’nın ‘Değişim’ öyküsünden, bir gün birdenbire hamamböceği olan Gregor Samsa’dan (...) haberleri bile yoktu.” (Değişim). Kimi öykülerde insanların Kafkasal aramalar içinde bunaldığı da gözlenir. Kişiler surların dışına bir türlü çıkamazlar; ne yapsalar denize ulaşamazlar...

Kara mizah

Bütün bu yıldırıcı, ürkütücü görüntülerin sıralandığı öykülerde yer yer alaysama da kendini belli eder. Bu noktayı yazar şöyle açıklamaktadır: “Öykülerimde yaşamımızın çelişkilerini, paradokslarını konu edindim. Çoğu dramatik sonuçlar içeriyordu(...) Öte yandan her çelişkinin her paradoksun insanı gülümseterek düşündürebilecek yanları da vardır. Çelişkilere bu yönden yaklaşmak gülmeceye, kara gülmeceye yol açan sonuçlara da götürebilirdi öyküleri. Sanırım bende de öyle oldu. Düşle gerçek, gerçekle gerçeküstü birbiriyle eşleşti, bazen biri bazen öteki öne çıktı. Üzüntülerle kaygılardan küçük mutluluklarla sevinçlere uzanan umutla yaşanan günlerin öyküleriydi bunlar.” (“Kendi Kendime Mırıldandıklarım”, Cambazlar Savaşı Yitirdi).

Şu alıntılar, bu açıklamaya uygun örneklerdendir: “En kısa zamanda eskisinden daha güzel, uygarlaşmış şehrimize yakışır bir gök yapılacağı, yıldızların, ayın ve güneşin de unutulmayacağı büyük puntolarla bildirildi. Milyonlarca liraya çıkan, yalancı ama göz kamaştırabilen –yani dev lambaların ışıklarını kolayca yansıtabilecek– cins taşlardan, masmavi, lekesiz bir gök yapıldı.”(Beton Kırlıklar)

“Bir de Batılı olmaya kalkıyoruz. Nice büyük yapının, neon ışıklı tecimevlerinin, dükkânların sıralandığı bu güzelim caddenin kıyısındaki bu yıkıntı. Bu artığımız. Doğululuğumuzun iğrenç artığı.”(Adam Konuşacak).

Umuda doğru

Öykü kişileri kimi zaman bütün bu olup bitenlere boyun eğerler. Anlatı onların ezilişini, umarsızlığını göstermeyi amaçlamaktadır. Kimi öykü kişilerinin karşı çıkmaya giriştiği ancak kurulu düzenin onları kendi istediği yolda davranmaya koşullandırdığı anlatılır: “Susup bekleyecektik. Zaten konuşmaya kalksak da kelimeleri ağzımızın içinde yuvarlayıp durduğumuzdan bir de durmamacasına yutkunmaktan –konuşurken yutkunmak, bu atalarımızın öğütlediği bir yöntemdi– homurdanmaktan öteye gidemiyorduk.”(Beton Kırlıklar)

Ancak kurtuluş yolu arayan, kendi çözüm biçimini araştıran, uygulamaya geçebilen öykü kişileri de eksik değildir: “Verecekleri ipuçları, yüzde yüz doğru da olsa kendi deneylerinin sonucu olan ipuçlarıydı bunlar, benim işime yüzde yüz yaramıyabilirlerdi. Aynı ipuçlarını kullanmam, onların yolundan yürümem, bir yerde yaptıkları küçük yanlışa benim de körü körüne bağlanarak tıpkı onlar gibi, hiçbir sonuca varamamam demekti. Kendim denemeliydim.” (Sur).

Bulunduğu yerden sıyrılıp çıkmak, başka yerlere gidebilmek bu yollardan biridir: “Hiç görmediği başka sokakların bilinmeyen yeni caddelerine oradan da başka başka ülkelerin şehirlerine gitmeyi düşünerek (...) yola koyuldu.” (Taş)

Ne var ki çoğunluğun çemberi kıramadığı, yenilmeye yazgılı olduğu görülür: “Her gün yüzlerce şehirli, sur kapılarına giden (...) otobüslere biner sonra da, daha durağa varır varmaz, niçin geldiklerini büsbütün unuttuklarından olacak (...)gerisin geriye döner”; “Kapıları arayan, ama bulamayacak olan (...) zavallılar...” (Sur)

Kurulu düzenin sonrakileri sık sık kendilerinden öncekilere benzettiğini kanıtlayan örnekler sıralanır; “Ne simitçi, ne de gazeteci ilk defa bu sabah durakta görülen gözlüklü genç adamın Mahmut beyin gazetesini okuduğunun ve onluk bir simitle sağlam bir çay ısmarladığının farkında bile olmamışlardı. Olamıyacaklardı da. Çünkü uğultu aralıksız devam ediyordu.” (Uğultu)

“Yarın işe geç kalmamalıydım. İşten çıkınca, tanıdık bir iki tecimevine uğrayıp eve götürülebilecek ek işler aramam gerekecekti” (Sur).

Ancak hemen öykücüyle bütünleşmiş görünen anlatıcının olup bitenlere boyun eğen umutsuz bir karamsar olduğu sanılmamalıdır. Güçlüklerin yenileceğini, kötülüklerin alt edileceğini düşünmekten geri durmaz: “Tam karşımıza videonun bulunduğu duvara, boydan boya bir Yenikapı resmi çizilmişti, kıyı, rıhtım, ağaçlar arasındaki eski yalılar, denizde pazar kayıkları, az ötelerinde kümelenmiş kadırgalar, arkalarında da adalarla Yalova’nın sisler içindeki tepeleri. Vakit geceydi ve denize ayışığı vurmuştu. O zaman birden anladım, kızgın yaz geçip gidecekti.” (Kızgın Yaz).

“Gecenin ne ışıkların içinden geçtikçe direncim artıyordu. Geçmiş geride kalmıştı. Üzüntüm dağılmış, içim açılmıştı.”(Bahçe Sinemaları Peşinde).

Adnan Özyalçıner, İstanbul’un kenar mahallelerini, sur dibi insanlarını konu edinen öykülerinde kentin somut gerçeklerini, kente yönelen yıkımı, toplumsal yaşamı yer yer soyut öğelerden, simgelerden yararlanarak sergiler. Anlatılanlarda öykücünün çevreye yönelik gözlemleriyle kendi yaşamı geniş yer tutar. Öykülerin anlatımı gerçeğe dayanan verilerin yanı sıra masaldan, gerçekdışından, kara mizahtan da beslenir. Toplumsal bozuklukların etkilediği kent çevresi bunalımlı bir kısır döngü alanıdır; ancak giderek insanın kurtuluşuna yönelik umuda açılır.

Cengiz Gündoğdu

Bir öykücü, insanlığın temsilcisi...
Adnan Özyalçıner

Kime yazar denmeli

Kimi sorunları hiç gündeme getirmek istemiyorum. Çünkü o sorunlar gündeme geldikte bilgisizliğimiz ortaya çıkıyor. Yazıklanıyorum. Yazıklansam bile o sorun şurda burda önüme çıkıyor. İşte o sorunlardan biri yine önümde duruyor.

Sorun şu. Edebiyatta gerçekçilik. Türkiye’de yazarların çoğu bilgisizdir. Bilgisiz oldukları için gerçekçilik dendikte gerçekliğe bakarlar. Gerçekliği anlatmayı gerçekçilik sanırlar. Oysa gerçekliğin anlatımı gerçekçilik değildir, eksikliktir. Edebiyatımız bu eksiklikten bütünüyle çıkamamıştır.

Aslında bu sorun üstüne çok yazdım. Bilgisizliği kıramadım. Bıktım yazmaktan. Ama Adnan Özyalçıner’in öykülerini irdelerken, açımlarken bir kez daha yazmak gerekiyor.

Afşar Timuçin, Estetik’de şöyle der. “Sanatçı basit bir yansıtıcı değildir, herhangi bir gösterici değildir. Yapıt bir ayna görevi görmediği gibi ayna olmaya kesinlikle uzaktır. Sanatçı gerçekliği değil gerçekliğin anlamlarını yansıtır, gerçekliği yansıtmak bir öykünmeciliktir, başka bir şey değildir. Sanatçı gerçekliğin özünden sorumludur, gerçekliğin biçimsel görünümleri onun için ilginç değildir”¹

Bizde “gerçekliğin biçimsel görünümlerini” anlatmak gerçekçilik sanıldı. Peki, böyle bir yöntem neden eksiklik oluyor. Eksiklik olur, çünkü burda yazar, yaratıcı etkinliğini kullanamaz. Çünkü “Gerçeklik olanın sınırlarında bitmez, kendini olasıya doğru aşırır, olasıda kavramsal genişliğinin anlamlarını bulur, ayrıca geleceğini irdeler. Bir şeyin kavramı o şeyle ilgili tüm olasılıkları açık olabileceği zaman dolgundur ya da zengindir.”²

Yazarlarımızın çoğu bilgisizdir dedim. Çünkü onlar gerçekliği olanla sınırladılar. Olanda kaldılar. Bu yüzden hayatın zenginliğini gösteremediler. Gösteremezlerdi. Çünkü anlattıkları olan, olanlardan yalnızca bir tanesidir.

Oysa gerçekçi yazar olanla yetinmez, olanla sınırlamaz kendini. Düş gücüyle uydurur, olandan kurtulur, hayatın zenginliğini gösterir.

Yazar bunu simgelerle yapar. Simge için şöyle der Afşar Timuçin. “Simge kullanımı sanata yeni olanaklar sağladı. Bugünün sanatçısı yapıtında onun boyunu aşan bir şeylerin bulunması gerektiğini biliyor. Gerçek anlamda yoğun bir insani etki alanı yaratabilmek için yapıtta, yapıtın sınırlarını aşan bir şeylerin olması gerekir. Eskinin yapıtı kendiyle sınırlıydı, yeni sanatta yapıt kendi dışına çıkar ya da taşar, deyim yerindeyse boyundan büyük işlere girer ve gösterdiğinden çoğunu duyurur.”³

Diyelim bir yazar, kendini, olanla sınırlamadı. Simgelerle olanı aştı. Hayatın zenginliğini... hayatın çelişkilerini gösterdi. Biri de bu eseri okudu. Ama o bilgisizdi. Gerçekçiliği, olanı anlatmak, gerçekliği doğrudan doğruya yansıtmak sanıyordu. Bu ikisi karşı karşıya gelseler acaba ne konuşurlar. Ben bunu hep merak ederdim. Bu merakımı Adnan Özyalçıner giderdi. Mehmet Seyda’yla Adnan Özyalçıner Yağma üstüne konuşmuşlar. Özyalçıner de bu konuşmayı Yağma’ya koymuş.

Ben bu konuşmayı okurken pek güldüm. Aslında gülmemem gerekirdi. Ama kendimi tutamadım. Mehmet Seyda’nın bilgisizliği beni pek güldürdü.

O konuşmanın bir bölümünü buraya alıyorum. Aynen.

“SEYDA —Ortaokul ve lisede aritmetikten, matematikten kaç alırdın?”

ÖZYALÇINER—Aritmetiğim ve matematiğim çoğunlukla zayıftı. Hatta lise son sınıfta cebirden bir yıl bekledim. Bu sorunun hikâyelerle ne ilintisi var anlamadım.

SEYDA —Hiç, öyle bir soru. Somutlamaktan çok soyutlamada, şematize etmekte belki de seni daha yatkın gördüğüm için sordum. Bir mizaç, bir şeye yatkınlık...”

Mehmet Seyda bilgisizliğin rahatlığıyla konuşuyor. Birincisi. Türkiye’de okutulan matematik insana soyutlama gücü kazandırmaz. Tam tersi somuta tutsak eder. Mehmet Seyda bunu bilmiyor.

İkincisi. Mehmet Seyda olanla, somutla sınırlıyor gerçekliği. Olanı anlatmayı gerçekçilik sanıyor. Mehmet Seyda, sanatta soyutlama yönteminin gerçekçi bir yöntem olduğunu bilmiyor.

Sanatta soyutlama simgeleştirmeyle olur. Böylece yazar olandan çıkar, olasıya ulaşır. Bu konuda şöyle bir örnek vereyim. Yazar, bir sokağı anlatacaksa, olanı anlatan yazar, sokağın bir başına dikilir, gördüklerini yazar. Olasıyı anlatan yazar, sokağın bir başında dikilmez. Sokağın üstüne çıkar. Çünkü o sokak, başka sokaklarla vardır. O sokak bir kentle vardır. O sokak dünyayla vardır.

Gerçekçi yazar o sokakta kalmaz. Sokak-dünya ilişkilerini anlatır.

Gerçekçi yazar, sokağı anlatıyorum diye ille de sokağı anlatmaz. Sokağı anlatacak da n’olacak. Sokak bir simgedir. Olanla olası arasında gidip gelendir.

Sokağı anlatacak da n’olacak dedim. Bunu açmalıyım. Bizde gerçekcilik varolanla sınırlandırıldı. Biri köyü anlattı. Biri kenti anlattı. Kimileri de Almanya’ya gitti. Almanya’daki işçileri anlatmak için. Bunlara yazar denmesini doğru bulmuyorum. Yazar değil bunlar, görüntücü.

Görüntücü varolanı anlatır. Varolanı mutlaklaştırır. Varolanın görüntülerini gerçek sanır. Görüntücü olgusal bilinçle bakar dünyaya. Onlara göre güneş gerçekten doğar.

Güneşin doğması bir gerçekliktir. Ama gerçek değildir. Güneşin doğması gerçeğin görüntüsüdür. Yıldızların minicik minicik görünmesi gerçeliktir. Ama gerçek değildir.

Tabii, fizik olaylarında gerçeklikle gerçeğin ilişkisini göstermek biraz kolay. Ama toplumsal olaylarda bunu görebilmek son derece zordur. İşte yazar, toplumsalda görüntüye aldanmayandır.

Yazar, olguda, görünende kalmaz.

Ölmüş biriyle uğraşmak değil amacım. Ama Mehmet Seyda’nın bu yanlış düşüncesi bugün de devam ediyor. Bu yanlış düşünce bir kolaylık sağlıyor. Kolayca yazar oluyor canı isteyen. Kimse bilim insanı olmak istemiyor. Zor çünkü o. Ama yazarlığın da bir fizik, bir kimya kadar zor olduğu bilinmiyor. Çünkü yazar, insanı, toplumu çözümlemek zorunda.

Yazarlık tılgır mılgır yazmak değil. Ama bizde tılgır mılgır yazmak yazarlık sanıldı. Türkiye edebiyatı tılgır mılgırların elinde insandan uzaklaştırıldı. Böyle bir ortamda yazarlık yapana da “Sen okulda matematikten kaç aldın?” diye tuhaf sorular soruldu.

Adnan Özyalçıner’e böyle tuhaf sorular sorulmasını, beni güldürse bile olağan buluyorum. Çünkü Adnan Özyalçıner olgusal bilinci kırmış bir yazar. Olanı değil, olasıyı... görüneni değil, ilişkileri yazan bir yazar Adnan Özyalçıner.

Şimdi ne demek istediğimi... bütün bunların nasıl olduğunu iki eserinde, Gözleri Bağlı Adam’la, Yağma’da görelim.⁴

Tutsaklar

Bu öykü, “Cipin farları dağ karanlığını upuzun aydınlatıyordu. Çalılıklar, cılız ağaççıklar bir anda parıltıyla ışıldıyor, sonra koyu karanlığın içinde aynı anda geride kalıyordu her şey” diye başlar.

Az sonra anlaşılır. Bu cip, Türkiye’de kurulu Nato üslerinden birinde görevli Amerikalı askerlerindir. Yusuf Bey, Amerikalı çavuşlarla köyüne gidiyor.

Bütün köy USA damgalı kutularla doludur. Köylü bu kutuları çeşitli yerlerde kullanır. “Sardunyalar, küpe çiçekleri, kına çiçekleri bunlarda boy atıyor: Köylüler bunlarla sularını, ayranlarını içiyor, kıçlarını yıkıyor, gelinlerle çocuklar bu kutuları kumbara olarak kullanıyordu. Evlerde peynir bile Amerikan tenekelerine basılıyordu. (...) Gençler, Amerikalıların çöpe attıklarını giymekte yarışıyordu. Hele blujinler kapışılıyordu. Kıçına, paçaları tarazlı soluk bir tane geçiren kendini çarktan çıkma Amerikan kovboyu sanıyordu.”

Adnan Özyalçıner, Tutsaklar adlı öyküde ABD eliyle emperyalizmin Türkiye’ye girişini, Nato üssüne yakın bir köyde simgelemiş.

Köy, öyküde hem köy, hem Türkiye.

O günleri anımsıyorum. İzmir’le San Fransisko kardeş kent ilan edildi. Bunun türküsünü anlatan plaklar evlere bedava dağıtıldı. Birkaç gün sonra da teneke kutularda süt tozları, peynirler...

Plak eve girdi ama, anneannemin titizliği yüzünden süt tozları, peynirler eve girmedi.

Peki, kim yaptı bunları. Bir halkı dilenci derekesine kim düşürdü emperyalizmin karşısında. O zaman Demokrat Parti iktidardaydı. Bu yüzden bunu Demokrat Parti’nin yaptığı söylenir. Görünen gerçeklik böyledir. Olgusal bilinci kıramayan gerçekliği, gerçek sanır. Demokrat Parti’yi eleştirir.

Ama Adnan Özyalçıner olgusal bilinci kırmış bir yazar. Bundan ötürü o, görüneni değil, görüneni oluşturan, görünenin arkasında saklanan gerçeği arar.

Şimdi Yusuf Beyi tanıyalım.Yusuf Bey öyküde ilkin şöyle tanıtılır. Bu tanıtım sırasında onun kim olduğunu bilmeyiz. “Arkada oturan sivildi. Cip, bozuk dağ yolunda yalpaladıkça adamı, boş koltuğun bir köşesinden ötekine atıyordu. Ama o, bir eliyle koltuğu tutarak olduğu yerde tutunmaya çalışıyordu. Öteki eliniyse öne uzatmış olarak tutuyor, avucu leblebiyle dolu öyle duruyordu. Amerikalılar, viskilerini yudumladıkça, bu canlı çerezlikten bir iki leblebi alıp ağızlarına atıyorlardı.”

Cip köye girdikten sonra, yazar, Yusuf Beyi ayrıntılı bir şekilde şöyle anlatır. “Bu köyü, zamanında Yusuf Bey’in dedesi kurmuştu. Saraybosna’dan Türkiye’ye göçettiklerinde buraya yerleştirmişti devlet onları. Yusuf Bey’in dedesi ta oradan beri hepsinin ağasıydı. Burda da öyle kalmıştı. Ordan en çok altını o getirmişti. Burda en çok toprağı o edindi. Onun için şimdi de bu yörenin en büyük su değirmeni Yusuf Bey’indi.”

İşte Yusuf Bey bu. Köyün değişmez muhtarı o. Şeftali bahçelerinin çoğu onun. Nato üssü bir zamanlar onun toprağıydı.

Sarhoş Amerikalı çavuşları leblebiyle besleyen bu Yusuf, çöpleri Amerikalılardan her yıl toptan satın alır, sonra onları yıl boyunca halka satar.

Yusuf, Türkiye’deki toprak-ticaret sermayesinin, sanayi sermayesine dönüşümünün simgesi. Hem köy, hem Yusuf, öykünün nicel sınırları içinde varolanın görünümü.

Yusuf, ABD eliyle emperyalizmi Türkiye’ye sokan, daha topraktan kurtulamamış kapitalist sınıf.

Yusuf, bir Amerikan cibiyle, Amerikalı, çavuşları niye köyüne götürüyor. Burda Adnan Özyalçıner bir aşk öyküsüyle emperyalizmin nasıl bütün insani değerleri yerlebir ettiğini... yerlebir edeceğini pek güzel göstermiş.

Bizde halk masallarında aşklar... aşıklar hep yüceltilir. Bu, aşkı çirkinseyen feodal-ağa değerlerine karşı ciddi bir eleştiridir. Feodal-ağa değerlerinde, o dünyada, kadın tutsaktır. Aşık olamaz.

Kapitalizmin kadını özgürleştirdiği söylenir. Tabii bir özgürleşme vardır. Ama bu özgürlük kadının metalaşmasıyla sağlanır.

Kapitalizmde insani özgürlük yoktur.

Adnan Özyalçıner, Tutsaklar’da feodal ağa değerlerinin, kapitalist değerlerle çabucak nasıl uzlaştığını Emine ile Kemal’in aşkında gösterir.

Bu, öyküde trajedinin başladığı noktadır. Yusuf’un kızı Emine, sevgilisi Kemal’le kaçacaktır. Bunu öğrenen Yusuf, kızı Emine’yi Nato üssünde görevli çavuş Tom’un evine götürecektir. Emine, Tom’un çocuklarının hizmetçisi olmuştur.

Amerikalı çavuşlardan biri bile “Yusuf Bey, sevenleri ayırma” demez. Feodal-ağa değerlerinden kapitalist değerlere dönüşümün bir ilerleme olmadığını gösterir Adnan Özyalçıner.

Sorunun trajik noktası burasıdır. Çünkü “çağdaş uygarlık düzeyine” yükselme... bir başka deyişle kapitalistleşme, varolan insani değerlerin daha hızlı yerlebir edilmesidir.

Aşk, bütün dünyada kapitalizmin koruyuculuğunu üstlenen Nato üssüne hapsedilir. Aşkla Nato üssü insanlaşma mücadelesinin bir noktasında karşı karşıya gelirler bu öyküde.

Nice zorlu mücadelelerden sonra, insan, kadınla erkeği en üst noktada insanlaştıran, adına aşk dediğimiz bir ilişki türü yarattı. Ama aşk egemen sınıfın, sömüren sınıfın hiç istemediği, çok korktuğu bir ilişki türüdür. Çünkü aşk dışa dönüktür. Dünyaya dönüktür. Aşk, insanın varolanı dönüştürme gücüdür. İşte bu yüzden sömürücü sınıflar, aşkı ahlakın demir pençesinde öldürür.

Ahlakın demir pençesi dedim. Milyarlarca insanın emeğine elkoyan bir sınıfın ahlaktan söz etmesi hep güldürmüştür beni. Sömürücü sınıfların ahlakı, bütün insani değerlerin parça parça edildiği bir aygıttır.

Bu aygıt Tutsaklar’da emperyalizmin Nato üssüdür. Çelikten bir ormandır burası.

Kemal’i seven Emine işte bu çelikten ormana bırakılır. Yapayalnız. Çelikten ormana zorla sokulurken Emine’nin gözleri büyür.

Daha önce söylemiştim. Öykü, cipin köye gidişiyle başlar. Farlar önce çevreyi aydınlatır. Ama bu geçici bir aydınlıktır. Az sonra her yer karanlığa gömülür.

Güzel... canlı... renkli bir simgeleştirme bu. Gecenin bir saatinde köye yolculuk, Türkiye’nin Nato’ya girişidir aslında.

Bu yazının girişinde söyledim. Yazar, olanı çok başka bir durumla anlatabilir... anlatmalıdır demiştim. Bu, yazarın yazdıklarına zenginlik, yoğunluk kazandırır.

Adnan Özyalçıner, hem köye girişi, hem Nato’ya girişi anlatıyor. Bu anlatım yöntemiyle köy Türkiye, Yusuf, egemen sınıf, Nato, insansızlığın pekiştirildiği yer oluyor.

Nato’ya giriş parlak törenlerle kutlanmıştı Türkiye’de. Ama bu parlaklık kısa sürdü. Türkiye karanlığa gömüldü. Sömürü, katliam, işte hep bu karanlıkta yapıldı.

Peki, bu karanlık hep böyle sürecek mi. Hayır. Çünkü Kemal var. “Kemal direksiyonun başında doğruldu. Kontağı açtı. Motora gaz verdi. Derenin içine bahçelerin arasına kamyonetini yöneltirken bir yandan da aralıksız kornaya basıyordu. Dar vadi, en kuytu gölgelerine kadar uyarıcı bir siren gibi sürekli öttürülen kornanın sesiyle titriyordu şimdi.”

Kemal, emekçi sınıfın simgesi. Çelikten ormanı, Kemal yerlebir edecek. Emperyalizmi Kemal kovacak dünyadan.

Trajediyi Kemal çözecek.

Baskın

Önce Adnan Özyalçıner’in bir yöntemini söylemeliyim. Adnan Özyalçıner olandan başlıyor. Bak, şimdi sen burdasın diyor. Sonra olasının dünyasına götürüyor insanı.

Zor bir yöntem bu. Adnan Özyalçıner, diyalektik yöntemle bakıyor dünyaya. Bu bakışla dili, nesnenin baskısından cesaretle çekip alıyor.

Dili özgürleştiriyor Adnan Özyalçıner. Çılgınca bir girişim bu. Gemi azıya almış atları düşünün. Özgürleşen atlar nereye gider bilinmez. Ama Adnan Özyalçıner usta bir sürücü. Dilin arkasında kalmıyor. Dilin hep önünde. Dile yol gösteriyor.

Özgür bilinçte özgürleşen dil, görkemli kurgulara götürüyor insanı. Bak gör insanın yaratıcılığını diyor.

Bu dediklerimi bir örnekle somutlamak istiyorum. Bu somutlandıkta Adnan Özyalçıner’in öykücülüğümüze getirdiği katkı anlaşılacak.

Bu anlaşılmalı. Bu anlaşılmadığı için, Türkiye öykücülüğü dil-nesne baskısında kuruyor.

Bu söylediklerimi somutluyorum şimdi. Kimin dokuduğu bilinmeyen bir halım var. Küçük bir duvar halısı. Bir deveci, deveyle tabut taşıyor. Çadırda bir kadın... üzüntülü. Bir iki hurma ağacı... Bu kadar. Ama bu halının bir özelliği var. Gök mavi değil, kırmızı.

Ta çocukluğumdan biri sık sık düşündüm bunu. Neden dedim gök mavi değil. Yıllarca baktım bu halıya. Sonra çözdüm. Ölümün acısı göğün kızıllığında anlatılıyor. Bu halıyı dokuyan belki bilerek, belki bilmeyerek nesnenin baskısından kendini kurtarmış. “Gök mavi görünür bize. Ama ben acımı... bir acıyı ancak göğü kızıllaştırarak anlatabilirim” demiş. Böyle düşünmüş.

Adnan Özyalçıner bunu yapıyor işte. Dili nesnenin görünür baskısından kurtarıyor. Böylece olan, olasıya doğru dönüşüyor. Bu, Adnan Özyalçıner’in öykücülüğümüze getirdiği katkı. Yazar olanın sınırlarını kırıyor.

Baskınadlı öyküye geldikte... Baskın’da olandan başlıyor. Karı–koca bir kapıcının öyküsü Baskın.

Veysel sağır. Apartmanın bütün işlerini karısı yapıyor. Sağır Veysel apartmanın arka bahçesiyle dünyaya bağlı. Varoluşu o bahçede.

Burda biraz duralım. Adnan Özyalçıner’in öykülerinde insanın varoluş sorunu sık sık çıkar karşımıza. Bu, öykülerin felsefi boyutunu derinleştirir.

Varoluş sorunu insanın temel sorunudur öykülerde. Öykülerdeki kişiler bilmeseler bile, kapitalist sistemin insanı hiçleştirdiğini duyumsarlar. Bu, onların önüne varoluş sorununu koyar.

Bu, bir uyarıdır insana. İnsanla bir hesaplaşmadır Adnan Özyalçıner’in öyküleri.

Veysel çocukken köyde koyunları otlatır. Köy... alabildiğine uzanan tarlalar... ilk yazın yeşertisi... yukarda gülen bir mavilik... Ama topraksızlık kötüdür köyde. Mutluluk da sevinç de kursağında kalır insanın. Yine de doğa, bir bağlantıdır dünyaya. Ertesi gün açacağını bildiğin bir tomurcuk sevindirir insanı. Ama bir gün Veysel çocuğu Kasım ağanın adamları pek kötü döver. Koyunları da alır götürürler. O dayaktan sonra sağır kalır Veysel.

Şimdi büyük kentte bir apartmanın zemin dairesinde yaşayan sağır Veysel küçük bir bahçeyle hayata bağlanmıştır. Ama bir sabah kalktığında bakın neler görür. “Çiçeklerin hepsi ezilmişti. Daha dün diktiklerinden, özenle suladıklarından bir teki bile sağlam kalmamıştı. Onbeş güne kalmadan her biri ayrı renkte açacaktı.” Ama bahçe yerlebir edilmiştir.

Köyde Kasım ağanın adamları onu hiçleştirdi. Peki ama kentte bunu kim yaptı.

İşte burası önemli. Sistemin koruyucuları her yerde çıkar insanın karşısına. Bir güzellik yaratmak isteyen herkesi hiçleştirir.

Sağır Veysel... hiçleştirilen Veysel az sonra durumu anlar. Güvenlik güçleri baskın vermiştir apartmana. Dünyayı güzelleştirmek isteyen iki gençten biri öldürülmüş, öbürü yaralanmıştır.

Köyde başlayan ilişki başkalaşa başkalaşa kente kadar gelir. Köyde doğanın tazelenmesinin sevinci kursakta kalır. Çünkü doğa egemenlerin elindedir. Kentte dünyayı tazelemek isteyenlerin de sevinci kursakta kalır. Çünkü dünya egemenlerin elindedir.

Doğa, insan, toplum, dünya ilişkisinde insanın hiçleştirilmesi Veysel’in sağırlığında patlar.

Veysel Türkiye’dir.

Öldürülen gençle, yaralının taşındığı sokak kalabalıktır. Ama sessizdir, bu kalabalık.

Sessiz sokak Türkiye’dir.

Bu sessizlikte Veysel, hiç olmazsa yaralıya su vermek ister. İteklenir. Kıç üstü kaldırıma oturur.

Ne ağır bir eleştiri bu, sağırlara. Köyde kentte nerde olursa olsun, bireysel kurtuluşa gidemezsin. Böyle kıç üstü oturturlar adamı.

Veysel kalkar. Bu simgesel bir kalkıştır. Karısını, bebeğini alır, yollara düşer, kent dışına çıkarlar. “Upuzun, gepgeniş bir toprak parçasında” dururlar. “Ufuk çizgisine kadar gözalabildiğine uzanıyordu toprak. Kimi yerleri sürülmüştü. Kına gibi görünüşü vardı. Otlak olarak bırakılan bölümde koyunlar otluyordu. Besili, başıboş iki at koşturup duruyordu ortalık yerde. Davarın çobanı atların sahipleri yoktu. Gök maviydi.”

Sürülmüş toprak... otlayan koyunlar, mavi gökyüzü, umudun simgesidir. Bütün öldürümlere karşın sürülmüş topraktan yeni bir dünya doğacaktır.

Doğurgan yapıyı gören Veysel yüzünü göğe kaldırır. “yılların içinde biriktirdiği seslerin hepsiyle ve herkesin sesiyle bir bağırtı koyuverir.”

Bu bağırtıyla kulakları açılır Veysel’in.

“Tepelerinden bir kuş sürüsü cıvıldayarak geçti gitti” diye biter öykü.

Cıvıldayarak geçip giden kuş sürüsü özgürlüktür. Özgürlük için “herkesin sesi” olabilecek bir yapılanma gereklidir, zorunludur.

Veysel’in kalkışı için simgeseldir dedim. Şimdi bunu anlatayım. Önce şu, Baskın, yüzyıllarca baskı altında tutulan, ezilen, horlanan insanımızın bireysel-toplumsal bir anlatımı... çözümlemesi. Her türlü haksızlığı gören, bilen, ama isyanını, nasıl ne yapacağını bilemeyen, bu yüzden içine atan insanımız bu öyküde resmedilmiş. Türkiye sosyalist hareketi bu isyanı doğuran bir yapıya dönüştürecek herkesin sesi olabilecek bir politika üretemedi. İşte bu yüzden Veysel ittirildiği... “kıçüstü oturduğu” yerde herkesin sesi olabilecek bir sesi bekliyor.

Buluşma

Adnan Özyalçıner’in öykülerinde insanın varoluş sorunu sık sık karşımıza çıkar demiştim. İnsani varoluşun dayanakları... bu dayanakların kırılışı... kapitalist toplumun hiçlendirmesine karşı varoluş mücadelesi Adnan Özyalçıner öykülerinin temel sorunlarıdır.

İnsani varoluş, kendiliğinden değil, insanın bilinçli özgürleşmesinden çıkar. Ama bu kapitalist toplumda ne kadar olasıdır. Çünkü kapitalist yapılanma bilinçli bir özgürleşmeye ne pahasına olursa olsun izin vermez. Gerçeklik budur. Olan budur. Olan, olası bir gerçeklik çelişkisi bireysel-toplumsal sarsıntılara yol açar. Bu sarsıntılardan ötürü, kapitalist toplumda bilinçli özgürleşme mücadelesi zordur. Bedeli ağırdır. Bunun için çok kimse kapitalist toplumun çeşitli kanallarında sahte bir varoluşu yaşar. Kimi güzellik kraliçesi olur... kimi ünlü futbolcu, kimi ünlü yazar. Tabii bunlar sahtedir. Kraliçelik, ya da her alanda ünlü olmak belirli bir zaman içindir. Sürekli değildir.

Buluşma, kapitalist toplumda sahici bir varoluş sorununu ele alır.

Aysel, motorlu dikiş makinesiyle evinde çalışan bir emekçidir. Motor taksitle alınmıştır. Dağ gibi patiskalar motorlu dikiş makinesinde dikilecek, taksitler ödenecek.

Dağ gibi patiskalar... yıkanmayı bekleyen bulaşıklar sıkıntı verir Aysel’e. İstemeden uyuya kalır. Bunalımlı bir uykudur bu. Kapitalist toplumun gereklerini yerine getiremezsen, hiçkimse gözünün yaşına bakmaz. Borcunu ödemezsen evine haciz konur. Çamaşırları geri veremezsen hırsız diye tutuklanırsın... Düşünde bunları görür.

O sıra zil mi çalmıştır, yoksa Aysel’e öyle mi gelmiştir. Yine de kalkar Aysel, sokak kapısını açar. Kimse yoktur. Eve girerken bir kağıt bulur. Kağıtta şunlar yazılıdır. “Yarın saat onbirde Harem’de olacağız. İskelede beni bekle. Hasan.”

Bu, alışılagelmiş bir buluşma değil. Hasan, Aysel’in kocasıdır. İşçidir. Fabrikada “Beş altı arkadaşıyla direnişe kalkıştığı, fabrikadaki arkadaşlarını kışkırttığı ve bildiri dağıttığı” için tutuklanmıştır.

Peki buluşma nasıl olacak. Hasan, zırhlı bir arabayla Harem’den geçerken Aysel “Ta uzaktan bir gölge gibi olsa da” görmek için Harem’e gidecek.

Sabah kalktığında yüzü asıktır. Sinirden gözünün biri seğirmektedir. Onu, böyle görürse Hasan’ın üzüleceğini düşünür. Kendini toparlar. Yüzünü pudralar. Dudaklarını boyar. Hasan’ı üzmeye hakkı yoktur çünkü.

Hasan’la Aysel’in ilişkisinde insani adanmışlık vardır. Adanmışlık kayıtsız şartsız bir içeriktir. Sevdiğini sevindirerek sevinmek, sevdiğini mutlu ederek mutlu olmaktır bu.

Aysel, Hasan’a göre mis gibi, ıhlamur çiçeği kokar. Aysel... mis gibi ıhlamur çiçeği kokan kadın, Hasan için onca işi bırakır, yollara düşer.

Bütün uğraşlarına karşın göremez Hasan’ı. Ama buluşma gerçekleşir. Peki, bu, nasıl olur. Adanmışlığın, kayıtsız şartsız içerikli ilişkinin buluşma sürecinde maddeyle düşüncenin görkemli bireşimiyle olur bu. Şöyle, “şoför mahallinin açık penceresinden, başkomserin iyice eğik sırtının arkasındaki boşluktan alabildiğine açık ve gergin bir elin beş parmağının ara yerdeki cama yapıştığını ve ona baktığını görür” Aysel.

Aysel tepeden tırnağa titrer. Görüntüyü uzatabilmek, bütün gövdesiyle duyabilmek için gözlerini yumar.

Hasan dipdiridir... dimdiktir. Tam karşısındadır. Hasan’ın beş parmağı, görünmeyen öbür organlarıyla bütünleşir. Beş parmak, saçlarıdır, gözleridir, burnudur, ağzıdır, kollarıdır, ayaklarıdır, gömleğidir, giysisidir, ayakkabısıdır.

Bu beş parmak tutukludur. Öbür parmaklar tutuklu değildir... Aysel’in parmakları, “kumaşı, sağa sola döndürerek iğnenin altına” sürer.

Aşkı yaratan... İnsani adanmışlığı yaşayan emek, n’olursa olsun tutuklanamaz. Sistem dışı bir aşk, emekte varoluşunu bulur. Bu, sahte bir varoluş değildir. Bu dünyada hiçbir güç özgürleştirici emeğe dayanan insani varoluşu kıramaz. Umut burdadır işte. “Kapalı arabanın damının hava deliğinin kapağı üstüne” tüneyen martı, insani umudun güzelliğidir.

Bu öyküyü okudukta şunu düşündüm. Beş parmakların birleşmeyişinin önemli nedenlerinden biri de mücadele sürecinde böyle insani aşklar yaratamayışımız. Ama Hasan’la, Aysel var. Geçen gün metroda giderken gördüm onları. Aysel, Hasan’a “Üzülme, motoru hemen tamir edecekler, yarın alacağım” diyordu.

Hasan yine dimdikti. Aysel “mis gibi ıhlamur çiçeği kokuyordu.”

İkinci Arka

Bir tarihte, kendim için, ben, bir yıl, ikibin yıl yaşadım demiştim. Bunun nedeni okuduğum güzel romanlardı, güzel öykülerdi. Güzel eserler, insanın ömrüne ömür katar. Elli–altmış yılda yaşanmayacak olayların, durumların içine sokar insanı. O eserlerde birçok insanı tanırsınız. Böylece insanın hayatı zenginleşir.

Adnan Özyalçıner, insanın ömrüne ömür katan, insanı zenginleştiren bir yazar. İkinci Arka adlı öyküde Habib’i tanıdım.

İşsiz güçsüz bir köylü Habib. Almanya’ya gitmeyi düşünüyor. Bir gün, birileri, bu işsiz güçsüzleri toplar, kamyonla kente getirirler. “Gece hep birlikte bir handa yatmışlardı. Akşam, yemeklerini, gösterilen bir lokantada, diledikleri yemekleri diledikleri kadar yemek şartıyla yemişlerdi. Sabahleyin her birine ikişer poğaça dağıtılmış, birer bardak da çay söylenmişti. Habib de bu köylü kalabalığının arasındaydı. Yeme içme yatmanın dışında her birine tam yüz kayme verilecekti, bir gün için. Belki de iki saat içindi iş.”

İş şu. “Domuz komünistlerin” toplantısı dağıtılacak. Taşlı, sopalı, zincirli, tabancalı bir eylemle “domuz komünistlerin” toplantısı dağıtılır. Bu arada Habib ayağından kurşunla yaralanır.

Tabii Almanya işi kalır. Habib, İstanbul’a gönderilir. Hamallık yapar İstanbul’da. Karlı, soğuk, sokakların buzlaştığı bir gün Habib, matbaaya mal götürmektedir. Düşme korkusuyla zor gider matbaaya. Düşüncesine göre bu soğukta çalışmayacak... kahveye gidip oturacak.

Ama Habib... bilgisiz bırakılmış Habib, bu dünyada varoluşunu gerçekleştiremez. Savrulur gider. Faşizmin örgütlediği Habib’in Almanya düşleri yıkılmıştır. Hayatı buzlanmış bir yol gibidir.

Sırtındaki mal indirildikten sonra, patron sınıfsal bilinciyle otomobiliyle Habib arasında ilişki kurar. O, buzlu yollardan kaymadan gelmiştir. Çünkü arabasının tekerleri zincirlidir. Öyleyse Habib’in ayağını zincirlemek gerekir.

Paslı bir zincir geçirilir Habib’in ayağına.

Ben bu Habib’i birçok yerde gördüm Kanlı 1 Mayıs’da, Çorum’da Kahramanmaraş’ta, Sıvas’ta.

Habib, o paslı zinciri bir türlü kıramadı. Belki bizler de anlamadık Habibleri. Paslı zincirleri kırmalarına yardımcı olmadık.

Habibler can yaka yaka savrulup gidecekler.

Dükkan

Dükkan adlı öyküyü okudukta şöyle düşündüm. Adnan Özyalçıner, Nevton’dan önce yaşasaydı... gökbilimle ilgilenseydi, Nevton yasası dediğimiz yasayı bulurdu. Nevton, birbirinde uzak iki nesne arasında ilişki kuran bir insan. Şöyle düşünüyor Nevton. Bir elma yere düşüyor da ay niye düşmüyor. Daha sonra soyutlama gücüyle elmayı düşürenle, ayı düşürmeyenin aynı etken olduğunu buluyor.

Evren böyle bir yapılanma... Her şey birbiriyle ilişkili... Karmaşık ilişkiler değişik sonuçlar yaratıyor nesneler üstünde. Toplumun işleyişi de böyle. Bir bakışta göremediğimiz karmaşık ilişkilerin içinde yaşıyoruz. Bu ilişkiler ancak soyutlama gücüyle görülebiliyor.

Tam burda yazar... şair için şöyle diyorum. Yazar, şair, işte bu ilişkileri gösterebilendir.

Şimdi soru şu. Bir tavukçu dükkanıyla banka arasında ilişki kurulabilir mi. Adnan Özyalçıner, yüksek soyutlama gücüyle bunu yapmış.

Bir tavukçu dükkanı... Horozlarla, tavuklar bir kafeste. Müşteri beğendiğini gösteriyor. Bundan sonrasını şöyle anlatıyor yazar. “Tavuk ya da horoz geniş bir yerde tek başına olduğunu anlayınca şöyle gerinerek kanatlarını çırpıyor, tavuksa hafiften gıtlıyor, hafif tertip sesini denemeye kalkıyordu.

Ama birdenbire sunulan bu özgürlüğün mutluluğu uzun sürmüyordu. Boş hücrede biraz da böbürlenerek aptal aptal dolaşan hayvanın bacağını ya da kanadını tam o sırada duvar tarafındaki boşluktan uzanan bir el kavrayıveriyordu. Hayvan o zaman çırpınıyordu ama boşuna. Hücreden duvarın arkasına çekilmesiyle son bağırtısının gelmesi bir oluyordu. Hayvanın boğazlanması hemen hemen göz açıp kapayana kadar oluyordu.”

Adnan Özyalçıner, kesim öncesini anlatırken “sunulan özgürlük” der. Tavuklara, horozlara sunulan özgürlük... özgürlüğün mutluluğu kısa sürer. Çünkü bu, sunulan bir özgürlüktür. Kazanılan değil. Yazar kesim bölümünde burjuva toplumunda sunulan özgürlüğün aldatıcılığını pek güzel gösterir.

Sunulan özgürlüğü yeterli görmeyen bir horoz, kesim sırasında kaçar. Sorun şudur. Acaba burjuva toplumundan kaçmakla özgür olunabilir mi. Kimi yazar, kaçmayı yüceleştirir. Kaçmak ille de yer değiştirmek değildir. Burjuva toplumunun kurallarına karşı çıkmak diye gösterilen... özgürlük sanılan yaşama biçimleri de kaçmaktır.

Geçen yıl bir sinemaya gitmiştik, Berrin Taş’la. Tam karşımızda böyle bir “kaçak” oturuyordu. Yaz mevsiminde postal giymişti. Blujinin bir ayağı dizden parçalanmıştı. Öbür ayak delik deşikti. Yan yatmış, umursamaz bir biçimde oturuyordu. Özgürdü kendine göre, istediği gibi giyinmişti.

Adnan Özyalçıner’in horozunu okuyunca o delikanlıyı anımsadım. Ama Adnan Özyalçıner, kaçışla özgür olduğunu sananlara... bu yanılsama içinde yaşayanlara, sözgelimi her tırnağını ayrı renge boyayanlara, dünyanın kaç bucak olduğunu gösterir.

Kaçan horozun peşine düşer kesici. Orası senin burası senin derken bir oto satıcısının avlusuna girer, horoz. Bir otomobilin üstüne tüner. Avlunun bekçisi, kesiciyi, dışarı çıkardıktan sonra eline bir levye alır. Sonra “Gövdesini dengeleyerek ağır ağır doğruldu olduğu yerde. Ayaklarının ucunda biraz daha yükselip levyeyi sıkıca kavrayan elini, aşağıdan yukarı, olanca hızıyla horozun gövdesine savurdu. (...) Horoz, çakılların üstüne ıslak bir bez parçası gibi düştü.”

Bu, insanın ölümüdür.

İnsan, burjuva toplumda her gün, her saniye çeşitli kanallardan levyeyle öldürülüyor. Kapitalizm insanı, yaşayan cesetlere çevirdi.

İnsan, ıslak bir bez parçası gibi yaşıyor kapitalist sistemde.

Yazar, sanki bir cerrahtır. Bedeni saran kanlı irini gösterir tavukçuda. Sonra bir bıçak vuruşuyla kanlı irinin kökünü...

Ben, gerçeklerden korkan bir insan değilim. Ama hayatımda ilk kez bu öyküyü okurken işin gerçeğinden korktum. Adnan Özyalçıner’in gösterdiği kanlı irinin köküne baktıkta içim ürperdi.

Bu öykü, birinci tekil kişinin gözünden kurgulanmış. O kişi, tavuk almak için dükkana girer, gördüklerini anlatır. Onbeş gün sonra yolu yine oraya düşer. Tavukçu dükkanı kapanmıştır. Tavukçu dükkanının yerinde bir banka açılmıştır.

Dükkanda fazla bir değişiklik yok. O kişi bankanın içini şöyle anlatır. “İç bölümleme olduğu gibi korunmuştu. Tavukçunun tezgahının yeriyle bankanınki aynıydı, yalnız fayans yerine formika kaplıydı üstü. Arkasında daktilolar, elektronik hesap makineleri çalışıyordu. (...) Kafesin bulunduğu yerde müşterilerin beklemesi için deri kanapelerle koltuklar vardı”.

Burda duralım. Anımsayalım. Tavukçu dükkanında “Kafesteki cins cins, çeşitli çeşitli boy boy tavuklarla horozlar gün boyu gıtlayarak yemlerini yer, sularını içerlerdi.” Tavukçudan bankaya dönüşen bu mekanda, tavukların, horozların kesim için bekledikleri bu yerde şimdi kadınlı erkekli banka müşterileri bekliyor.

Bankanın veznesi, tam ölüm hücresinin yerinde. Biliyorsunuz, ölüm hücresi, geçici özgürlüğün sunulduğu yer. Tavuklar, horozlar biraz sonra, burdan alınacak, boğazlanacak.

Peki, hayvanların boğazlandığı yerde kim var şimdi. Banka müdürü.

Şimdi burda bir soru. Hayvanların boğazlanmasından sonra n’oluyor. Yazar, bunu şöyle anlatır. “Hayvanların boğazlanmasının üstünden üç dört dakika geçmeden tezgahın arkasındaki duvarda bir kapak açılıyor, hayvan tüyleri yolunmuş olarak ak fayanslı tezgaha bırakılıyordu. Kafası duvarın arkasında koparıldığından kanlı boğazına tezgahtar hemen ak kağıttan yapılma bir külah geçiriyordu. En küçük bir kan lekesi olmayan pırıl pırıl tezgahın üstünde daha kıpır kıpır olan, pürtüklü derisi seyiren hayvan adeta canlı paketleniyordu.”

Şimdi “en küçük bir kan lekesi olmayan pırıl pırıl tezgahın üstünde” insanlar boğazlanıyor.

Müşterilerin beklediği yerle, hayvanların beklediği yer, ölüm hücresiyle vezne, infaz odasıyla müdür odası soyutlamada üstün bir kavrayışla özleştirilmiş. Böylece, kapitalizmin kanlı oyununu saklayan banka gerçeği gün yüzüne çıkarılmış.

Adnan Özyalçıner, cangılda, insanın görmesini engelleyen bütün öğeleri kökünden kopartıyor. “İşte” diyor, “boğazlandığınız yer burası... Bakın ne kadar temiz. Burda çalışanların hepsi iyi giyimli. Hepsi kibar. Müdür, arada bir esniyor can sıkıntısından. Ama işte burda... bu kişiler insanı boğazlıyor. Ama şu esneyen müdür, imzaladığı her kağıtla bir insanın infazına karar verdiğini bilmiyor. Bu infazcı, “Banka müdürüyüm” dedikte her yerde saygı görüyor.

Ya veznedara ne demeli. Ölüm hücresinin bekçisi.”

Sormak gerekiyor. Bu öyküden sonra bile kapitalizm ayakta duruyorsa, bunun temel nedeni, insanların tavuklaşmaları... horozlaşmaları...

Önemli bir etken bu. Hiçbir tavuk, tavuk olduğunu, hiçbir horoz, horoz olduğunu bilmez. Ama insan, insan olduğunu bilir. İnsan olan hiçbir sömürüye katlanmaz, bir insanın sömürülmesine aygıt olmaz.

Bugün kapitalizm, borsasıyla, bankasıyla ayakta duruyorsa bunun temel nedeni, insanın insan olduğunu unutması... yabancılaşmasıdır. Bu yabancılaşma kırıldığı gün hiç kimse kapitalizme el vermez.

Bu öyküyü okudukta, işin gerçeğinden korktuğumu söyledim. Kanlı irine bakarken içim ürperdi dedim.

Korkumun, ürpertimin ikili bir yapısı var. Kapitalizmin üst düzey yöneticileri, ince aygıtlarla, çeşitli oyunlarla insanı nasıl boğazladıklarını biliyor. Buna karşı bu işe devam etmeleri onların insanlıktan çıktığını gösteriyor. Banka çalışanları insanı boğazladıklarını bilmiyor.

İnsanı boğazlama bilgisi, bilgisizlerin eliyle yürürlüğe konuyor. Kapitalizmde hem bilgi, hem bilgisizlik insana karşı.

Yazar, hem bilginin, hem bilgisizliğin kapitalizmin, işine yaradığını tavukçu-banka dönüşümünün temeline koymuş. İnsanın üretiminden çıkan bilgi, insana karşı bir duruma dönüşüyor. Bilgisizlerin eliyle hayata giriyor.

Nasıl bir bilgi bu. Hiçbir insani bilgi edinmeden, insanı üniversite sınavında birinci yapan bir bilgi bu.

Öyleyse n’yapmalı.

Kapitalizmi ayakta tutan “bilgi”yle bilgisizliği, insan hayatında sıfırlamalı.

Bir gün olacak bu. Ama geleceğin insanı, hem bilgi, hem de bilgisizliğimiz yüzünden insanlıktan çıktığımızı... hem bilgi hem de bilgisizlik yüzünden hayvanca yaşadığımıza hayıflanacak.

Bu öyküden yola çıkarak bilgiye bilgisizliğe yalın bir örnek vereceğim. Metroda, on dakikalık yolda oturmak için metronun kapısı açıldıkta yanındakine omuz vurmanın bilgisini biliyor insan. Bir omuz vuruşuyla yanındaki savurtuyor, ondan önce trene binip oturuyor. Ama o, insana omuz vurmanın, insana yakışmadığını, insanı alçattığını bilmiyor.

Kapitalizm, sabahın köründe, insanların taşıtlara binerken vuruşmalarını, böylece birbirlerine hasım olmalarını istiyor. Bunu nasıl sağlayacağını biliyor. Ama vuruşanlar, bunu bilmiyor.

Tavukçu öyküsü, bilginin insan için kullanılması sorununu önümüze koyuyor. Adnan Özyalçıner, “İşte size gösterdim. Bundan böyle bilmiyorum diyemezsiniz. Sorumlusunuz” diyor. Yazar, bilgi sorununu, felsefi bir yazıyla değil, bir öyküyle hayatın içinden çıkarıyor.

Gözleri Bağlı Adam

Adnan Özyalçıner, zor bir insan. Peki, neden zor insan Adnan Özyalçıner. Sözgelimi, “Ağaçtan bir yaprak düştü. Niye acaba” deseniz, Adnan Özyalçıner, size evrenin işleyiş yasasını anlatır. İnsan donakalır.

Söyledikleri doğrudur Adnan Özyalçıner’in. Çünkü yaprağın daldan düşmesi, evrenin işleyişine bağlıdır. Ama bu bilinç Türkiye’de insanı rahatsız eder.

Adnan Özyalçıner, insanı rahatsız eden biri. En küçük ilişkilerden, büyük... evrensel oluşumlara gidiyor. Bu, Adnan Özyalçıner’i ikili bir konuma sokuyor.

Geçerli bilinç durumuna göre günümüzün yazarı değil Adnan Özyalçıner. Adam Öykü’de Füsun Akatlı on öykücü seçmiş. Adnan Özyalçıner yok seçilenler arasında. Sevindim. Çok sevindim. Çünkü günümüzün yazarı değil Adnan Özyalçıner. Bu birinci konum.

İkinci konuma geldikte... Adnan Özyalçıner, günümüz için gerekli. Çünkü günümüz yazarları insanı anlatmıyor. Yalanı anlatıyor. Yalan insanı anlatıyor. Yalan sorunları anlatıyor. İşte bu yalancılar arasında doğruyu söylemek, insanı anlatmak, doğru sorunları anlatmak için gerekli Adnan Özyalçıner.

Gasendi, gününün insanı... gününün düşünürü değildi. Ama madde derken o gün için gerekliydi.

Bu, tarihte o günün olmamakla gerekli olmak, sınıflar mücadelesinin oluşturduğu bir durumdur. Şimşeklerin çaktığı, yıldırımların düştüğü, faili meçhul cinayetlerin sokakları kan gölüne çevirdiği, fiatların alabildiğine yükseldiği, borsa oyunlarıyla emeğin çalındığı gerilimli ortamlarda çıkar bu tür insanlar.

Listelere giren yalancı yazar, koltuklarda çürürken, o, yıldırımların delik deşik ettiği yollarda, kasırgalara, yüzünü kesen yağmurlara karşın geleceğe yürür. Çünkü gerilimin insanıdır. Bunu bilir.

Adnan Özyalçıner gerilimin insanı... gerilimin yazarı. Bu yüzden 3500 derecede kaynayan ergimiş demiri alır, avucunuza koyar.

İşte Gözleri Bağlı Adam böyle bir öykü. Birçok palavracı tanıdım. Atar tutar, yapmadıklarını yapmış, görmediklerini görmüş gibi anlatır. Olanla olmayanı karıştırır, abartılı bir dünya çizer. Gözleri Bağlı Adam’da Mustafa böyle palavracılardan biri. Karamürsel Amerikan Hava Üssü’nde garson Mustafa. Neler neler anlatmaz bu Amerikalılar için.

Mustafa, Amerikancı yazarları akla getirir. Yıllardır nasıl alladılar pulladılar, hem Batı’yı hem Amerika’yı.

Hayri de işte bu Mustafa’nın bacanağı. Mustafa’ya inanan, Mustafa’dan duyduklarını, kendi yaşamışcasına bire bin katarak anlatan bir insan Hayri.

Mustafa, geçim sıkıntısı çeken bacanağı Hayri’yi Üssün Ana Tamir Bölümüne işçi olarak yerleştirir.

Şimdi bakalım Hayri neler görecek. “Bir düğmeye basmakla duvara gömülüp çıkan yataklar mı istersin, hiçbir pencere açılmadan kendi kendine rüzgarlanan, soba moba olmadan kendi kendine ısınıveren odalar mı istersin, yoksa en koyu kışta bile ıpılık ısıtılabilen, saksılarında yaz çiçekleri biten açık balkonlar mı istersin... Karıların, önünde sere serpe dolanışları, işmarları da cabası...”

Bir gün, Hayri’yi Ana Tamir’in Amerikalı uzmanı çağırtır. O zaman Hayri, “sevindi bu işe. Çok sevindi. Nicedir beklediği fırsattı bu. Türklerin Amerikan bölümüne girmeleri yasaktı. Ama Amerikalı erler, çavuşlar, subaylar, özellikle de inzibatlar sık sık onların çalıştıkları bölümlere uğrar, çalışmalarını denetlerlerdi”.

Adnan Özyalçıner’in anti–emperyalist bilinci vurucu bir gerçekliği dillendiriyor. Türkler ABD’nin çizdiği sınırların dışına çıkamıyor. Ama Amerikalılar için bir sınır yok.

Türkiye’de 1960–80 arası anti–emperyalist bilinç duyarlıydı. Gözleri Bağlı Adam bu bilinçle yazılmış.

Sonra n’oldu... Bu bilinç kırıldı. Eskiden ABD üslerinde grev olacak... Amerikalılar uluorta konuşacak... yer yer yerinden oynardı. 1998 haziranında ABD üslerinde grev başladı. Amerikalılar uluorta konuştu. Bırakın gençleri sol örgütler bile iki üç sözle işi geçiştirdiler.

Hayri, Amerikalı inzibatla yola düşer. Şimdi her şeyi kendi görecek. Heyecanlıdır. Sevinçlidir. Ama bakın n’olur. İnzibat, Hayri’yi boş bir odaya sokar. Bir iskemleye çökertir. “Sonra ardına dolanıp bir dolabı açıp kapadı. Masanın çekmecesini karıştırdı. Ama çok kısa sürdü bunlar. Hemen hemen göz açıp kapayıncaya kadar. Bir anlık duraklama oldu. Çarçabuk geçiveren bu anın sonunda gözlerine kara bir perde indi Hayri’nin. Görmez oldu. Arkasından kafasına bir yumruk yeseydi, bıçaklansaydı bu kadar şaşırmazdı. Başına çuval geçirilmiş atlara döndü.”

İşte Hayri, böyle gözleri kapalı bir biçimde içeri sokulur. Bozulan bir aygıtın onarımı için çağırmışlardır Hayri’yi. Onarım bittikten sonra yine gözleri kapalı dışarı çıkarırlar.

Arkadaşlarının “Ne gördün, anlat” dayatmasına yanıt vermez. Gözleri kapanan Hayri’nin gözleri açılmıştır. Çıkar gider ABD Üssü’nden.

Biliçlenmemiş bir emekçidir Hayri. Ama bu, hep böyle kalacak anlamına gelmez. Yazar, öyküyü şöyle bitirir. “Başına gelenlerden sonra ilk olarak gülümsedi. Esmer yüzü ışıdı. (...) anayolu bırakıp, zeytinliklerin içine vurdu.”

Yüzün ışıması... zeytinlikler bir umudun berkiltmesi. Boş bir umut değil yazarın umudu, emeğe dayanan bir umut bu. Bilinçsiz emekçi, bilinçli emekçiyi içinde taşıyor. Böylece yazar olan’ı mutlaklaştırmıyor, olan’ın içinde olası’yı gösteriyor.

Umudun üstünde biraz daha durmak gerekiyor. Umut, kaygan bir küme oluşturan gençliğe, ya da köylü sınıfına dayanmıyor. Bürokrasiye hiç.

Marksizme göre tarihi değiştirecek... Sınıfsız toplumu kuracak güç, proleteryadır...

İşte Hayri...

Bıktırıcı... umutsuz bir umut değildir yazarın umudu. Hayri yüceltilmez çünkü. O, saflığını, abartılığını yaşayan bir insandır. O, bütün bu yanlarıyla barışcıl dünyanın, sömürüsüz bir dünyanın temelini içinde taşır.

Sur Kapılarında

Çok eskilerden kalma surlarla çevrili bir kent. Birgün bir adam bu kente gelir. Surların yıkık bir yerinden kente girer. Bir dilenciyle karşılaşır. Saçı sakalı, harmaniyesi, askılı sandeletleriyle ikibin yıl öncesinden kalmıştır bu dilenci.

Dilenci Romalıdır.

Arada bir düşünürüm. Bin yıl, iki bin yıl öncesinden biri çıkıp gelebilseydi, bize, nasıl anlatırdı tarihi diye.

Adnan Özyalçıner, Sur Kapılarında bunu yazmış. İnsan bu öyküde, insanlık tarihine sınıflar mücadelesi açısından giriyor.

Şimdi burda yazma eylemi üstünde konuşmak gerekiyor. Kimi yazarlar, “Ben yaşadığımı yazarım” diyor. Bunları okudukta ne abartılı, ne büyük bir laf diyorum. Yazar, neler neler yaşamış da, koca koca öykü kitapları, koca koca romanlar yazmış.

İyi ama, bunca şeyi ne zaman, nasıl yaşadın. Hadi yaşadın diyelim. Peki yaşadıklarını yazmaya nasıl zaman buldun.

Yazar, yaşadığını yazacaksa, yaşamadığını yazmayacaksa, bir işkenceci, bir cellat nasıl anlatılacak.

Burda bir yanlışın içinde doğru var.

Yanlış yazarın dilinde. Bir de şu. Yazar, “Yaşadığımı yazarım...” demekle güzel bir laf söylediğini sanıyor.

Bu lafın doğrusu şu. Yazar, bilince çıkardıklarını yazar. Yazarın işi bu. Ama “yaşadığımı yazarım” diyen doğru söylüyor. Yaşadıklarını yazıyor, böyle diyenler. Bilince çıkardıkları kendi “ben’leri. Ama bu noktadan sonra Descartes’de olduğu gibi evrene açılmıyor bu ben.

Ben, güdük bilincin içinde kalıyor. Bunların yazdıkları da güdük oluyor. Bunların hepsi günümüzün yazarı. Bunların ben’i tarihsiz. Dünsüz, bugünsüz, yarınsız bir ben bu.

Descartes, ben’le evrene açıldı. Bunlar ben’le evrenden, tarihten kopuyor.

Adnan Özyalçıner ben’iyle tarihe çıkıyor. Dünü, bugünü yaşıyor, yarını tasarlıyor. Sur Kapılarındaadlı öykü işte bu yanıyla, insanı tarihe oturtuyor. Bu öykü, insana, insan olmanın ilkelerini gösteriyor.

Peki, ama insandan saklanan nedir... bu saklama nasıl olur. İnsandan saklanan sömürüdür. Bu, surların arkasında saklanır. Sur, paranın simgesidir. “Tıpkı her gün güneşin doğduğu yönündeki yanlış algılamamız gibi, para da tüm sosyal ilişkileri ters yüz ederek gerçek yaşamı algılamamızı zorlaştırır.”

Para, bütün dünyayı çepeçevre kuşatır. Sözgelimi, bir gün bozdurduğunuz para, elden ele dolaşır, bir tüccarda, bir orospuda, bir tefecide, sonra yine size döner, gelir.

Herkes bütün dünyayı çeviren paranın içindedir. O para, gerçek hayatı algılamamızı, zorlaştırır.

Sur Kapılarında işte bunları anlatır Adnan Özyalçıner.

Yağma

Kente girer girmez şunu görürüz. Bu kentte bütün insani ilişkiler, insani değerler yerlebir edilmiştir. Kentin her köşesi kapanın elinde kalmıştır.

Yaşanan, tam bir yağmadır.

Yağmalanan bu kentte bir ayağı sakat bir adam iş aramaktadır. Nereye başvursa geri çevrilir. Çünkü bu kentte tek bir yaşama biçimi vardır. Yağma.

Dolmuşa binmek bile bir yağmadır.

Yazarın bu gözlemi doğrudur. Kentlerde, dolmuşa, tramvaya, metroya binmek için itişip durur yolcular. Yerkapma yağmasıdır bu.

Yağmurlu bir günde evine gitmek için, dolmuşta yerkapma yağmasına katılır adam. Ama sakattır. Bu itişme, kakışma sırasında sakat adam birden yağmada beklenmedik bir yer kapar. Bu dönüşümü yazar, şöyle anlatır. “Kalabalığı, dirsekleyip, yumruklayarak, otomobillerin ortasına daldı. Gelişigüzel birinin kapısının koluna yapıştı, hızla, kolu koparırcasına açtı kapıyı. Şoför yakın semtlerden birinin adını bağırıyordu. Şoförün tam ensesine ve üstüne geleceklerin ağızlarına, burunlarına, bir yerlinin davulunu dövmesi gibi, bir biri arkasına indirecekti yumruklarını. Açtığı kapıya, daha o topal ayağıyla davranmaya vakit bulamadan, kalabalıktan üç kişi, kendisini itekleyerek, ellerindeki dolu paketlerle saldırdı, kısa bir şaşkınlık anından sonra, aynı hırçınlıkla bu kez, ön kapının koluna yapıştı. Ön tarafı da, kalabalıktan iki kişi, az öncekiler gibi davranarak doldurmuştu. Yapacak bir şey kalıyordu. Şoförden yana seğirtip oradan adamı alaşağı etmek. Arabanın önünden hızlı hızlı geçerek şoförün kapısına yanaştı.”

Burası önemli. Adam, şoförü alaşağı edecek, bir güzel dövecek. Ama durum birdenbire değişir. Şoför, bakır onluğu, sakat adamın avcuna bırakıverir.

İş arayan sakat adam, dolmuş değnekcisi oluverir. Çil çil paralar her dakika çoğalır. Adam yağmadaki yerini almıştır.

Ama az ilerde az önce geldiği inik kepenekli dükkanın önünde... karanlıkta bir başkası yağmada yer kapmak için hazırlanmaktadır.

Adnan Özyalçıner’in öyküsü üç katmanlı bir öykü. Birinci katman bir kent... İstanbul... İstanbul gerçekten de yağmalandı. Üretime katılmayan, kapitalizmin dışladığı bir yığın insan kenti yağmaladı. Bu yağma dolmuş değnekciliğinden, kumar oynatmaya, beyaz kadın ticaretine, çek senet işine kadar uzandı.

Yağma’da ikinci katman Türkiye... Türkiye’nin ormanları, denizleri, toprakları, silahlı örgütlerin desteğinde yağmalandı.

Üçüncü katman dünya... Dünya bugün dolar zengini 350 kişinin elinde parsellendi.

Yağma üretime dayanmayan bir ilişki türüdür. Hiçbir şey üretmeden para kazanma yoludur. İnsan sömürüsüne dayalı kapitalizmden çıkan bir yaşama biçimidir yağma.

Adnan Özyalçıner, bu yağmayı, bir kentin sokağını simgeleştirerek anlatmış. Böylece, kapitalizmin insanı esenliğe... sosyal adalete değil, tam tersi yağmaya götürdüğü net bir biçimde görülüyor.

Peki, biz bu yağmayı anlatabildik mi insanımıza. Hayır. Anlatamadık. Anlatamazdık. Biz, hep politik bilince önem verdik. İnsanları politik açıdan bilinçlendirmek istedik.

Bilinçlenmenin bütünsellik taşıdığını düşünmedik. Sanatı, felsefeyi boşladık.

Sözgelimi, herhangi bir sol partinin başkanı, söylevine Adnan Özyalçıner’in bir öyküsünden... Yağma’sından yola çıkarak başlamadı. “Bugün size Adnan Özyalçıner’in Yağma öyküsünü anlatacağım” deyip, bu öyküyü anlattıktan sonra “İşte biz bu düzeni değiştireceğiz” demedi.

Böylece maddeyle düşünce birleşemedi. Düşünce somuta, somut düşünceye bürünemedi.

İşte bunun için yağma devam ediyor.

Gökyüzünde Ayaklanma

İnsanın soluğunu satışa çıkardığını hiç düşünmemiştim. Adnan Özyalçıner, bir baloncudan yola çıkarak, işte bunu anlatır. Baloncu, bütün gece karısıyla balon şişirir. Balonların her biri, “bütün bir gece boyunca üflenmiş öz soluğuyla boy atıp dirilmiş, et ve sinirlerini dolanan yaratıcı gücünün sindiği kendinden birer parçaydılar.”

Soluğunu satan bu baloncu, günün bir saatinde yola koyulur. Geçtiği bölge yüzlerce çocuğun çalıştığı Bakırcılar Çarşı’sıdır. Çocukluk çağını geçmiştir bu çocuklar. Onlara balon satmanın gereği yoktur. Çünkü “Yaşamadan yitirmişlerdir çocukluklarını. Bu yüzden de, bütün günleri boyunca, bir siyah–beyazı yaşayacaklardı. Gün ışığı ve karanlık. Kızgın güneş ve serinlik veren gölge. Hepsi bu. Renk gözlerini kamaştıracaktı çünkü. Hiçbir zaman göremiyeceklerdi renkleri. Yeşilden, maviden, kırmızıdan yoksun kalacaklardı bir ömür boyu. Yani mutluluklardan, sevinçlerden, sevgiden yoksun kalacaklardı.”

Çocuk emeğinin sömürüsünün sonucudur bu.

Satılmayan balonlar hava kaçırır, pörsümeye başlar. Kentin varlıklı bölümüne gider. Ordaki çocuklar balon ister ama, varlıklılar, “A oğlum onlar pis çocukların balonları, kullanılmış balonlar” diye balon almazlar.

Böylece “Balonlarıyla bir başına, yapayalnız kalır baloncu. Her pörsüyen balonla soluğundan bir parça daha eksiliyor, gözleri kararak sendeliyor, avurtları belirli bir biçimde çöküyor, yüzü sararıp sakalları dikensi dikensi uzuyor, gözleri çukurunda, ta diplere gömülüyordu.”

Emeğinin karşılığını alamayan baloncu, bunun üstüne kuytu bir yerde balonlarını ateşler. Alevli balonlar gökyüzüne yükselir. “O zaman kalabalık, gökyüzünde asılı, alevli onlarca balonu bir anda ayırdetti. En canlı renkleri içinde pırıl pırıldı her biri. Çok renkli bir yaz akşamı avizesi. Varlıklılardan biri balkonundan salmış olmalıydı bunca balonu. Doğum gününde şampanya patlatmanın başka bir çeşidiydi bu da. Özgün bir gösteri.”

Metalaşamayan insan emeği, “yağmursuz gökyüzünü” yırtar.

Zenginler bunu anlamaz ama. Bir gösteridir bu onlarca. Çılgınca alkışlanır. Çocuklara geldikte... Bir gösteri değildir bu. Bunlar Merihlilerdi. “Merihliler gerekli bilgileri elde edip, renkli balonları andıran alevli uçan daireleriyle gökyüzüne yükselmişlerdi” bile. Gene geleceklerdi ama.

Büyüklere söylemezler bunu. Yoksa her işi bozar büyükler. Çünkü Merihliler iyi insanlar çocuklara göre.

Bu öyküde, pörsümüş sanılan emeğin, bir ateşlemeyle göğü yırtması son derece önemli. Çocuğun düşlem gücüyle, iyi insan, emeğin gücü birleştirilir. Emeğin yarattığı gökyüzünden bir gün iyi insanlar gelecek. Bunu büyük insanlara söylememeli. Çünkü onlar işleri bozar. Büyükler... kodamanlar kapitalistler.

Çarşı

Geçenlerde gazetelerde okudum. Amerika’da zenginlerin yemek yediği bir lokanta, zenginlerin artıklarını ucuz bir fiatla pazarlayacakmış.

Emperyalist ticaretin bilinen bir yöntemidir bu. Zenginlerin giydiklerini, hiçbir zaman giyemez halk. Değil giymek, mağazanın önünden bile geçemez. Ama zenginlerin giydiği bu pahalı giysilerin taklitleri sürülür piyasaya. Halk için... halk giysin diye.

Blujinler, gömlekler, ayakkabılar... Pahalılar, zenginler için, ucuz taklitleri de halk için. Böylece zengin–yoksul, sömüren, sömürülen ayrımı taklit giysilerle söndürülür.

Adnan Özyalçıner, yine son derece başarılı bir soyutlamayla emperyalist ticaretin ipliğini pazara çıkarıyor Çarşı’da.

Zenginlerin giysileri, takıları, ertesi gün eskimiş bir durumda, çingenlere, işçi kadınlara, orospulara satılır.

Nasıl olur bu.

Hırsızlar, zenginlerin mallarını çalar, kullanılmış eşya pazarında satarlar. Tabii orasını burasını, yağlayarak, kirleterek, sökerek... Bu düzenden hem zenginler, hem halk memnundur.

“Çarşının düzeni sevindiriciydi. Yöneticiler için de halk ve seçkinler için de. Seçkinler, birgün önce çalınan elbiselerinin yerine, ertesi gün bir yenisini alabiliyorlardı. Hem böylece ellerinde eski biçim elbiseleri kalmıyor, hem de her gün yeni, en son biçim elbise giymiş oluyorlardı. Halk da sevinçliydi. Seçkinlerin, varlıklıların üstünde bir gün önce görüp imrendiği elbiseyi, ertesi gün, biraz eskimiş, yıpranmış, da olsa, ucuza alıp giyebiliyordu. Onlardan biriymiş gibi sinemaya gidebiliyor, çekirdek çıtlatabiliyor, aynı otobüste, omuz omuza birbirlerine hafifçe gülümseyerek –bir eskiyle bir yeni, bir açla bir tok, bir yoksulla bir varlıklı– yolculuk edebiliyordu.”

Otobüs, zenginlerle yoksulların yaşadığı dünyanın simgesi. Tam burda bir kez daha söylemem gerekiyor. Bizim insanımız somuttan kurtulamıyor.

Adnan Özyalçıner Çarşıda emperyalist ticareti... yoksulların, sömürülenlerin bu ticaretle nasıl uysallaştırıldıklarını anlatıyor. Somutun kelepçesinden kurtulamayan Mehmet Seyda “Çarşı hikayesindeki yer Kapalıçarşı’dır” diyor, öyküyü sınırlıyor. Çarşı simgesiyle emperyalist pazarın anlatıldığını göremiyor.

Çarşı, içburkutucu bir sahneyle bitiyor.

Çarşı’da düzen, bozulmadan yürümelidir. Bunun için korucular tutulmuştur. Namussuzluğun, onursuzluğun, alçaklığın korunmasıdır bu.

Bir gün bu çarşıya iki satıcı gelir. Biri, “babadan kalma” bir çoban kepeneğinden yaptığı keçeleri satacak çarşıda. Öbürü yapma çiçekleri. İkisi de gün boyu alıcı bulamaz. Korucular ikisini de kovalar en sonu. Biri bir baştan öbür uca, öbürü öbür uçtan bir başa koşarken karşılaşırlar. Bu noktada iki satıcı, birbirlerinin mallarını alırlar.

Emeğin değiş tokuşudur bu.

İşte o zaman iki korucu, “Ulan namussuzlar” diye patlar.

Namussuzluğu, onursuzluğu, alçaklığı koruyanların, “Ulan namussuzlar” diye bağırması benim yüreğimi sıkıştırdı.

Yürek sıkıştıran bu öykü, kapitalist sistemin namussuzluğu, namus, namusu, namussuzluk diye nasıl başkalaştırdığını da gösteriyor.

Bu başkalaşımda, namus–ahlak diye bağıranların durumu daha da netleşiyor. Bu netleşme insansızları yerlebir ediyor.

Bu netleşme insanı sevindiriyor.

Davul

Süreç öyküsü Davul. Öykü, “Davul, diye anlatmışlardı çok önceleri, çocukluğumuzda” diye başlar. Büyükanneler anlatır davulu. O zamanlar bırakın toprağın üstünü, yedi kat yerin dibine yapılan binalar yoktu. “Davullar önde gider oğul” diye başlarlar, “Gelinler atta. Davullar çepeçevre, sen atta. İnsanlar çevrende oluk oluk, sen atta. Avuç avuç altınlar saçılır başından aşağı. Sarı sarı. Çocuklara da şekerler. Göklerden saçılırmışcasına. Renk renk, ışıl ışıl billur akideler. Kırk gün kırk gece altınlar, elmaslar, pırlantalarla donanırsın, sofralar kurulur, yoksulu, varlıklısı aynı sofrada yer içer, davullar gümbür gümbür öter.”

Anneler babalar acır büyükannelere... bunamış diye bakarlar. Oysa büyükanneler, insani değerleri anlatırlar. Kent, insani değerleri yerlebir etmiştir.

Hayat bir süreçtir... Büyükbabalar, büyükanneler, sonra anneler, babalar ölür. Kent, bu süreçte hızla başkalaşıma uğrar. Toprağın her milimetresini kapatan binalar, doğanın doğurganlığını öldürür.

Yedi kat yerin dibine inen burjuvazi, insanlığı yokoluşa götürmektedir. “Her geçen gün, türlü artıkların çürümesiyle, bir kat daha ekleniyordu toprağa. Her gün bir kat daha derin kazılması gerekiyordu toprağın.”

Kapitalizmin çarkı gümbür gümbür döner kentte. Herkesin işi vardır, herkes ekmek peşindedir. Gürültülere... şuna buna dikkat edecek zaman yoktur. İşte bu süreçte bir davul sesi duyulur... hani şu masallarda kalan... Ama “Kimsenin işinin başından ayrılmaya, onca merdiveni soluk soluğa inip çıkarak sokağı boylamaya gönlü yoktu. İlk gençliklerinde olsaydı belki. Nitekim yeni yetmelerden kimileri, yüznumaraya diye izin alarak işlerini bırakıp, dışarıyı boyladı”.

Yeni yetmelerle başlayan bu kaçamak, süreç içinde kent halkına bulaşır. Herkes işini bırakır, davul sesinin peşine düşer. Kapitalizmin çarkı durur.

Peki, nedir olup biten. Çevresi tepeleme bidonlarla dolu bir alanda iki işçi, “bir bidona, biri, bir yandan, biri öteki yandan, ellerindeki keskiyi daldırmış ha bre çekiçliyorlardı.”

Bu çekiçleme, çocukluğun masallarındaki elmasları, pırlantaları, altınları... içgücünün sıkıştığı bu metaları başkalaştırır, “Saçın durmamacasına, keskin bir bıçak gibi doğradığı ellerinden fışkıran kanla biraz daha kızıl pasla” kaplanır.

Bu alanda güneş bir tane değildir. Çoğalmıştır. Bidon sayısı kadar güneş vardır. İki işçinin hem önünde güneş vardır, hem de sayısızca güneş işçilerin çevresini sarmıştır.

Güneş, emeğin aydınlığını gösteren bir simgedir Davul’da. Davulun her gümbürtüsü güzel bir dünya için mücadeleyi simgeler.

Kapitalizmin çarkı, dünyayı yerlebir edemeyecek. Emeğin gücü... güneşler... kapitalizmin mezar kazıcılığını durduracak... esenlikli... güzel bir dünya kurulacak.

Bir Güz Kırgını

Dönüp dolaşıp kapitalizme gelmem nedensiz değil. Feodalizmden kapitalizme geçiş bir kurtuluş gibi geldi insanlara. Kapitalizm yetkin bir insan oluşturacaktı. Dünya, bu yetkin insanlarla, kardeşlik, eşitlik, adalet ortamında esenlikle yaşanacaktı.

Bunların hiçbiri olmadı.

Kapitalizm insanı metalaştırdı. Düşmanlık, eşitsizlik, adaletsizlik getirdi. Tabii kapitalizm teknik açıdan başdöndürücü atılımlar yaptı. Ama insan kayboldu.

Bir Güz Kırgını, kaybolmamak için mücadele eden bir insanın öyküsü.

Kapitalist ilişkilerin çepeçevre kuşattığı kentte insani ilişkiler kopmuştur. Binaların aralarındaki caddelerde insanlar, hiç konuşmaya fırsat bulamadan evle iş arasında sürüklenir dururlar. “Şehir, her akşam, biraz daha kalabalıklaşıyordu. Her akşam biraz daha ıssızlaşıyordu adam da. Her akşam, bir başka bir kadın düşünüyordu adam, yeni bir sevgili düşlüyordu. Bir önceki akşam yitirdiğine karşılık. Ama kalabalık arttıkça, her akşam, bir kadın yitiyor demekti kalabalıkta.”

Kapitalizmin çelişkisi... bu çelişkide insanın konumu... Görkemli bir anlatımdır bu. Kalabalıklaşan dünya... ıssızlaşan insan. Yalnızlaşan değil... ıssızlaşan insan.

Dili özgürleştiriyor demiştim Adnan Özyalçıner için. Issız yer, ıssız ev, ıssız kent denir de ıssız insan denmez. Adnan Özyalçıner diyor... ıssız insan diyor. Hem de kalabalıklaşan bir kentte... bir dünyada.

Issızlık çok şey çağrıştırıyor. Kimsenin olmadığı uzun yollar... git git bitmez çöller... Ama ıssızlık tek başınalık değil. Tek başınalığı dışlayan, ama doğayı kapsayan bir durum.

Kapitalizm, insanı ıssız bırakır.

Burda sorun şudur. Her şeyi yıkan, her şeyi metalaştıran... insanı ıssızlaştıran kapitalizmde aşk mümkün müdür.

Kapitalizm, işleyişinden dolayı aşk yaratamaz, sevgi, dostluk, barış yaratamaz. Kapitalizm, işleyişinden dolayı düşmanlık yaratır, savaş yaratır.

Neden böyledir bu. Böyledir, çünkü kapitalizm insanı bozar. Bu bozuntuyu Türkiye’de her alanda görebiliriz. Eğlenmek için gidilen kırlarda, silah atılıyor, insan ölüyor. Silahı atan, kimi öldürdüğünü biliyor. Ertesi gün gazetelerde haberini okuyor ama kılı kıpırdamıyor.

Bu kişi, yemek yiyor, uyuyor, sevişiyor. İnsanın bütünüyle bozulmasıdır bu. Düşüştür. Alçalıştır.

Bu dünyanın sorunu kalabalıklaşma değildir. Kalabalıklaşırken bireyin ıssızlaşmasıdır.

Bir Güz Kırgını’nda yazar, ıssız bir insanı, ıssız bir parka götürür. Aslında adam, bir kadını izlerken bu parka gelir. Kalabalık dışarda kalır. “Karanlığa dek parkta, havuzun başında kaldı adam. Kuğuları izledi yalnızca. Bir onları. Karanlığın bile silip yokedemediği bu lekesiz aklığı sevdi gözleriyle uzun uzun. Kalabalıkta yitirdiği kadınları severcesine... Suskun ama bitimsiz bir güzellik büyüttü Tanrıyla şehrin yoksullaştırdığı yüreğinde.”

İnsan ıssızlığı bu anlatımda daha da genişler. Yürek yoksulluğudur ıssızlık. Lekesiz bir aklıkta kuğularla birlikte ıssızlık kaybolur.

Lekesiz bir aklık... kapitalist dünyada asla bulunamayacak bir güzelliktir.

Adam, yaz boyu parkta insanileşmesini bulur. O, bir insandır. Mutlu, güzel bir yaz geçirir. Ama yaz çabuk biter... günler kısalır. “Adam dışarı çıktığında bayağı geceydi. Sokak lambaları çoktan yanmış, bir güz akşamı rüzgarında, sağa sola hafifçe sallanıyorlar, duvarlarda gölgeler büyütüyorlardı”.

Doğruca parka gider. Park, bomboştur. “Koşarak havuzun başına gitti. Fıskiye su fışkırtmıyordu şimdi. En korkuncu kuğular yoktu. Büsbütün yoktular”.

Adam, yeniden ıssızlaşır. Evrensele... dünyaya ulaşamayan ben, kuğuların yokolmasıyla, ıssızlaşır... yıkılır.

Adnan Özyalçıner, küçük burjuva bilinç durumunu pek güzel göstermiş. Bu bilinç parçalıdır. Tarihi değildir. Günlüktür. Geçici... sahte... yapay ilişkilerle bağlıdır dünyaya. Nitekim kuğuların yok olmasıyla dünya değişir. Havuz, kaskatı, karanlık ölü bir ağıza benzer. “Pis bir su birikintisince yoğun ve ağırdı su. Çökelek irin ve kan karışımıyla donuk donuk parlıyordu.”

Son... yıkık bir umutla “Hey, nerdesiniz” diye bağırır. Ama herkesin kendi işi... kendi sorunu başından aşkındır. “Bu seslenişe ne Tanrı’dan, ne de şehirden” karşılık gelir.

Adam havuza atılır. Pıhtılaşmış kan, yoğunlaşmış irin, açılıp kapandıktan sonra adamı içine alır.

Her şey ıssızlaşır yine.

Küçük burjuvanın bilinç çözümlemesi son derece başarılı. Bu öyküyü okuduktan sonra Türkiye öykücülüğü üstüne biraz konuşmak gerekiyor. Şöyle. Bilincini temizlememiş küçük burjuvaların elinde öykü, sahte, yapay dünyanın öyküleştirilmesi oldu. Küçükburjuva yazar, dünyayı “Pis bir su birikintisi” gibi gördü. Bunu mutlaklaştırdı. Dünyanın değişebileceğini aklına bile getirmedi. Dünya hep böyleydi, hep böyledir, hep böyle kalacaktır.

Bu öykünün havuzu, ömür tüketilen barları da anımsatıyor. “Kurşun ata ata biter” türküsüyle, sağa sola eğilerek tempo tutanlar, yoğunlaşmış irinin içinde kaybolup gidiyor. Çöküş süreci başladıkta, titrek ellerle yazılan birkaç satır sahte, aldatıcı güzelliğin belirtisi olarak duvarda kalıyor.

Burjuva Ölüleri

Kapitalizm dendikte, biz, işçi sınıfı açısından bakıyoruz soruna. Oysa kapitalizm yalnız işçi sınıfında değil, her alanda sorun yaratıyor. Marks, Kapital’de, kapitalistin durumunu şöyle anlatır. “Paranın sermaye olarak dolaşımı, tersine kendi başına bir amaçtır, çünkü değerin büyümesi ancak bu hareketin sürekli yenilenmesiyle olur. Bu yüzden, sermayenin hareketinin sınırı yoktur. Bu hareketin bilinçli temsilcisi olarak para sahibi, kapitalist haline gelir. Kişiliği ya da daha doğrusu cüzdanı, paranın yola çıktığı ve dönüp dolaşıp geldiği noktadır.”

Bu ilişkide insan, “kişiliğe bürünmüş, bilinç ve iradeye sahip sermaye olarak işlev yapar.”

Burjuva Ölüleri’nde Adnan Özyalçıner, kişiliğe bürünmüş, bilinci, iradeli parayı... kapitalisti anlatır.

İnsanın, nasıl insanlıktan çıktığını gösteren, korku dolu, insanın içini titreten bir öykü bu. Burjuva Ölüleri’nde yollar insansızdır. Her şey metalaşmıştır. “Karşılığı avuç dolusu ödendikten sonra istendiği gibi yolunabilirdi bahçeler.”

Burjuvazi, yanılsamalı bir dünya yarattı. Şu biliniyor. Burjuva dünyasında özgürlük, eşitlik, adalet, insan hakları yoktur. Ama burjuva, çeşitli kanallarla burjuva dünyasında tam özgürlük, tam eşitlik, tam adalet olduğunu söyler.

Cenaze arabaları... renk renk çiçekler... ışıklı caddeler burjuva dünyasının sahteliğini anlatan akışkan simgelerdir bu öyküde. Adnan Özyalçıner’in bir özelliği de bu. Simgeler, durağan değildir, akışkandır.

Kara boyalı cenaze arabaları güneşi bile karartır. Tabii tarihi açıdan burjuvazi ölüdür... cesettir aslında. İnsanlığın ilerleyişinde bir engeldir... güneşi örten, aydınlığı engelleyen bir yapıdır burjuvazinin kurduğu yapı.

Burjuva ölüleri binlerce çiçekle donatılır. Ama “Bir sevginin, pembe, küçük goncasıysa, bir burjuva ölüsünün çelenginde orospuca açılmış, yırtık bir gül olurdu.”

Burjuva ölüleri, gepgeniş, ışıklı caddelerden, çok katlı yüksek yapılardan çıkar. Işıklı caddeler, çok katlı yapılar kapitalizmin cilalı yüzüdür. Bu yüzün arkası koftur. İster tarihi açıdan, ister mantıki açıdan, ister insani açıdan bakalım, kapitalizm, ölüleştiren bir dünyadır. Çalışanlar, emekçiler taşıyor her şeyi ölüleştiren bu dünyayı.

Bu dünyada deniz “patlıcan, domates, kabak gibi çürümüş sebze artıklarıyla dolmuştu. Arada bir de şişkin, rengi çokca kaçmış, iri kabak görünümünde tek tük cesetlerle karşılaşılıyordu. Yaşadığı sürece kendisine sevgilisine verebileceği bir çiçek bile bırakılmayan, hiç çiçeksiz yoksul ölüleriydi bunlar.”

Adnan Özyalçıner, burjuva dünyasını, kıldan ince damarlarına kadar izliyor. Damarın içindeki kanlı irini gösteriyor. Öykülerin değiştirici gücü de burdan geliyor. Ya bu sistemi değiştirirsin ya da “iri kabak görünümünde” bir ceset gibi bataklığa dönüşmüş denizlerde çalkalanır durursun diyor.

Adnan Özyalçıner’in öykülerinde uyduruk ortamlar yok. Olanı, olasıya göre anlatıyor. Bu yöntem, olanla olası arasında yaşatıyor okuru.

Olan, dünyayı öldüren kapitalist sistem. Bu böyle giderse, kapitalist düzenin yalancılığı içinde yaşanırsa, dünya çökebilir. Bu, olasılıklardan biri. Öbür olasılık, insanın yekinmesi... insanın insan olduğunu anımsaması.

Adnan Özyalçıner, “insansın” diyor, “yekin... kalk ayağa...” diyor.

Pazar Gezintisi

Pazar Gezintisi adlı öyküyü okudukta, sistemin insanı soktuğu kanalları düşündüm. Sistem hep kanallı bir dünyada yaşatıyor insanı. Sözgelimi, ister özel, ister resmi olsun, bir işyerinde, memurun, şefin, müdürün odaları, bu odaların donatımı farklıdır.

Kimi toplantılara günlük giysilerle gidemezsin. Koyu renk giysi, halkın “medeniyet yuları” dediği kravat gereklidir.

Bu kanallar yüzünden gülünç durumlar yaşanır kapitalizmde. Ama bu gülünç durumlar çok ciddi bir biçimde ele alınır. Söz gelimi kapitalizm yalana dayalıdır. Burjuva politikacısı durmadan yalan söyler. Ama şimdi ABD Başkanı yalan söyledi diye koltuğundan düşecek belki. Bir kadınla yatmış da, yatmadım demiş.... yalan söylemiş.

İyi ama bir burjuva politikacısı ne zaman doğru söyler... ya da söyleyebilir mi. Mümkün değil.

Burjuva dünyasında sorun yalan söylemek değildir. Bu önemli değildir. Önemli olan yalanın ortaya çıkmaması. Ya da yalanın burjuvazinin işine yaraması.

Burjuvazi, insanı kanallara sokar, orda yaşatır dedim ya, zorla yapmaz bunu. O kanallarda rahatça yaşayabilmemiz için bilgilendirir bizi. Sözgelimi, bir memur, şefin, müdürün odasının farklı olmasından rahatsız olmaz, o, bu konuda rahatsız olmaması için bilgilendirilmiştir. Memur, müdürün odasına, ceketinin önünü ilikler öyle girer. Ama müdür, memurun karşısında ceketini iliklemez.

Kapitalist dünya, böyle güdümlenmiş bilgilerle durur. Adnan Özyalçıner, Pazar Gezintisi adlı öyküsünde, insanı güdümleyen “bilgi”yi çözümlüyor.

Sorun şu. Bir pazar günü, gezintiye cenaze arabasıyla gidilir mi. Edindiğimiz “bilgi”ye göre gidilmez. Ama, pişmiş aşa su katan Adnan Özyalçıner’in bu öyküsünde bir aile, komşularıyla gezintiye giderler. Tabii cenaze arabasıyla. Sabahtan yola çıkılır, “altın sarısı kumluklu” denizin kıyısına varılır. Ne var ki fırtına, yağmur yüzünden eğlenti yarıda kalır. Eve dönmek zorundadır. “Baba hepsine ayrı ayrı acele etmeleri gerektiğini, fırtına, yağmur, buraları çamura belemeden son hızla uzaklaşarak cenaze arabasıyla kendilerini kurtarmaları için hemen arabaya atlamalarını bağıra çağıra söylüyor, herkesi cenaze arabasına, adeta cansız şeylermişcesine, tabut sürer gibi istifleyerek tıkıştırıyordu. Ceketini çıkarıp şoför mahalline atmış, kollarını sıvamıştı. Perişan ve telaşlı haliyle en son arabaya atlayan o oldu, direksiyona geçip hemen gazladı.”

Beş altı kilometre sonra, yağmurun, fırtınanın buralara uğramadığı görülür. O zaman baba, arabayı durdurur. Kravatını bağlar, ceketini, resmi şapkasını giyer, kente doğru sürer, ıslak, çamurlu cenaze arabasını.

Kente girişte trafik sıkışmıştır. Bu sıkışıklıkta “tekerlekleri yarıya kadar çamur, her yanından sular damlayan, arkada ıslak kilimlerin altına sığınmış, aralarından sırıtkan yüzlerle çamurlu bir el, bir ayak fırlamış olan cenaze arabasına” hayretle, korkuyla bakar herkes.

Güzel bir gezintiden sonra, insana ölümü anımsatan, insanın neşesini kaçıran bu çamurlu cenaze arabası da nerden çıktı.

Adnan Özyalçıner, güdümlü bilginin insanı nasıl şaşırttığını, dahası nasıl korkuttuğunu pek güzel göstermiş.

Öykü görkemli bir vuruşla biter. Şöyle. “Üniformalı cenaze arabası sürücünün yanında tabutundan kaldırılıp oraya oturtulmuş bir ceset gibi iskeletleşmiş yüzüyle cama yapışarak duran büyükhanım, yüzünden yüreğine akan gülüşü içinde, oğlu arabaların yol vermesi için aralıksız kornaya bastıkça memnun memnun “Ne tuhaf, kornasının sesi ötekilerden farksız. Onların aynı” diye düşünmekten kendini alamıyordu.”

Güdümlü bilginin etkisiyle nerde olduğumuzu... nereye... nasıl gittiğimizi unutmuşuz. Oysa hepimiz, farklı yaşasak bile bir cenaze arabasının içindeyiz.

Mis Gibi Anadol

Gençler bilmez. Bilenler de unuttu belki. Otomobil üretmek Türkiye’de çılgınca bir tutkuydu 1960’ların başında. Ezilmiş, aşağılanmış halka, “Biz de otomobil üretiriz. İşte biz de otomobil ürettik” diye güven aşılanmak isteniyordu. Bağırış çağırış, yaparız, ederiz derken, adına Devrim denen bir otomobil çıktı ortaya.

Bu otomobile Devrim denmesinin nedeni “27 Mayıs Devrimi”nden sonra yapılmasıydı. Zamanın Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel büyük bir törenle arabaya kuruldu. O zaman televizyon yok. Gazetelerde okuyoruz olup biteni.

Devrim, elli metre ya gitti, ya gitmedi, durdu. Kimine göre benzini unutulmuştu, kimine göre motoru düşmüştü.

Bir üzüldük... bir üzüldük, sormayın. Bütün bir ulus “üzüntü içinde yaşarken” Anadol müjdesi geldi. Sonra Anadol’u, yollarda gördük. Anadol tuhaf bir arabaydı. Amerikan arabaları çarpışınca kıvılcım, Anadol çarpışınca saman gibi bir şeyler çıkıyordu.

İşte bir zamanlar “gururumuz” olan Anadol marka bir otomobil, “vapur işletmesinin düzenlediği eşya piyangosunun büyük ikramiyesi” olmuş. Kadınla adam bu biletleri satıyor. Kadın, “Mis gibi Anadol” diye bağırıp duruyor.

Bu öyküyü okudukta pek güldüm. Bilet satanlar yoksul... ortada Anadol... “Mis gibi Anadol”a bakan yoksul halk.

Bu sahneye, çinko tepsi içinde dumanı tüten sıcak pideler satan bir çocuk girer. Kadın imrenir. Almak ister. Adam karşı çıkar. Bilet satışından kalacak birkaç kuruşu da pideye veremezler. “Evde dünden kalmış yemek, bayat da olsa ekmek vardır.” Sıcak pide mideye oturur hem.

Kapitalizm bu işte. Büyük büyük ekmekler üretiyoruz. bunları kapitalistin eline veriyoruz. Kapitalist, ekmeği ikiye bölerken düşen kırıntılar bize kalıyor. Bu kırıntıları elde etmek için ayrıca çalışıyoruz. İşte bilet satan kadın, “kalabalığa dönerek elindeki biletleri salladı. Son bir kez daha yutkunduktan sonra ağzını açtı. Gözlerinde renksizliğini, zayıflığını, bitkinliğini bastıran bir parıltı ışıldadı.”

Kapitalizmin insanı, çarklarında nasıl öğüttüğünü anlatıyor Mis Gibi Anadol.

Nasıl kolayca kandırıldığımıza gülmemek mümkün değil.

Biz Yargılılar

İnsanın dünyayla ilişkisi, dinle felsefeyi çok uğraştırmıştır. Burda sorun şudur. Bu dünyada ne işimiz var bizim. Zerdüşt’le başlayan bir görüşe göre, dünya sınav yeridir. Daha sonra tek tanrılı dinlere geçen bu görüşe göre, sınavdan başarılı çıkmak için iyi olmak gerekir. Sınav yerinde iyi davranan insan, cennete gider.

Felsefe de bu sorunla uğraşmıştır. Aristoteles’e göre insan, ancak devlet içinde varoluşuna anlam katabilir. Rousseau’ya göre, özel mülkiyete dayalı uygarlık insanı bozmuştur. Marks, doğayla mücadele sürecinde insanın anlam kazandığını söyler. Pascal “beni dünyaya kimin, bıraktığını, ayrıca dünyanın ne olduğunu, benim ne olduğumu bilmiyorum. Her şey üstüne korkunç bir bilgisizlik içindeyim” der.

İnsan bu dünyaya bırakılmıştı... atılmıştı Pascal’a göre. ben kendine adaletsizdir, başkasına düşmandır.

Bir bunalım düşünürüdür Pascal. Kapitalizmin burgaçlarında savrulan insanın, üzüntülü, karamsar bilinç durumudur Pascal. Bu bilinç durumunda, nefret, öfke, kapitalizme değil, bene, insana çevrilmiştir. Bu yüzden birçok küçükburjuva yazar, bu bilinç durumunun etkisinde kalmıştır.

Türkiye’de de birçok yazar, bu bilinç durumunu edinmiştir. Sahte bunalım öyküleri yazmıştır. Türkiye’de edebiyatın insansız kalmasının nedenlerinden biri de sahte bunalım yazarlarıdır.

Biz Yargılılar adlı öykünün önemi de tam bu noktada. Biz Yargılılar’da insan kapitalist toplumun içinde, nasıl bağlanmalı dünyaya... bunu işler.

Kapitalizm, insansız... insanı ezen bir dünya kurmuştur. Üretim araçlarına el koyan sınıfın, üretilen gelirin büyük çoğunluğuna da el koyması, çalışmayı anlamsızlaştırmıştır.

Böyle bir toplumda özgürlük, gelişim değildir, tüketimdir. “Yasa koyucuların düzeni bütün bunlar. Her ölüm yargılısını, ödevli bir aylıkçıymış gibi gönderiyorlar buraya. Günü dolmadan ödevini bırakıp kaçanı da, kutsal yasalara dayanarak, kaçarken vuruyorlar arkadan.”

İnsanı kıskıvrak bağlamak, adım atamaz duruma getirmek için herşey kutsallaştırılmıştır.

Bu kutsallıkta yalnızca barlarda içme özgürlüğü vardır. İnsan bir sürgünü yaşar bu toplumda. Sürgün hem manen, hem maddetendir.

İnsan ölüme yargılıdır. Doğal bir yargıdır. Hiç kimse ölümden kaçamaz. Bu doğal durum, yabancılaşmış toplumda bir ceza durumuna dönüştürülür. İnsanlar birbirini öldürür... devletler suçluları idam eder... böylece ölüm korkunç olur.

Kapitalizm, insana bu korkunç olanı seçme özgürlüğü tanır. İnsanı bu duruma getirir. “Artık her şey sana bırakılmıştır. Yargıç da, yargılı da kendinsin. Ölümünü özgürce seçeceksin.”

İnsanı kendisiyle yüzyüze getiren bir öykü Biz Yargılılar.Bu öyküde “fare işini çok iyi” bilir. Fare bildiğimiz fareyi aşan bir anlam taşır. Fare, kapitalizmin oluşturduğu hayattır. Kapitalizm, çıldırtıcı bir gıcırtıyla, kemire kemire bitirir insanı. Onurunu, özgüvenini, şahsiyetini, dostunu, aşkını... İnsani olan ne varsa hepsini kemirir. Fare, bitmez tükenmez bir oburdur. İnsanın bütün hayatını alır elinden.

Ölümle başbaşa kalır insan. Bu yargıdır. Ölümün yargı olmaktan çıkıp, doğal duruma gelmesi için farenin ölmesi gerekir.

Bozkır

Hep söylerim. Sistem, insan bilincinde yer edinir önce. Sistemin temel dayanağı insan bilincidir. Sistemin hep böyle olduğu... hep böyle kalacağı bilinç durumu yaratılır. Bu bilinç durumunda fare, insan emeğini kemirip durur.

Bozkır, bu bilinç durumuna saldıran bir öykü. İki kent arasında trenle geçilen bir bozkır vardır. Bozkırda kimse inmez. “Kimi duraklarda tren dururdu. Ama bu duraklama, ya karşıdan gelen treni beklemek, ya da lokomotifin boşalan kazanına su almak için yapılırdı.” Günün birinde bir insan bozkırda trenden iner.

Kent, kalabalıkların tutsaklığının yaşandığı yerdir. Bozkırda bu tutsaklık yoktur. Gündüzle gece, bozkırda başkadır, kentte başkadır.

Bozkırda bir ağaç vardır. “Bozkır ağacıydı bu. Bozkır’ın ta kendisi. Kara. Yapraksız. Uzaktan bakılınca, dalsız, yanık bir ağaç iskeleti, baykuş tüneği denebilirdi.”

İşte öykü böyle... tren... bozkır... ağaç... kent diye giderken birdenbire kentin, bozkırın, ağacın n’olduğu anlaşılır.

Kent, kapitalizmdir. Orda tutsaklık vardır. Umut yoktur. Ama bozkırda... o ağaç, kara kuru görünen o ağaç... bozkır ağacı doğurgandır bir kez. Üstelik bu ağaç “bozkırla birlikte, arkasında, daha erimemiş karlı bir düzlüğü” saklar.

Ağaç... ağacın sakladığı karlı düzlük, emeğin... emekçilerin simgesi. “Bozkırı, her zaman, bir kıyısından gelip geçenler, çok uzaklardaki bu karlı ovayı, göremezler”.

Hem kapitalistler, hem küçükburjuvalar karlı ovayı hiçbir zaman göremez. Sık sık, “Hani” derler, “nerde o sizin emekçileriniz... hani dünyayı değiştireceklerdi.” Tarih bilincinden yoksun... yaşadığı günü mutlaklaştıran... yaşadığı günle, insanlık tarihini özdeşleştiren, kısır, zavallı bir düşüncedir bu.

Bozkır, günü aşan... yüzyıl... ikiyüz yıl ötesini gören bir öykü. Durağan gibi görünen bozkır, değişimin, diri, keskin, karşıkonulmaz öğelerini taşır içinde. Ölü toprağı değildir bozkır. “Üst üste yağarak, yıllardır güneşe uzak kaldıkları için iyice yoğunlaşıp katılan karların eriyeceği, güneşin bozkır ağacını aşarak, karlı düzlüğü de ışıtıp ısıtacağı günler” yakındır.

Bu yakınlık hem insan ömrünü kapsar, hem aşar. İnsan ömrünü kapsar, çünkü, sınıfsız, sömürüsüz bir hayat bu dünyada, insan eliyle kurulacaktır. Ama bunu, sözgelimi, “ömrüm” içinde göremeyebilirim. Spartaküs, köleliğin kalkışını göremedi. Bu, Spartaküs’e yakın değildi. Ama Spartaküs’ten sonra her kuşak, köleliğin kalkışına yakınlaştı. Köleliğin kalkışını insan gördü.

Adnan Özyalçıner yakın kavramını diyalektik süreçte tarihi içine oturtuyor. Yakında “bozkır, ayaklanacak, kuru yataklar dolacak taşacak, durakların çevresindeki cılız bahçeler, sevgi güneşinin bir dokunuşuyla, her yanından umut fışkırtan özyeşilliğin, öz çiçeklenişin doğurgan cenneti yanında, yapma mum çiçekleri renksizliğiyle, solup gideceklerdi.”

Bozkırda hiç kimse inmiyordu ya... bu insan gizlice indiği için, ölü sayılırsın diyorlar ona. Ama bu önemli değil o insan için. “Birtakım kayıt defterlerinde ölü ya da yokolmuş sayılsam bile, bu bir şeyi değiştirmeyecekti.” İşte zaman kavramı içinde yakınlığın uzaklığın göreli durumu.

Bozkır, nasıl bakarsan öyle görürsünün başarılı bir örneği. Bozkıra metafizik yöntemle bakarsan, durağanlıktan... kurumuşluktan başka bir şey göremezsin. İşçi sınıfı böyledir. Sabah işine gider. Hurdahaş olana kadar çalışır. Kumar oynar, içki içer, yalan söyler, eline biraz para geçince evine kuma bile getirir. Burdan bakarsan umut vermez insana işçi sınıfı. Bu işçi sınıfının çok küçük kabuklarıdır. Adnan Özyalçıner’in deyişiyle “öz altta. Adamakıllı iyileşmiş, sağlam.”

Diyalektik bilinç işte bunu görür, “adamakıllı iyileşmiş, sağlam” olanı.

Bozkır, kabara kabara akan bir akarsuya benziyor. Bu öyküyü okurken heyecandan, meraktan yüreğim durdu kalktı... durdu kalktı.

Saray Artığı Bahçede

Bir zaman sonra, bizler, bugünün insanları, bana öyle geliyor ki, acınılası bir gülünçlükle anımsanacak. Şöyle diyecekler bizler için. “O dönemin insanları son derece bilinçsizdi. Bu bilinçsizlik yüzünden n’apıp edip başlarına bir yönetici seçerlerdi. Milyarlarca insan, sanki sömürülmekten zevk alıyormuş gibi, sömürenlerin daha da semirmesi için var gücüyle çalışırdı.”

Saray Artığı Bahçede adlı öyküde dünle bugün arasında dolanırken bunları düşündüm. Adnan Özyalçıner’e de kızdım biraz. Küçükburjuva duyarlılıklarının “hüzün”lü eylemsizliğini anlatacağına, niye böyle gerçekçi, acımasız öyküler yazıyor diye.

Acımasız mı Adnan Özyalçıner. Bunu düşündüm. Balkonda rakı içerken gecenin ileri bir saatinde, Adnan Özyalçıner’i düşünüyordum, acımasız mı diye.

Acımasız değil Adnan Özyalçıner. Acı çeken bir insan. Gören insanın çektiği acı bu. İslam’da Ravendi, gördüğü için acı çekti. Galileo gördüğü için acı çekti. Adnan Özyalçıner de görüyor. Gördüğü için acı çekiyor. Ama bugünün acısı değil bu. Otuzmilyon yıldır bu dünyada mücadele eden insanın acısı. Çünkü Adnan Özyalçıner bütün insanlığı bilincinde taşıyor. Bütün insanlığı yaşıyor. Bu anlamda tastamam yaşadıklarını yazıyor.

Saray Artığı Bahçede adlı öyküye geldikte... bir ülke vardır. Halk günün birinde ayaklanır. Ama bu bilinen bir ayaklanma değildir. Sömürücüleri... yöneticileri sarayda bırakır halk, uzaklara gider. Kent boşalır. Sömürülecek.. yönetilecek insan kalmaz. Bunun üstüne yöneticiler birbirine düşer, kan gövdeyi götürür. Sömürücüler birbirini yokeder. Halk geri döner. Özgürce bir yaşam başlar. Ne var ki, bir süre sonra başka biçimlerde sömürücü, yönetici sistemi kurulur.

Peki ama, halkı... işçileri sömüren bu sistem nasıl olur da devam eder. Burda Adnan Özyalçıner, sorunun trajik noktasını cesaretle belirler. İnsani değerleri yerlebir eden, bütün çalışanları sömüren bu sistemi, çalışanlar ayakta tutar, çalışanlar bu sistemi devam ettirir.

Bir işçi şöyle konuşur. “Söyledikleriniz haklı olabilir. Dediğiniz gibi işimizi bugünden tezi yok bırakalım. Duvarların da, Sarayın da Tanrı cezasını versin. Kim ipler bu cansız taş yığınlarını. Bizi burda zorla çalıştırmıyorlar. Tutsak falan değiliz. Sizin gibi özgür bir vatandaşız. Yalnız yarınki gündeliğimiz ne olur işi bırakırsak, siz hemen bize iş bulabilir misiniz? Neyle garanti edebilirsiniz geçimimizi, çoluğumuzun çocuğumuzun geleceğini. Hem biz gider gitmez başkalarını bulamazlar, onlara tamamlattıramazlar mı bizim yarım bıraktıklarımızı?”

Kendini bilmeyen, kendini tanımayan... kendine yabancılaşmış Bozkır konuşuyor burda.

Yalnız Türkiye emekçilerinin değil, dünya emekçilerinin de bilinç durumu bu. Güzel bir dünya için verilen bütün emekler, işte bu bilinç durumunda sönümlenir.

İşçiler için sorun karın doyurmaktır. Bütün dünyaya burdan bakmayı, Adnan Özyalçıner, aç iki varlığın karın doyurmasıyla eleştirir. Bunlardan biri insandır, biri kedidir.

İşçiler çalışırken bir kedi belirir duvarın tepesinde. İskeleye atlar kedi. İşçilerin birinin üstüne düşer. İşçi kediyi hortlak sanır, korkar. İskeleden atar kendini, yaralanır. Korucular sağa sola bakınır. Bu işin sorumlusu az önce işçilerle konuşan adam olabilir diye adamın üstüne yürürler. Adam bir iki adım attıktan sonra döner, hızla ağaçların arasında kaybolur, masalardan birine oturur. Cankurtaranın düdüğünden yaralı işçinin hastaneye götürüldüğünü anlar. Şöyle düşünür. İşçi, kediyi hortlak sandı. Bu hortlak sanısı, dilden dile dolaşabilir, işçiler işi bırakabilir. Ama hortlak mortlak yok, bu kedinin işi diye de işe devam edebilirler.

Aslında işçiler, onları hep korkutan, aç kalmaktan korkutan bir hortlağı yaşatmaktadırlar. Karın doyurmak bu kadar önemli değildir oysa. Adam oturduğu masada böreğini yerken, hortlak sanılan kedi çıkar ortaya. Adam aç kediye böreğin yarısını verir. “Kedi de ben de” der “bugünlük karnımızı doyurmuştuk işte. Saraysa orada, tepede dimdik ayaktaydı şimdilik.”

Karnımızı doyurmuştuk işte... düğümü çözen çümle bu. Nasıl bir düzende karnını doyuruyorsun. Ulusal gelirin %80’ine %20’nin el koyduğu, %80’in %20’yle yetindiği bir ülkede doyuruyorsun karnını. Bu düzende, işçiysen, sendikal mücadeleyle ücretini arttırabilirsin. Şefsen müdür olabilirsin. Yazarsan kitapların çok satabilir. Önünde sonunda karnın doyabilir. Ama temel değişmez. İnsanı, insanlıktan çıkaran, insanı korkularla yaşatan sistem devam eder.

Sorun, toplumsallıktan uzak, toplumsallıkla bütün bağlarını koparmış bireysel sorunların çözümü değildir. Ama, hayatın böyle olduğunu söyleyenler çıkabilir. İşte İlhan Berk... İlhan Berk, “Yaşam dediğimiz hamamböceğidir” diyor. Bütün insani ülküleri bozuntuya uğramış birinin hayatı, hamamböceğiyle özdeşleştirmesi olağandır.

İflas etmiş bilinç, bu dünyada ateş böceklerini göremez.

Hayat çalışan insanın elinde güzel olabilecek bir süreçtir. Emekçinin bilinç durumu değiştikte, hayatın karın doyurmanın ötesinde, insan topluluğunun sömürülmeden yaşayacağı bir süreç olduğu anlaşıldıkta, temel sorun çözümlenecektir.

Saray Artığı Bahçede, hayatı, karın doyurmakla mutlaklaştıranlara... Karın doyurmak için çeşitli kumpaslar kuranlara... hayatı hamamböcekleriyle özdeşleştirenlere atılmış bir tokattır. Çok iyi kurulmuş bir yayla patlar bu tokat. Bu öyküde karın doyuran iki varlık var, biri insan, bir kedi dedim. Hayvanla insan karın doyurma noktasında birleşir. Ama hayvanla insan, yine bu noktada, karın doyurma noktasında ayrılır.

Varlığın biri için karın doyurmak amaçtır. Ne pahasına olursa olsun karnını doyurur. Sözgelimi güvercinler, bir darı tanesi için biribirini itekler, gagalar. Karnını doyurduktan sonra yediklerini sindirmek için kendini güvenceye alır.

Öbür varlık için karın doyurmak amaç değildir. O, doğayla mücadelede, kendini, karın doyurmayı amaçlayan varlıktan ayırmıştır. O bu mücadele süresince maddeyi değiştirmiş, maddeyi güzelleştirmiş, maddeye anlam vermiştir. Bir çok değer yaratmıştır. Dostluk, aşk, sevgi...

Binlerce yıl sonra kapitalizm, bu iki varlığı karın doyurma amacında yeniden, hiç ayrılmamacasına birleştirmek istiyor. Kimi sanatçılar da kapitalizmin bu amacı için göya sanat yapıyor.

Adnan Özyalçıner, Saray Artığı Bahçede adlı öyküsünde, insanla hayvana aynı mekanda yemek yedirerek, “İşte ikisinin de karnı doydu. Karnı doyan iki ayaklıyla, karnı doyan dört ayaklı arasında hiçbir fark yok mu. Var diyorsan, farkını göster. Yok diyorsan, insan kavramından çık. Çünkü yalnız insan için amaç değildir karın doyurmak” diye tokadı patlatıyor.

Sis

Kurulu düzen dıştan baktıkta tıkır tıkır işler. Rant kavgasının allak bullak ettiği kent, eski güzelliğini yitirse bile güzel görünür uzaktan.

Kapitalizmin simgesi kentte sınıf farkı, yerleşim bölgelerinde, giysilerde, denizlerde ulaşımı sağlayan vapurlarda titizlikle korunur. Yoksulların oturduğu bölgelere giden vapurlar, “katran karası boyalı, kömürle işleyen, buharlı, nerdeyse mavna bozuntusu, hantal, boğunuk teknelerdir.” Varlıkların oturduğu bölgeye işleyen vapurlarsa, “ak boyalı, mazotla işleyen, motorlu ve bir martı görünümünde olan, incecik, içaçıcı şeylerdir.”

Bu durum hiç kimseyi rahatsız etmez. Çünkü burjuvazi, bu hayatı, doğal, olağan gösterir. Bu görü, güdümlü bilgiyle sağlanır. Ama bir gün bu kenti sis basar. Güdümlü bilgi işlemez. Doğallık bozulur.

Sorun şudur. Herkes vapura binip evine gidecek. Ama yoksulların vapuru harekete geçemez. Çünkü o vapurların radarları yoktur. Yoksullar, varlıklıların radarlı vapurlarını isterler. Onların da çocukları, karıları, kocaları, sevgilileri vardır. İskele memurları, adamları haklı bulur. “Onlara kalsa iş kolaydı. Ama kendi başlarına bir halt edemezlerdi. Şimdiye kadar tıkırında işler görünen kurulu düzeni, duygusal bir yanılgıyla bozarak hem kendi durumlarını, hem de toplumun durumunu sarsmak sorumluluğunu hiç kimse yüklenemezdi. En iyisi, üstlere, asıl yöneticilere durumu bildirmekti. Telefonlar zincirleme işledi. Müdür yardımcıları müdürler, genel müdürler... Sonuç: Birinci iskeleye radarlı gemi, ikinci iskeleye işletilen şu ak boyalı, üç katlı gemilerden verilemezdi. Verilirse yol olurdu. Yarın da, günlük güneşlik bir havada da isteyebilirledi”.

Çok güzel. Kapitalizmin insana karşıtlığı nasıl da anlatılmış. Birinci iskeleye... yoksulların iskelesine, varlıkların vapuru verilmez. Verilirse yol olur.

Sonra... geçici bir çözüm bulunur. Varlıklıların iskelesine giden vapurlar, sis süresince yoksulları da taşıyacak. Bu taşıma sırasında bir yanlışlık olur.

Yanlışlık şudur. Birinci iskele yoksulların, ikinci iskele varlıklıların. Bu durumda vapur, önce birinci iskeleye, sonra ikinci iskeleye uğrayacak. Herkes böyle düşünür. Vapur, yoksullara haber vermeden güvenlik nedeniyle gözgözü görmez bir durumda önce ikinci iskeleye, sonra birinci iskeleye uğrar. “Sis, hem onları, hem de ötekileri yanıltmış, yanlış iskelede indirtmişti”.

Nasıl bir yanlışlıktır bu. Nesnel açıdan mı yoksa güdümlü bilgiye göre mi yanlıştır. Nesnel açıdan yanlış değildir bu. Çünkü radarlı vapurlar, güzel evler, güzel sokaklar yoksulların eseridir. Bütün bunlar emekçilerindir. Yanlış olan sınıf farkıdır. Temel yanlışlık burdadır. Vapur, aslında yanlışlık, yapmamış, doğru yere gitmiştir. Varlıklıların bölgesinde ışıltılı asfaltlar, bahçeli güzel evler vardır. “Kendi iskelelerini, sokaklarını, evlerini, trenlerini” unutturur onlara bütün bunlar. “Çoktandır ele geçirmek istedikleri bir oyuncağı, umulmadık bir anda birdenbire yanıbaşlarında bulan çocukların ona el sürmekten korkan, yalnız hayran hayran bakmakla yetindikleri bir ilk şaşkınlığın içindeydiler.”

Sisin sonu gelmez. Bütün kenti kuşatır.

Birgün böyle olacak. Bir sis kaplayacak bütün dünyayı. Kapitalist sınıfa göre ciddi yanlışlıklar yapılacak. Sis dağıldığında doğrunun temelinde güzel bir dünyanın kurulduğu görülecek.

İnsanlığın Temsilcisi

Şimdi genel bir değerlendirme gerekiyor. Adnan Özyalçıner, moda-konu yazarı değil, sorun yazarı. Bu sorunlar, insanın, insan olma mücadelesinden çıkmış, bu gün çözüm bekleyen sorunlar. En başta, insanın varoluş sorunu.

Adnan Özyalçıner, varoluş sorununu, insanı toplumdan yalıtarak... mitos açısından ele almaz. İnsan toplumsal, üretken, yaratıcı bir varlıktır. İnsana böyle bakar Adnan Özyalçıner. Ama kapitalizm, insanı meta derekesine düşürmüş, varlığına, üretkenliğine, yaratıcılığına karşın kendine yabancılaştırmıştır. Bu toplumda kimi insanlar yabancılaşmayı kırmış olsa bile, bu çözüm değildir. Yabancılaşma, burjuva özel mülkiyetinin kaldırılmasıyla mümkündür.

Yabancılaşma içinde, insanın insanlaşma mücadelesi Adnan Özyalçıner’in didiklediği temel sorunlardan biridir.

Kapitalist toplumda ıssızlaşmıştır insan. Dostluk, sevgi, aşk, özveri ıssız insanın yaratabileceği insani değerler değildir. Kapitalist toplum bir yağma düzenidir. Böylesi bir toplumda insani değerleri ayakta tutmak zordur. Kapitalizm, kimilerinin sandığı gibi duragan bir biçim değildir. Kapitalizm, sürekli değişen, bütün ilişkilere sızmış bir oluştur.

Varoluş... insanlaşma... bu temel sorun, yalnız Türkiye’de yaşayan insanın değil, bütün insanlığın sorunudur. Dünyanın neresine giderseniz gidin, insanın bu sorunlarla boğuştuğunu, bu sorunların içinde boğulduğunu görürsünüz. Bu açıdan bakıldıkta Adnan Özyalçıner, benden, yaşadığı ülkeden bütün benlere... evrensele açılmış, üstünde son derece önemle durulması gereken bir yazardır.

Adnan Özyalçıner biçimci bir yazar değildir. Biçimci yazar, anlatılan değil, nasıl anlatıldığını önemser. Bundan ötürü çeşitli kurgusal biçimler dener. Adnan Özyalçıner’de biçim amaç değildir. Biçim, anlatılanı anlaşılır kılma, anlatılanı sağlam bir yapıda güzelleştirme yöntemidir. Bundan ötürü öyküler, varolanın sınırlarını yırtar, bütüne ulaşır. Hayatın bir parçasını değil, hayatın bütününü görürüz öykülerde.

Hayatın bir parçasını gösteren öyküler, insanı, tarihe, insanlığa bağlamaz. Bu yüzden böyle öyküler insanı zenginleştirmez. İnsanı öznel hayatıyla kısırlaştırır.

Adnan Özyalçıner’in öyküleri bütünü anlattığı için insan, tarih içinde yaşadığını... insanlarla birlikte yaşadığını, bu dünyada birçok hayatların olduğunu anlar. Öznel hayat, kişisel ben’de kalmaz. Öbür benlerle zenginleşir.

Dil, bir tutsaklık zinciridir... hapishanedir. Özellikle kapitalizm, bu hapishaneyi kavramlarla berkitir. Kavram, bilgi-duygu yüklü temel öğelerdir. Bütün ilişkilerimiz kavramlarla belirlenir. Kapitalizm, bundan ötürü dil üstünde önemle durur. Göya dil bozulacak diye... dil bozulmasın diye dili kapitalizme göre elde tutar. Dil-nesne ilişkisinin bir sanat eserinde bile bozulmasını istemez.

Adnan Özyalçıner, dil hapishanesini kırmış, dili özgürleştirmiş bir yazar. Özgür dil içinde oluşan düşünceler, duygular, kapitalist dünyayı ağır vuruşlarla sarsıyor. Bilgi-bilgisizlik, doğru-yanlış, tutsaklık-özgürlük, mutluluk-mutsuzluk, umut-umutsuzluk özgür dilin içinde yerleşik anlamlarını parçalıyor, özgürleştirici anlamlarla yeni bir dünyayı gösteriyor insana. Dilin bu yapısı öykülere felsefi bir yoğunluk getiriyor. Çünkü felsefe üst düzeyde bir dil etkinliğidir. Dünyayı insana kavratan bir dildir felsefe.

Tabii Adnan Özyalçıner felsefe yapmıyor. Felsefe öykülerin içinden çıkıyor. Bu çıkışta Adnan Özyalçıner’in öykülerin üstünde durduğu temel felsefesini görüyorum. Adnan Özyalçıner’in felsefesi bir umut felsefesidir. Emeğe güvenen, emeğin ergeç sömürüsüz bir dünya kuracağına inanan bir felsefedir bu.

Adnan Özyalçıner bir umut yazarıdır. Bu umut, oturgan, edilgin, yumuşak bir umut değildir. Bu umut, eyleyen, etkin, sert bir umutttur. Bu umut, Batı emperyalizminin dünyayı kuşatmasını sert bir dille anlatırken, yanlışla doğrunun yer değiştireceği bir sise doğru milim milim ilerler. Bu ilerleyişi, bilincinde taşır yazar. Dünden bugüne nice zorluklarla gelen, nice acılar çeken insanın temsilcisidir Adnan Özyalçıner.

Bu insan, yarın güzel bir dünya kuracaktır.

1. Afşar Timuçin,Estetik. İnsancıl Yayınları, İstanbul, 1998

2. Timuçin, age.

3. Timuçin, age.

4. Adnan Özyalçıner,Gözleri Bağlı Adam-Yağma, Evrensel Kültür Kitaplığı, İstanbul, 1996

5. Karl Marx,Kapital, 1. Cilt, Çev. Alaattin Bilgi, Sol Yayınları, Ankara, 1997

Erdal Öz

Arkadaşım, dostum
Adnan Özyalçıner

Tokat’tan gelmiştim İstanbul’a. Hukuk Fakültesine yazılmıştım. Beyazıttaki o görkemli yapının bir üyesiydim artık.

Fakültenin en güzel yanı, Haliç’in masmavi sularına tepeden bakan büyük kantiniydi. Bu kantini gerek Sular Ne Güzelse, gerekse Sevgili Acı adlı iki öykümde anlatmışımdır.

Orada ortalarda büyük yuvarlak masalar vardı. Yazar adayı arkadaşlarımla buluşma yerimiz bu büyük yuvarlak masalar oldu. Hukuk Fakültesinden ben, Onat Kutlar, Demir Özlü, Doğan Hızlan, Ergin Ertem, İnal Tekinalp, Ercüment Uçarı, Hilmi Yavuz, Günfer Çelikman, Ferit Öngören, Yüksel Yaşar;daha niceleri... Edebiyat Fakültesinden, Konur Ertop, Kemal Özer, Adnan Özyalçıner, gerek ders aralarında, gerekse ders bitiminde o masalardan birinde toplanır güncel konuları ve edebiyatı konuşur tartışırdık. Bu konuşma ve tartışmalar, bir gün bir edebiyat dergisiyle sonuçlandı: a Dergisi, bu toplantılardan birinde doğdu. Derginin adını öneren Adnan’dır. Önce bir sayı düşündük: On Üç dergisi çıkıyordu. Adnanda o dergide sürekli yazıyordu. Renk düşündük. Mavi dergisi çıkıyordu. Kavram olsun dedik. Varlık, Yeditepe, Yenilik vardı; bir de eskiden çıkıp batmış bir sürü dergi. Sonunda harf’te karar kıldık. Hiç unutmuyorum: Adnan, işin a’sından başlamamızı söyledi: Derginin adı da a oldu. Hem de küçük ‘a’ .

Adnan, o zamanlar, gerçekten çok amatör bir gençlik dergisi olan On Üç’te sürekli yazıyordu. Hem de öyküler yazıyordu. Yanılmıyorsam o dergiyi Tanju Cılızoğlu çıkarıyordu. Adnan’la Hukuk Fakültesi kantininde, yazılarıyla daha önce On Üç dergisinde tanıştım. Garip bir Türkçesi vardı. Yaşına başına bakmadan upuzun cümleler kullanıyordu. Ayrıntının yazıdaki önemini çok iyi biliyor, ayrıntıları kullanarak, şaşılası bir beceriyle, upuzun cümleler kuruyor, çok değişik görüntüler yaratabiliyordu. Öyküleri genellikle kenar mahallelerde geçiyordu. Kendisi de oralarda bir yerde oturuyordu. Yanılmıyorsam halasıyla birlikte yaşıyordu. Bu konuda onunla hiç konuşmadım. Bende bıraktığı izlenim, sanki annesi babası yoktu, halası bakıyordu ona. İstanbul’un merkezinde –Beyazıt’ta, Laleli’de, Aksaray’da, Cağaloğlu’nda– yaşayan, gündüzlerini buralarda tüketen, gecelerini de hiç bilmediğim, görmediğim bir kenar mahallede geçiren, –sanırım başka giysisi olmadığı için– yeşil ceketini pantolonunu hiç üstünden çıkarmayan, onları bir türlü eskitmek istemeyen, ufak tefek, müthiş zeki, hafif kızıla çalan seyrek saçları, sivilceli yüzüyle, kasketinin altında yaşayan, edebiyat tartışmalarında sivri, oldukça da inatçı, ama yüreği sevgi dolu, yumuşak, uyumlu, kızlardan hoşlanan, ama asla kız tavlamaya kalkışmayan, bu konuda da, başka konularda da hiçbir kompleksi olmayan, Türk edebiyatının alışılmış öykülerinden çok değişik öyküler yazan garip bir yazardı Adnan Özyalçıner. Yazılarında kimi zaman Adnan Çelik adını kullanıyordu. Sanırım bu onun gerçek adıydı; kimlik cüzdanında yazan adı. Neden Çelikgibi bir soyadını bırakıp Özyalçıner gibi özentili, otobüs firmalarının adlarını andıran bir soyadı seçtiğini hiçbir zaman anlamamışımdır. Bu onun yazarlık adı oldu. Öyle de sürdü geldi.

Onun bir yanını kıskanmışımdır. Ataç, bizim kuşağı çok etkilemiş bir önderdi. Sağda solda bir yazımız çıkınca onun yargısını beklerdik. Bizleri anmadı Ataç. Erken öldü. Ama Adnan’ı , bizden çok önce tanımıştı, yakalamıştı Ataç; hem de 1954’te. ‘Günlük’ adlı kitabında Adnan’dan iki yerde övgüyle söz ediyor Ataç:

İstanbul’da On Üç adlı bir dergi çıkıyormuş.(...) Okudum o dergiyi, doğrusu beğenmedim. İçindeki yazıları. (...) Hepsini değil, birini çok sevdim. İkinci sayıda Bay Adnan Özyalçıner’in Kenar Mahallelerden adlı yazısı. Belki büyük bir şey yok içinde, ama: Bay Özyalçıner, Türkçeyi iyi kullanıyor, tatlı tatlı anlatmasını biliyor; okumaya başladınız mı bırakamıyorsunuz yazısını. Yarının iyi yazarlarından olacağını umarım.

Bir başka gün de şunları yazmış Ataç:

On Üç diye bir dergi var; küçücük bir şey. Belli ki daha çocuk denecek yaşta gençler çıkarıyor. (...) İyi bir dergi mi? Değil doğrusu. Yazarları arasında bir Bay Adnan Özyalçıner var, şimdilik bir o biliyor yazı yazmasını; ötekiler öğreniyor daha.’

Ataç, iyi yakalamıştı Adnan’ı. Adnan, gerçekten çok küçük yaşta öğrenmişti iyi yazı yazmasını. Bu yeteneğini çok da iyi kullandı; –aralıklarla da olsa– sürdürdü iyi yazılarını.

Birtakım nedenlerle sevgilimi, Fakülteyi, baba evimi, İstanbul’u bırakıp Ankara’ya gidince, yaşamın zorluklarını göğüsleme çabasına girdim; gerçek yaşamla orada yüz yüze geldim; yaşamımı kendim yönlendirdim. Ve birden büyüdüm. İyi ki yaptım bunu. Uzaklarında kaldığım pek çok dostumla mektuplaşmak zorunda kaldım. Bu mektupların çoğunu saklamışım. Bunların içinde sevgili dostum Adnan’ın da mektupları var. Bu mektuplardan birtakım bölümler aktarmak istiyorum. Bu aktardığım bölümler, o gencecik yaşında ustalığı yakalamış bir yazarı gözler önüne seriyor.

(10 Aralık 1956)

‘Lomboz deliklerinden sızan gün ışığını bilir misin? Lambaları yakılmamış bir kamarada çok saygıdeğer çok sevgili bir ışıktır o. Açıklıkta ne kadar kafanı yorsan onun bodrumlardaki büyüklüğünü, güzelliğini anlayamazsın. İşte ona tutuyorum merhabamı. Şu cılız merhabamı onunla yuğup arıtıyorum.

Lodosu alttan alttan yiyen bir vapurdayım. Üst katın pencereleri tahta kapaklarla örtülü. İşin garibi lodos oraya dek çıkamıyor; alttan alta vuruyor. Ben sallanıyorum. Saygıdeğer gün ışığı kâğıda bir vurup bir çekiliyor. Heybeli’ye gidiyorum.

(...) ‘Robert Kolej’in matinesine gittik. Bilmiyorum öteki mektupta yazıp yazmadığımı. Rezalet bir matine oldu. Biliyorsun matinelerde hokkabazlık yapmak gerek. Bizim kuşağa vergi değil bu.

Geçenlerde kahveyeDemir Özlü düştü. (Sana selâm ediyor. Soruyor her görüşte seni.) O matine patırtısından sonraydı. O matinede iki ayrı gurup olduğumuz büsbütün göze battı. Ayrı sıralarda oturduk. Birleşelim diye gelmiş Demir. Baylancılar öyle haber etmişler. Niye birbirimize kamış atıyoruz sanki diyesiymişler.’

Burada araya girmek gereğini duydum. Biz ‘a Dergisi’ni çıkarırken, bizim yaşıtımız bir başka topluluk da Attilâ İlhan’ın önderliğinde Mavi Dergisi’ni çıkarıyordu. Bizler daha bir dar gelirli kesimin çocuklarıydık, onlar biraz daha iyi kesimin çocuklarıydı. Onlar İstiklâl Caddesinde Baylan’da buluşurlardı. Ben de giderdim ara sıra oraya, giderdik. Biz genellikle ya Hukuk Fakültesinin kantininde, ya Laleli’de bir kahvede, ya Yenikapı’da bir çayhanede buluşurduk. Baylan’a gittiğimizde karşılaştığımız yazar arkadaşlarımız şunlardı: Attilâ İlhan, Ahmet Oktay, Yılmaz Gruda, Güner Sümer, Asaf Çiğiltepe, Ferit Edgü, Demirtaş Ceyhun, Demir Özlü, Fikret Hakan, daha niceleri... Bir sürtüşme vardı bu iki topluluk arasında. Bu çocukça bir ayrılık değildi; yapısal bir farklılık da vardı aramızda. Bu farklılığı en aşırı biçimde sürdüren de Adnan’dı. Bu iki topluluğu, Ferenc Molnar’ın o güzelim Pal Sokağı Çocukları adlı romanındaki iki çocuk topluluğuna benzetecek olursak, Adnan’ı da o romanın en sevimli küçük kahramanı Nemeçek’e benzetmek doğru olur. Fanatik bir a’cıydı Adnan. Araya girdiğim mektubuna dönüyorum yine:

‘Bir de geçenlerde Salim Şengil’e Ali Beyin 400 liralık borcunu vermek için Kemal’le Baylan’a gittik. Şengil’i beklerken Attilâ İlhan geldi. “N’aber ulan? dedi. Sonra damdan düşer gibi “a Dergisi batmıyor artık ha!” dedi. “Himmetinizle”, dedik. “Çok ciddileşti dergi,” dedi. “Kavgacı durumunuzu yitirmeyin.” “Bakarız çaresine”, dedik. “Üzülme sen.” Çekip gitti. Diyeceğim: A’nın bir oturmuşluğu var artık. Bir a kavramı var birçoklarında şimdi; kolay kolay silinmez.

(...) ‘Heybeli’nin bekleme odasındayım. Yağmur damlalarıyla bulanmış camların ardında kıpır kıpır bir deniz var. Sonra gürültüler: demir tekerlekli araba, insan, martı, gazete gürültüleri. Hiç şaşma, gazeteler bekleme salonunda adamakıllı gürültücü olurlar.

(12 Eylül 1957)

Odadayım. Dışarıda çilli bir sabah var. Camdan bakınca bir duvar görünür odamdan. (...) Duvarın dibinde yapışkan pisipisi otları bitmiştir. Önce o ufacık otlara baktım. Başlarını korka korka kaldırıyorlardı. Geceleri düzensiz bir moloz yığını gibi duran duvar ağır ağır düzeliyor, kendine çekidüzen veriyordu. Ve gökyüzü ayırt edilemeyecek bir çabuklukla yukarılara çekiliyordu.

Çehov’dan anlattığın hikâye çok güzeldi. Konusu bile, anlatabildiğin kadarıyla beni vurmaya yetti. Ama daha bulup da okuyamadım. Ferit Edgü’nün hikâyesini ben de senin gibi heyecanla okudum. Ama sonu çok acı oldu. Oysa kendisinden çok, her şeye rağmen bir şeyler beklediğim bir hikâyecidir. Biz, bu zamana dek hep işi yanlış olan yandan, ters olan yandan aldık. Karmaşık bir olayı karmaşık bir dille vermeye çalıştık. Dikkat ediyorsan, karmaşık, karanlık bir dil diyorum; biçim demiyorum. (...) karanlık’ı karanlık kelimesiyle, tuhafı tuhaf kelimesiyle karşılamanın yanlış olduğunu, çıkmazın ta kendisi olduğunu söylemek istiyorum. Öyle sanıyorum ki, bizim uzaklaşmaya çalıştığımız, Edgü’yle Demir’in de daha uzaklaşamadıkları, hâlâ direndikleri de budur. Karmaşık bir yaratık dediğimiz insanın karmaşıklığını öyle bile bile karıştırılmış cümlelerle vermek büsbütün yanlış oluyor.

(...) Güneş, kapı tokmağını buldu. Ben daha mektubu bitiremedim, ama bitiriyorum artık...

Kalkıp kapıyı açtım. Güneş kapıdan çabucağın içinde sofayı buluverdi. Oradan mutfağa uzadı. Mutfakta karmakarışık bir kahvaltı tepsisi bulup kalakaldı. Oraya iyice yerleştikten sonra artıkları yemeye koyulacaktı. Akşama doğru mutfağın küçücük penceresini aralar, sessizce çekip gider. Ertesi sabah yeniden hiçbir şey olmamış gibi deli deli pencereme vurur, içeri alınmayı bekler. Hiç kimseyi bekletmeyi sevmem. Onu da.’

Adnan sık sık Yalova İzmit arasındaki Karamürsel’dedir. Orayla ne gibi bir bağlantısı vardır, bilemem. Bana oradan yazıyor:

Sabah sabah taşlığı uğan bir kadın düşün. Soğuk kuyu suyu ile topukları kıpkırmızı olmuş; eteklerini beline sokmuş; bembeyaz bacaklarını görüyorsun. İki uyku arasındasın. Pencereye ince delikli bir tel gerilmiş. Sulanmış mısırlardan, fasulyelerden bir koku, bir yeşil yayılmış ortalığa. (...) Düşün, iki uyku arasındasın. Kadın taşlığı uğmayla başedemiyor. Habire buz gibi sular çekiyor kuyudan. Ha bire buz gibi bir su çekiyor kuyudan. Habire bir taşlığı uğuyor. Bir ayaklarına boca ediyor kova kova kuyu suyunu. Düşün, iki uyku arasındasın. Kadının etekleri belinde. Bembeyaz, el değmemiş bacakları var. Ve mısırlar hışırdıyor, biberler biberlerini sallıyor; su katılmadık tertemiz bir yel öteden öteden vuruyor. Düşün: iki uyku arasındasın; ötesi de deniz...

Bu bir mektup mu? Mektup cümleleri mi bunlar? Evet. Adnan Özyalçıner’in bana yazdığı, öykü tadındaki mektuplarından alıntılar bunlar.

Postanenin oraya geldin mi deniz gene kendini gösterir. Bırakılmış parkı geç. Gençlik Kulübünü de geç. Eski fabrika yoluna gir. Korkma. Ama paçalarını kıvırsan iyi edersin. Sonra yürü. Perdelerin ardında kadınlar vardır. Ansızın dönersen sarı saçlı buğday rengi yüzlerden bir şeyler yakalayabilirsin. Belki biraz mavi. En az denizlerinki kadar serinletici bir mavi belki de...

Gerçek adı Adnan Çelik’ti. Bir mektubunda bunu şöyle açıklıyor:

(16 Aralık 1959)

(...) sana hesap numaramı yazıyorum: İş Bankası Türbe Şubesi, küçük cari hesap no. 6824. Adnan Çelik. –Yanılıp Adnan Özyalçıner yazmayasın–.

Adnan, daha o yaşta, o ortamda, uzun cümle kurma başarısını gösteriyordu. Zordur Türkçede uzun cümle kurmak. Edebiyatımızın geçmişinde, o Arapçalı, Farsçalı Osmanlıcada belki vardır uzun cümle kuranlar, ama yabancı sözcüklerden arındırılmış bir Türkçede uzun cümle kurma çabası bence ilk Adnan’da görülür. İçimizde uzun cümleyi en başarılı kullanan oydu. İşte bir mektubundan aldığım bir bölüm. Ardı ardına dört mektup yazmışım Ardahan’dan Adnan’a. Mektuplar, birer gün arayla ardı ardına geçmiş eline. Yanıtında şu uzun cümleyi kullanıyor:

Öylesine sevindirdi ki bu birbiri ardından aralıksız gelen mektupların. Kendi denizinde koyulaşıp soluk almayı oldukça güçleştiren ışıksız –ışıksızlıktan hiçbir şekilde yansıyıp görünemeyeceğim– dibe doğru kayan beni, yani sözünü ettiğimiz şu yoksul deniz yaratığını, kendi ortamına razı olmayıp taa dibi merak eden ya da derinlik sarhoşluğu diye adlandırılan tatlı bir baş dönmesine tutulup aralıksız kaymaya devam eden, ışık kesildiğinde kendinin de söneceğini, yani görünmez olacağını bile bile inişe engel olamayan küçük yoksul balığı –çünkü bunlar ancak bir balığın başından geçebilir– ya da beni durduruyordu.

Yazmakla yetinmeyip, yazarken, yazmanın anlamını, amacını düşünen biriydi.

(...) Yazmak korkutuyor beni. Çünkü herkesin olabiliyor sözcükler. (Yıl 1959. ‘Sözcük’ diyor Adnan. Demek ‘kelime’ karşılığı olarak gelip oturmuş yazı diline sözcük.) Yalnız benim olabilmeleri için ne yapmalıyım, bilemiyorum. Elbette herkes gibi ben de onları yığının içinden avuçlayacağım. Bu avuçlamaya kadar her şey yolunda gider her zaman. Bütün iş, avucunun içindekileri ortaya döküp sıraya koymaya, eğitmeye başladığında olup bitiyor. Bu öyle bir sıraya koyuş, öylesine bir eğitim olmalı ki, o bir avuç, bir daha eski , ortadaki yığına dönememeli.

Cağaloğlu’nda, bütün inceliğimizle, bütün naifliğimizle, çalmadığımız, açmadığımız kapı kalmamıştı. Kapılar belliydi. Büyük, köhne yayınevleri bize göre değildi. Varlık, Yeditepe, Yenilik, bir de daha sonra Ankara’da Salim Şengil’in yönettiği Seçilmiş Hikâyeler Dergisive yayınları.

Ancak, ilk kitaplarımızı kendi dergimizin yanı sıra, ‘a Dergisi Yayınları’ adı altında yine kendimiz yayımlamak zorunda kaldık.

Ülkü Tamer, sonradan, Türk halkına benzedi, o pırıl pırıl zekâsı olan adam, bellek özürlülere özendi; ‘a dergisi’nin çevresinde bizleri yok saymaya kendini zorlasa bile, o hareketi biz başlatmış, ona da aramızda severek yer vermiştik. Çünkü o da Yılmaz Pütün (Yılmaz Güney) gibi bizlerden küçüktü. Onun ilk kitabı da ‘a dergisi’ yayınları arasında çıktı. Onu hâlâ sevgiyle anıyor, onu unutmuyoruz; o bizleri unutmaya çalışsa bile.

Adnan, (2 Ocak tarihli mektubunda), Ankara’ya, bana, a Yayınları arasında çıkacak ilk kitabım Yorgunlar için şunları yazıyor:

Bugün Cumartesi. Öbür gün, yani Pazartesi günü senin kitap dizilmeye başlanacak. (...) Öyle sanıyorum ki 22-25 Ocakta biter.

O sıralar, Akis dergisinde düzeltmenlik yapıyorum. Geceleri gidip dizgiden çıkan yazıları okuyorum, düzeltiyorum. Derginin boş kalan köşelerine a Dergisi yayınlarının ilânlarını koydurmaya çalışıyorum. Adnan’ın 2 Şubat tarihli mektubunda şunlar var:

Sevgili Erdal. Şu anda dizici senin kitabı yarıladı. Yarın provaları verir sanıyorum. Bir yandan da dergi basılıyor. Yarın hazır olacak o da. Akis’teki ilânlara sevindik hepimiz. Teşekkür ederiz. ‘Akis’e şimdiye kadar çıkan yayınlarımızın listesini koyarsan, tabii bu sana sorumluluk yüklemiyor, seni zor durumda bırakmıyorsa çok sevineceğiz. Aşağı yukarı şöyle bir şey:

a dergisi yayınları:

1. ŞİİRİSTAN/ Ülkü Tamer. (Kısa, mizahi şiirler Antolojisi) 100 Kuruş.

2. SONU (Samuel Beckett’in iki oyunu) 500 kuruş.

3. SOĞUK OTLARIN ALTINDA (Ülkü Tamer in şiirleri) 250 kuruş.

4. İSHAK (Onat Kutlar’ın hikâyeleri) 250 kuruş.

5. DEVİNEK (Teo’nun şiirleriyle çevirileri) 200 kuruş

6. YORGUNLAR (Erdal Öz’ün hikâyeleri) 250 kuruş.

Ödemeli gönderilir. 10 liradan aşağı siparişler posta havalesi ya da pul karşılığı yapılmalıdır.

İsteme adresi: a dergisi yayınları. Özer Özler. P.K.3 Aksaray, İstanbul.

Bu ilân da Akis’te, Adnan’ın istediği biçimde çıktı.

Artık ilk kitabımın ilânı da çıkmıştı. Kitabımı daha görememiştim, dizilmekteydi, çıkmak üzereydi. Yakında çıkacağını bilmek, bir yığın insanın elinde kitabımın olacağını bilmek, bunu düşünmek bile çıldırtıcıydı.

İlk kitap, ilk sevgili gibidir. Başka bir sevgiyi bilmemenin ilkelliği içinde çıldırtır insanı.

24 ocak 1960 tarihli mektubunda ‘a dergisi’ ile ilgili çok önemli açıklamaları var:

Belki Kemal (Özer) yazmıştır, bilmiyorum. a’daki son gelişmeleri bir de benim ağzımdan dinle: İşin başında dergiyi kapatıp yalnızca yayınlara devam etmeye karar verdik. Abonelerimize de bu kararımızı iletecek bir mektup hazırlayıp göndermeyi düşündük. Sonradan dergiyi kapatmakla ne değişecek diye düşündük. Acaba bu işi daha sıkı bir biçimde, daha aklı başında bir yönetimle ele alırsak ne kaybederiz diye sorduk kendimize. Bir şey kaybetmeyeceğimiz gibi bazı şeyler de kazanabilirdik. Nitekim oturup isimleri şöylece sıraladık: Onat Kutlar, Konur Ertop, Kemal Özer, Ülkü Tamer, Adnan Özyalçıner, Doğan Hızlan, Önay Sözer, Ergin Ertem, Özcan Başar. Bunlar İstanbul’da bulunanlar. Esas kadroyu böylece saptadıktan sonra, İstanbul’dakileri, yani, Ferit Edgü’yü, Halis Acarı’yı, Demir Özlü’yü dışta bıraktık. Başka yerlerde bulunup da bize yardımcı olacak arkadaşları da şöyle sıraladık: Hüseyin Cöntürk, Erdal Öz, Adnan Işık (Malatya’da), Yusuf Atılgan, Feridun Metin, Ali Terzibaşoğlu. Bir de İstanbul’da olup da her zaman göremediğimiz, ama bizlere yakın olan arkadaşları da şöyle sıraladık: Çelik Çelikoğlu, Yahya Bozbekiroğlu, Mehmet Günfer Çelikman. Bütün bu arkadaşlar bize 10 abone tutarı olan 75 lirayı bulmakla (yıllık abone bedeli 750 kuruştur bundan böyle) yükümlü olsunlar dedik.

(...) Cağaloğlu, Türbedar Sokağı, Aydınlar Hanı’nda bir oda kiraladık. Kirası 125; elektrik, odacı masrafı derken 150 yi bulacak.

(...) Kitabım için gösterdiğin ilgiye(İlk kitabı Panayır’dan söz ediyor) teşekkürler. Şimdilik kitap için elimizde 750 lira var. 500 lirasını Kemal, Hüsamettin’den (Kemal Özer’in,Yeditepe yayınları arasında çıkan Gül Yordamıadlı kitabından) kendi kitabından aldığı paradan verdi. 200 de sende vardı. Hepsi 700 etti. Onat’la Ülkü’nün kitaplarından gelecek satış paralarının işimizi kolaylaştıracağını umuyoruz. Şubat başında senin kitabınla Teo’nunki çıkacağına göre, mart başında da benimkiyle(Panayır) Yusuf Atılgan’ınkini(Bodur Minareden Öte) atacağız.

Daha sonra 26 şubat 60 tarihli mektubu:

Kitabın çıktı. Dün bir bölümünü dağıttık, bugün de bir bölümünü dağıtacağız.

Bu arada, elimdeki mektup tarihleri arasında büyük bir boşluk var. 27 Mayıs askeri darbesiyle Demokrat Parti –sözde– tarihe karışmıştır. 27 Mayıs olayıyla birlikte ‘a dergisi’ bir son ‘özgürlük’ sayısı çıkarıp yayınına ara vermiştir. Ben Radyoevindeki görevimden kovulup Türk Dil Kurumu’na girmişimdir.

Elimde, Adnan’ın 12 Mayıs 1961 tarihli bir mektubu var. Şöyle başlıyor:

Sevgili Erdal. Bir gün aklına eser de sendeki mektuplarım ve bütün öteki yazılarım için karşılık aramaya kalkıp kısaca “Bir örümcekli köşede çürümeye bırakılmış insanın karşısına aşkı çıkarmayı düşündün mü hiç?” Ya da “Bunu nasıl oldu da düşünmedin. Belki de düşünmek istemedin. Hiç değilse böyle bir şeyi denemek gereğini duymalıydın” gibisinden bir şeyler söylemeye yeltenirsen, nasıl güç bir durumda kalacağımı uzun süreler düşünmüşümdür.

Bu konuda birtakım açıklamalar yaptıktan sonra sözü öykü konusuna getiriyor:

Bugüne kadar hikâyeci, romancı, giderek şair, ne yapıyordu? Bir olay alıyor, onu enine boyuna anlatıyordu. Anlatma, hikâye etme sanatındaydı bütün iş. Sözler, olayın, anlatılan’ın tutsağıydı. Sözleri olayın dışına taşırmak, tuvale fırça dolusu boya çalmak, çok sonraları söz konusu edilmeye başladı. Sözleri, olayın, anlatılanın tutsağı olmaktan kurtarmak, olaya yan çizildiği anlamına gelmemeli. Tersine, bu davranış, olayın özüne girmemizi sağlar; olayın şimdiye kadar deşilmekten çekinilen, kendi kendisi olan diyebileceğimiz yanını ortaya çıkarmamıza yarar. Olayın kendi kendisi olan yanı nedir? Ya da görüntü dediğimiz şey? Bir olayı görüntülerle vermekle hikâye ederek vermek arasında büyük ayrımlar var. Yukarıda da dediğim gibi: birinde söz, özgürlüğünü kazanıyor, ötekinde eni boyu belli bir tuğladan başka bir şey olamıyor. Bu yüzden, görüntülerin içine yerleşen sözlerle hikâyenin içine yerleştirilen sözler, aynı yazılışta da olsalar, başka başka sesler veriyorlar.

Kullandığı Türkçe’nin arılığına, yalınlığına, açıklığına, anlaşılırlığına, sözcüklerdeki özenli seçime, sözdizimindeki gencecik ustalığa, öykü anlayışındaki çadaşlığa dikkatinizi çekerim. Yıl 1961 ortalarıdır. Adnan Özyalçıner 26-27 yaşlarındadır.

20 temmuz 1961 tarihli mektubunda, öykü yazmaktan bıktığını, belki romana, oyun yazmaya geçeceğini belirten satırların arasında, öykücülüğünün gizlerinden birini açıklayan şu cümleler çok ilginç:

(...) Bu benzetme hastalığı bende eskiden beri var. Bir şey mi anlatacağım, hemen benzerini anlatıyorum; anlatacağım nesneden çok benzerini enine boyuna çiziyorum. Sonra o nesnenin adını ederek bitiriyorum yazımı. Gölgesinden eşyaya varma, çevreden hareket ederek –eşyanın oturduğu çevreden– onu yakalama huyum var. Ama bu yolla eşyayı yakalayabiliyor muyum, yoksa beceriksizce çevrenin karanlıklarında dolaşmaktan başka bir şey yapmıyor muyum, bilemem.

a dergisi yoktur artık. 27 Mayısla birlikte kapanmıştır. Bu kez Ankara da ben bir dergi çıkarıyorum, Ankara daki dostlarımla birlikte: Değişim. Aylık bir edebiyat dergisi.

Adnan, 31 Aralık ‘61 tarihli mektubunda, şunları yazıyor:

Dergi beğeniliyor. Yani bizim dışımızda da beğeniliyor. Nermi Uygur çok sevmiş örneğin. Yazı isterseniz gönderir sanıyorum. Birinci sayının satışı ortalama 300 kadarmış. İkinci sayı, birinciden daha iyi gidiyor sanırım. Biraz duyurulursa bu sayı artar. Bu gidiş iyi.

Adnan, artık mektuplarına tarih düşmüyor. Daha da ileri gidiyor, mektubun üst sağ köşesine ‘tarihsiz’ yazmış Adnan.Mektupların üstlerine, zarfın üzerindeki posta damgalarındaki tarihleri yazmışım. İşte 19 Ekim ‘61 tarih damgalı mektubundan bir bölüm:

Az önce parktan döndüm. Doğan (Hızlan), Onat (Kutlar), Önay (Sözer)’la Gülhane Parkı ndaydık. (...) Şimdi Gülhane’ye bedava girilmiyor. Adam başına elli kuruş giriş parası alıyorlar. Serseriler girmesin diyeymiş bu. (...) Ben bir park hikâyesi yazsaydım, bugünkü güneşli güne –daha doğrusu bugüne, yarına, düne; kısacası bütün günlere– aldanmamak gerektiğini söylerdim. Ağaçlardan söz açardım. İçleri kansız bir ölü yüzü beyazlığında olan yeşil ve iri kestane ağaçlarından.

Oysaki toplumcu bir yazar -daha çok bizdekileri söz konusu ediyorum- bir önceki bölümde söylediklerimi düşünür, serserilerden giderek parkı anlatırdı. Belli ki o zaman ne park ne de serseriler anlatılmış olurdu. Daha doğrusu hiçbir şey anlatılmamış olurdu.

Adnan, İstanbul’un kıyı semtlerinden birinde oturduğu, para sıkıntısı çektiği halde, İstanbul’un küçük insanlarını, yoksul insanlarını yazdığı halde, emekten, haktan, ezilmişlerden yana olduğu halde, hiçbir zaman yazdığı öykülerinde belli kalıpları, şablonları kullanmamış, halk budalası olmamış, ilkel yığınlardan yakınmış, gelişmiş bir insanlığın özlemiyle yazmıştır. Bu özellik, ‘a dergisi’ çevresinde buluşmuş bizim kuşağın genel özelliklerinden biriydi. Mavi’ciler de a’cılargibiydiler. İki ayrı dergi çevresinde toplanan, şimdilerde ‘50 Kuşağı’ diye nitelenen bu kuşağın ortak özelliklerinden biridir bu.

Sevgili Adnan, bu mektubunda, Ankara’da çıkardığımız ‘Değişim’ dergisiyle ilgili neler yazmamış ki bana. Ama yazdıklarının en önemlisi şu satırlar bence:

... Dağıtım. Bak en önemlisi de bu. Senin Ankara’da, benim de burada yapacağımız dağıtımla hiçbir şey elde edilmez. İstelik bu türlü amatör çalışmadan da yoruldum. a’nın o birkaç yıl süren ve yalnız benimle Kemal’in sırtına yükletilen ağırlığı biliyorsun. Hâlâ onun yorgunluğu içindeyim. Yüklendiğin bu ağırlığın sonunda da bir şey elde etsen yüreği yanmaz insanın. O da olmuyor. Kısacası, amatör bir uğraşa –dergi konusunda yazısından mizanpajına, parasından düzeltisine, düzeltisinden dağıtımına kadar bir bir kafa yorulan bu türlü uğraşa– aklım ermiyor. Ama amatör yazarlık. O ayrı. Köşende, ipeğine güvendiğin, eninde sonunda para edecek, kozanı örmeye çalışman başka. Öteki teknik işler hem yorucu, hem de yazarlık uğraşından az çok alıkoyuyor kişiyi. Sonuç, sıfıra sıfır elde var sıfır. En çok yoran, yıldıran da bu dağıtım. Ben çok yılgınım; seni bilmem.

Bugün ülkemizde pek çok dergi çıkıyor. Amatör dostların bu satırlarda kendilerini bulacaklarından hiç kuşkum yok.

14 Şubat 1962 tarihli mektubunda Halide Edip Adıvar’ı ne güzel anlatıyor:

Muazzez bacıya (Muazzez Menemencioğlu,demek Adnan’dan böyle bir söyleşi istemiş) söyle, ya da mektubu oku. Konuşma için Halide Edip’e gittim. Sonucu şimdiden söyleyeyim: beceremedim. Mektubu alınca o gün gittim kadının kapısına. Beyazıt-Aksaray caddesini getirin gözünüzün önüne, troleybüsler, otobüsler, öğrenciler, otomobiller, beş-on katlı apartmanlar, neon ışıkları, çeşit çeşit vitrinler, gürültü. Tam bir büyük şehir caddesi. Koska’daki Simkeşhane yıkıntısını kıvrılınca bütün o gürültüyle birlikte şehri de arkanızda bırakıyorsunuz. Tahta mescitli, büyük, ama yıkık konaklı, Arnavut kaldırımlı derin, karanlık bir sokak. Köşede kâgir, ama pancurlu, Osmanlı stili yazlıklara yakışır bir yapı. Pancurları kiremit rengine boyalı. -Aşı boyasını hep duydum, belki yazılarımda da kullandım, ama ne renk olduğunu öğrenemedim, öğrenmek istemedim. Herhangi bir renge, birdenbire, içimden geliverince aşıboyası deyivermek için.- Kapı da, pancurlar da aşıboyası. Zili çaldım. Ses yok. Bir daha. Yok. Elimde olmadan saatime baktım. Şehirden çok uzaktaymışım da vapuru mu, treni mi, yoksa o eski püskü taşra otobüsünü mü ne kaçırmışım gibi geldi. Saatini geçirmişim; şimdi tek başıma bu yazlıkta ne yapacaktım; yolu nasıl bulacaktım? Mektup bırakayım bari, diye düşündüm. Soruları bir zarfa koyup bir iki satırla durumu açıklayan bir mektup yazıp bıraktım. Eve epey geç döndüm.

Bugün kalkıp yeniden gittim oralara. Uzun uzun yürüdüm. Daha birinci zilde açıldı kapı. Hizmetçisiymiş. “Hanımefendi rahatsız” dedi. “Mektup bırakmıştım” dedim. “Haber vereyim dedi. Sarı bir kemeri tırmanan taş merdivenlerde kayboldu. “Buyrun!” diye bağırdı yukarıdan. Çıktım. Karanlıktı oda. Yanda bir karyola zor seçilebiliyordu. Yorganların içinde kaybolmuş biri vardı. Güçlükle soluk alıyordu. Konsolun üstü ilaç şişeleriyle doluydu.Ayna da karanlıktı. Aşağıda bir çocuk ağladı o sıra. Güçlü bir ağlayış. İnleyerek, “Susturun şunu!” diye bağırdı kadın. Çocuk sustu. “Mektup” dedim. “Evet” diye sözümü kesti yarı doğrularak. Sonra sayıklar gibi, “Kafamdadır romanlar benim” dedi. “Gizli bir dolap gibi. Belki bazı hadiseler etki etmiştir ama, hayattan alınmamıştır. İstiklâl Savaşından yani. Atatürk’le hatıram da... Muhaberatını yapardım ben onun. İngilizce. Meselâ beş kelimeyi altı kelimeyle, yahut dört kelimeyle karşılardım. Olmaz, derdi, ille beş olacak. İngilizcesi de buydu işte. Ama büyük asker. Fırsatlardan faydalanmış adam. Değerlendirmiş fırsatları. Kibar sonra. Onbaşı olduğum halde ‘Hanımefendi’ diye hitabederdi bana.” “Toplumun gelişmesiyle romanlarınız arasında bir ilişki” diyecek oldum, “Yok, yok” dedi.

İşte böylesine kopuk sözlerdi. Sıralı karşılık verecek durumda değil. Kendi de öyle dedi. Ancak aşağı yukarı şu yazdıklarımı söyledi. İyilikler dileyerek çıktım. Uzun bir süre yürüdüm.

Kadın bayağı hasta; kafasını toparlayıp da o ağır soruların altından kalkması bir mesele...

Ve aradan yıllar, yıllar geçiyor. Sevgili Adnan’ın yeni kitapları yayınlanıyor. 12 Mart. Solun üstüne üstüne gidenler. Solu yok etmeyi aklına koyanlar. Gencecik insanları dağbaşlarında kıstırıp öldürenler, yakaladıklarını asanlar. Utanç verici acılı günler, aylar. Pek çok yazar gibi ben de cezaevindeyim.

Mamak cezaevindeyim. Gördüklerim, tanık olduklarım, bana anlatılanlar. Yıllardır bir şey yazmamış olmanın utancıyla yazmak geliyor içimden. Yazıyorum.

Memet Fuat’ın çıkardığı Yeni Dergi, en beğendiğim edebiyat dergisi. Bir gardiyanla anlaşıp gizlice postalıyorum üç öykümü Memet Fuat’a. Yayımlamasını bekliyorum. Bu bekleyiş birkaç ay sürüyor. Dergiyi her aybaşı, karım getiriyor cezaevine, başka dergilerle birlikte. Ama dergide hiçbir öyküm yayımlanmıyor. Memet Fuat, öykülerimi beğenmemiş olamaz, diye düşünüyorum. Gönderdiğim öykülerin, dergilerde yayımlanan öykülerden daha kötü olduğuna, Memet Fuat gibi değerli bir düşünürün bu öyküleri beğenmemesine olasılık tanımıyorum. Ama sonunda anlıyorum: Memet Fuat, öykülerimi -beğense de- yayımlamıyor. Sanıyorum, yayımlamaktan korkuyor. Tam o sırada, sevgili arkadaşlarım, ‘a dergisi’ni yeniden çıkarmaya başlıyorlar. Bu kez derginin adı ‘Yeni a’ olmuştur. Dostum Nurer Uğurlu’ya, cezaevinden mektup yazıyorum. Gidip Memet Fuat’tan öykülerimi almasını, ‘Yeni a’ dergisinde yayımlamasını istiyorum. Nurer, gidip öyküleri Memet Fuat’tan alıyor, ilk öyküyü dergide yayımlıyor: Sığırcıklar.Sonra ötekiler. O güne kadar cezaevine sokulan ‘a Dergisi’, benim öykülerimin yayımlanmaya başlamasıyla birlikte cezaevine sokulmaz oluyor. Öykülerimin yayımlandığı sayıları cezaevinden çıktıktan sonra görebiliyorum.

“Yeni a Dergisi” başlıklı bir kâğıda yazılı Adnan Özyalçıner imzalı mektup, -ki Mamak Cezaevine gönderilmiştir, 22 mayıs 1972 tarihlidir ve şöyledir:

Erdal Arkadaş. Hikâyen 3 üncü sayıda çıkıyor. Ama biz, a’cı arkadaşların, her sayı görünmeleri düşüncesindeyiz. Derginin çevresinde bir hava yaratıldı. Özetlersek, bir çeşit direnme edebiyatı yapılmak isteniyor. Bu direnmeyi güçlendirmek, a’cı arkadaşların sürekli yazmalarına bağlı.

Ertesi ay ‘a dergisi’nde bir öyküm daha yayımlanıyor. Öyküleri görmüyorum, ama Cumhuriyet gazetesindeki ilânlardan her şeyi izliyorum, anlıyorum.

Ne güzel bir dostluktu, yoldaşlıktı bizimkisi. Hâlâ da öyleyizdir. ‘50 Kuşağı’ diyorlar bize. Yaş olarak, kuşak olarak eskidik belki, ama bizden sonra gelenler hâlâ bizi aşmaya çalışıyorlar. Bu da güzel bir şey.

Sevgili dostum, arkadaşım Adnan Özyalçıner’in yazdığı nice güzel öyküye hâlâ yenilerini ekleyeceğine inanarak gözlerinden öpüyorum.

18 Kasım 1998

Sennur Sezer, Adnan Özyalçıner ve Bekir Yıldız bir imza gününde.
Dostluğu rekabete tercih ediyorlardı.

Kemal Özer

Adnan Özyalçıner’in
bendeki görüntüsü

Geriye doğru baktığımda, sanat dünyasındaki en eski arkadaşımın Adnan Özyalçıner olduğunu görüyorum. 1953 yılında lise öğrencisiyken tanışmıştık. Bizi tanıştıran, doğrudan doğruya “öykü” olmuştu. İkimiz de okulda açılan bir yarışmaya girmiştik, ikimizin öyküsü de kazananlar arasında yer almıştı. Benimki ikinciliği, Adnan’ınki üçüncülüğü kazanmıştı.

Böyle başlayan tanışıklık, hemen bir arkadaşlığa dönüştü. Çoğunlukla ortak özellikler üzerine kurulur arkadaşlıklar. Aynı zaman dilimini paylaşmak, aynı konulara ilgi duymak, aynı güzelliklerden tat almak gibi. Paylaşılan, ilgi duyulan, tat alınan şeyler bittiği ya da değiştiği zaman da sona erer. Bizim arkadaşlığımız kesintisiz sürdü. Çünkü bizi bir araya getiren, doğrudan doğruya “yazma tutkusu”ydu. Benzer yanlarımız, ilgilerimiz, birbirimizle paylaştığmız zaman azalıp çoğalsa da varlığını hep sürdürmüş olan o tutku.

Bizim arkadaşlığımız, kesintiye uğramadığı gibi, bizi başka arkadaşlıklara açılmaktan da alıkoymadı. Tam tersine, bir ilk halka gibi, uzayıp giden zinciri başlatmış oldu. Önce aynı liseden (Konur Ertop, Ergin Günçe, Önay Sözer vb), sonra başka liselerden (Doğan Hızlan, Demir Özlü, Hilmi Yavuz vb), sonra da üniversite yıllarında başka kentlerden (Onat Kutlar, Erdal Öz, Ülkü Tamer vb) arkadaşlar eklendi uzayıp giden bu zincire. Ortak özellik, bizi ilk bir araya getiren o “yazma tutkusu” oldu hep.

Bu tutku dışında arkadaşlığımızı sürekli kılanın ne olduğunu araştırınca, birbirimizden ayrık yanlarımızı görüyorum. Ayrı özellikler, ayrı yetenekler, ayrı olanaklar taşıdığımızı. Bu ayrıklığın bizi birbirimizden uzaklaştırmak yerine, daha da yakınlaştırdığını. Kendimizi aynı kökte bir araya gelmiş değişik dallar gibi duyumsamamızı sağladığını. Bunun da bizdeki paylaşma duygusunu, ortak iş yapma heyecanını geliştirdiğini.

Nitekim daha bizi tanıştıran ilk öykülerde bile kendini hemen belli etmişti sözkonusu ayrık yanlar. Hepimiz emekleriyle yaşayan dar gelirli ailelerin çocuklarıydık. Aşağı yukarı benzer çevrelerden geliyorduk. Özyalçıner’i bizden ayrık kılan, yaşadığı çevrenin gerçeklikleriyle olan ilişkisiydi. Sur diplerinde, kenar mahallelerde yaşamış, o çevrenin özellikleriyle yoğrulmuştu. İçinden geldiği kesimin edebiyattaki sözcüsü olmak istiyordu. Bunu başarmasını sağlayacak bir gözlem gücü ve anlatım yeteneğiyle geliyordu. Öyle ayrıntılara dikkat ediyordu ki, o ayrıntılar “bütün”ün can alıcı özelliklerini içinde barındırıyordu. Anlatımında onu ayrık kılan da; içinden çıktığı insanların diliyle, deyimleriyle, söyleyiş kıvraklığıyla yazmasıydı.

Örneğin benim dünyamı belirleyen “edebiyat”tı. Yaşantımı olsun, dilimi olsun “edebiyat”tan öğrendiklerime borçluydum. Özyalçıner ise, tam tersine, edebiyatı yaşadığı dünyadan, kullandığı dili içinde yer aldığı çevreden devşiriyordu. Ben, düşünü kurabildiğim şeyleri yaşıyor ve yazıyordum; o ise, yaşadığı şeylerin, gerçeklerin yansıtıcısı oluyordu yazdıklarıyla. Kurgu, ikimiz için de sözkonusu olsa bile, onunkiyle benimki ayrı ayrıydı. Denebilirse, somut gereçlerle yapıp çatıyordu bu kurguyu o; benim kullandığım gereçlerse soyuttu.

Bizim kuşağın ortak paydasını oluşturan “yazma tutkusu” Özyalçıner’de doğal gelişimini sürdürseydi, büyük kentin değişik bir kesiminden renkler getiren gerçekçi bir yazarın, toplumcu edebiyatta kendine özgü yerini alacağına daha o yıllarda tanıklık edecektik. Oysa o yıllarda estirilen Soğuk Savaş rüzgârı buna engel oldu. Şiirde olduğu gibi, öyküde de “gerçek”e düşürülen kuşku gölgesi, çok geçmeden etkisini gösterdi. Gerçekçi edebiyata yönelmekten bizi alıkoyan, “fotoğraf gerçekçiliği” suçlaması, ardından da “çıplak gözle göremediğimiz gerçeği arama” çabası gündeme geldi.

Bütün dünyada olduğu gibi, Türkiye’de de ortaya çıkan bu gündem değişikliği, Özyalçıner’i bizim kuşak içinde kendisine ayrıklık sağlayan gözlem gücü ve anlatım kıvraklığından uzaklaştırdı. Kısa cümleli, sıcak ve doğal anlatımın yerini, birbirinin içine giren uzun cümlelerle yapay bir anlatım aldı. Gözlem gücünün ürünü o can alıcı ayrıntılar, gerçeği yalınkatlıktan kurtarmak adına, simgelerle ve soyutlamalarla elde edilmiş bir kurguya yerleştirildi.

Yine de, çıkış noktasında yer alan yaşam gerçeği, onu öteki öykücüler gibi yapay bir edebiyata savrulmaktan alıkoydu. Panayır ve Sur kitapları, kendi kuşağından başka öykücülerin kitaplarıyla karşılaştırılırsa bu daha iyi görülür. O yıllarda ortaya çıkan bu savruluşu bir daha atlatamayanlar, doğal gelişimlerini sürdürselerdi varacakları bileşimden o gün bugündür sürekli uzaklaşanlar düşünülürse, temeldeki sağlamlığın (Ferit Öngören buna “ilk dürüstlük” diyor) değeri daha iyi anlaşılır.

Soğuk Savaş koşullarının etkisini yitirmesiyle, Özyalçıner’in “gerçek” konusundaki bunalımdan çıkmaya başladığını gördük. Yaşamla gerçekçi ilişkiler kurma temeline, araya giren yedeksubay öğretmenliğin sağladığı köy yaşamını tanıma da eklenince, kendini bileşimine yönelmesi kolaylaştı.

Burda bir ayraç açıp belirtmeliyim. Serüvenine tanık olduğum, yakınlık duyduğum, izlediğim her sanatçı, kafamda hep aynı soruyu canlandırır: Hangi özellikleri vardı, bu özellikler ona hangi olanakları sağlayacaktı, o olanakları gerçekleştirip özelliklerini en iyi kullanabileceği bir bileşime yöneldi mi?

Adnan Özyalçıner’in bendeki görüntüsüne, her fırsatta bu soruyla da baktım. Önce Yağma kitabında, sonra da Yıkım Günleri kitabında bu bileşimin ilmikleri görünüyordu. Özellikle ikinci kitaptaki “Yıkım Günleri” adlı öykü, bu konuda bir temel taşı gibi göründü bana. Kentin değişim geçirmesi, doğrudan anlatılmıyordu bu öyküde. Öykünün bütününde değişimi de izlemiş oluyorduk. Bir “bakış” olarak. Yazar, öyküsüyle “bakıyor”du kentin, daha da derininde ülkenin değişimine. Anlatımın bu “bakış”ı bulandırmayacak bir yalınlığa ulaşması sözkonusuydu. Bu yalınlık da sağlanmıştı o öyküde.

1973’te yazdığım bir yazıda, Özyayılçıner’in “sanat bileşim”ini iki noktaya dayalı görüyordum: 1)Kısa cümleli, akıcı, irdeleyici, gerçekliğin üstüne üstüne gidici bir tutumla elde edilen “anlatım yalınlığı”; 2) Örneğin ele aldığı insanla birlikte toplumun da toplumbilimsel gerçeklere aykırı düşmeden ve taşıdığı karmaşık yapıdan soyutlanmadan devindiğini görüp gösteren “bakışın devrimciliği”.

Gözleri Bağlı Adam kitabı bu yolda atılan bir adım daha getirdi. Ama arkası gelmedi. Hem de uzun süre. Yazma tutkusunun önüne dikilen engeller, emeğiyle yaşama zorluğundan örgütçülük çalışmalarına (TYS yılları), yayınevi ve dergi uğraşlarına (Yazko vb) kadar ardı ardına sıralandı. 1990’dan sonra, bu dönemecin aşıldığını gösteren Cambazlar Savaşı Yitirdi ve Alaycı Öyküler kitapları yayınlanıncaya dek.

Şimdi, bu son yıllarda Özyalçıner’in yeni bir aşamaya geldiğini görüyorum. Bütün birikimiyle, temeldeki özelliklerini en iyi göstereceği “sanat bileşimi”ni kaldığı yerden ileriye taşıyacak bir aşama bu. Onu emek dünyasıyla, emekçi insanlarla daha ileri düzeyde buluşturan. Getirdiği birikimi olsun, özellik ve yetenekleri olsun onlara sunmaktan daha öteye, paylaşmaya ve belki de onlarla birlikte üretmeye dek vardıracak olan.

Gördüğüm şey bana heyecan veriyor.

Adnan Özyalçıner’den
Kemal Özer’e mektup

5 Kasım 1963, İstanbul

Sevgili Kemal,

Çokça geciktim sanıyorum sana yazmakta. Garip bir yorgunluk duyuyorum kağıtla kaleme karşı. Yazmaya yanaşmayışım bundan. Geciktirişim bundan. Bu, yazacak şeyimin olmayışından mı, tükenmişliğimden mi? Sanmam. Tersine, çokluğundanmış gibi geliyor bana. Ne var ki seçmedeki kararsızlığım durduruyor olmalı beni. Hemen her gün bir hikâye tasarısı, ön taslaklar karalıyorum ufak ufak kağıtlara. Ama o kadar. Bırakıyorum. Uyuyorlar. Beynim de onlarla birlikte aynı uykuyu sürdürüyor elbet. Onları biliyorum da üstelik. Her gün bir tabaka kağıdı ne olursa olsun doldurmayı denemek. Panayır kitabından sonra bunu yaptım. Sur’daki alıştırmalar o çabanın ürünleri. Bu yüzden ikinci bir defa bunu yapmak istemiyorum. İsteğim bir muhasebeci gibi, bir ambar yazıcısı gibi oturup, her gün, düzenli olarak, başlanmış bir yazıyı (hikâyeyi daha çok) geliştirmek, gün gün üretmek. Tıpkı bir yün örgüsü gibi. Bu, işin teknik yanı. Bir de düşünsel yanı var. Daha çok o durduruyor olmalı. Bundan sonra yazacağım hikâyeler için kararımı vermişim. Biliyorum nasıl şeyler olacaklarını. Yalnız bir şey korkutuyor beni. Toplumla ilgilenen bizim toplumcu yazarlarımız gibi günlük, geçici gerçekler üzerinde oyalanırsam. Günlük politikanın, istemeden sözcüsü durumuna düşersem. Çünkü gereçlerimiz aynı. Alt tabakanın yoksul insanları. Domuzuna dikkat isteyen bir iş. Kıl payı sığlığa düşmen işten bile değil. Onlar ülkücü bense gerçekçiyim. Onlar onarıma inanırlar, onarılmış şeylere güvenleri vardır. Bense yıkıp yeniden kurmaya inanırım. Onlar eninde sonunda bir yönetici sınıfı kabul edeceklerdir. Bense her biri kendi kendinin yöneticisi olan özgür insan topluluğunu savunacağım.

Ben duruyorsam yazmıyorsam daha bir çokları da duruyor yazmıyor. İşte Onat Kutlar. Hâlâ sürdürüyor filim düşünü. Ama ortada sözünden başka bir şey yok daha. Ülkü (Tamer) 8 mm.lik bir oynatma makinesi geçirmiş eline, Yeditepe’de ve bazı dost, arkadaş evlerinde küçük Şarlo, Lorel-Hardi filmleri gösteriyor. Ece Ayhan, Tuzla Piyade Okulu’nda, hafta sonları şehre iniyor. Ben görmedim. Görenler söyledi. Ülkü, Ece’nin kitabını çıkarmakla uğraşıyor bir de. Bir aydır her gördüğümde haftaya hazır diyor. Evet, haftaya hazır ama hangi haftaya. Elbet hazır olur haftanın birinde. Doğan, hep bildiğin gibi. Anadoluhisarı’ndan şehre daha yeni döndüğüm için meyhanelere uğramadım. Haberler o yüzden az. Gelecek mektupta meyhanelerden topladığım taze haber ve dedikoduları yazarım unutmazsam.

Dergilerden çıka çıka bir Varlık çıktı, bir de Yeni İnsan. Şükran’a uğramadım henüz. Yeditepe’ye de. Onlar da çıktıysa dördünü postalarım. Geçende postaladıklarımı almış olmalısın.

(....)

Başkaca selâmlar sevgiler. Annenin ellerinden öperim. Halam ve Vildan da ayrıca selâm ediyorlar. Günel Altıntaş şimdi kapıyı çalıp girdi. O da selam edermiş sana.

Demir Özlü

Adnan Özyalçıner’e bağlılık:
İstanbul onun ülkesidir

“Evlerinin bulunduğu yokuşu inerken kapının önünde oynayan çocukları, babalarını görüp koştular. O da gördü onları. Sırtına vurduğu kavun karpuz dolu ceketini unutup az daha iki kolunu birden açıp çocuklarını kucaklamaya koşacaktı. Boştaki eliyle, bacaklarına sarılan çocukların saçını okşadı. Yüzü, karşıdan vuran parlak güneşe yönelikti. Gözünü kırpmadan baktı. Sıcaklık, içini ılıttı. İki yanından gövdesini saran çocuklarıyla eve doğru yürüdü. Dar sokak güneş içinde apaydınlıktı. Sokağa gülümsedi.”

(A. Özyalçıner, “Dokumacının Ölümü”,

Cambazlar Savaşı Yitirdi)

1950’li yılların ortalarına doğru, yirmi yaş çevresindeki bazı hikâye yazarları (doğrusu, hikâyeciliğe yeni başlayan kimi gençler), o döneme değin kullanılmış klâsik hikâye biçimlerine tümüyle başkaldırdılar. ‘Hikâye’ gene ortaya çıkacaktı belki ama, büsbütün başka öğelerden oluşarak. Dolayısıyla bambaşka bir hikâye dönemi başlıyordu.

Adnan Özyalçıner, çağdaşı bazı yazarların ilk kitaplarının yeni basımları dolayısıyla yazdığı bir yazıda (yazının başlığı “Başkaldırı Öyküleri”ydi sanırım) bu oluşumu bilinçle belirtmiştir. Öte yandan bizzat yazarın kendisi bu başkaldırının öncülerinden biriydi. Klâsik hikâye kalıplarını alt–üst ediyor, bambaşka yapısal öğelerle oluşturduğu, uzun tümcelerle, betimlemelerle başlayan hikâyelerinde İstanbul’un asıl İstanbul olan bölümünü: Edirnekapı çevresini, Bizans surları dibini, Ayvansaray’ı, Fener’i, Balat’ı, Sultan Selim’i... renkleriyle, bütün o yakalanması güç ruhuyla geçirgen kılıyordu. Yazısı, o döneme değin yazılmamış bir İstanbul’u, birçok boyutuyla birlikte yansıtıyordu.

Sait Faik’in Alemdağda Var Bir Yılan adlı benzersiz kitabının yayınlandığı dönemdi. Ama yukarıda andığım o yirmi yaş çevresindeki kuşak da (kimbilir yaşanan dönemin ruhunun ne kadar dayatma payı vardır bunda) hikâye adı verilen sanatsal /yapısal kurgusal düzyazıda geri dönmeyeceği başkaldırıyı başlatmıştı. Bu hikâye yazarlarının önde gelenleri: Özyalçıner’den başka Orhan Duru, Onat Kutlar, Ferit Edgü, Leylâ Erbil, Bilge Karasu...dur. Bunlara Feyyaz Kayacan ve birkaç başka isim daha eklenebilir. Adnan Özyalçıner bu renkli ve geçirgen hikâyelerini Panayır (1960) adlı a yayınları’nda yayınlanan kitabında toplamıştır.

İkinci kitabı Sur (1963) üzerine, kendimi tutamayarak, o dönemde yayınlanan Ataçadlı edebiyat dergisinde bir yazı yazdım. Hikâyelerle metinler içeren bu kitap Özyalçıner’in varoluşculuğa en çok yaklaştığı bir dönemi yansıtır. İlk kitabında ele aldığı yörelerin çizgilerini yitirmeksizin, anlatımı soyutlaştırarak kimi büyük varoluşcuların yazdıkları düzeyde metinler koymuştu ortaya.

Ardından gene toplumsal olana yöneldi. Başkaldırı döneminde elde ettiği fantazi ya da fantastik öğeleri bütün bütüne bir yana bırakmaksızın. İçinde yaşadığı toplumsal haksızlıklar ortamına yüreklice başkaldırıyordu, bir anlatım ustası olarak.

Adnan Özyalçıner hikâyeci olarak doğanlardandır. Başlangıçtan beri hikâye yazmayı biliyordu. Gelişmiş bir anlatım sanatıyla çıkmıştı ortaya. Bugüne kadar hikâye sanatına bağlı kalışı da bunun göstergelerinden biridir. Öyle sanıyorum ki, bugün de, marksizmin geçerli kimi çözümlemelerine sırt çeviren, marksizmden bazı derinleştirilmiş gözlemleri edinip de, onları, yazının gerektirdiği dolaylılık içinde kendi sanatı içinde eritmeyen, yazını insan varoluşu sorunları çevresine taşımayan yazar gerçekliğin üzerinden kayıyor demektir. Özyalçıner’se bütün hikâye yazarlığında bunun tersini gerçekleştirdi. Düşlerle, imgelerle, İstanbul’un fakir mahallelerinin betimlenmesiyle dolu, ama gerçekliğin tam içersinde yer alan bir yazın koydu ortaya. Yaratıcı ve gerçekçi. Gerçekten kaçmayan, toplumda yaşanan sefaleti gören, fakat bunları yaratıcı yazın düzeyine taşıyan biri. Kuşkusuz hakiki bir yazar. Güncel fırsatçılardan asla değil. ‘Sur’ metaforu, onun yazınında sur dibinde yaşayan halkı anımsattığı gibi, kalıcı olmayan insan varlığını da anımsatır. Bu metafor bütün varoluş tabakalarını kateden derin bir simgedir onda.

Son yıllarda Cambazlar Savaşı Yitirdi hikâyesiyle yeniden sarsıldım. Çocukluk, Sultan Selim çevresi, halk cambazlarının çocuk gözünden anlatılışı, hikâyenin temelini oluşturan aşk dramı, gerçeğe dönüşen oyun, ardından da Balat çevrelerinin, kozmopolit İstanbul’un anlatılışı dünya ölçüsünde en iyi hikâyelerde görülebilecek sarsıcılıktaydı.

Adnan Özyalçıner, halkın İstanbul’unu, bu köhnemiş büyük kalıtı, en güzel bir biçimde anlattı. Ne kadar kutlansa azdır.

“Kalabalığı dirsekleyerek ilk durakta otobüsten inip eve koşuyorum. Tam düşündüğüm gibi, daha evin kapısına varmadan, yağmur çiselemeye başlıyor. Geceyarısı, fırtınayla karışık şiddetleniyor. Sabahleyin şiddetini artırarak dinmek bilmeden sürüyor.”

Stockholm, Eylül 98

Sennur Sezer

Adnan Özyalçıner’in bir günü

Bir yazarın bir günü, kimi zaman bir öykü konusu olabilir. Bir yazısı yüzünden açılmış bir dava, katıldığı bir yürüyüş, bir kitabının ilk baskısı, bir okuruyla tanışma özgün konular olmasa da ilginç ayrıntılarla o yazarı tanıtabilir okura. Ben öyle ayrıcalıklı bir günü anlatmak yerine sıradan bir gününü anlatmayı seçtim, Adnan Özyalçıner’in. Sonra sıradan kavramı üzerinde düşünmeye başladım. Nedir sıradanlık bizim yaşamımızda? Öyle ya, ben Özyalçıner’le 1967 Ağustosu’nda beri evliyim. Alışkanlıklarını, sevdiği yemekleri, nasıl yazdığını, nelere kızdığını bilirim. Ama sıradanlık ya da alışkanlık var mı yaşadıklarımız içinde?

Bir düşünelim bakalım. Sabahtan başlayalım. Adnan, erken kalkar, desem doğrudur. Doğrudur da, koşullara ve yıllara bağlı. Uzun yıllar, onun saat kaçta kalktığını bile bilmedim. O Cumhuriyet gazetesinde çalışıyordu. Düzeltmendi. Gündüz çalıştığı zaman, gazeteye saat 11’e doğru gidermiş. Gece nöbeti de varsa eve sabaha karşı dönerdi. Birlikte kahvaltı edebildiğimiz gün sayılı. Ben dokuzda iş başında olmalıydım. Pazar nöbetleri, gece nöbetleri onun gündüzü yazıp çizmeye ya da dernek, sendika işlerine ayırmasına yaradığından yeğlediği çalışma biçimiydi. Bana zaman ayırmamasından yakınıp dururdum. Eğer nöbette değilse, geceyarılarını bulan ek işler, ömür törpüsü düzeltiler iki çift söz etmeye zaman tanımazdı.

Sonra çocuklar. 1969’da doğan kızımız, 1972’de doğan oğlumuz. Onların hastalıkları, huysuzlukları. Adnan’ın bana çok uzun gelen yolculukları... O zaman, son yıllardan örnek vermeliyim yaşam biçimine. İlk cümleyi yazabilirim: Adnan Özyalçıner, genellikle erken uyanır. Uykusu da hafiftir.

Uzun yıllar, çalışma odası ne kelime, evin öteki bölümlerinden tam bağımsız bir yatak odamız bile olmadığından, elimize böyle bir olanak geçince öyle bir dağıldık ki, toplanmaya olanak yok. Dağınık bir evde yaşarız. Her köşesi kitap yığını ve kolileri içinde. O salonun bir köşesinde, telefonun yanıbaşında bir masaya sahiptir. Bütün yazılarını önce elle yazar. Onun için masanın dibinde bir yığın kağıt bulunur. İlk müsvetteler için. Kimi kitap provası, kimi yayınlanmış yazı kağıtları. Bir yanı kullanılmış kağıtlar açıkçası. Masa başına kolay kolay geçmez. Önce yazısını tasarlar. Bunun için kitap karıştırır, yazının ana çizgilerini bana anlatır. Ama masa başına geçince top patlasa duymaz. Telefona cevap verir elbet. Benim sorduklarıma da. Ama yazısını bölmez. İşte o yanını epey kıskanırım. (Galiba kahvaltı faslını atladım. Yaklaşık beş yıldır, o benden önce kalkıyor. Kahvaltıyı da hazırlıyor. Beş yıl önce ayağa kalkmamı ve yürümemi etkileyen bir hastalık geçirdim. Hâlâ nazlanıyorum açıkçası. Birlikte kahvaltı edemediğimiz kahvaltı sofraları hazırlayışımın öcünü mü alıyorum nedir? Neyse, o kalkar kapıcıya gazeteyi ısmarlar, kızımızı, evdeyse oğlumuzu uyandırır. Kızımıza telefon eder daha doğrusu. Torunuyla bir kısa sohbet faslından sonra kahvaltıyı hazırlayıp, kahve makinesini çalıştırır. Ben gelip, beni uyandırmasını beklerim. Yüzünde hep bir gülümseme vardır çünkü.)

Adnan’ın yazılarının ana noktasında çelişkiler vardır. Öykülerindeki gibi. Dünyaya da hep yöneten, yönetilen ilişki ve çelişkisinden bakar. Bir davetin ortasında, bir toplantıda küçük bir ayrıntının altını çizerek konuşmaya başlayabilir. İşçi örgütlenmelerinde aksayan, sendikal bürokrasi gibi bilimsel sayılacak konular, bir sendikal tesisin yemek salonunun düzeninde irdelenir çoğunlukla. Hayatın pratiğinden yola çıkar. Teoriyi yakalar.

Onun bu sağlam bakış açısı, beni ozanlık gereği görülen romantizme bırakmaz. Ara sıra tek başıma bana pek gizemli görünen bir çay salonu, bir bahçe, onu oraya sürüklediğimde yerle bir olur. Kapı önünden başlar alay etmeye, ayaklarımı yere bastırmaya. Aynı biçimde, pek önemsemediğim bir olay, örneğin bir direniş, bir yürüyüş, onun anlatımındaki ayrıntılarla masalsılık kazanır.

O çalışırken gelen telefonları ben cevaplamaya çalışırım. Çünkü ortak yapılacak iş önerilerinin hiçbirini geri çevirmez. Hayır demeyi mi bilmez, işkolik midir çözemedim. Sık sık biriken işleri sıralayıp keyfini kaçırırım. Onu caydırmak için “ben karışmam” demek yeterlidir. Ama kimi zaman öyle bir şiddetle toplumsal görevlerden söz eder ki, beni de üstlendiği işe ortak eder. Toplumsal görevlerden söz ettiğinde Emeğin Partisi’nin işleri de, toplantıları da, TYS’nin etkinlikleri, Edebiyatçılar Derneği’nin programları da söz konusu olabilir. PEN de. İnsan Hakları Derneği de. Bir grup gencin istemi de... Pek fark etmez. Yıllardır sloganım “örgütlenmeden battık”tır.

Adnan Özyalçıner, örgütleme ustasıdır bir bakıma. Telaşsız, inandırıcı bir yanı vardır. Üstelik canla başla katılır önerdiği örgütlenmeye. Böbürlenmeyi, ağır okka davranmayı beceremez.

Ben onun bir gününü anlatacaktım. Sözü dağıttım gibi geliyor belki. Ama onun gününün önemli bir yanını hep katılacağı toplantılar, önereceği projeler alır. Sonra onun yakın arkadaşları, Adnan yeni öyküler yazmıyor diye beni suçlar, örgütlerde yeni görevler almıyor diye bana gücenirler. On beş yıl TYS yönetiminde görevli olduğu sürede yazmayışının zorluğunu ben yaşadım, anlamazlar.

Adnan, yazmaya zaman bulmadığında, dünyanın ender çekilmezlerinden olur. Yakınmaz gerçi, ama onun yanında yazamamaktan, zamansızlıktan da söz edilmez. Zaten iki yazarın bir arada yaşamasının en büyük zorluğu da burada. “Sen yazıyorsun ya, keyfin yerinde”. “Sen o yazıları işten mi sayıyorsun, kaptı kaçtı işler. Para işleri...” “Hadi bakalım, kendini küçült, aşağıla...” “Hiç de aşağılamıyorum. Yazdıklarım ne işe yarıyor. Dilediğim zamanı ayıramıyorum.” “Ben bir satır yazdım mı aylardır?”diye çocuklar gibi kavga ettiğimiz pek kimsenin aklına gelmez... Üstelik bu tür çekişmelerde haklı yan da yoktur. Dilediğimizi yazmanın keyfini yaşayacak ortam da. En çok kurduğumuz düş, temiz bir doğada, sessiz bir ev, dilediğimizi yazacak zaman ve paradır. Nedendir biliriz, yıllardır olmaz.

Cumartesi–pazar dışında günlerimiz birbirine benzer. O günün işleri, yazılacak yazılar, evde ya da gazetede yemek. Adnan’ın Behçet Necatigil’in dizeleriyle “biter yağ biter tuz” diye özetlediği alışverişler...Eğer İstanbul dışındaysak, küçük defterlere alınan öykü notları, olay ayrıntıları. Ben yolculuklardan taşlar, kozalaklar, yapraklarla dönerim, o notlarla... Çoğu zaman hepsi de bir işe yaramaz.

Özyalçıner, arkadaş canlısıdır. Rekabet duygusunu tanımadığından mıdır nedir, öykücülerle arası iyidir: Bekir Yıldız, Orhan Duru, Demir Özlü, Kemal Özer, Erdal Öz, Cengiz Gündoğdu, Cengiz Bektaş... Arada ozan adları da var ya... Onlar ilk gençlik arkadaşlarıdır. Cayamaz.

Ev ziyaretlerini pek beceremesek de işyerlerine uğramayı sever. Tiyatro, sinema şehrin hayhuyunda neredeyse unuttuğumuz etkinlikler. Gecelerimiz çoğunlukla evde geçer. Ya bizim evde, ya torunumuzu karşıladığımız, servisten aldığımız kızımızın evinde.

Bir de torun olgusu var, Özyalçıner’in yaşamında. Cumartesi-pazarı torunuyla geçirir. Adaş torunu Adnan Taylan, onun tek lüksüdür. Uzun süre kızıyla oğlu tek lüksüydü. Onlarla oynayamadığı oyunları oynar torunuyla. Zaten biraz savsaklasa, “bu hafta işim var” dese (ki gerçekten yazısı, toplantısı vardır) zır telefon “Dede işini bitiriyor musun? Daha bitmedi mi işin dede!” Gel de Özyalçıner ol dayan. Zaten, bütün çocuklara karşı yüzü yumuşaktır. Torunuyla yaptıkları maçlardan soluk soluğa dönse de mutludur. On yıl önce tütünü de bıraktı. Soluk soluğa kalmaz pek. Sigara gibi içtiği pipoyu bırakmasa nasıl olurdu bilmem. Ben size, Özyalçıner’in bir gününü anlatacaktım değil mi? Yine dağıttım. Ama Özyalçıner, dağınıklık içinde bir disiplini yaşar. Öykülerindeki gibi. Ayrıntılar, içiçe öyküler, birbirini bütünleyerek çizer dünyamızı. Çelişkiler, ilişkiler ayrıntılarla belirlenir.

Hadi, onun deyimiyle “medyatik” kişiler için önemsenen ayrıntıları da çizeyim: Küçük şeylerden mutlu olmasını başarır. İşi iyi yanından almanın ustasıdır. Ama çirkinlikleri, aptallıkları gözden kaçırır sanmayın. Görmezden gelir. Umursamamaya çalışır.

Yemeklerden patatese bayılır. Ben, yoksulluğu anımsattığı için hiç hoşlanmam. (İkimizin de çocukluğu yoksulluklarla geçmiştir. İnkardan gelmeyiz. Övünmeyiz de. Savaşmanın yollarını ararız. Nedenlerini de biliriz...)

Vazgeçemediği bir tatlı da tahin helvası. Bir çocukluk sevinci belki. Çikolatasız bir çocukluğun gözdesi.

İyi çay demlemek, güzel menemen, nar gibi omlet yapmak, kıvamında salata sosu hazırlamak övündüğü niteliklerdir. Sebzenin, meyvanın iyisini, lezzetlisini seçtiğini söyler. Çocukluğunda manav çıraklığı yapmıştır.

Adnan Özyalçıner’le bir hayranı olarak tanışmıştım. Öykülerindeki alışılmışlıktan, sıradanlıktan kaçmaya çalışan delikanlıya tutkundum. Sonunda, sürüye katılmamayı seçmiş, boyuneğmekten hoşlanmayan, zorluklardan kaçmayan birine aşık olduğumu farkettim. O bütün yazarlar gibi bir çok kişiliği barındırır içinde. Sakin olanla öfkeli olan, tembellik etmek isteyenle çalışkan yanyana, barış içinde yaşarlar onun kişiliğinde. Bir yazarın yalın kat bir kişiliği olmadığını bilirim. Ama ne zaman neye tepki göstereceğini de hâlâ kestiremem.

Adnan Özyalçıner’in bir gününü anlatamadım galiba. Ama ekmek parası peşindeki bir işçi, sosyalizme gönül vermiş bir örgütçü, zamanının daraldığını duyumsayan iyimser bir dede nasıl geçirirse günlerini o da öyle geçirir. Telaşlı, yaşama sevincini koruyarak, umutla, dirençle. Kendi günlerinize bir bakın. Öyle işte. Bir ayrım var belki, o yazmak zorunda olduğunu hiç unutmaz. Okur yazar olmayan bir anabananın çocuğu olduğunu da. Bu yüzden okuyup yazmayı öğütler boyuna. Tanıklıktır onun için yazarlık. Müdahale etmektir yaşama. Tanıkların ve müdahalecilerin sayısını arttırmak ister gibidir. Her yeni yazarla sevinir. Sanki dünya değişecektir. Dünyayı değiştirmek tek düşüdür de. Elbette iyiye değişecek bir dünyayı düşler. Bütün emekçiler gibi. Galiba bu yüzden sıradan günleri bile sıradan olmaz.

Adnan Özyalçıner’in günü, yirmidört saatte bitmez. Bütün yazarlar gibi.

Dipnotlar

1- Bu yazının yazılış tarihi 1984’tür. 1997’e kadar sözümde durdum. 1997’de bir tarih romanı olan IV. Murat ve Mirgün Bahçeleri adında bir roman yazdım. Amacım, tarihsel gerçekliklere günümüz gerçeklikleri arasındaki paralellikleri, baskı ve sömürü açısından –neden ve sonuçlarıyla– değişmezlikleri yakalamaktı. Bir de IV. Murat’ın kişiliği ile o günlerin İstanbul’u ve halkı ilgilendiriyordu beni. Onları su yüzüne çıkarmak istedim. Romanın daha çok gelir sağlayacağını, öyküden daha geniş bir alana yayılacağını da biliyordum. Biraz da bunun için o romanı yazmaya giriştim. Yanılmadığımı, romanın, bir yıl içinde, ikinci baskıya ulaşmasıyla daha iyi anladım.

2- Yeni Ufuklar, Özel Sayı, c. 15, s. 176, ocak 1967.

3- Cambazlar Savaşı Yitirdi