Birinci Basım

Mayıs 1976, May Yayınları

Kamen Kalçef

Proleter Devrimci
Dimitrof

Çeviren
Burhan Arpad

Biyografik Roman

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com - e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın – 221

Proleter Devrimci Dimitrof

Kamen Kalçef

Çeviren: Burhan Arpad

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Evrensel Basım Yayın’da

Birinci Basım: Nisan 2003

Proleter Devrimci
Dimitrof

Burhan Arpad’a eski dostluğumuz için
Bulgaristan’dan küçük bir hatıra...
Kamen Kalçef
Sofya, 7.12.1975

DOSTUM KALÇEF
VE
DİMİTROF BİYOGRAFİSİ

Çağdaş Bulgar edebiyatında sağlam bir yeri olan Kamen Kalçef, 1914 doğumludur. Çocuk yaşta yetim kalmış ve yoksulluk içinde yetişmiştir. Bulgar halkının özgürlük ve daha iyi bir dünya için faşizme karşı verdiği mücadeleye katılmış, Sofya Üniversitesi yıllarında tutuklanmış ve hapse atılmıştır.

1944 Eylül’ünde Bulgaristan’da faşizm yıkılınca, Halk Cumhuriyeti’nin kurulmasında toplumcu bir yazar olarak görevlerini yerine getiren genç Kalçef, bu zor geçiş döneminde edebiyatçı kişiliğini geliştirmiş ve ününü sağlayan eserlerini vermiştir. ‘Sosyalist emek kahramanı’ unvanını ve ‘Dimitrof Edebiyat Ödülü’nü bu çaba ve başarılardan ötürü kazanmıştır.

1938’den bu yana roman, romanlaştırılmış biyografi, nuvel ve hikâyeler yayınlamış olan Kalçef’in Yeni Şehirde İki Kişi ve Sofya Hikâyeleri, sosyalist edebiyat türünde çok başarılı eserlerdir. Edebiyat tenkitçilerine göre: “Kamen Kalçef, eserlerinde yeryüzünü değiştirmek üzere tarihten çağrılmış yeni insanın doğuşu ve eğiliminde ortaya çıkan derin psikolojik, sosyal ve politik çatışmaları arar ve anlatır. Eserleri lirik heyecan, edebiyatın sıcaklığı ve insana derin inancıyla doludur. İyi niyetli ve biraz kapalı mizahı, sevimli ve yaratıcı üslubuyla rahat anlatır” bir yazardır.

1963’den beri tanıştığım ve gerçek dost bildiğim Kamen Kalçef’in çok yönlü eserlerinden üçünü okudum: Yeni Şehirde İki Kişi (1964), Sofya Hikâyeleri (1967) ve İşçi Sınıfının Evlâdı: Dimitrof biyografisi (1949). Üçü de ilginçti. İlk ikisinde kapitalist toplumdan sosyalizme geçiş döneminde burjuva kalıntısı alışkanlıklar ve kötü miraslar ince ve belli belirsiz bir yergiyle ustaca verilmektedir. Fakat, Dimitrof biyografisi beni daha çekti. Zira, yazar ve çevirici olarak adımı taşıyan bunca kitap arasında sayıları pek kabarık olmasa da biyografi türünün özel bir yeri vardır. Çağdaş dünya edebiyatlarında biyografi türünün en güçlü kalemlerinden biri Stefan Zweig’dan yaptığım çeviriler, kendi kitaplarım arasında biyografik nuvel ve biyografik hikâyelerimin daha çok ilgi toplaması beni bu yargıya götürmüş olabilir. Edebiyatta gerçeklerin ta kendisi olan Hayat Hikâyesini seçmek, toplum olaylarını edebiyat yoluyla değerlendirmenin en namuslu ve yararlı olduğu kadar tutarlı yoludur görüşü de ileri sürülebilir.

Dostum Kalçef’in Dimitrof’un hayat hikâyesi’ni okuyunca, biyografi türünün öneminde yanılmadığımı bir daha anladım. İşçi sınıfından yetişmiş yürekli ve bilinçli bir halk önderinin namuslu yüzünü, sağlam kişiliğini ve davranışlarını bütün sıcaklığı, canlılığı ve doğrularıyla tanıyıvermiştim. Oysa, Nazilerin 1933’de Reichstag kundakçılığından beri Georgi Dimitrof üzerine birçok yazı ve kitap okumuştum. Sofya’da mozolesini gezerken fizik görünüşünü yakından görmüşlüğüm vardı. Fakat bütün bunlar bana, yoksul halkların alınyazısını değiştiren halk önderinin nasıl yetiştiğini, Kamen Kalçef’in İşçi Sınıfının Evladı romanlaştırılmış biyografisi kadar güçlü anlatmış değildi.

Kalçef’in Dimitrof biyografisinin güçlü yanı, olay ve davranışların süslemesiz, kişiliklerin ve dünya görüşünün abartılmadan verilmiş olmasıdır. Kalçef’in anlatımı süslemesiz, yalın, hatta çocuksudur. Anlaşılması çok kolay cümleler kullanılmıştır. Ayaklanmalar, grevler, faşizme karşı direnişler ve çatışmalarda bile aşırı davranışlar ve konuşmalardan kaçınılmıştır. Fakat eserin sıcaklığı ve içtenliği de bundan ötürüdür.

Kalçef, Dimitrof’u sakin, alçak gönüllü, fakat halkının sorunları için gerektiğinde kıyasıya direnmesini ve mücadele etmesini bilen bir önder olarak vermeyi başarmıştır. Oysa, kitabın ilk yayınlandığı 1949’da Bulgaristan Halk Cumhuriyeti çok gençti ve Dimitrof yeni ölmüştü. Çürümüş bir krallığın kalıntıları ayıklanarak yepyeni ve sağlıklı bir toplum yapısının temelleri atıldığı o günlerde, hele, Dimitrof’un ölümünden kısa bir süre sonra yazılmış bir kahraman kişi biyografisi, çok daha başka olabilirdi. Kalçef bu güç engelden sıyrılmasını başarmıştır, Dimitrof hayattayken yazmaya başladığı bu eseri için kendisiyle birkaç defa konuşarak kişiliğini yakından tanımak olanağını elde etmiş, büyük devrimci önderin yakınları ve arkadaşlarından da değerli bilgiler toplamıştır. Bütün bunlar, Kalçef’in güç çalışmasını elbet de kolaylaştırmıştır. Ne var ki, o bir edebiyatçı olarak malzemeyi ‘Kahramanını’ hümanist bir açıdan değerlendirmeyi başarmasaydı, Dimitrof biyografisi yalınkat bir politika broşürü olabilirdi.

Kamen Kalçef’in edebiyatçı olarak başarısı, bu tür sürçmeleri önleyebilecek güçte kalem kullanması, bir dünya görüşünün savunucusu ve gerçekleştiricisi büyük bir halk önderini belli belirsiz bir roman havasında verirken edebiyatçı sorumluluğunu bir an bile unutmamış olmasıdır. Kalçef’in eserinde tanıdığımız Georgi Dimitrof, ne tanrıdır, ne insanüstü bir yaratıktır; aralarında yetiştirdiği emekçi evlatlarından biridir; tek üstünlüğü, onların yürekler acısı durumlarının gerçek nedenini görmüş, bilincine varmış ve mücadelesini yapıp halkını kurtarmış olmasıdır. Hem de, bir yandan çalışıp bir yandan okuyarak, okuduğu eserler arasından seçmesini bilip kurtuluş yolunu görmek ve gösterebilmekte.

Kamen Kalçef’le 1963 Kasım ayında Sofya’da tanıştık. Bulgar Yazarlar Birliği’nin 50. kuruluş yılı töreninde. O günden bu yana, ben Sofya’ya yolum düştükçe, ya da o İstanbul’a uğradıkça, birbirimizi aradık, buluştuk ve görüştük. Konuşa görüşe de gerçek dostlar olduk.

Her zaman yumuşacık konuşan Kalçef’in bakışlarında hep bir ışıltı vardır. Gülümseyen ve insanları seven bir ışıltı. Ölçüyü kaçırmadan romanlaştırdığı Dimitrof biyografisinde büyük halk önderini ele alışı ve okura verişinde de bu sıcak sevgi vardır. Dimitrof’un alçakgönüllü dış görünüşü altında kaya gibi ve yiğit kişiliğini verebilmek, içtenlikli bir insan sevgisiyle başarılabilirdi.

Burhan Arpad

Esentepe, 23 Mart 1976

AİLE EVİ

Kovaçevzi köyünde yaşayan Paraşkeva ve Dimiter Mihailov’un 18 Haziran 1882 günü bir erkek çocukları dünyaya geldi. Adını Georgi koydular. Nüfusa Georgi Dimitrof diye yazıldı.

Oğlunun dünyaya gelmesine pek sevinen Dimiter hemen eve koştu, genç karısına gümüş bir para armağan etti. Kocasının sevincine çok sevindi genç anne, ama fazla oyalanmadan yine iş yerine gönderdi. Dimiter, kürk kalpaklar yapıp satardı.

Ne var ki, Dimiter Mihailov’un zanaatı küçük Kovaçevzi köyünde pek geçerli değildi. Aile bundan ötürüdür Radomir’e taşındı.

Bu küçük şehirde de o yıllarda pek fazla iş yoktu ama, köyden yine de iyiydi durum. Radomir’de zanaatçılar ve esnaf sabahları dükkânlarını açınca hemen kapılarının önünü süpürürlerdi. Sonra, arkalıksız sandalyelere bağdaş kurup otururlar ve müşteri beklerlerdi. Kapının eşiğine ayak basan birini görünce hemen içeri buyur ederler ve biraz kalan herkese bir Türk kahvesi ısmarlarlardı. Müşterilerin kahveyi içtikten sonra hiçbir şey satın almadan uzaklaşması olağandı. Ya parayı yüksek bulurlardı, ya da kürkü ince.

Mihailovların kızı Magdelena Radomir’de doğdu. Çocukların sayısı ikiyi bulunca hayatın gidişi de değişmek zorundaydı. Dimiter ve Paraşkeva, Sofya’ya taşınmaya karar verdiler. 1886 yılında eşyalarını küçük bir at arabasına yerleştirip çocukları da en üste oturttuktan sonra yola çıktılar.

Sofya’nın başşehir oluşu pek yeniydi, ama çabucak büyümekte ve günden güne güzelleşmekteydi. Eski günlerin daracık ve çamurlu sokaklarının yerine geniş caddeler açılıyordu. Tuğladan yapılmış çarpuk çurpuk kulübelerin yerine yenileri yapılıyordu. Balkonlarına sarmaşıklar sarılı güzel evler, okul, posta, belediye yapıları yükseliyordu. Sokaklarda fayton arabaları gidip geliyordu. Şemsiyeli bayanlar ve ipekliden yapılmış silindir şapkalı erkeklere rastlanıyordu. Eski günlerden kalma küçük atölyeler mum alevi gibi sönüvermekteydi; yerlerini fabrikalara bırakarak. Zanaatçılar birer ikişer kayboluyor, yerlerini işçilere bırakıyordu.

Dimitrof ailesi geçen yüzyıldan kalma eski bir handa başını sokacak bir oda bulabilmişti. Uzun yolculuğun yorgunluğunu o handa çıkardılar az buçuk. Baba Dimiter ertesi sabah şehre gidip iş aradı. Akşamın geç saatlerinde döndü. İş bulamamıştı ama Protestan Kilisesi yakınında bir oda tutmuştu. Eşyalarını alıp oraya taşındılar. Fakat ev hiç de rahat değildi. Hemen her odada bir başka aile oturuyordu. Daraşmalık, karanlık ve pis pis kokan bir yapıydı. Tuttukları odaya ulaşmak için komşunun mutfağından geçmek gerekiyordu, ayrı bir giriş kapısı yoktu.

Ne var ki, daha başka bir çare yoktu. Dimiter, dişini sıktı ve durumunun düzelmesini bekledi. O zaman kendi başına bir ev tutabilirdi ancak.

Fakat durumu nasıl düzeltebilecekti? Sofya’da erkekler kasket ve bere giyiyorlardı. Kalpak giyenler pek azdı. Dimiter kürk dikmeye başladı bu durumda.

Sabahtan akşama kadar sandalyesinde biraz öne eğik oturuyor ve iğne kakalıyordu. Daha çok iş çıkarmak ve durumunu biraz düzeltebilmek için Radomir’den bir akrabasını da yanına almıştı. İşler şöyle böyleydi. Fakat kendi başına bir evde oturamamak Dimiter’in canını sıkıyordu. Paraşkeva da onun gibi düşünüyordu: “Dimiter!” diyordu, “Nerede olursak olalım, kendi başımıza buyruk yaşayalım. Bu evdekilerle bir arada yaşamak çok güç, katlanılır gibi değil. Georgi de iyice büyüdü, okul yaşı geldi.”

O yıllar Sofya’da yersiz yurtsuzların sayısı pek çoktu. Makedonya ve Trakya’dan gelmişlerdi. Savaşların yersiz yurtsuz bıraktığı bu zavallılar şehirde yer bulamayınca kenar semtlere yerleşiyorlardı. Dimiter de Üçpınar semtinde bir arsa satın aldı ve akrabalarının da birlikte çalışmasıyla küçük bir ev yaptı. O günlerde altı yaşında olan küçük Georgi bu evde büyüdü.

DUT AĞAÇLI BAHÇE

Sofya civarındaki boş tarlalarda küçük küçük evler yerden mantar fışkırır gibi yükseliyordu. Kışları kar fırtınaları esip kavuruyordu düzlüğü, ilkbaharda küçük ırmak taşınca çevreyi su basıyordu. İnsanlar çetin tabiat şartlarıyla savaşıyorlardı. Fakat yoksul günlük hayatlarında ne gerektiği gibi savaşabiliyorlardı, ne de nasıl savaşması gerektiğini biliyorlardı.

Dimitrofların komşuları küçük zanaatçılar, işçiler ve çıraklardı. İş günleri hepsi de şehre çalışmaya gidiyorlardı. Tatil günleri anayolu dolduruyor, bağıra çağıra konuşuyor, orman önü çayırlıkta çılgınca dans ediyorlardı. Küçük küçük nedenlerden ötürü dövüştükleri de oluyordu.

Bu insanlar çok zor şartlar altında yaşıyordu. Sabahın erken saatlerinde akşamın geç vakitlerine kadar çalışıyorlardı. Küçük atölyelerde, tütün depolarının boğucu havasında, dokuma atölyelerinde, demirci dükkânlarında. Ya da pazar yerlerinde ağır yükler taşıyor, sokakları ve parkları temizliyorlardı. İş bulamayıp aylak aylak dolaşanları da vardı. Gündüzler böyle geçiyordu. Akşam olunca, evlerinin bulunduğu semtin havası ağır, duvarları kararmış meyhanelerinde toplanıyorlardı. Rakı ve şarap içiyor ve bağıra çağıra konuşuyorlardı. Kasvetli hayatlarından kurtulacaklarmış gibi! Onları yatıştırmak için polisin gelmesi gerekirdi çoğu zaman. Geceleri dövüş ve türlü rezalet yüzünden semt halkı uykusundan uyanırdı. Polisin tutukladıklarının feryatları da duyulurdu.

Ana babalar çocukları için tasalanırdı. Olup bitenleri çocuklar görürse kötü yetişir diye.

Dimiter, küçük evinin önüne bir çit yaptı. Çocuklar bahçede oynarken sokakta olup bitenleri görmesinler diye. Bir dereceye kadar gerçekleştirmişti amacını. Ne var ki, sokağın gürültüsü çiti aşıyor, semtin her yerinden duyuluyordu. Çitin arkasına sokulan küçük çocuklar kulak veriyorlardı. Yürekleri küt küt atarak sokağı gözetliyorlardı çitin aralıklarından.

Dimiter karısını her akşam uyarıyordu: “Gözünü iyi aç, yoksa çocuklar ziyan olur,” diye. “Bir şeyle meşgul et onları, bir şeyler yaptır...”

Paraşkeva: “Tedirginleşme Dimiter!” diye onu yatıştırıyordu. “Çocuklarımız söz dinliyorlar.”

Dimiter biliyordu karısının ne iyi yürekli bir insan olduğunu. Bir akşam her zamankinden daha erken eve döndü. Çocukları evin dışına çağırdı ve: “Gelin de şurayı bir bahçe yapalım!” dedi.

“Bir bahçe mi?”

“Evet, bir bahçe. İstemiyor musunuz?”

Çocuklar: “İstiyoruz, istiyoruz!” diye bağrıştılar.

Az ötedeki dut ağacına kadar daracık bir yatak kazdılar ve yaban menekşeleri dikip suladılar. Elinde bir bahçe kovasıyla dolaşan Georgi çiçekleri sulamaya doyamıyordu.

Çiçekleri sulamaktan pek hoşlanıyordu. Küçük Georgi bahçe kovasını her akşam alıyor ve menekşeler dikilmiş yatağı suluyordu. Kimi zaman kovayı kız kardeşi Magdelena’ya veriyor, birkaç sırayı da ona sulatıyordu. Fakat daha çok kendisi suluyordu. Kız kardeşi küçüktü, baka baka öğrensin daha doğruydu. Paraşkeva kimi zaman evden çıkıp, taş merdivende durur ve ellerini kalçalarına koyarak öfkeyle: “Bu kadar çok sulamayın çocuklar,” diye bağırırdı. “Köklerini çürüteceksiniz.”

İlkbaharda yaban menekşeleri açtı. Arılar vızıltılarla dolaştılar. Küçük bahçe şenlenmişti. Çocuklar sokağı hemen hemen unutmuşlardı. Onları görünce anne de seviniyordu. Paraşkeva çocuklarını çiçeklerin başında gördükçe kocasını minnetle düşünüyordu.

OKULDA İLK GÜN

Georgi’nin okul zamanı gelmişti.

Fakat daha yazılmadan bir gün: “İlk sınıf öğrencisiyim şimdi!” diye sevinçle haykırdı.

Baba, oğlunun çelimsiz vücudunu sevgiyle okşadı ve kız kardeşi, okula gidecek kendisiymiş gibi, gururla baktı.

Paraşkeva Ana, oğlunun okul hazırlıklarını yaptı. İlk gün gelmeden ana, oğlu kadar heyecanlıydı. Kahverengi yünden bir yelek ördü, uzun ve bol paçalı bir pantolon ve kitaplar için de alacalı bir torba hazırladı.

Evdekilerin özlemle beklediği ilk gün en sonunda gelebildi. Georgi uyanıp hemen pencereye koştuğunda hava alacakaranlıktı. Oğlan, gün çoktan ağarmış sandı, yorganı üstünden atıp yataktan indi ve elini yüzünü yıkamaya gitti. Ana da uyandı ve seslere kulak verdi. Georgi, odaya koşar gibi girdi. Havluyla yüzünü kurulayarak.

Ana: “Oğlum, daha çok erken,” diye konuştu azarlayan bir sesle. “Herkes uykuda daha. Okul da kapalıdır bu saatte.”

Georgi: “Erken değil,” cevabını verdi. “Biz okula varıncaya kadar çok zaman geçer.”

Ana, oğlunun sözlerine karşı çıkmadı ve giyinmeye başladı. Kız kardeşi Lina da uyanmıştı. Az sonra baba da kalktı. Çok geçmeden bütün ev halkı ayaktaydı. Sonunda, hepsi çabuk davranmak zorunda kaldılar, öğrenciyi okula götürmek için.

Georgi kapının önündeydi çoktan. Kitap torbasını sırtına asmıştı.

Ne güzel bir gündü! Otlarda çiy tanecikleri parıldıyordu. Irmaktan doğru bir sis yükseliyordu. Şimşir fidanlığından serçe cıvıltıları duyuluyordu. Georgi, ayaklarının ucuna basarak bahçe kapısına yaklaştı ve çitin aralıklarından dışarıyı süzdü. Kimsecikler yoktu daha. İri kuyruğunu sallayan bir köpek, yolu tozutarak ilerliyordu. Fakat birinci sınıf öğrencisi olarak Georgi’nin bugün daha başka şeyler düşünmesi gerekiyordu. Yere eğilip taş bile almadı köpeğe atmak için. Fakat evden yana dönüp: “Ana, çabuk ol biraz!” diye seslendi.

“Geliyorum! Geliyorum!..”

Bahçe kapısı açıldı, anası ve kız kardeşi Lina göründüler. Onların arkasından da, baba çıktı.

Dimiter, oğluna seslendi, yaklaşıp elini omuzuna koydu ve: “Başarılar, oğlum!” dedi. “Öğretmenlerinin sözünden çıkma ve öğretilenlere kulak ver!”

Georgi, heyecandan titriyordu.

Baba, yola kadar onlarla gitti, sonra da uzun süre arkalarından baktı. Paraşkeva, kızı Lina’nın elinden tutmuştu. Georgi birkaç adım ilerde hızlı hızlı yürüyordu. Kitap torbası, arkasında sallanıyordu.

“Aziz Kliment Ohridski” okulu epeyce uzaktı. Fakat onlar yine de ilk vardılar okula. Okul hademesi sınıfın kapısını bile daha açmamıştı.

Az sonra bahçe öğrencilerle doldu. Neşeli bir gürültü başlamıştı. Yeni öğrencinin öğretmenler odasına adını yazdırmak gerekiyordu. Anası ve Georgi odaya girdiler.

Öğretmenler odası pek güzeldi. Pencerenin tam yanına kocaman bir memleket haritası asılmıştı. Masanın üstünde duran renkli bir dünya yuvarlağı güneşle parlıyordu. Eski bir saatin pandülü bir sağa bir sola gidip geliyordu. Raflarda pek çok kitap vardı. Georgi çevresine derin bir saygıyla bakıyordu. Bütün bunları ilk olarak görmekteydi. Hele şu öğretmenin önünde duran o parlak madenden çıngırak! Öğretmen çıngırağın düğmesine basınca incecik ve neşeli bir ses yükseldi. Kapı açıldı ve okul hademesi girdi.

Hademe: “Buyrun bay öğretmen!” dedi ve saygıyla eğildi.

Öğretmen alnını kırıştırdı: “Bütün öğrenciler iki sıra olup öğretmen odasına gelsinler! Burası gazino değil, okul. Onlara duyur bu sözlerimi!..”

Okul hademesi: “Hep söylüyorum bunu onlara ama, başa çıkamıyorum,” diye savundu kendini.

Öğretmen, hadi çık, anlamına bir el işareti yaptıktan sonra, kır saçlı başını eğdi ve nikel saplı gözlüğünün üstünden baktı:

“Sıra sende mi, küçük?”

Georgi, korkusundan adeta büzüldü.

Paraşkeva Ana: “Evet, bay öğretmen,” diye cevap verdi.

“Ver kâğıtlarını...”

Paraşkeva, nüfus kâğıdını cebinden çıkarıp uzattı. Öğretmen alıp dikkatle gözden geçirdikten sonra mürekkepli kalemle: “Georgi Dimitrof Mihailov,” diye yazdı.

Kalın kalın mavi damarlar görünen soluk ve kuru eli titriyordu. Ağır ağır yazıyordu. Resim yapar gibi. Tütünden sararmış düşük bıyıkları ağzını örtmüştü. Yüzü kırış kırıştı. Öğrencilerin adları yazılı büyük bir defterin yanında ince bir sopa duruyordu. Georgi hep oraya bakıyordu. Öğretmen başını kaldırdı ve kuru bir sesle: “Tamam,” dedi. “Sıra kimde?”

Paraşkeva, oğlunun elinden tutup kapıya doğru yürüdü.

Öğretmen: “Duaya kalın!” diye seslendi arkalarından.

Paraşkeva: “Başüstüne sayın öğretmenim!” diye cevap verdi, sonra oğluyla bahçeye çıktı.

Georgi: “O sopa neden orada duruyor?” diye sordu.

“Hangi sopa?”

“Masanın üstündeki sopa. Öğretmenin yanında...”

“Kötü öğrencileri cezalandırmak için.”

“Hangi kötü öğrencileri?”

“Söz dinlemeyenleri.”

Georgi bir süre düşündükten sonra: “Öğretmen iyi adam, değil mi?” diye sordu.

Paraşkeva Ana hiç cevap vermedi.

“İyi adam, öyle değil mi?”

Ana, oğluna bir baktı ve: “Evet, iyi adam,” cevabını verdi. Georgi’nin iri gözleri düşünceliydi. Paraşkeva, oğlunu elinden tuttu ve tatlı çöreklerin satıldığı okul bahçesine götürdü.

Dua bir saat sonra başladı. Öğrenciler ve ana babalar, kocamış bir söğüt ağacı altında durup papazın sözlerine kulak verdiler.

Paraşkeva Ana, Georgi ve Lina, dua bitince yakındaki bir dükkâna gidip bir taş tahtayla taş kalemi satın aldı. Georgi o anda pek mutluydu. Taş tahtayı ve taş kalemi arka torbasına koydular ve eve döndüler. Georgi yol boyunca hiç konuşmadı, sadece arada bir elini torbaya uzatıp taş tahtayla taş kalemi okşadı.

Öğleye doğru eve vardılar. Georgi hemen yatak odasına gitti ve taş tahtayı, yatağın yanındaki duvarda bir çiviye astı; Lina’nın yetişemeyeceği bir yükseklikte. Sonra bahçeye çıkıp biraz oynadı. Fakat az sonra içeri dönüp oda kapısını açarak baktı; taş tahta yerinde duruyordu, taş kalem de bir sicimin ucunda sallanıyordu.

Georgi, oda kapısını kapatıp yine bahçeye çıktı ve oyun oynadı. Fakat o gün oyunu birçok defa yarıda bıraktı. İlk sınıf öğrencisi olmuştu.

OKUL YILLARININ SONU

Georgi’nin yıl sonu karnesi “Pekiyi” geldi.

Dimiter ve Paraşkeva oğullarını övgü dolu sözlerle yüreklendirdiler, çalışkan öğrenci olsun diye. Ne var ki, ailenin geçim kaygıları yüzünden vakit ayıramıyorlardı oğullarının öğrenimiyle yakından ilgilenmeye.

Aile nüfusu artıyordu. Nikola ve Ljubomir doğmuştu. Bahçede gürültü ve haykırışlar artmıştı. Paraşkeva işlere zor yetişiyordu. Sökük dikiyor, yemek pişiriyor, kumaş dokuyordu. Fakat yine de yakınmıyordu durumundan. Her zaman temiz ve canlıydı. Saçlarını arkaya dümdüz tarar, kollarını sıvardı.

Ailenin büyük çocuğu olan Georgi anasına ev işlerinde yardım ediyordu. Bulaşıkları yıkıyor, bahçeyi süpürüyor, fırına hamur tepsisini götürüyordu. Anası ona kimi zaman çorap bile yamatıyordu, sokakta sürtmesin diye. Georgi bahçeye çiçekten başka şeyler, soğan, patates, ve maydanoz dikiyordu.

Ana mutluydu.

Çocuklar söz dinliyorlar ve analarına yardım ediyorlardı. Küçük kardeşlerine bakıyorlar ve kötü bir şey yapmasını ellerinden geldiğince önlüyorlardı. Georgi, kız kardeşi Lina’yı ve öteki küçük kardeşlerini mahallenin haşarılarından koruyordu. Sözün kısası, kendini büyük yerine koyuyordu. Fakat bunu her zaman pek başaramıyordu. kolay da değildi! Kimi zaman bir köpeğe attığı taşla pencere camı kırıyordu. Bir başkasında fırın dönüşü hamur kalıplarını düşürüyordu, tepsiyi başının üstünde taşımaya kalkıştığı için. Sokakta oynarken topunu yoldan geçen bir adama çarptırdığı da oluyordu. Küçük çocukların böyle bir sürü tasası vardır. Bundan ötürü de büyükler kulağını çekiyor ve doğru yapmadığını anlatıyorlardı. Yetişkinler haklıydı belki de! Kırılan pencere camından suçlu olduğunu kabul etti. Tepsi olayını da üstüne aldı ve herkes çöreğini yerken o duvarın önünde durdu. Tek başına ve önüne bakarak. Suçunu örtbas etmemesi babanın hoşuna gidiyordu. Paraşkeva Ana, oğluna bakıp yakınıyordu: “Ah benim yaramaz oğlum! Büyüyünce de böyle mi kalacaksın?” diye.

Georgi, anasına bakıp susuyordu. Büyüdüğünde nasıl bir insan olacağını anasına söyleyebilir miydi?

Aile daha da çoğalmıştı. Georgi, Magdelena, Nikola ve Ljubomir’in yeni bir kardeşi dünyaya geldi: Kostadin. Babanın dükkânında çırak olarak çalışan Teofil de aileden sayılırdı. Teofil, Pirdop’luydu, çekingen ve kendi halinde bir çocuktu. Fakat birisiyle dost oldu mu, ona açılır ve doğduğu yerle ilgili hikâyeler anlatırdı. Georgi onu dinlemekten hoşlanır ve sorular sorardı. Babasının dükkânında arkalıksız sandalyeye oturup çırak Teofil’le usul sesle konuşurdu. Teofil kimi zaman, hüzünlü bir sesle: “Gogo senin durumun iyi, öğrenmene bak, öğretmen olursun!” diyordu. “Benim alınyazım şimdiden belli... Ömrümün sonuna kadar iğne kakmak...”

“Neden böyle söylüyorsun, Teofil?”

“Yoksuluz da ondan. Biz yoksulların elinden ne gelir! Ben de istemiştim okuyayım. Fakat babam para kazanmam için işe gönderdi. Ben çalışmazsam kim ödeyecek onun borçlarını?”

“Öğrenmek istiyor musun?”

“Evet.”

“Sana kitaplar vereyim. Tarihten hoşlanır mısın?”

“Tarih ne demek?”

“Tarih Romalıları anlatır, Yunanlıları ve Filistinlileri anlatır.”

“Getir tarih kitabını!”

Georgi hemen ertesi gün tarih kitabını getirdi. Teofil açıp resimlere uzun uzun baktıktan sonra ‘baştan sona’ okumaya karar verdi.

Fakat daha ilk sayfalarda kaldı. İki sayfa okuyabilmişti ancak: “Gogo, hiç vakit bulamıyorum,” diye kendini savundu. “Bütün gün burada iğne kakıyorum. Ne zaman okuyayım? Geceleri gözlerim ağrıyor. Bu gidişle kör olacağım. Eski hikâye benim durum. Hiç değilse sen öğren!..”

Teofil, umutsuzlukla içine kapandı yine. Kara alınyazısını öylece kabullenmiş bir hali vardı. Babası da, köyün tefecisine boyun eğmişti alınyazısı gereği diye. Georgi buna hiç memnun olmamıştı: “Çok ürkek olmuşsun sen, Teofil!” dedi.

Teofil: “Doğru!” cevabını verdi. “Ürkek oldum. Yoksul olduğum için. Yoksullar hep ezilir.”

Georgi bu sözlere kızmıştı. Ürkek olduğunu açıkça söylemekten utanç duymuyor muydu?

Bir akşam, o ünlü İwailo’yu tarih kitabında birlikte okudular. Koyun ve domuz çobanlığı yapan İwailo günün birinde halk önderi olmuştu. Bu hikâyeye Teofil pek heyecanlanmıştı. Bütün gece uyuyamadı. Ertesi gün: “Sıradan insanların arasından da önderler çıktığı doğru,” demek zorunda kaldı. “Fakat şimdilerde böyle şeyler olmuyor. Çok eski zamanlardaydı böylesi.”

Teofil’le Georgi’nin tanışlığı uzun sürmedi. Günün birinde babası çıkageldi ve onu alıp yine pirdop’a götürdü. O günden sonra bir daha hiçbir haber almadılar Teofil’den. Baba köyün tefecisine kulübeyle onu da satmış gibi.

Georgi, ortaokulun ikinci sınıfına geçecekti. Fakat hekimler, ana babaya bunu bir yıl ertelemesini salık verdiler. Zira çocuk cılızdı ve boynunda bezeler vardı. Ana-baba, hekimin öğüdüne uydular. Georgi’ye okuldan ayrılmak çok güç geldi ama, umudunu yitirmedi. Bol bol okuyordu ve gelecek yıl okula yine gidebileceğini umuyordu. Fakat gelecek yıl da okula kaydını yenileyemedi. Bu defa babasının parasızlığından.

Kardeşlerin en büyüğü olarak Georgi’nin kolları sıvayıp çalışmaya başlaması gerekmişti.

Dimiter, oğlunun da kendi zanaatını öğrenmesini istemiyordu. Şimdi kalpak giyen kalmış mıydı? Bu işte çalışırsa oğlan açlıktan ölürdü. Başka bir zanaat öğrenmesi daha uygundu. Çok kimseye danıştı, ama akıl verebilen çıkmadı.

Georgi mesleğini kendi seçmişti; “Baba!” dedi. “Matbaacı olmaya karar verdim, mürettiplik yapacağım.”

Baba karşı çıkmadı ve: “Kim öğretecek sana bunu?” diye sormakla yetindi.

“Kendi kendime öğreneceğim. Yordan Karaivanof’la konuştum, o da ciltçilik yapıyor. Güzel iş. Ben de kitapları okuyabiliyorum.”

Baba: “İyi,” diye cevap verdi. “Öyleyse matbaacı ol sen de. Fakat budalalara göre bir meslek değil. Aklını kullanmak gerekir.”

Georgi, 1894 Eylül’ünde Nikola Piperov’un basımevine mürettip çırağı olarak girdi. Önceleri basımevini süpürüyor ve su taşıyordu; bütün çıraklar gibi. Fakat sonra sonra o da dizgi kasalarının başına geçti.

BASIMEVİ KONUŞMALARI

Georgi’nin bütün günü o daracık basımevinde geçiyordu. Çalışanların en küçüğü o olduğundan herkes bir iş buyuruyordu. İçecek suyu getiriyor, gidip tütün satın alıyor, dizgi kasalarının önünde birikmiş çöpleri süpürüp bir yere topluyordu. Georgi bütün bu işleri canla başla yapıyor, yaşlı işçilerin öğütlerine kulak veriyor ve onlardan iş öğreniyordu.

Günlük olayların basımevinde sözkonusu edilmesi olağandı. Gazete ve dergilerde yazılı şeyler konuşuluyordu. O günlerde basının genellikle ele aldığı konular vardı. Bulgaristan’da tarım ve endüstrinin nasıl gelişebileceği, Bulgaristan’da sosyalizme uygun bir ortam olup olmadığı, ya da işçi sınıfının var olup olmadığı sık sık tartışılıyordu.

Gazetelere bakılırsa, eski üretim biçimi atölyeler ve tarımcılık çöküyordu; halk üretim gücünün endüstriyle geliştirilmesi gerekiyordu. Daha büyük atölyeler, fabrikalar ve toprağın işlenmesi için daha verimli sistemler gerekliydi.

Yurtdışından yeni dönmüş genç Bulgarlar, Marx ve Engels’in görüşlerini hayranlıkla anlatıyorlardı. Onların dediğine göre, Bulgaristan kapitalist yoldan sınıf mücadelesi bilincine varacak, sınıf mücadelesi de sosyalizmi getirecekti.

Bütün bunlar tartışılıyordu. Kimileri: “Hepimiz sosyalistiz,” diyordu. “Fakat, Bulgaristan’da sosyalizme uygun bir ortam yok. zira bizim memlekette yoksul kimse yok. Herkesin bir tarlası, bir bağı, evi var. İşçi yok bizde.”

Başkaları buna karşı çıkıyor ve: “Bulgaristan’da işçi sınıfının şimdilik var olmadığı, doğrudur,” diyordu. “Fakat eninde sonunda Bulgar işçi sınıfı oluşacaktır. İnsan toplumunun sosyalizme varması kaçınılmaz bir sonuçtur. Bizim ülkemiz de öteki gelişmiş ülkelerin geçtiği yoldan geçecektir. Bu yola ayak basmış bulunuyoruz.”

Sosyalist görüşün yayılmasını kimse önleyemiyordu. Hayatın gidişini durdurmak kimsenin elinde olmadığı gibi.

20 Temmuz 1891’de Bulgar Sosyal Demokrat Partisi kuruldu. Başkan, Dimiter Blagov’du. Bulgarca büyükbaba anlamına gelen Cado lakabıyla tanınırdı halk arasında.

İlk Bulgar sosyalistlerinin sayısı azdı, ama hepsi de heyecanlı ve gözüpek kişilerdi. Küçük burjuvazinin ve burjuva düzeninden yana olanların rahatını kaçıracak kişilerdi.

BAŞKALDIRI

Ciltçi Yordan Karaivanof, gözünü budaktan sakınmayan genç ve heyecanlı bir sosyalistti. Çalıştığı ciltçi atölyesi, basımevinin yanıbaşındaydı. Yordan, her akşam işten sonra basımevine uğrayıp dostu Georgi’yi alıyordu şöyle bir dolaşmak için. Sokak sokak dolaşıp konuşmaktan ve arada bir şakalaşmaktan hoşlanıyorlardı.

İki dost bir yaz akşamı şehir parkına doğru ağır ağır yürüyorlardı. Anayolda havagazı fenerleri yanmıştı. Gazinoların önünde insanlar aylak aylak dolaşmaktaydı. Açık havada içiliyordu. Kaldırımda dolaşanların çoğu gençti. Silindir şapkalı erkekler, uzun fistanlı ve şapkalarına tüyler ve yapma çiçekler takmış kadınlar da vardı. Arada bir fayton geçiyordu yoldan. Atların nal sesleri ve kamçı şaklayışları bir süre duyuluyordu. Bayanlar ve eşlik eden erkekler merakla bakınıyorlardı çevrelerine.

“Prens miydi geçen?”

“Hayır. Yabancı bir diplomat!”

O yaz akşamı ne de güzeldi! Şehir parkı ağaçlarının yaprakları, serin akşam rüzgârıyla hışırdıyordu. Bir çeşmenin su şırıltıları duyuluyordu; sular, elini kaldırmış bir Tanrıçanın avucundan dökülüyordu. Su sesini duyan çiftlerin içini tatlı bir sevinç kaplıyordu.

Georgi ve Yordan bir park sırasına oturdular. Aşırı süslü genç bayanlara sinirlenmiş olan Yordan, bildiği özdeyişlerden birini tekrarladı: “Bir aziz tasviri gibi bakışları ve kavun kadar aklı,” diye.

Georgi, gülümsedi ve arkadaşının söylediklerini artan bir ilgiyle dinledi. Karaivanof’un özdeyişleri onun her zaman ilgisini çekerdi. Yordan bu akşam da uzun uzun konuştu, yeni okuduğu kitapları anlattı, uzun bir başlığı olan bir yazıdan söz açtı, burjuvaziye ateş püsküren şiirlerden parçalar aktardı. Kendi ateşli sözlerine kendisi heyecanlanmış gibiydi. Bay Piperov’un basımevinde çalışan küçük bir çırağın önünde konuşuyor değil de, binlerce insana sesleniyormuş sanılırdı.

Yordan: “Karl Marx’ın dediklerine göre, yarınlar işçi sınıfının olacaktır, bay Zuzev ve onun gibilerin değil. Toplumun en alt basamağındakiler üçüncü sınıfı süpürüp çöplüğe iteleyecektir. Sonra da yeni bir hayatın kurulması başlayacaktır. Bunun anlamı, mücadele başlayacaktır. Fakat mücadele için bilgi gerekir. Bilgi için de çok okumak gerekir!”

Georgi onun söylediklerini dinliyor ve düşünüyordu.

Yordan: “Doğru, ikimiz de öğrenimimizi bitirmedik,” diye sürdürdü konuşmasını. “Fakat hayat bir yüksek okuldan da güçlü ve usta bir öğretmendir. Sosyalizmin ne olduğunu biliyor musun? Hayır mı? Ya ücretli emek ve sermayenin ne demek olduğunu? Bunu da bilmiyorsun, değil mi? Kardeşim, oku ve öğren bütün bunları. Anlıyor musun, oku ve öğren!”

Georgi, utançlı utançlı, sustu. Kalktılar. Yordan, arkadaşını eve çağırdı, kitaplar vermek için.

Koluna girdi ve: “Gel de benim sarayı gör!” dedi. Daracık bir tahta merdiven çıktılar. Basamakları gacır gacır eden ve biraz sallanan bir merdiveni.

Karaivanof’un ‘Saray’ı karanlıktı ve havası ağırdı; sarımsak kokuyordu. Yordan, lambayı yaktı ve pencereyi açtı. Lambanın soluk ışığı, bir yer yatağında uyuyan genç bir çırağı aydınlattı. Yordan’la odayı paylaşan bir gençti. Yatağın başucundaki eski masada akşam yemeğinden artmış kuru ekmek parçaları, sarımsaklar, tuz ve sararmış bir küçük topak beyaz peynir vardı. Yordan, yere düşmüş yorganı çekip genci örttü. Sonra, Georgi’nin karşısında duran sandalyeye oturup: “Biz de yaşıyoruz, güya!” dedi. “Bomboş ve sıkıcı bir hayat!”

Açık pencereden giren taze hava, masaya örtü diye yayılmış gazeteleri hışırdattı. Sokaktan doğru bir faytonun çıngırakları ve nal sesleri duyuldu. Sonra yine eski sessizlik. Derin bir uykuya dalmış genç çırağın horultusundan gayrı hiçbir şey duyulmuyordu.

Karaivanof: “Oturup bütün bu hayatımızı bir bir yazmalı diye kimi zaman düşünürüm!..” diye söze başladı. “Halkımızın nasıl yaşadığını yazıp anlatmalı herkese... Şişkoların nasıl yaşadığını da yazmalı...”

Başını elleri arasına aldı ve gür saçlarında dolaştırdı parmaklarını. Rüzgâr, alnına düşmüş saçlarıyla oynuyordu. Karaivanof pencereden görülen yıldız dolu gökyüzüne bakıp hayallere dalmıştı: “Bilsen, Gjore!..” diye mırıldandı. “Ne güzel, ne eşsiz şeyler yazılabilir... Bütün ülkelerin emekçileri, birleşiniz! Ne güzel sözler!”

Georgi: “Evet, İvanof...” cevabını verdi. “Daha önce de bana böyle tasarılarından söz açtın... Fakat hiçbir şey yaptığın yok, tasarıların hâlâ gerçekleşmedi.”

“Hakkın var. Eylem gerekli! Ben çabuk alevlenip hemen sönüveriyorum. Haklısın!”

Georgi: “Bir şeyler yazdın mı hiç?” diye sordu.

Karaivanof: “Hayır,” diye cevapladı. “Daha hiçbir şey yazmadım. Fakat hepsi kafamda. Her an masanın başına geçip hepsini yazabilirim.”

“Çok ilginç. Yazsana!”

“Neye yarar! Kimse basmayacak olduktan sonra.”

“Basacak birisini buluruz!”

Gözleri parladı, yeni ve parlak bir şeyler gelmişti aklına...”

Georgi: “Evet,” diye başladı. “Bir gazete çıkarabiliriz. Ben dizerim. Bizim papazı gözüme kestirdim çoktandır.”

“Bende buna uygun atasözleri var: ‘Papaza ekmek verme, Çara vergi ödeme...’ ‘Papazdan aş, ölü gözünden yaş!’ ‘Papazın kutsalı, bayırturpunun turşusu olmaz...’ ‘Keşişin komşuluğu iyi değildir!’ Ne dersin? Anlıyor musun söylediklerimi? İlginç olacak gazetemiz!”

“Çok parlak! Gazetemize bir ad bulalım.”

“Hemen şimdi! Gazeteye bir ad bulmadan seni bir yere bırakmam.”

Karaivanof ayağa kalkıp kapıya gitti ve sırtıyla itip kapattıktan sonra: “Söyle bakalım!” dedi.

Georgi: “Güldürücü bir ad olmalı!” dedi.

“Sözgelişi!..”

“Sözgelişi... Bir şey gelmiyor aklıma... Yarına bırakalım.”

“Hemen şimdi.”

“Yarına bırakalım.”

“Şimdi!”

“Öyleyse... Sözgelişi... Kukiriku!”

“Eşsiz bir buluş!”

Yatakta uyuyan çırak, bir kımıldandı, sonra duvardan yana dönüp horlamasını sürdürdü.

Buluşlarının parlaklığıyla kendisinden geçmiş olan iki arkadaş, masaya eğildiler, yeni gazetenin planlarını çizmeye, tasarladıklarını not etmeye başladılar. Bu konuda kimi bilgileri olan Georgi, başyazının nereye basılacağını, kültür yazılarının nerelere dizileceğini gösteriyordu. Karaivanof sevinçle ellerini ovuşturuyor ve yumruklarını sıkıyor bir yandan da: “Çok parlak! Çok parlak!” diyordu.

Gecenin geç saatlerine kadar oturdular ve konuştular. Birbirlerinden ayrıldıklarında, yeni gazetenin nasıl çıkacağını bütün ayrıntılarıyla görüşmüşlerdi. Buluşlarına iyice kaptırmışlardı kendilerini. O gece ikisi de heyecandan uyuyamadılar.

‘Kukiriku!’ gazetesi bir hafta sonra gün ışığına kavuştu. Yazar pek çok sıkıntının ve tehlikenin üstesinden gelmişti. Yayıncı da sözünü tutmuş, bol malzeme toplamış ve özene bezene hazırlamıştı gazeteyi. Baskı sayısı sınırlıydı elbette. Seçkin okurları, basımevi ve ciltevi işçileri kimi komşular oluşturuyordu.

Gazeteyi herkes büyük ilgiyle okuyordu. Karaivanof sevinçten uçuyordu. Georgi de seviniyordu ama, sevinci uzun sürmedi. Gazete, Georgi’nin alay konusu yaptığı papazın eline her nasılsa geçmişti! Pek alınmış olan papaz Georgi’nin babasına gidip yakındı. Dimiter baba önce bunu büyütmek istemedi, bir gençlik şakası diye karşıladı. Fakat papaz mahkemeye başvurmaya kalkışınca, oğlunu çağırıp iyice payladı, aklını başına toplamasını söyledi.

Georgi: “Baba, ben bir şey uydurmadım...” dedi. “Gerçeğin ta kendisi yazdıklarım.”

“Nasıl gerçek?”

“İçki içiyor, baba! Şarap içiyor.”

“Hekim salık vermiş. İlaç diye içiyor şarabı.”

“Göstersin hekimin reçetesini!”

“Haydi, sen de! amma da uzattın. Yeter! Davasını geri almaya güç razı ettim... İşinin başına dön de çalış ve herkesle uğraşmaktan vazgeç! Herkesin yanlışını göstermek sana düşmez.”

“Onları kimin düzelteceğini görürüz bakalım.”

Georgi, babasının iş yerinden çıkarken başı yukarıda ve kararlıydı; ‘Kukiriku’nun ikinci sayısını çıkaracaktı. Fakat olmadı.

Karaivanof ciltçiden ayrılıp köyüne döndü. Şehre de bir daha gelmedi. İki arkadaş uzun süre ateşli mektuplar yazdılar birbirlerine. Doğruluktan ayrılmayacaklarına ve haktan yana olacaklarına yeminler ediyorlardı.

Zamanla mektuplar seyrekleşti ve günün birinde büsbütün kesildi. Fakat kitap sevgilerini yitirmediler. Küçük burjuva batağının günlük hayatından kurtulup daha güzel ve daha iyi bir dünya için yüceltici bir şeyler yapmalıydılar. Genç Dimitrof bu düşünceyi kendisine aşılamış olan tedirgin ciltçi çırağı Yordan Karaivanof’u hiç unutmadı.

Kukiriku gazetesinin dikbaşlı yazarı mürettip olarak çalışmaya devam etti. Fakat şimdi o atölyede yerleri süpüren önemsiz küçük çırak olmaktan çıkmıştı. Yaşlı işçiler saygıyla ona bakıyorlar ve söylediklerini dikkatle dinliyorlardı. Ateşli tartışmalarda çoğu söz alıyordu.

OKUMAK VE ÖĞRENMEK

Üçpınar’lı işçiler her zamanki gibi o akşam da alçak tavanlı kulübelerine döndüler, yemeklerini yediler ve yatmaya hazırlandılar. Ertesi sabah yine erken kalkacaklardı.

Sokakta kimseler kalmamıştı. Yakındaki meyhaneden bağrışmalar ve sesler bir süre duyuldu ama, gece yarısına doğru sarhoşlar da eve döndü ve mahalle derin bir sessizliğe gömüldü. Sokak fenerleri söndü. Polis karakolunun kırmızı ışığı yanıyordu sadece.

Opalçenka Sokağı’nda küçük bir pencere hâlâ aydınlıktı. Uykuları kaçmış kimi komşular ışığı görünce: “Georgi hâlâ okuyor,” diye mırıldanıyorlardı.

Fakat Georgi geceleri neler okuyordu acaba?

Anasını babasını rahatsız etmemek için bodrumda yalnız yatıyordu. Orayı kendince döşemişti. Tahtadan küçük bir masası, alçak bir kereveti vardı. Yatağın yan duvarına astığı takvime eliyle: “Bütün ülkelerin emekçileri birleşin!” yazmıştı.

Bir zamandır yanından hiç ayırmadığı bir kitaba iyice kendini vermişti. Basımevine giderken de yanına alıyor ve boş kaldıkça okuyordu. Evde yemek yerken bile o kitabı açıp okuyordu. Anası ve babası sık sık soruyorlardı merakla, ne okuyorsun diye. Georgi: “Bir kitap okuyorum,” demekle yetinip susuyor ve sararmış sayfalara dalıyordu yine.

Bu cevaba pek kızan babası bir defasında: “Tuğla olmadığını, kitap olduğunu görüyoruz,” demişti.

“Bir roman...”

“Roman mı?”

Roman sözünü ilk duyuyorlardı. Georgi, roman sözünü biraz da böbürlenerek söylemişti ve babası hayretle bir süre düşünmüştü: Oğlumuz büyük işlere kendini vermiş, diye! Kızmadığını göstermek ister gibi parmağıyla bir işaret yapıp: “Oku ama, gözlerini bozma!” dedi.

Georgi zayıflamış, yüzü çökmüş ve yanaklarında ilk sakallar belirmişti. Dudaklarının kanı çekilmişti. Sadece gözler parıltılıydı. Onun gözlerinin tesirinde kalıyordu herkes. Anası bile oğlunun sözlerine karşı çıkamıyordu; Paraşkeva Ana, oğlum büyüdü, ne yapacağını bilir o, diye aklından geçiriyordu.

Bodrumda çıt yoktu. Lamba gaz kokutuyordu. Fakat Georgi, farkında bile değildi. Nikolai Çernişevski’nin ‘Ne yapmalı?’ romanının kişilerine vermişti kendini, bambaşka bir dünyada yaşar gibiydi. Vera Pavlovna, Kirsanov, Lopuşin ve Rahmetovlarla birlikte yaşıyordu! Onların eşsiz hayal dünyalarına hayrandı. İnsanları zalimlerden, sömürücülerden, karanlıklardan ve bilgisizliklerden kurtulup sevinçler ve özgürlükler dolu bir dünyada çalışabilsin diye yan yana yaşamak ve savaşmak güzel şeydi!

Güzel rüyalar!

Gece bitmişti. Ana uyandı ve yataktan kalkıp kulak verdi. Aşağıdan sesler geliyordu. Ne oluyordu? Kapıyı açıp iyice kulak verdi. Birisi odada dolaşıyor ve konuşuyordu.

“Dimiter!”

Kocası gözlerini ovuşturdu ve korkmuşa benzeyen karısına baktı:

“Ne var?”

“Aşağıda, Georgi’nin odasında birisi konuşuyor.”

“Birisi mi konuşuyor?”

“Kalk, çabuk ol!”

Yaşlı baba, yatağında doğruldu, paltoyu omuzuna koydu ve ne olur ne olmaz diye, eski tabancasını almayı unutmadı. Merdiveni dikkatle inip kulağını kapıya yapıştırdı ve bir süre dinledi.

Doğruydu. İçerde birisi dolaşıyordu kapıyla pencere arasında ve yüksek sesle konuşuyordu:

“Akıllı okurum, sizlere değil, başkalarınaydı o sözlerim... Rahmetov gibilerin gülünç insanlar olduğunu söyleyişim. Sana şöyle derim: Onlar budala değil. Sayıları az ama, başkalarının hayatı ancak böyleleriyle yaşanır olur, değerlenir. Onlarsız bir dünya yavan ve tatsız olurdu. Sayıları çok azdır, ama başkalarının rahat soluk almasını da onlar sağlıyor... Onlarsız bir dünyada insanlar boğulurdu...”

Konuşmacı susmuştu ama, ayak sesleri duyulmaktaydı.

Sabrı tükenen baba kapıyı itti ve tokmağı çevirmek istedi. Kapı kilitliydi.

“Kim o?”

“Babanım, benim!”

“Ne istiyorsun?”

“Kapıyı aç!”

Anahtar, kilidin içinde döndü ve kapı açıldı. Baba korkulu bakışlarla baktı. Oğlu elinde bir kitapla karşısında duruyordu.

Baba: “Kim vardı odada?” diye sordu.

“Hiç kimse?”

“Peki kimdi o konuştuğun?”

Georgi gülümsedi: “Rahmetov’la...” derken.

“Rahmetov’la mı? Nerede şimdi?”

Georgi güldü, iri gözleri ışıl ışıldı: “İşte burada!” dedi ve kitabı gösterdi.

Baba şaşkın ve utangaç, odasına döndü.

Ertesi sabah oğlunu uyandırmak için bodrum kattaki odaya giren Paraşkeva Ana, onu sandalyede uyuyakalmış buldu; başı masaya düşmüştü. Kitabın birkaç yaprağı yere saçılmıştı.

Gaz lambası hâlâ yanıyordu. Pencerenin üstünden içeri vuran güneş ışığında lamba ölü ölü yanmaktaydı.

Nikolai Çernişevski’nin ‘Ne yapmalı?’ kitabı bütün ailenin dilindeydi. Georgi, Rahmetov örneğine uygun davranacağını söylüyordu. Kişiliğini güçlendirmek isteyen herkes, Rahmetov gibi yapmalı, iradesini çelikleştirmeliydi. Rahmetov yatağa girerken iğneler koyup üstüne yatmıştı. Rahmetov hayatını başkaları uğrunda hiçe saymıştı. Rahmetov yaptığı yanlışlar için ağır bedeller ödemişti... Rahmetov eski Ispartalılar gibi çok çetin bir ömür sürmüştü... İnsanların daha güzel ve daha mutlu bir hayat yaşaması için kendini görevli saymıştı...

Georgi, Rahmetov gibi olmak istiyordu. Bunun nedenini ailesindekilere açıklıyordu... Zira hayat o zaman çok güzel olacaktı!..

Ailesindekiler ona: “Bütün bunlar güzel ama,” diye cevap veriyorlardı. “Bizler gibi sıradan insanların, biz işçilerin elinden ne gelir ki!”

“Ne yapılacağı bu kitapta yazılı... Ben yolumu seçtim.” Nikolai Çernişevski’nin kitabı genç işçi Georgi Dimitrof’un hayatında önemli bir rol oynadı.

Bunu sonraları kendisi: “Bu roman tam otuz beş yıl önce üzerimde önemli tesir bıraktı...” diye anlatmıştı. “O tarihte Bulgaristan ihtilâlci hareketlerinde ilk adımlarımı attığımda, çok derin ve kalıcı tesirleri oldu üzerimde... Ne daha önce, ne de daha sonraları başka hiçbir edebiyat eseri bu roman kadar yetişmemde tesirli olmuş değildir, bunu itiraf etmeliyim. Rahmetov’a tutkundum. Amacımı çizmiştim. Sert, dayanıklı, korkusuz; kendini düşünmemek, güçlükler ve yoksunluklarla savaşarak istek ve kişiliğimi çelikleştirmek... Kişi olarak bütün hayatımı işçi sınıfı büyük davası buyruğuna vermek... Tek cümleyle, hiçbir davranışında yanılmayan yiğit Çernişevski’ye benzemek...”

Genç Dimitrof o yıllarda sosyalistlerin yayınladığı bütün kitapları, dergi ve gazeteleri yutar gibi okuyordu. Karl Marx’ın Manifest’ini, ‘Ücretli Emek ve Sermaye’, ‘Sosyalizm ve Bulgar İşçi Sınıfının Görevleri’, şiirler, hikâyeler ve romanlar. Basım İşçileri Birliği’nin eylem görevlisi, yönetim kurulu üyesi, kitaplık görevlisi ve sonraları kasadar seçildiğinde çok gençti. Yoldaşlarla dağlarda yapılan toplantılara ve gezmelere katılıyordu. Sofya Basım İşçileri Gazetesi Dimitrof için şunları yazmıştı: “Başkanlık, kasadarlık görevini büyük bir dürüstlükle yerine getirmiş olan Georgi Dimitrof yoldaşa borçluluğunu belirtir.” Dimitrof, ‘Basım İşçileri Birliği’nde kardeşçe yaşamak’ üzerine de yazılar yazıyordu. Güçlüklerle dolu o büyük yola ayak basabilmek için yorulmadan hazırlanıyordu. İri gözleri hep bir şeyler düşünen, saçları kıvırcık, yüzü solgun ve ince uzun Dimitrof yoldaşa her yerde rastlanıyordu. Onu bir gören işçi bir daha unutamıyordu. Ondan hoşlanıyorlar ve dostluk kurmaya çalışıyorlardı. 1902’de parti üyeliğine seçilmesi çok olağan karşılandı.

Partinin küçük lokali o günlerde işçiler, zanaatçılar ve üniversitelilerle dolup taşıyordu.

Dimitrof, arkalarda bir yerde oturuyordu; düşünceli bir hali vardı. Büyük heyecanını gizlemekte güçlük çekiyordu. Üyeliği için imza verenlerden Valço Oraçev de gecikmişti.

Toplantıya başkanlık eden yoldaşın uyarısı üzerine herkes sustu. Küçük salonda çıt çıkmıyordu. Herkesin bakışı ileriye yöneldi.

Toplantıyı yöneten: “Yoldaşlar!” diye başladı. “Basımevi işçilerinden Georgi Dimitrof partimize üye alınması için başvurmuş bulunuyor.”

Salondakiler arasında kıpırdanmalar başlamıştı. Toplantı yöneticisi, öneriyi ağır ağır okudu. Adını, küçük adını, doğum tarihini, doğum yerini, kısaca hayat hikâyesini. Sonunda gözlüğünü aldı ve dinleyenlere bakıp: “Sorunuz var mı?” dedi.

Oturanlar arasında bir tedirginlik göze çarptı. Salondakilerin çoğu yeni adayı tanıyordu ama, yine de bir şeyler sormak istiyorlardı. Geçmişini iyice öğrenmek, partinin yüce eşiğinden içeri ayak atması pek kolay olmasın istiyorlardı. Babasının ne iş yaptığını, erkek kardeşi Nikola’nın ve kız kardeşi Magdelena’nın görüşlerini sordular; sözün kısası bütün aile için sorular yönelttiler. Dimitrof bütün sorulara kısa ve rahat cevap verdi. Toplantının yöneticisi, oylamaya geçmeyi düşünüyordu ki, umulmadık bir soru yöneltildi: “Yoldaş Dimitrof partimize üye olmayı neden istiyor?” diye.

Dimitrof bir titredi, merakla cevap bekleyen yoldaşları süzdü ve ayağa kalktı. İnce yüzü kızarmıştı. Önündeki sandalyenin arkalığına dayadı ellerini ve şöyle konuştu:

“Sosyal Demokrat Parti’ye üye olmayı şundan ötürü istiyorum. Sadece bu parti işçi sınıfının çıkarları için güvenilir bir mücadele yapıyor. İşçi sınıfının kapitalizm boyunduruğundan kurtarılması ve halkın daha iyi bir hayata kavuşması için öne atılıyor. İnsanlığın yüce ülküsü bildiğimiz özgürlük, kardeşlik ve eşitlik, ‘Enternasyonal’in bayrağı altında birleşmiş işçilerce gerçekleştirilebilir ancak. Ben bir işçi olarak bu kanıdayım. İşçi sınıfı sınıflararası uzlaşmacılıkla değil, ihtilâl yoluyla kurtulabilir. Buna yürekten inanmış biri olarak partiye üye olmak istiyorum... Ben derim ki...”

Genç işçinin sözlerini herkes can kulağıyla dinlemekteydi. Dimitrof’un gözleri heyecanla parlıyordu. Bir parti adayının üyelik istemi nedenlerini böylesine ayrıntılı anlattığı ilk görülüyordu. Alışılmamış ve şaşırtıcı bir olaydı.

Toplantı bitince, tanışlar ve hiç tanımayanlar, genç yoldaşın çevresini sardılar ve kutladılar. Dimitrof sevinçliydi, hepsinin elini içtenlik ve borçlulukla sıktı.

Partinin eski üyeleri: “Bu genç, çabuk ilerleyecek,” diyorlardı. “Büyük bir yarın onu bekliyor.”

Georgi akşamın geç saatlerinde döndü eve. Günün heyecanıyla allak bullak olmuştu. Büyük bir görev ve sorumluluğu ilk defa yüklendiğini hissetmekteydi. Parti üyesi olmuştu. Bundan böyle sadece kendisine karşı sorumluluk sona ermişti; partiye karşı da sorumluydu. partinin bir eri olmuştu. parti ne isterse yapmak zorundaydı.

O gece hiç uyumadı.

Tam da yirmi yaşına girmişti.

1903 yaz ayları. Parti üyeleri, Rusçuk şehrinde yapılacak X. kongreyi büyük bir heyecanla hazırlıyorlardı. Blagoev ve mücadele arkadaşları Georgi Kirkov’la Gavril Georgiev, partinin ideolojik yönden ve örgütlenme açısından gelişmesini ters yola saptırmak isteyen çıkarcı küçük burjuva eğilimli unsurları ve elebaşlarını kesin bir yenilgiye uğratmakta kararlıydılar. Partinin X. kongresi bu açıdan bir tarih olayı olmalıydı.

SAMOKOV’DA PAZAR GÜNÜ OKULU

Sendika hareketinin yorucu çalışmaları Dimitrof’un sağlığını sarsmıştı. Vereme tutulma tehlikesiyle karşı karşıyaydı. Bunu gören hekim bir süre için Sofya’dan ayrılmasını ve iklimi yumuşak olan Samokov’da çalışmasını salık verdi. Daha az yorulur, sağlığı da düzelirdi.

Genç Dimitrof, arabacının yanında oturmuş, yolun iki yanını keyifle gözden geçiriyordu. Çam ormanının mis kokusunu derin derin içine çekiyor ve adeta sarhoş oluyordu. Karanlık ormanlara ve dağlara bakmaya doyamıyordu. Uzaklarda karlı dağlar vardı. Arabacı, yolcusuyla söyleşiyor, gidecekleri küçük şehrin ilginç yanlarını anlatıyordu.

Dimitrof, arabacının lafını hiç kesmiyordu ama, bir şey de sormuyordu. Tabiatın güzelliklerine ve dağların temiz havasına tutuluvermişti.

Güneş küçük bir ormanın arkasında batmaktaydı. Araba, tahta bir köprüyü geçip küçük şehre yaklaşmıştı. Dimitrof, iki yanında küçük dükkânlar sıralanmış bir sokağı görünce şehre vardıklarını anlayıp sevindi. Samokov o yıllarda da şirin ve temiz bir şehirdi. Yeni badanalı evleri, uzaklardan bile görülen büyük bir kilisesi vardı. Ana yol üzerinde mermerden yapılmış büyük çeşmesi de pek güzeldi. Rila dağından gelen gümüş gibi sular iki musluktan durmadan akar ve yolcuların içini serinletirdi. Şehrin arkasında patates ve kenevir tarlaları uzanıyordu. Daha ötelerde karanlık bir çam ormanı biraz ürkütücü görünüyordu.

Dimitrof, Amerikan okulu yakınında bir eve taşıdı eşyasını. Arabacı da yardım etmişti. Bu küçük dağ şehrinde her şey onun gözünde yeni ve ilginçti. Daha ilk akşam, günlüğüne şöyle yazmıştı: “Buraları bir şifa merkezi gibi iyileştirici, sağlığım yakında düzelecek.”

İlk gece uzun süre uyanık kaldı; gençlik yıllarının tedirgin rüyaları ve ne olacağı belirsiz yarınların tedirginliğiyle uykusu kaçmıştı. Yarınlar ona ne getirecekti? Tasarılar, hayaller, istekler... tuhaf bir sevinç uyandırıyordu. Dağa tırmanıp bütün gece ormanda yürümek isteği duymaktaydı. Türküler söylemek, Bote’in o çok sevdiği şiirini okumak, yaz gecesinin ve yıldız dolu gökyüzünün tadını çıkarmak, ağaç kümelerinin hışırtısına kulak vermek istiyordu. Gençti. Çok gençti.

Pencereyi açtı, dışarıya sarktı ve karanlıklara baktı. Serin bir rüzgâr esiyordu. Pırıltılı yıldızlar kayıveriyordu. Orman derin bir sessizliğe gömülmüştü. Küçük şehir uykudaydı. Bütün ışıklar sönmüştü. Uzaklardan doğru bir türkü duyulmaktaydı. Önceleri ağır ağır ve belli belirsiz duyulan türkü, sonra gittikçe yaklaştı ve büyüleyici bir ezgi oldu. Dimitrof pencereden daha da sarktı ve kulak verdi. Türküyü duymuşluğu vardı, ezgi yabancısı değildi. Karanlıkta duyulan o tatlı kadın sesine katılmak isteğini duymuştu.

Sofya’yı, dostlarla yaptığı kır gezmelerini, akşam buluşmalarını hatırladı. Türkü, ormanın karanlığında duyulmaz olmuştu. Fakat o hüzünlü melodiyi hiç unutmadı.

Ertesi sabah Amerikan okulu basımevine başvurdu. Atölye nezaretçisi olarak işe alındı. Yine bir basımevinde çalışıyordu, ama yaşadığı yeni çevre Sofya’dan çok değişikti.

Reçine kokuları, güneş, dağ gezileri sağlığını düzeltmişti. Burada Sofya’da yaptığını yapıyor ve bilgisini arttırmak için geceleri okuyordu. İşten sonra her akşam, okuduklarının özetini yapıyor, birden anlayamadığı sözlerin ve düşüncelerin altını çiziyordu. Demircilik okulundan birkaç gençle küçük bir çevre oluşturmuştu; Marksizm öğrenimini geliştirmek için.

Günlük notlarında determinizm, endüktif metodu, artı-değer, ücret, diyalektik, Hegelcilik gibi sözlere rastlanıyordu. Yine o notlarda Gorki, Nekrassov, Çernişevski Çehov, Belinski, Nadson, Leonid Andrejev, Emile Zola, Tolstoy, Dostoyevski, Goethe adları da vardı.

Sonbahar gelmişti. Öğrenciler yatılı okula döndüler. Ders yılının başlamasıyla ‘Pazar Okulu söyleşileri’ de başlamıştı. Protestan kilisesinin bir salonunda yapılmaktaydı. Her pazar bu salonda protestan rahipleri ahlâk konferansları veriyor, modern maddeci akımları sert bir dille yeriyorlardı.

Pazar günü derslerinin aslında ilginç bir yanı yoktu. Vaazlarda hep aynı şeyleri söylüyorlardı. Öğrencilere bıkkınlık gelmişti.

Bir pazar, Dimitrof da katıldı. O gün konuşacak rahibin çok yetenekli olduğu söylenmişti.

Vaaz verecek rahip, kuru yüzlü, uzun boylu biriydi. Özenle tıraş olmuştu. Kürsünün arkasında dimdik bir duruşu vardı. Güvenli bir sesle konuşuyordu. Zaman zaman gözdağı vermek ister gibi elini kaldırıyor ve İncil’den alıntıları arka arkaya okuyarak dinleyenleri şaşkına çeviriyordu. Bütün davranışlarında, materyalist öğretiyi pek çocuksu bulduğunu belirtmek isteyen bir hal vardı. Materyalist görüşleri büyük bir cerbezelikle çürütüyor, kendi şakalarına kendi gülüyordu. Pek öfkeli konuşan vaizi önceden tanımayanlar, Karl Marx’ın ve Charles Darwin’in şahsi düşmanı sanabilirdi. Onun bir ses kasırgasına benzeyen fırtına gibi sözlerinden korkanlar bile oldu. “Şimdi Charles Darwin’in sözlerini ele alalım,” diyordu. “Ne diyordu Charles Darwin?.. Onun söylediklerini çürütmek zevkini daha önce bir defa tatmamış mıydık? Charles Darwin der ki...”

Rahip, gözlerini kapattı ve Charles Darwin’den parçaları ezbere okudu. Salondakiler can kulağıyla dinliyordu.

Charles Darwin’in işi bitirilmişti. Şimdi sıra Karl Marx’daydı.

“Ya şu komünizmin yaratıcısı, ‘Kapital’ adlı eserin yazarı Karl Marx ne diyor? Evet, şu Karl Marx? ‘Varlık bilinci tayin eder, bilinç varlığı değil’, der. Evet, böyle değil mi? Peki biz ne diyoruz? Yaratılış tarihinin ikinci bölüm yedinci babında aynen şöyle der: ‘Yüce Tanrı insanı bir balçık topağından yarattı ve burnundan soluk üfleyip ona can verdi.’ Aynı bölümün on sekizinci babında şöyle der: ‘İnsanın yalnız olması iyi değil! Ona yardımcı diye bir kadın vereyim!’ Yirmi birinci babta şunlar yazılıdır: ‘Yüce Tanrı insanı derin bir uykuya daldırdı ve insan uyudu. Tanrı onun böğründen bir kaburga kemiği aldı ve orayı etle örttü. Yüce Tanrı o kaburga kemiğinden bir kadın yapıp erkeğin yanına bıraktı. Bunu gören erkek: ‘Bacağı benim bacağımdan ve eti benim etimden’ dedi.”

Salondakiler her sözü büyük bir heyecanla dinliyorlardı.

“Aslında Charles Darwin ne diyor ve Karl Marx materyalizm öğretisini nasıl bir temele dayandırıyor? Darwin, insan maymundan geliyor, der. Karl Marx, madde hayatın başlangıcı ve sonudur.”

Yine gözlerini kapadı, kollarını kavuşturdu ve başladı: “Tanrı insanları kendi tasvirine uygun yarattı... Ruh evrenin başlangıcı ve sonudur.”

Küçük salonun havası ağırlaşmıştı. Pencereleri açtılar. Vaiz, coştukça coştu. Zaman zaman cebinden aldığı beyaz bir küçük mendille dudaklarını kuruluyordu. Kilise ulularının yazılarından bir sürü ‘alıntı’ okuyordu; ezberinden. Sonunda, kürsüden indi.

Söz dinleyicilerindi.

Rahibin öfke ve alayından kaçınmak isteyen dinleyiciler pek az soru yöneltirdi. Salondakilerden kimisi açık havaya çıkmayı daha doğru bulurdu. Fakat o pazar olağanüstü bir olay geçti.

Arka sıralarda oturan genç basım işçisi Dimitrof, ayağa kalktı ve şu soruyu yöneltti:

“Konuşmacı jeoloji alanında bilimin en son buluşları üzerine bir şeyler duydu mu ve Neandertal insanı konusunda bir şeyler duydu mu ve Neandertal insanı konusunda bir şey biliyor mu? Önce bunun cevabı? İkinci sorum da şu: Kadını erkeğin buyruğunda saydığı apaçık olan İncil efsanelerinden sosyal konularda ne gibi sonuçlar elde edilebilir? Hayatın her alanında kadının eşitliğini savunan modern bilim açısından böyle bir görüş doğru olur mu? Üçüncü soru: Konuşmacı, canlıların oluşması ve özellikle insanın nereden geldiği konusunda Darwin teorisini kesinlikle destekleyen Ernst Haeckel teorisini ne için söz konusu etmiyor? Varoluş mücadelesinde canlıların seleksiyonundan hiç söz etmiyor ve doğruluğu çok su götürür İncil parçalarını kanıt diye nasıl ileri sürebiliyor?”

Salondakiler, ellerinde olmadan başlarını geriye çevirdiler ve genç basım işçisine baktılar. Nerden biliyor bunları, diye sordular kendi kendilerine.

Rahip, defterine sinirli sinirli bir şeyler yazdı ve üst perdeden bir gülümsedi. Sonra: “Sorularınız bitti mi?” diye sordu.

Dimitrof: “Bitti,” cevabını verdi.

“Peki soru sormak isteyen başkaları da var mı? Başka sorular da var mı?”

Herkes susuyordu.

Rahip: “Başka sorular var mı?” diye tekrarladı.

Salondan bir ses yükseldi. “Hayır, bu sorular yeter,” diye.

Rahip, alınmış bir sesle: “Peki,” diye başladı. “Bay Dimitrof’un soruları bizim için yeni değil... Bu sorularla ilk defa karşılaşmış değiliz... Neyse, başlıyorum.”

Kürsüye geldi, İncil’i açtı ve başladı:

“Havariler tarihin otuz sekizinci babında şöyle yazar...”

Dimitrof; “Doğrulukları çok su götürür şeylerle görüşünüzü nasıl kanıtlayabilirsiniz?” diye sinirli sinirli konuştu. “Bilimin yüzyılda deneylerle edindiğini sadece İncil metinleriyle çürütmek istiyorsunuz!”

Rahip: “Bay Dimitrof!” diye bağırdı. “Dogmalar bizler için Tanrının yüce buyruklarıdır. Belirli bir görüşü kanıtlamamız gerektiğinde Tanrı buyruklarına başvururuz. Bu alanda hiçbir yetkiniz yok. İleri sürdüklerinizi bir kışkırtmacılık, bir baltalama sayıyor ve pek şaşıyorum. Tanrıyı böylesine küçümseyen soruları öğrenciler önünde sormanıza bura yöneticilerinin nasıl izin verdiğini ve bu davranışlarınıza karşı hâlâ hiçbir tedbir almamış olmalarını anlayamıyorum. Bay Dimitrof, kutsal yazıları alaya almadan sorun soracaklarınızı. Lütfen!”

Rahip yine kapadı gözlerini ve yine İncil’den parçalar okudu. Fakat arada bir Dimitrof’a bir göz atmaktan kendini alamıyordu. Dimitrof, kuşkucu bir gülümseyişle dinliyordu.

Rahip, İncil’den parçalar okumayı, memnun bir yüzle bitirdi, kutsal kitabı kapadı ve toplantının sona erdiğini açıkladı. Dinleyiciler dağılınca, o da okul müdürüne gitti, şu yeni ve çok tehlikeli muhalif genç üzerine uzun uzun görüştü. Bu Dimitrof’u Pazar Okulu’ndan uzak tutmalarını istedi.

Pazar Okulu’nun dersleri bütün küçük şehirde konuşuluyordu. Pazar derslerine karşı ilgi birden artmıştı. Salon dinleyicilere yetmiyordu. Ateşli tartışmalar oluyordu.Okul yöneticileri, toplantılarda konuşmamasını Dimitrof’tan defalarca istediler, günün birinde basımevindeki işine son verdiler.

İşsiz kalınca, Sofya’ya döndü.

MADENCİLER

Aile kalabalıklaşmıştı. Sekiz çocuk birbiri arkasına büyüyordu. Georgi, Magdelena, Nikola, Ljubomir, Kostadin, Boris, Todor ve Elena. Sevimli bir aileydiler.

Paraskeva dokuma tezgâhından başını kaldırmadan çalışıyor çocuklara, kocasına ve kendisine urbalık kumaş dokuyordu. Koyu renk saçlı, iri kara gözlü, ince yapılı ve uzun boyluydu. Kollarını dirseğe kadar sıvar, kulağının arkasına bir sardunya takardı. Her zaman neşeli, neşeli olduğu kadar da çalışkan bir işçiydi. Mahallede herkes onu sayardı. Akıl danışmak için ona başvururlardı. Şu, ya da bu konuda söyleşmek için de. Herkesin sorusuna uygun bir cevap bulurdu.

Dimiter gittikçe daha çok işe veriyordu kendini. Bütün gün iğneden başını kaldırmıyordu. Delik deşik olmuş eski kalpakları onarıyor, yeni kalpaklar dikiyordu.

Büyüyen çocukların her biri bir işe girmişti. Evlendiler ve başlarına buyruk oldular. Elena, Kostadin ve Todor kalmıştı evde sadece. Nikola Rusya’ya gitmiş ve Odesa’da ciltçi olmuştu. Hem çalışacak, hem de öğrenimini geliştirecekti. Günün birinde ihtilâlci eylemlerden ötürü tutuklanıp Sibirya’ya sürgün edildi. Dehşete kapılan babası, oğlunu kurtarmak için bir girişim yaptı. Nikola zindandan yazdığı mektupta: “Baba, beni kurtarmak için oraya buraya başvurursan kendi elimle canıma kıyarım,” diyordu. “Ben mücrim değilim ve Çar’ın lütfunu istemiyorum.”

Nikola doğru bildiği yoldan şaşmadı ve 1917 yılında Ekim ihtilâlinden biraz önce Sibirya’da sürgünde, veremden öldü.

Georgi, Samokov’dan Sofya’ya döndükten sonra yine eski basımevinde çalışıyordu. Anasıyla babasıyla oturuyordu ama, ailenin başına buyruk ve bağımsız bir kişisiydi. Toplum ve politika çalışmaları hayatının pek çok zamanını alıyordu ve bunu herkes olağan karşılıyordu.

Basımevciler Birliği Kontrol Komisyonu üyesi olarak çok yönlü çalışmalar yapıyordu. 1904 ve 1905 yıllarında partinin Sofya Örgütü Genel Sekreteriydi. Yine o yıllarda Bulgaristin İşçi Sendikaları Birliği Genel Sekreteri seçilmişti. Çar Simeon Caddesi no. 116’da küçük bir odada Georgi Kirkov’la birlikte çalışıyordu. Tahta merdivenleri gacırdayan, demir bir balkonu ve küçük bir bahçesi olan iki katlı ve sevimsiz yüzlü yapı, Sofya’da yaşayan işçilerin bütün umut ve isteklerinin bir sembolüydü.

Dimitrof her gün geç saatlere kadar parti kulübünde çalışıyor, mektuplar yazıyor, toplantılara, buluşmalara ve görüşmelere katılıyordu. Zaman yetmiyordu işler için. Çoğu geceler evde de geç vakitlere kadar konuşmalarını hazırlıyor ve makalelerini yazıyordu. Bu gece çalışmalarında kız kardeşi Magdelena çoğu zaman yardım ederdi. Georgi’nin dikte ettiklerini özene bezene ve büyük bir dikkatle yazardı.

Blagoev ve Kirkov onun bu çalışmalarından pek memnundular. parti yöneticileri, 1903 Şubatında ihtilâlci marksistlerin oportünistlerden on sekiz üyeyle bir örgüt olarak ayrılmasında Dimitrof’un davranışını unutmamışlardı. Dimitrof o gün toplantıya katılanlara: “Yoldaşlar!” diye seslenmişti. “İşçi sınıfına ihanet eden reformcularla aramızda hiçbir bağ kalmamıştır. Hemen bu akşam toplantıdan uzaklaşmayı ve onlardan temelli ayrılmayı öneriyorum!”

Sözleri söyleyip çıkış yerine yürümüştü; heyecanlıydı ve geri dönmemeye kararlıydı. Onun arkasından gitmemek olur muydu? On sekiz yoldaş ayağa kalkmış ve kulüp binasından birbiri arkasından uzaklaşmışlardı... Reformistlerin önderi pek korkmuş ve: “Dönün geriye!” diye seslenmişti arkalarından. Fakat hiçbiri geri dönmemişti.

Bu on sekiz yoldaşın Sofya’da ‘Dar Sosyalistler’ çekirdeği işte böyle oluşmuştu. O günlerde ‘Dar Sosyalistler’ diye adlandırılan gerçek marksist sosyalistler hızla artıvermişti.

1905 yılında Rusya’da ilk ihtilâl patlak verdi. Rus işçileri ve köylüleri, Çar’ı, halkın kanını emenleri ve zalimleri devirmek için ayaklandılar. Bu ayaklanma, bütün dünyada zalim yöneticilere karşı işçi ayaklanmalarını yüreklendirdi. Bulgar işçilerini de. Daha yüksek ücretler, sağlığa uygun evler, insanca davranış ve günde sekiz saat çalışma isteklerini cesaretle ileri sürdüler. Fakat kulak veren olmadı. Bulgaristan’ın her yerinde grevler patlak verdi. Pernik’te 18 Haziran 1906 günü maden işçileri greve başladı. Pernik duman ve kurum içinde bir şehirdi. Kömür tozu ve is her yeri kapkara yapmıştı. Güneş yüzü görmeden çalışan insanlar yeterince beslenemiyordu. Yeterince uyumuyor ve karanlık izbelerde, yıkıldı yıkılacak toprak kulübelerde oturuyorlardı. Maden İşçileri Birliği örgütü kurmaları yasaklanmıştı. 18 Haziran’da maden işçileri ocaklardan çıktılar ve istekleri yerine getirilmeden işbaşı yapmayacaklarını açığa vurdular.

Maden işçileri daha o akşam Sofya’ya partiye ve Sendikalar Birliği’ne mektup yazdılar ve grevi yönetecek birisinin gönderilmesini dilediler. Parti, genç Georgi Dimitrof’u gönderdi.

Maden İşletmesi direktörü başlangıçta olayı hafife aldı. Fakat grev yayıldı, hoşnutsuzluk arttı; yoksulluk ve açlıktan bıçak kemiğe dayanmıştı. Partinin göndereceği kişiyi kurtarıcıları olarak beklemekteydiler. Hepsi istasyona karşılamaya gitti. İstasyon ve çevresi yırtık giysili, açlıktan avurtları çökmüş, yorgun insanlarla doluydu. Grevciler kadınları ve çocuklarıyla gelmişti. Saçları akpak yaşlılar, sağlıklılar ve hastalar hep gelmişti. Ya öleceklerdi, ya da kazanacaklardı. Kararlıydılar.

Sofya treni uzaktan geliyordu. Az sonra ilk vagonlar görüldü. Yığın, demiryoluna koştu birbirlerini iterek. Polis kordonla kesmeyi denedi ama, üstleri başları yırtık insanların arasında üniformalar seçilmez oldu az sonra.

Tren, tangırtılar ve pof pof sesleri çıkararak istasyona girmişti. Kalabalık, trene iyice sokulmuş: “Nerede o?”, “Kimmiş!” diye soruyordu.

Sondaki vagonlardan birinde mavi işçi tulumlu ve kasketli bir genç dışarı bakmaktaydı. İnce uzun ve solgun yüzlüydü. Belli belirsiz bir sakalı vardı. İri gözlüydü. Trenden inmesine vakit kalmadan “hurra!” sesleri yükseldi. Partinin gönderdiği gence yüzlerce el uzandı. Kasketini eline alıp istasyonu dolduran bu insanları gülümseyerek selamladı.

Maden işçileri onu istasyon siloları arkasındaki alana eller üstünde taşıdılar. Dimitrof, oraya varınca, herkesin görebileceği kadar yüksek bir düzlüğe bastı ve gülerek eliyle selamladı. Yığın biraz yatışınca konuşmaya başladı.

“Sevgili Pernik maden emekçileri! Bulgaristan Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin Merkez Komitesi ve Genel İşçi Sendikaları Merkez Komitesi, grevinize başarı dileklerini iletmekle beni görevlendirdi!”

Birisi, “hurra” diye bağırmak isteyince, bir el işaretiyle onu susturdu ve konuşmasını sürdürdü. Yoksul ve ezilmiş insanlar onu can kulağıyla dinliyordu. Duygularını paylaşan ve yüreklendiren bu sözleri ilk defa duymaktaydılar. Egemen sınıfın soyguncu ve keyfi yönetiminden, maden işçilerinin ölünceye kadar yoksul hayatlarından söz ediyordu. Sözleri yalın ve anlaşılır sözlerdi. Çıkarlarını savunmak için bir örgütün gerekliliğini anlatıyordu. Mücadelenin güçlüğünü, madenciler sendikası kuruluncaya kadar mücadele zorunluluğunu hatırlatıyordu. Kıyasıya, bir sınıf mücadelesinde tek kayıpları, ellerini kollarını bağlayan zincirler olurdu. Zaferi yüzde yüz kazanıncaya kadar, sonuna kadar mücadele ediniz, diye haykırdı. Dimitrof’un konuşması bitmişti. Halk onu yine eller üstünde taşıdı oturdukları yere kadar. Türküler söylüyor ve ‘hurra’ diye bağırıyorlardı. Yollar uğulduyordu. Gelenler gittikçe artıyordu. Atlı polislerin nal sesleri duyuluyordu ama, birbirlerinden ayrılmıyorlardı. Bir çığ gibi büyüyordu yığın ve hiçbir kuvvet onları durduramazdı. Maden ocakları yöneticileri kaçtılar. Canını kurtarmak için kimisi bodruma, kimisi bir izbeye saklanmıştı.

Dimitrof, hemen o gün grev komitesi kurup toplantıya çağırdı ve grevcilerin önemli görevleri bir bir gözden geçirildi.

Dimitrof şunları söyledi:

“Yoldaşlar! Mücadelemizi örgütlenmiş bir mücadeleye dönüştürmezsek, bir yandan da ekonomi ve politika açısından isteklerimizi ileri sürerek madencilerin günlük hayat şartlarını kanun yoluyla düzeltmezsek –günde sekiz saat çalışma, sağlık şartlarına uygun konutlar, daha yüksek ücret– mücadelemiz boşuna olacaktır... Amacımıza varmak için sizler her şeyden önce bir maden işçileri birliği kurmalısınız... Çıkarlarınız için mücadele etsin diye... Bulgaristan’ın bütün emekçilerinin gözleri size çevrildi! Asla bocalamayın! Sonuna kadar mücadele! Yüzde yüz zafere kadar mücadele!”

Otuz beş gün... Çetin ve uzun bir meydan savaşı!

Maden işçileri gerilemediler. Maden ocağı yöneticileri de boyun eğmedi.

Zafer kimin olacaktı? Dimitrof, madenciler mahallesinde işçilerin bir mücadele kurmayı toplamasını sağladı. Ocaklara tek bir işçi bile dönmedi. Yöneticiler, çevrenin köylülerini, grevciler yerine çalıştırmayı denediler. Fakat köylüler buna yanaşmadı. Bu isteği geri çevirmekle kalmadılar, maden işçilerine yiyecek göndermeye de başladılar. Bunun üzerine tutuklamalar ve vur kır başladı.

4 Temmuz’da Dimitrof tutuklandı. İçişleri Bakanlığı’na yüzlerce protesto yazısı gönderildi. Sonunda genç Dimitrof serbest bırakıldı. Grev sürüyordu. Telgraflar ve mektuplar gönderiliyordu bakanlığa. Maden ocakları yöneticileriyle çekişmeli görüşmeler yapılıyordu. İsteklerinde direniyorlardı. Bir örgüt kurmuşlardı ve bir gazete çıkarıyorlardı. Georgi Dimitrof’tu gazetenin yazarı.

Uzun yıllar sonra 2 Haziran 1946’da, çetin çekişmelerle dolu kırk uzun yıldan sonra, kurtuluşa kavuşan Pernik maden ocakları bölgesindeki yoldaşlarıyla konuşan Georgi Dimitrof, şerefle dolu o unutulmaz geçmiş günleri anarak şöyle diyordu:

“Pernik üzerine kalın ve koyu bir karanlık çökmüştü. Pernik küçük bir karanlıklar, yoksulluklar ve kölelik ülkesiydi. Doymak bilmez ve zorba maden işletmecileri, gerici mühendisler ve devlet gücü Pernik maden işçilerine büyük haksızlıklar yapıyordu... Geride kalmış olan bu kırk yıl içinde maden işçilerinin başından çok şey geçti... Başarılar ve yenilgiler. Pek çok şeyinizi yitirdiniz... Fakat boyun eğmediniz... Yeraltında dişlerinizi gıcırdatarak ve yumruklarınızı sıkarak kömür kazmalarken, Bulgar halkıyla işbirliği edip faşist diktacıların kuyusunu kazdınız. Büyük tarih olayı 9 Eylül 1944 ayaklanmasına eylemlerinizle katkıda bulundunuz. 9 Eylül zaferi Pernik maden işçileri için büyük bir zaferdi...”

Genç Georgi Dimitrof, karanlıklar ve yoksullar ülkesi Pernik madencilerine özgürlüğün ve uzlaşmasız mücadelenin ilk meşalesini tutuşturmuştu.

HAYAT ARKADAŞI

Sofya’da parti kulübüne bir gün yabancı bir kadın başvurdu. Adı Ljubica İvoseviç’ti ve Sırbistan’ın Karagujeva bölgesindendi. Kara gözlü ve ufak tefekti bu genç işçi kadın, Sofya’da uygun bir iş arıyordu. Erkek ve kadın çamaşırları terzisiydi ve şehrin ünlü bir atölyesinde çabucak bir iş buldu. Zira o yıllarda böyle ince iş bilenlerin sayısı azdı.

Ljubica İvoseviç parti kulübünde genç sosyalistlerle tanışmıştı. Bu geniş kenarlı şapkalı, uzun kıvırcık saçlı, kara kravatlı ve sakallı gençler pek ilginçti... Başka bir dünyanın insanlarıydılar. Yüksek sesle konuşuyor, pek çok tartışıyor ve her şeye heyecanlanıveriyorlardı. Kimisi jimnastik kulübü üyesiydi, kimisi işçi korosundandı, ya da orkestrada çalıyordu. Şiirler yazan ya da el kol hareketleriyle ve yüksek sesle şiir okuyanlar da vardı.

Ljubica İvoseviç bu gençlerin havasına kapılıvermişti. O da bu gençlerin hayallerine katılıyordu. Dikiş makinesinin gözünde sakladığı küçük bir defterde yayınlanmamış şiirleri de vardı.

Bir akşam bir şiirini Sırpça okuyuverdi yüksek sesle. Dinleyenler şaşırmışlardı: “Kim bu şair? Adı ne?” sesleri yükseldi.

Dinleyiciler arasında bir ses yükseldi: “Ljubica İvosevic!” diye.

Genç işçi kadın işçiler arasında kısa sürede tanındı ve pek sevildi. Çok geçmeden kulüpte herkes onu tanıyordu ve büyük bir yakınlıkla: “Ljuba!” diyorlardı.

Ljubica İvaseviç kısa süre sonra Terziler Sendikası genel sekreteri ve ‘Dokuma İşçisi’ gazetesinin yazarı oldu.

Georgi Dimitrof da tanıştı bu genç işçiyle. Parti örgütünün Vitoşa dağı eteklerinde Bojana, knajevo ve Dragalevzi köylerine ve Ljulin’e yaptığı gezilerde aralarında bir yakınlık başladı.

Ljubica İvaseviç öteki işçiler arasında çok geçmeden sivrildi. İyi Almanca konuşuyordu, çok okumuştu ve parti hareketinde gücünün üstünde çalışıyordu.

Ljubica anasız babasız kalmıştı ve Karagujeva’da halasının yanında çok zor şartlar altında yaşamıştı.

Sofya’ya yerleşen Ljubica, bütün gücüyle işçi hareketi için çalışmaya karar vermişti. Böylece hayatının bir anlamı olacak ve geçmişin hüzünlü anılarını unutacaktı. Genç Dimitrof’la aralarında yakınlık başlaması ve sonunda onun hayat arkadaşı olması o yıllara rastladı. Dimiter ve Paraşkeva’nın kalabalık ailesine bir kişi daha katılmıştı.

Georgi’nin ana babası genç evlilere iki odalarını verdi. Odanın birinde Georgi her gece kulüp dönüşü çalışıyordu. Geç vakitlere kadar okuyor ve yazıyordu. Öteki odayı da yatak odası olarak kullanıyorlardı.

Ev tek katlıydı ve damı osmanlı kiremitiyle örtülüydü. Pencereler sokak üstündeydi. Kapı da. Evin önündeki bahçede kocaman bir dut ağacı vardı. Yazları aile ağacın altında toplanıp yorgunluk çıkarır ve şurdan burdan konuşurdu.

Georgi’nin çalışma odası çok sade döşeliydi. Pencere önünde duran masanın üstü kitap doluydu. Masanın karşısında da cam kapaklı kitaplık vardı. Duvarda Karl Marx ve Friedrich Engels’in resimleri asılıydı. Kitapların sayısı yıldan yıla artıyordu. Koridora yeni raflar konuldu. Dimitrof’un kitaplığında Bulgar edebiyatı eserlerinden, Bulgar gazete ve dergilerinden başka Rusça ve Almanca birçok kitap vardı. Genç evlilerin en yakın dostlarıydı kitaplar.

Ljubica, Dimitrof’la toplantılara ve gösterilere gidiyor, ona yakından göz kulak oluyor ve hayatını kolaylaştırmak için elinden geleni yapıyordu. Dimitrof da genç eşinin değerini biliyordu ve ortak hayatları boyunca ona hep sevgi ve yakınlık duydu. Pernik’ten gönderdiği bir mektupta: “Sevgili Ljuba!..” diye yazmıştı. “Yoldaşlar büyük bir heyecan ve yüreklilikle mücadele ediyorlar... Polis öfkeden kuduruyor...”

Dimitrof o yıllarda büyük bir çabayla Almanca öğrenmekteydi. Ljubica’nın yardımıyla sadece konuşma dilinde ilerlemekle kalmıyor, edebiyat alanında da Almancası ilerliyordu. Evde aralarında edebiyat ve sanat konularında uzun uzun söyleşiyorlardı. İlgi çevreleri gittikçe genişliyordu. Ljubica, Dimitrof’un çabalarını yüreklendiriyor ve destekliyordu; heyecanla daha çabuk ilerlemesini sağlıyordu.

Dimitrof, çok yıllar sonra sevgili Ljuba’sını yitirdiğinde şöyle yazmıştı:

“Ljuba, çeyrek yüzyıl boyunca, sosyalizm davasına ve sosyalizmin büyük zaferine sarsılmaz bir inançla bağlı olarak proletarya ihtilâlinin dikenli yolunda çeyrek yüzyıl bir kaya gibi sağlam ve dimdik yürüdü benimle birlikte.”

MÜCADELE BAŞLIYOR

Parti Genel Sekreterliği bürosu, Çar Simeon Caddesi’nde tahtadan bir evdeydi. Girip çıkanlar çoktu. Küçük oda öylesine dardı ki, Türkçeden kalmış ‘kümes’ sözünü kullanırlardı kimi zaman gülerek. O ‘kümes’ odada, sekreterin oturduğu bir sandalye ve küçük masasından başka bir eşya yoktu. Kapı tahtasında Karl Marx’ın bir resmi ve parti takvimi asılıydı. Dimitrof sabahları erken erken geliyor, postadan gelenleri dikkatle gözden geçiriyor, not alıyor ve mektupları cevaplıyordu. Daha sonra toplantı, işçi gösterileri ve grev kararlarını ve raporlarını okuyor, gerekli buyrukları hazırlıyor, raporlar ve “Rabotniçeski Vestnik” gazetesi için yazısını yazıyordu. Bu işleri bitirince, grevci işçilerin yanına gidip öğütler veriyordu. Bütün bu çalışmalar çok yorucuydu ve zaman alıyordu. Fakat genel sekreterin yazı masasında yine de, politika broşürleri, Almanca bir dilbilgisi kitabı, Rusça sözlük, zooloji, botanik, kimya ve psikoloji kitapları vardı.

Genç yaşta parti yönetici kadrosuna yükselmiş Dimitrof’u ağır görevler bekliyordu; çalışma arkadaşlarına bunu açıklarken: “Partimizin başlıca görevi...” demişti. “Genç işçi hareketini çıkarcı çevrelerden bağımsız kılmak, küçük burjuva ve burjuva eğilimlerine karşı sınıf bilinçli bir denge olmasını sağlamaktır. Başlıca görevimiz ve amacımız, Bulgaristan’da yeni yeni oluşan sanayi işçilerini kazanmak ve örgütlemektir. Fabrika işçileri arasına ayak basmalı ve onları boşluktan kurtarıp bilinçli bir sınıf durumuna getirmeliyiz. Bunun anlamı şudur: Şehirlerde güçlü bir proleter hareketi yaratmalıyız ki, partimize destek olsun, burjuvaziye hileci ve tehlikeli düşmanımıza –kendilerini şu sözüm ona ‘geniş sosyalistler’ maskesi altına gizleyen– reformculara ve çıkarcılara karşı dayanağımız olsun... Bence sendika ve parti olarak başlıca görevimiz budur.”

Dimitrof’un bu sözleri boş cümleler olarak kalmadı. Hayat içinde çalışmalarıyla gerçekleşti. İşçilerin mücadele bayrağını açtığı her yerde Dimitrof da vardı... Sofya’da, Filibe’de, Gabrova’da, Rusçuk’ta, Varna’da, Şumnu’da, ‘Pernik’, ‘Plakalniza’, ‘Çerno More’ maden ocaklarında ve her yerde hep oydu örgütleyen ve başı çeken. Adı yavaş yavaş bütün ülkede ağızdan ağıza dolaşıyordu. Onun adını sadece işçiler değil, fabrika sahipleri, polis şefleri ve jandarmalar da biliyordu.

Evdekiler tasalanıyorlardı onu düşündükçe. Georgi bir toplantıdan eve dönünce, babası: “Yarın gitmeyeceksin diyordu!” çoğu zaman kaygıyla.

Georgi gülümsüyor ve: “Babacığım,” diyordu. “Gün ağarmadan bir yere gitmem.”

Dimitrof, evdekilerle sık sık şakalaşırdı ama, babasına İşçi Partisi’nin oy pusulalarını vermeyi, anasına da: “Ana, bugün bir genel toplantı var, sen de gel!” demeyi unutmazdı.

Anasının cevabı şuydu:

“Seni dinleyemiyorum. Sen konuşurken korku duyuyorum.”

“Neden korkarsın? Ben doğruyu söylüyorum.”

“Sen doğruları söylüyorsun, ama insanlar gerçeklerden hoşlanmaz.”

“Ana, haksızlık ediyorsun... İnsanlar değil, burjuvazi hoşlanmaz gerçekleri dinlemekten! Herkesin önünde apaçık her şeyi konuşalım ki, herkes de bizi duysun ve gerçeğimizi kavrasın. Apaçık konuşmazsak, bunun cezasını her zaman çekeriz.”

Ana, kimi zaman kulak verirdi; Dimitrof kardeşleriyle tartışır, ya da kadınına yol gösterici sözler ederken. Hepsi de onu dikkatli ve saygılı dinlerdi.

Georgi, geniş sosyalistlerden yana olan kardeşi Kostadin’e, arada bir: “Kosta, neden kendi çıkarlarına karşı çıkıyorsun?” derdi. “Sadece bizim işçi sınıfının, sosyalizm için dolaysız ve açık yürekle mücadele ettiği besbelli değil mi? Burjuvaziyle görüşmeler yoluyla hiçbir şey elde edilemez, ne uzlaşma olur, ne de ortak yanımız var. Zira kuzuların hepsini yemeden kurdun karnı doymaz! Daha geç olmadan ayrıl şu burjuva yanlısı insanların kuyruğundan!”

Kimi zaman ana da karışırdı bu konuşmalara ve: “Çekişmeyin böyle, çocuklarım!” derdi. “Sizler, hepiniz bir düzlükte boy atmış ağaçlar gibisiniz.”

Georgi: “Hiç de öyle değil, ana!” diye cevap verdi. “Aramızda çok başkalık var!”

Ana, öteki oğluna dönüp: “Kostadin, sen de dik başlılığı bırak,” dedi. “Georgi’den yana ol! Hiç değil aranızda anlaşın! Ayrılık çıkmasın aranızda hiç güzel değil. Birbirinizin kardeşisiniz.”

Georgi gülümsedi:

“Doğru! Birbirimizden ayrılmamalıyız. Bizler sadece kanımızdan ötürü değil, alınyazımızla da kardeşiz.”

Georgi, anam akıllı kadın, diye düşünürdü kimi zaman... Neyin ne zaman söylenmesi gerektiğini biliyor. Hiçbir şeyi umursamaz görünse de, yüreği bizlerden yana... Bizlerin gerçeğinden yana...

Çok sürmedi. Kosta, kardeşine katılıverdi gerçekten. Ailede hiç kimse bunu yadırgamadı. En küçük kız kardeşleri Lena bile bahçede kızıl bayrak dalgalandırarak gösteri yürüyüşçülüğü oynadı. Georgi küçük kızı arada bir kucağına alıp: “Bravo, Lenoçka!” diye seviyordu.

Ana, bunu duyunca: “Neden bravo diyorsun kıza?” diye sormuştu. “Onu da mı bayrakçılarınızdan yapacaksın?”

Toplantılara her zaman gizli ajanlar geliyor ve Dimitrof’un her söylediğini not alıyorlardı. Bu yüzden arada bir tatsız olaylar geçiyordu.

Bir defasında Dimitrof için bir tutuklama emri getirmişlerdi. Dimitrof, Sofya yakınlarında Nadeşda köyünde konuşuyordu. Küçük okuma odası tıklım tıklım doluydu. İnsanlar havasızlıktan boğulacak gibiydi. Dimitrof, fabrikalarda çalıştırılan kadın ve çocukların vücut ve ruh sağlığının bozulduğunu anlatıyordu.

Dimitrof konuştuğu sırada okuma odasını sarmış olan polis içeriye girmek istiyordu. Fakat halk kapıya öylesine yaslandı ki, açamadılar. Kafası işleyen bir polis, evin çevresini dolaşıp pencereye tırmandı içeri atlamak için. Fakat demir parmaklık vardı. Bunu görünce: “Georgi Dimitrof, kes konuşmanı!” diye bağırdı.

Dimitrof, camı kırılmış pencereye öfkeyle yüzünü bastıran polise bakıp alnını kırıştırdı ve konuşmasını sürdürdü. Polis: “Georgi Dimitrof, kes konuşmanı!” diye yine bağırdı.

Dimitrof: “Biraz sabırlı olun, bayım!” cevabını verdi. “Bu gördükleriniz beni dinlemek için geldiler. Sözlerim bitince susarım.”

Pencerede ikinci bir yüz daha belirdi... Yukarıya burulmuş kocaman bıyıklı surat, ötekinden daha da öfkeli bakıyordu. Polis, iki eliyle zorluyordu parmaklığı koparmak için. Beceremeyince, kalın sesiyle böğürdü:

“Georgi Dimitrof, kanun adına seni tutukluyorum! Eller yukarı! Duyuyor musun?”

Dimitrof: “Duyuyorum,” diye cevap verdi. “Fakat bay komiser, konuşmamı bitirinceye kadar biraz sabırlı olun! O zaman kendiliğimden çıkarım buradan. Görüşmek isterseniz beklemek lütfunda bulunun!”

“Ateş edeceğiz.”

“Ateş etmeniz hiç de gerekli değil, baylar! Azıcık daha sabır!”

Camları kırık pencereden içeri uzanan başların sayısı dördü bulmuştu.

Dimitrof konuşmasını sürdürdü. Polisler, biraz yatışmışlardı... Pencereden çekildiler ve konuşmanın sonunu beklediler.

Dimitrof’un konuşması uzun sürdü. Kocaman bıyıklı komiser yine öfkelendi. Pencereye tırmandı yine; kesin kararlıydı... Tabancasını çekip konuşmacıya yöneltti.

“Georgi Dimitrof susacak mısın, yoksa?..”

Konuşmacı bir an susup tabancanın namlusuna baktı.

Polis, gözlerini konuşmacıdan hiç ayırmadan baktı, gözlerini kırpıştırdı ve bir daha baktı... Kürsüde bir başkası konuşuyordu. Gözlerini ovaladı ve arkadaşlarına dönüp: “Şu konuşan Dimitrof mu, başkası mı? Siz ne diyorsunuz?” diye sordu.

Polislerin ağzı açık kalmıştı; Evet, konuşan Dimitrof muydu, değil miydi?

Tam bu sırada, konuşmacının seslendiği duyuldu:

“Bay komiser, Dimitrof gitti. Onu arıyorsanız, burada bulamazsınız!”

“Yalan söylüyorsun. Dimitrof sensin!”

“Kimliğimi göstereyim size.”

“Ne zaman gitti Dimitrof? Az önceye kadar konuşuyordu.”

“Ben ikinci konuşmacıyım. Dimitrof konuşmasını bitireli çok oldu.”

“Öyleyse bunun cezasını sen çekeceksin!”

“Eh, isterseniz beni tutuklayın! Fakat Dimitrof değilim ben. Burada vakit yitireceğinize onu arasanız daha iyi olur. Sokakta rastlarsınız belki!”

Salondakiler gülüştüler.

Polis, elinden kaçırdığı Dimitrof’u günlerce aradı. Evine de gittiler. Paraşkeva karşıladı polisleri. Böyle şeylere alışıktı. Bu defa da kapıyı ardına kadar açtı ve: “Buyrun!” dedi. “Kimi arıyorsunuz?”

“Oğlunu,”

“Benim çok oğlum var!”

“Çok oğlun var ama, sadece biri haylaz!”

“Özür dilerim bay komiser ama, benim oğlanların hepsi haylaz!”

Polisler, Paraşkeva Anaya öfkeyle bakıp: “Hele şuna bak!” dediler ve bütün evi aramaya başladılar.

“Nereye sakladın onu, söyle haydi!”

Paraşkeva Ana, odayı ve mutfağı gösterdi: “Arayın kendiniz!” diye.

Polisler, karyolaların altına girdiler, demirden ocağa vurdular, sonunda, Paraşkeva ekmek dolabını açıp: “Buraya da bir bakın ki, onu sakladık demeyin sonradan...” dedi. “Bir güzel bakın!”

Bu sözlerden alınmış olan polis: “Kocakarı bizi alaya almak istiyorsun ama!” dedi. “Dikkat et, seni deliğe tıkmayalım!”

Paraşkeva: “Biz alışığız böyle şeylere,” cevabını verdi.

Polisler, küçük evin yine altını üstüne getirdiler. Polislerden biri masanın üstüne çıkıp tavan tahtasının kapağına kılıcıyla vurdu. Dört köşe ve karanlık bir boşluk açıldı, soğuk bir hava esti.

“Çatı arası mı?”

Paraşkeva: “Evet!” cevabını verdi.

“Kimse var mı yukarda?”

Ljuba: “Bay komiser, kendi gözünüzle görün daha iyi!” diye lafa karıştı. “İşte sandalye, üstüne basıp çıkın!”

Alçak ve üç ayaklı bir iskemle getirip polise verdi. Polis, çatıya çıksam mı, çıkmasam mı, diye bir düşündü.

Ljuba: “Çıkınız yukarıya bay komiser, çıkınız!” diye direndi. “Kötü yer değildir. Sadece örümcek ağları vardır.”

Paraşkeva: “Örümcek ağından bir zarar gelmez,” dedi. “Çıkıp kendi gözüyle görsün de, Dimitrof’u sakladılar demesin sonradan! Kendi gözüyle görsün! Bizim her şeyimiz açık. Haydi, lütfen. ‘Yardım edeyim’ size!”

Polis, iskemleye bastı ve çatı kapağı boşluğundan içeri uzattı başını sonra bir kibrit yakıp çevresine bakındı... Bir baca, paslanmış teneke bir bidon ve toza bulanmış örümcek ağları... Polis ağır ağır sönmüş olan kibriti aşağıya attı ve başını çekip sandalyeden atladı.

“Yok. Tuhaf şey, nereye gitti bu adam? Eve girerken gördük...”

Polisler canları sıkkın ve öfkeli çıktılar. Paraşkeva onları kapıya kadar götürdü... Güler yüzle ve dostça.

Sonra, pencereye gidip sokağa baktı uzun süre ve Ljuba’ya bir işaret verdi.

Ljuba, masaya çıkıp çatı kapağını açarak: “Gel aşağı!” diye seslendi.

Georgi, daracık boşluktan güçlükle geçip aşağı atladı. Giysileri örümcek ağı ve toz içindeydi:

“Yarın başka bir yerde saklanmalı. Yine gelebilirler buraya...”

Dimitrof bir gün yalnız yürüyordu sokakta. Yanından geçen bir gedikli başçavuş onu görünce: “Kanun adına sizi tutukluyorum, Dimitrof!” diye bağırdı.

Dimitrof, hiçbir şey duymamış gibi, yürümesini sürdürdü. Gedikli çavuş arkasından koştu: “Dimitrof, kanun adına...” diye başlayarak.

Sokaktan geçenler, olağanüstü bir durumla karşılaştıklarını anlamışlardı.

“Gedikli arkadaş bu baydan ne istiyor?” diye soranlar oldu.

Sonunda, Dimitrof durup arkasına döndü ve: “Bay gedikli bir isteğiniz mi var?” diye sordu.

“Kanun adına...”

“Kimsiniz? Belgeleriniz var mı?”

Gedikli: “Ne belgesi?” diye öfkelendi.

“Beni tutuklama hakkını size veren belgeler... Kimsiniz siz?”

“Gedikli...”

“İsterseniz başçavuş olun! Belgelerinizi göstermezseniz ben sizi tutuklattırırım. Kendi halinde yurttaşları rahatsız ettiğiniz için...”

Gedikli, geriledi.

Bu arada halk toplanmıştı ikisinin çevresinde. Gediklinin, birini tutuklamak istediğini hepsi öğrenmişti. Her kafadan bir ses çıkıyordu:

“Gediklinin şehirde dolaşma kâğıtları var mı?”

“Alın şunun kimliğini.”

“Binbaşıyı çağıralım... Bay binbaşı!.. Bay binbaşı!.. Sarhoş bir gedikli var burada! Tutuklatıp kışlaya gönderin onu!”

“Ben sarhoş falan değilim.”

“Yalan söyleme, bulut gibisin! Leş gibi içki kokuyor! Tutuklayın şunu. Ordunun adını lekeleyecek.”

“Şikâyetçi olacağım!”

“Hapse atın şunu!”

Kalabalığın gürültüsü gittikçe artıyordu. Şaşkına dönmüş gediklinin suratına yumruk sallayanlar bile vardı.

Bu arada ortaya çıkmış olan binbaşı: “Baylar rica ederim, adaletin gerçekleşmesini bana bırakın!..” dedi. “Şimdi tutuklattıracağım onu. Sakin olun!”

Kalabalık: “Sarhoş herif!” diye bağırdı. “Ordunun yüzkarası!..” Binbaşı, gediklinin hesabını görünceye kadar Dimitrof şehrin sokaklarında gözden kaybolmuştu.

Başka bir gün sarhoş serseriler Dimitrof’a saldırıp onu iyice hırpaladılar. Bastonuyla kendini korumaya çalıştı ama, ötekilerin sayısı kabarıktı, alt oldu.

Gece yarısını geçmişti. Kaldırımda boylu boyunca uzanmıştı. Kanlar içindedi. Yardım isteyecek kimseler yoktu çevrede. Az sonra yoldan bir araba geçtiğini gören Dimitrof: “Hey arabacı, bu yana gel!” diye seslendi.

Yarı uykulu arabacı, sesten pek ürkmüştü, dizginleri bırakıverdi elinden ve kaldırımda yatan adama şaşkınlıkla baktı.

“Ne olmuş sana canımın içi?”

“Beni evime götürür müsün?”

“Neden olmasın? Haydi, kalk ayağa! Yoksa ben mi taşıyayım arabaya?”

“Eğer yapabilirsen!..”

Arabacı: “Neden olmasın?” diye mırıldandı.

“Ben de içerim arada bir. Bunda şaşılacak bir şey yok...”

Dimitrof: “Bana büyük bir iyilik ediyorsun...” diye teşekkür etti.

“Az iç, be kardeşim! Ben de içerim ama, böylesine değil. Nereye götüreceğim seni?”

“Opalçenka Caddesi 66 numaraya.”

“Nereye dedin?”

“Opalçenka Caddesi 66 numaraya.”

Arabacı şaşalamıştı. Kaldırımda yatan adama eğilip baktıktan sonra: “Bağışla beni, kardeşim!” dedi. “Yanlış davrandım sana karşı...” Arabacı, Dimitrof’u büyük bir dikkatle kaldırdı ve arabaya binmesine yardım etti. Sonra dizginleri aldı ve atları ağır ağır sürdü. Yol boyunca tek bir söz etmedi.

Opalçenka Caddesi 66 numaraya varınca, arabayı durdurdu ve yolcusunun inmesine yardım etti. Sonra: “İyi geceler!” deyip arabayı sürdü.

Dimitrof: “Dur biraz!” diye bağırdı arkasından.

“Ne var?”

“Dur biraz, para vereceğim.”

Arabacı bırak canım gibilerden bir el salladı ve: “Dimitrof’dan para almam ben!” dedi. “İyi geceler!”

Kamçısını şaklattı ve gecenin karanlığında gözden kayboldu.

21 Temmuz 1909’da toplanan XVI. Genel Kurul, Dimitrof’u Sosyal Demokrat Parti Merkez Komitesi üyeliğine ve İşçi Sendikaları Birliği yöneticiliğine seçti. On dört yıl boyunca yorulmadan çalıştı bu işlerde.

Savaşa kadar partinin ve Sendikalar Birliği’nin Belgrad, Budapeşte ve Bükreş kongrelerine katıldı. Ünü arttıkça sorumlulukları da arttı... Tehlikeler de arttı. 1912 yaz aylarında tutuklandı ve Kara Cami adı verilmiş bir zindana atıldı. Osmanlı İmparatorluğu yıllarından kalma yarı yıkılmış cami, krallıkta zindan olarak kullanılıyordu ve avlusunda bir darağacı vardı. Darağacının altında bir fıçı dururdu. Dimitrof o zindandan gizlice mektuplar gönderiyordu dışarıya ve bunlar “Rabotniçeski Vestnik” gazetesinde yayınlanıyordu. Okurlar, yeni rejimin ortaçağ metotlarını öğrenince dehşete kapılmışlardı. Gösteriler ve protesto toplantıları yapıldı ve sonunda, Dimitrof’u salıvermek zorunda kaldılar.

Dimitrof özgürlüğe kavuşunca gazetede yazdığı bir yazıda şöyle demişti:

“Ülkemin her yanından gönderilmiş olan ve beni yüreklendiren sayısız mektup ve telgraflar için herkese ve bütün örgütlere borçluluğumu burada belirtmek isterim. Böylesine canlı dostluklar ve sıcak duygular, zindan günlerimin sayısız acı ve aşağılatıcı yanlarına katlanabilme gücünü verdi ve bizleri bekleyen büyük kurtuluş mücadelesi için yeni yeni güçler kazandırdı.”

SAVAŞ

Kral Ferdinand, 1912 yılında, yanında Yüksek rütbeli subaylarla, ülkeyi dolaştı ve birliklerin savaş hazırlığını kendisi gözden geçirdi.

Sabahın erken saatlerinden akşam karanlığına kadar kışlalarda asker türküleri, trampet gürültüleri ve hurra sesleri duyuluyordu. Yüksek rütbeli, ya da küçük rütbeli subaylar, başçavuşlar ve onbaşılar, kendinden alt rütbede olanlara sövüyor, buyruklar veriyor ve baygın düşünceye kadar yürüyüş yaptırıyorlardı. Depolarda yığılan yeni, hiç giyilmemiş pelerin, ceket ve pantolon takım üniformalar naftalin kokuyordu. Tüfek ve kurşun sandıkları üst üste yükseliyor, çizmeler ve çeşitli askerlik öteberisi depo ediliyordu. Her yerde heyecanla ve arı gibi çalışılıyordu. Kral Ferdinand, generalleri toplantıya çağırıyordu, generaller subayları, subaylar da askerleri. Gürültülü nutuklar veriliyordu: “Birleşmiş Büyük Bulgaristan!” diye... “İnleyen milyonlarca hıristiyan” diye... Ya da “Makedonya’da acı çeken köleleştirilmiş kardeşlerimiz...” ve “Gerçekleştirilmesi gereken kutsal dava...” diye. Yüzyıllar sürmüş yabancı egemenliğinden yeni kurtulmuş olan halk, bu nutukları heyecanla dinliyordu. Fakat nutuklar hep kral ve kraliçe, prens ve prensesler ve sarayın mutluluğu için “hurra!” sesleriyle sona eriyordu. Krallığın selameti için ayinler ve övgü törenleri düzenleniyordu.

Savaş yaklaşmaktaydı. Neler getirecekti acaba?

Köylüler ürünlerini ambarlara taşıyordu. Sığır ve at sürüleri ürünü yeni kaldırılmış tarlalarda otluyordu. Kralın komisyonları gelip ürünleri gözden geçiriyorlardı. “Savaş payı” deyiminin anlamını bilen köylüler kuşkuyla bakıyordu.

Her şeyin böylesine çabuk ve hiç beklenmedik bir anda olup biteceği kimin aklına gelirdi?

Ferdinand, sabah kahvesini İstanbul’da içmeyi hayal ediyordu. Kendini büyük görme çılgınlığı Avusturya-Macaristan kontları ve prenslerince kışkırtılmıştı. Onu büyük bir ün beklediğini söylemişlerdi. Ferdinand, imparator olma zamanının geldiğine iyice inanmıştı.

Yangınlar aydınlatıyordu görebildiği her yeri. Top gürleyişleri ve askerlerinin hurra seslerini duyar gibi oluyordu. Kaleler düşüyor ve İstanbul teslim oluyordu!.. Osmanlı paşaları dize geliyor ve Ferdinand’dan aman diliyordu!

Krala bağlı olanlar ve Çiftçi Partililer: “İleri!.. Savaşa ve ölüme!” diye bağırıyorlardı. Halkçılar, Demokratlar, Reformcu Sosyalistler de. Makedonya’da köle kardeşleri kurtarmak halkın yürekten isteği şeydi ama, aşırı milliyetçilerin haykırışlarında gürültüye getiriliyordu. Bulgar Sosyal Demokrat Partisi’nden başka savaşa karşı çıkan yoktu. 1911’de Georgi Dimitrof bir yazısında: “Savaşa hazır olmalıyız!” diyordu. “Aşırı milliyetçi ve bağnaz burjuvazi bizi savaşa sürüklüyor. Bakanlarda barışı sağlamak mücadelesi için işçi sınıfı saflarını sıklaştırmak ve birleşmek zorundadır.”

Partinin XIX. kongresi 15 Ağustos 1912’de Rusçuk’ta yapıldı. Delegeler, Türkiye’ye karşı yeni bir savaşı kışkırtan burjuvaziyi protesto ettiler, böyle bir savaşın işçi sınıfını ve Balkan halklarını daha büyük yoksulluklara sürükleyeceğini, kapitalist büyük devletlerin hegemonyası altına sokacağını söylediler.

Parti kongresi, Rusçuk sokaklarında bir gösteriyle sona erdi. Şehir halkı ve Rusçuk yöresinde oturan işçilerle köylüler buluştular. Konuşmacılar savaşa ve Nasyonalistlerin çılgınca politikasına karşı söylevler verdiler, Birleşmiş Balkan Cumhuriyeti kurulmasını savundular. Göstericiler, Enternasyonal’i okudular ve kırmızı bayraklar sallayarak: “Kahrolsun savaş!”, “Biz savaş istemiyoruz!” diye bağırdılar.

Ne var ki, savaş patlak verdi.

Savaşarak öleceğiz diye öğünmüş olan Ferdinand ve adamları, başkalarını gönderdiler savaşa ve ölüme. Cephe arkasından ayrılmadılar ve İstanbul’un düşmesini beklediler. Fakat İstanbul düşmedi. Yandaşların ortaklaşa başlattığı savaş, yandaşlar arası savaşa dönüştü. Osmanlı İmparatorluğu’na karşı savaş açmış olan devletler, birbiriyle savaşa başladılar.

O günlerde Dimitrof ailesinin başına büyük bir felaket geldi. Cepheden gelen bir haberden, Kostadin’in savaşta öldüğünü öğrendiler. Opalçenka Caddesi 66 numaralı yapının kapısına kara bir kurdela asıldı. Bahçe sessizliğe gömüldü.

Dut ağacının sararmış yaprakları döküldü ve dallar çıplak kaldı. Kargalar uçuşuyordu. Evden hıçkırıklar duyuluyordu.

Paraşkeva, dokuma tezgâhının başında beli bükülmüş oturuyordu. Oğlu için günlerce ağlamıştı. O yaslı günlerde kocası da çalışamamıştı. Dimiter sonra sonra hastalandı ve yatağa düştü. Büyük acıya dayanamamıştı yüreği. Kışı güç geçirdi ve baharda yine hastalanıp yatağa düştü.

Dimiter’in bütün umudu ve tesellisi, kapıdaydı; gözünü ayırmadan kapıya bakıyor ve oğlu Georgi’yi soruyordu.

Paraşkeva Ana, hüzünle: ‘Gelmedi!’ diyordu; Georgi eve uğrayacak vakti bulamıyordu.

Babanın sağlık durumu günden güne kötülüyordu, sonunun geldiği belliydi. Dimiter Mihailoviç, 5 Haziran 1913’te öldüğünde altmış yaşındaydı. En son gecesinde çocuklar Paraşkeva ve Ljuba yatağın çevresinde toplanmıştı. Yatağın üzerinde küçük bir lambanın solgun ışığı vardı. Ellerini kavuşturmuştu hepsi de. Hiç kımıldamıyorlardı. Derin sesizlikte oda kapısının gıcırtısı duyuldu ve odanın eşiğinde Georgi göründü. Sırılsıklamdı. Solgun ve bitkindi. Yatağın çevresinde oturanlar, hiçbir şey söylemeden, ona baktılar. Tek söz etmediler. Georgi olanları anlamıştı. Yaklaştı, kasketini eline aldı ve ölünün yanında sessiz durdu. Böyle bir anda ne söyleyebilirdi?

Gözkapakları kapalı Dimiter Mihailov yatakta hareketsiz uzanmaktaydı. Yastıklara gömülmüş yüzünde hüzün vardı. Bıyıkları aşağı düşmüştü. Gömleği kar gibi aktı.

Paraşkeva’nın sesiyle parçalandı sessizlik:

“Seni bir defa daha görmeyi pek isterdi! Hep seni soruyordu. Gözleri kapanıncaya kadar.”

Georgi, sustu. Herkesin bakışlarını üstünde hissettiği bu anda söyleyecek bir söz bulamıyordu.

Uzun süre sustuktan sonra ve bitkin bir sesle: “Ana!” diye başladı. “Parti görevlerinden başkaldıramadığım için gelmekte geciktim. Onu görmeyi ben de çok isterdim... Son saatlerinde teselli etmeyi pek isterdim. Fakat katlanmamız gerekiyor. Babam da hayatta birçok bahtsızlığa katlanmıştı.”

Dimitrof, yatağa yaklaştı ve babasının buz gibi elini alıp öptü. Gözyaşlarını içine akıtmıştı. Gırtlağı yandı.

Tam bu sırada pencereye vuruldu. Hepsi ayağa fırladılar ürkerek. Paraşkeva Ana: “Kim o?” diye sordu.

Kısık bir ses: “Bir dost!” diye cevap verdi. “Aç kapıyı!”

Ljuba açtı kapıyı ve ince uzun bir genç soluk soluğa girdi odaya. Kasketinden, pantolon paçalarından ve pardesüsünden sular damlıyordu.

Georgi: “Ne haber?” diye sordu.

“Yoldaş Dimitrof, önemli bir mektup getirdim.”

Delikanlı, kasketi eline aldı ve astarın altına gizlenmiş kapalı bir zarf çıkardı.

“Bu mektubu sana vermekle görevliyim.”

Dimitrof, zarfı aldı, açtı ve mektubu okudu. Herkes heyecanla ona bakıyordu. Fakat hiçbir şey söylemedi, mektubu yine katladı, pardesüsünü giydi ve kapıya yöneldi. Kapıdan çıkarken, anasının kulağına eğilerek: “Gömülünceye kadar kalamayacağım,” diye fısıldadı. “Çok önemli bir parti görevine çağrılıyorum.”

Paraşkeva, başını salladı. Dimitrof, kasketi başına giydi, bir an durup dalgın dalgın düşündükten sonra: “Ağlamayı bırakın!” dedi tesirli bir sesle... Anasını ve Ljuba’yı kucakladı, erkek ve kız kardeşlerinin ellerini sıktı ve haberci çocukla birlikte evden hızla uzaklaştı.

Sert bir yağmur hâlâ yağıyordu. Yağmur daha da buz gibi olmuş, daha sıklaşmıştı. Georgi, pardesüsünün yakasını kaldırdı ve öne doğru eğilerek hızlı hızlı yürüdü.

Yüreği daralıyordu. Babasını ve savaşta ölen erkek kardeşini düşünüyordu. Anasını düşünüyor ve gözleri yaşarıyordu. Sert bir rüzgârla karışık yağmur yüzünü kamçılıyordu. Giysilerine geçmişti ıslaklık. Pardesüsüne iyice sarındı ve hepsi derin uykuya dalmış karanlık evlerin saçakları altında yürüdü.

İskar geçidinde fabrika düdükleri yankılar bırakarak uzun uzun öttü. İşçiler fabrikalardan ve ocaklardan çıktı. Kimisi doğruca evlerine gitti. Kimileri, eski bir alışkanlıkla meyhaneye şöyle bir uğradılar. Elisejna üzerine kalın bir sis çöktü. Karanlıkta kimi yüksek sobaların aydınlığı ışıldıyordu.

Bitkin iki insan demiryolu boyunca ilerlemekteydi. Lutibrod’dan geliyorlardı. Dağ köyleri toplantılarını orada örgütlemişlerdi. Zira parlamento seçimleri yapılacaktı yakında.

Georgi Dimitrof ve Dar Sosyalist’lerin bölge yöneticisi Angel Ankov Vraza bölgesi aday listesinde en baştaydılar.

İki aday fabrikaya vardıklarında, genel bir toplantı için vaktin çok geç olduğunu fark ettiler. Bunun üzerine, meyhaneye biraz uğrayıp işçilerin konuşmalarına kulak vermeyi ve havayı anlamayı uygun buldular. Biraz da uzun yol yorgunluğunu çıkarmış olurlardı.

Dimitrof, meyhaneye girmeden arkadaşına: “Benim kim olduğumu söyleme!” diye uyardı. “Gerekirse, sen konuşursun.”

Meyhane tütün ve lahana kokuyordu. Tek bir gaz lambası solgun bir ışık veriyordu. Tezgâhın yanıbaşındaki masalarda oturmuş söyleşen müşteriler gelenlerin farkında bile olmadı. Dimitrof, köşede bir yer seçti ve arkadaşını oraya çağırdı bir el işaretiyle. Akşam yemeği getirttiler. Karınları doyunca da bir güzel dinlendiler.

Dimitrof ve Ankov, işçilerin konuşmalarına büyük bir dikkatle kulak verdiler. Seçimlerin arifesinde tartışacak çok şey vardı. Her gün yeni yeni propagandacılar geliyordu. Radoslavov’un partisinden... Reformcu Sosyalistler’den... Dar Sosyalistler’den hiç gelen olmamıştı şimdiye kadar.

İşçilerin bu duruma öfkelendiğini konuşmalardan anlamış olan Dimitrof, dostunu dürttü: “Haydi, konuş bakalım!” diye.

Genç Ankov da bunu bekliyordu. Ayağa kalkıp, şemsiyesini masaya vurdu ve yüksek sesle: “Yoldaşlar, biraz beni dinleyin!” dedi.

Uğultu kesildi. Yabancılara dönüp kuşkuyla süzdüler. Kimdi bu adam?

Ankov: “Millet meclisi seçimleri için adaylığımı koymuş bulunuyorum,” diye başladı. “Beni dinlemenizi rica ederim. Birkaç söz söyleyeceğim.”

Kalabalık: “Ya!” diye sesini yükseltti. “Hele şuna bakın! Adaymış! Konuş bakalım! Hangi partinin adayısın?”

Ankov “Dar Sosyalistler’in adayıyım!” cevabını verdi.

Hepsi de masanın çevresine sokulup sustular. Genç aday, sandalye üstüne çıktı ve seçim nutkuna başladı. İş kanunundan, işçilere daha insanca bir hayat gerektiğinden, günde sekiz saat çalışmanın gerçekleştirilmesinden söz açtı. sonunda, Dar Sosyalistler’in Vraza bölgesi aday listesinin en başında Georgi Dimitrof’un bulunduğunu büyük bir onur duyarak söyledi. Kendisi de işçi olan Dimitrof yoldaş işçilerin çıkarlarını herkesten iyi korurdu.

Dinleyenler arasında: “Nerde Dimitrof yoldaş?” diyen bir ses yükseldi.

Konuşmacı: “Burada!” cevabını verdi.

Dinleyenler şaşırdılar.

“Neden kalkıp bize birkaç söz söylemez?”

Her yandan: “Kalksın ayağa!” sesleri yükseldi.

“Ne diye ortaya çıkmaz? Kalksın ayağa da görelim!”

Dimitrof, ayağa kalktı ağır ağır, kasketi eline aldı ve gülümseyerek selam verdi. Masanın çevresindekiler çemberi daha da daralttılar.

“Georgi Dimitrof, neden bize bir konuşma yapmıyorsun? Haydi bir şey söyle bize! Olmaz böyle.”

Dimitrof, hâlâ kararsızdı.

Genç konuşmacı, “Dimitrof yoldaş çok yorgun...” diye söze karıştı... “Bırakalım da dinlensin. Lutibrod’dan az önce geldik. Bütün gün seçim propagandası yaptık.”

Kalabalıkta mırıldanmalar başladı.

“Olmaz! Bize de konuşsun!”

“Konuşmalı! Konuşması gerekir!”

Dimitrof, konuşmadan olmayacağını anlamıştı. Elini kaldırdı ve sessizlik sağlamalarını rica etti.

Birisi: “Masaya çık!” diye seslendi.

Başkaları da: “Masaya çık! Masaya çık!” diye ona katıldılar. “Seni görmek istiyoruz.”

O ana kadar tezgâhın arkasında sessiz duran meyhaneci, durumun ciddileştiğini fark etti; meyhanesinde sosyalistlerin seçim propagandası yapılıyor diye polise ihbar eden olabilirdi. Birkaç adım yürüdü ve masalarının üstüne çıkılmasına izin vermeyeceğini söyledi.

Meyhaneci: “Bu benim demirbaşım. Parayla satın aldım,” dedi. “Çıkın sokağa dilediğiniz kadar nutuk çekin orada! Fakat burada benim iznim yok.”

“Ya, demek böyle! Radoslavov’un serserilerine ses yok, fakat bizlere yasak! Dimitrof yoldaş, çık masanın üstüne! Aldırış etme onun dediklerine!”

İşçiler meyhaneciyle tartışırken, Dimitrof masaya çıkmıştı: “Yoldaşlar!” diye başladı. “Ferdinand von Sachsen-Coburg ve Gotha, her dediğini yerine getirecek bir parlamento seçtirmek istiyor... Alman emperyalizminin melûn politikasını biz Bulgar halkının sırtından ödetmek için. Ferdinand ve kukla hükümeti, Bulgar halkına yeni ve kanlı bir serüven hazırlıyor. Balkan Savaşı’ndan çok daha korkunç yeni bir savaş. Biz Dar Sosyalistler bütün Bulgar halkına sesleniyor ve herkesi uyarıyoruz: Savaş kapımızı çalmaya başladı! Uyanık olun ve savaş tehlikesine karşı çıkın! Bütün güçlerimizi birleştirelim, işçilerin ve bütün Bulgar halkının çıkarlarını savunacak bir parlamento seçelim! Bulgar halkının savaşa sürüklenmesine karşı çıkabilecek bir parlamento!”

Meyhaneye gelenlerin sayısı hızla artıyordu. Yavaş yavaş sokak da dolmuştu dinleyenlerle.

Konuşmasını bitirmiş olan Dimitrof masadan indi. Dışardakilerden içeri girenler olmuştu: “Yoldaş Dimitrof, bizlere de birkaç söz söyle!” diye seslendiler.

“Angel, başka bir toplantı yapmamıza gerek kalmadı sanırım. Bize sormadan toplantıyı yapıverdiler.”

Ankov: “Halkın sesi, Tanrının sesidir,” derken gülümsedi. “İsteklerini yerine getirmeliyiz.”

Dimitrof: “Öyle, dışarıya çıkıp konuşalım!” diye arkadaşını doğruladı.

Kasketini giydi ve kapıya yürüdü. Ankov da arkasından yürüdü. İşçiler, geri çekilip onlara yol açtılar.

Alan insan doluydu. Kadınlı erkekli bir kalabalık vardı. Çocuklarını getirenler de olmuştu.

Saçak altı buz gibi ve karanlıktı. Dağların kasvetli bir görünüşü vardı. Fakat vadide ateşler yanıyor, makineler gürültüyle çalışıyor ve gece işi bütün canlılığıyla sürüyordu. Bulgar işçileri, yabancı bir şirket hesabına bakır cevheri elde ediyorlardı.

O gece Dimitrof Elisejna işçilerinin uzun süre unutamadığı bir seçim konuşması daha yaptı. Nutuk bitip de “hurra” sesleri yükselince karanlıkta iki el ateş edildi. İşçiler hemen el ele tutuştular ve Dimitrof’un çevresini kalın bir duvar gibi sardılar.

Başka bir silah sesi duyulmadı. İşçiler, Dimitrof’la birlikte yürüdüler köye kadar. Fabrikaya varınca, heyecanla bir türküye başladılar.

Dimitrof ve arkadaşı, geceyi bir maden işçisinin evinde geçirdiler. Sabaha kadar evin çevresinde nöbet tuttu işçiler. Dimitrof’un haberi olmadan. Ertesi gün yeni bir genel toplantıda konuşan Dimitrof, Valçı Dol köyüne doğru yola çıktı. Kırk işçi, seçim hazırlıkları sırasında bölgeyi karıştıran kralcı çetelerden korumak için gönüllü olarak birlikte gittiler.

EN GENÇ MİLLETVEKİLİ

Georgi Dimitrof, 24 Kasım 1913 günü XVI. Millet Meclisi’ne Vraza bölgesinden seçildi. Otuz bir yaşındaydı. Milletvekillerinin en genciydi. Bütün Güney Avrupa’da parlamentoya işçi sınıfının temsilcisi olarak ilk giren de oydu.

Bulgar Sosyal Demokrat Partisi’nin parlamentoda sağlam bir çekirdeği vardı. Georgi Dimitrof’un meclise girmesiyle bu çekirdek daha da güçlenmişti.

Parlamento çalışmalarını işçi sınıfına yapılan haksızlıklar, hayat pahalılığı, kadın işçilerin korunması, çocukların çalıştırılmaması ve bir iş kanunu çıkarılması üzerine yoğunlaştırmıştı. Fakat o zorlu yıllarda hükümetin yeni bir savaşa sürüklenme planlarını dirençle engelleme, görevlerin en önemlisiydi.

Balkan Savaşı’nın yaraları daha iyileşmemişti. Savaş yıkıntılarında hâlâ dumanlar yükseliyordu ve acılar dinmemişti.

Sofya’nın kenar semtlerinde tutsak kampları vardı. Yüksek dikenli teller gerilmiş kamplarda yırtık giysili ve aç sırp tutsakları yaşamaktaydı. Dimitrof, bir milletvekili olarak onları görmeye gitti ve bunu görev bildi. Bakımları ve sağlık durumlarıyla ilgilendi ve onları yüreklendirmeye çalıştı. Tutsaklar, onu yakından tanımışlardı; her gidişinde dikenli tellere iyice sokulup durumları üzerine bir şeyler öğrenmek istiyorlardı. Genç milletvekilinin gözlerinde kardeşçe bir sevgi bulmuşlardı.

Dimitrof, onlara: “Umudunuz kırılmasın!” diyordu ama, vücutlarını hiç de örtmeyen yırtık giysilerini görünce içi burkuluyordu. Ellerini kavuşturmuş tutsaklar tellerin arkasında dikiliyordu.

Dimitrof: “Sırp kardeşlerim!” diyordu onlara: “Sizleri kurtarmak için elimizden geleni yapıyoruz. Bulgar ve Sırp işçilerini hiçbir şey birbirinden ayıramaz. Bizim ve sizin burjuvazinin bizleri düşman etme çabaları başarıya ulaşmayacaktır. Burjuvazinin sağ milliyetçiliği azıttıkça biz Bulgar ve Sırp işçileri kardeşlik ve enternasyonalizm bayrağını daha bir güçlü dalgalandıracağız.Yarın evlerinize döndüğünüzde Bulgar halkının ve Bulgar işçi sınıfının sizlere dost ve koruyucu davrandığını sakın unutmayın!”

Sosyalistlerin parlamento konuşmaları da yürekliydi.

Çoğu zaman Dimitrof söz alırdı, Partisinin görüşünü açıklamak ve burjuva demagogların maskesini düşürmek için. Pernik maden işçileri için daha bir ateşli konuşurdu. O günlerde İçişleri Bakanı olan milletvekiline şöyle demişti:

“Bay bakan, Pernik mahzenlerinde olup bitenleri kendi gözlerinizle görmek lütfunu esirgemeyin rica ederim!”

Bakan, öfkeyle: “Sizler için bütün kömür ocakları birer mahzen!..” diye cevap vermişti.

“Doğrusu da böyle! Fakat Pernik’tekiler daha da korkunç. Hükümet oradan beş milyon Leva gelir bekliyor, fakat sadece iki milyon gideri göze alabiliyor! İnsan emeğinin böylesine sömürüldüğü görülmemiştir!”

Sesi, iyice sessizleşmiş parlamento salonunda yankılar bırakıyor ve kimsenin yalanlayamayacağı gerçekleri sıralıyordu:

Pernik maden işçileri kanunca sınırlanılmış süreden daha fazla çalıştırılıyorlardı. Yatacak yer verilmediğinden işyerlerine varmak için her gün kilometrelerce yol yürümek zorundaydılar. Madencilerin korkunç çalışma koşullarını ve ocakların kötü durumunu anlattı. İçecek su bile yeterince verilmiyordu. Karpit lambaları kötüydü. Patlayıcı maddelerin kalitesi düşüktü. Havalandırma tesisleri yoktu. Ölüm olayları yüksekti. Hekim bakımı yeterli değildi. Maden işçilerine işyerinde konut sağlanması gereğini özellikle ileri sürdü. Sosyalist milletvekilleri, Pernik’te bir kilise yapımı için hükümetçe kredi verilmesi kararına karşı çıktılar. Başlarını sokacak bir dam altından yoksun işçiler karanlık, sağlık bozucu izbelerde gecelerken ve bunu bile bulamayanlar sokakta titreşirken, diye.

Dimitrof öfkeyle sesini yükseltti:

“Hükümet kilise yapımı için bol keseden para veriyor ama, inanın bana, Pernik’te kilise isteyen yok! O işçiler yıllardır kilisesiz yaşadı. Fakat buraya bir kilise yapın diye hiçbir işçi ne müdürlüğe, ne bakanlığa, ne de herhangi bir makama başvurdu. Bu kilise yapımı işi sadece ve sadece müdürlüğün girişimi!”

Bakan onun sözünü kesti: “Çok güzel bir girişim!” diye.

“Böylesine hınzırca bir alaycılığı hiçbir şeyle bağışlatamazsınız! Yoksul maden işçileriyle böylesine alay edemezsiniz!”

Hükümettekiler istedikleri kadar hoşlanmasınlar, Dimitrof onları kıyasıya hırpalıyor ve içyüzlerini açığa vuruyordu:

“Bay milletvekilleri, işçilerin yakından ilgilendiği tek şey, şiddetle hüküm sürmekte olan ekonomik bunalımdır. Zira bundan en çok acı çeken işçi sınıfı oluyor. Gündeliklerinden başka hiçbir gelirleri olmadığı için... Bütün umutları gündeliğe bağlı. Bir, iki, üç, dört, beş gün işsiz ve gündeliksiz kalınca kendileri ve aileleri yiyecek kaynağını yitirmiş oluyor. Bay milletvekilleri böyle bir durumda herkes şöyle soracaktır: Bugünkü hükümetin temsil ettiği devlet ve özellikle bay Çalışma Bakanı, ülkemiz işsizlerinin ve ailelerinin zor durumunu hafifletmek için ne yapıyor? Cevabı ben vereyim, sayın bay milletvekilleri: Bugüne kadar hiçbir şey yapılmadı.”

Dimitrof’un sık sık hırpaladığı sağcı milletvekilleri, sözünü kesmek, ya da daire amirlerinden yardım istemek için uygun bir an kolluyorlardı ama, o konuşmasını sürdürüyordu:

“İşsiz hepsi... Yardım edin onlara da hayatta kalsınlar... Aileleri de yaşasın... Açlıktan ve yoksulluktan kıvrana kıvrana can vermesinler... Süt bulamayan yavruların ölmesi gibi. Bay milletvekilleri, işte bundan ötürüdür ki, öneriyoruz: İşsizlere ve ailelerine yardım için iki milyon Leva’lık bir kredi açılsın! Bu önerimi geri çevirirseniz, bütün sonuçların sorumluluğunu yüklenmiş olursunuz.”

Sağ sıralardakiler: “Hele şuna bakın!” diye seslerini yükselttiler. “Kime karşı sorumlu olacakmışız ki!”

Dimitrof konuşmasını sürdürdü:

“Bay milletvekilleri!.. Bir iş kanunu çıkarılmasını öneriyoruz.”

Sağcılar: “Bin defadır hep bunu söylüyor!” diye bağırdılar. “Yetti... Kesin sözünü. Yeterince konuştu.”

Dimitrof: “Bir iyilik yardımı değil istediğimiz...” diye açıklama yaparken, besili ve hallerinden pek memnun kral uşaklarına bir baktı. “Bizler, işçi sınıfının hakkının verilmesini öneriyoruz. Sizlerin partilerinizin ve hükümetinizin işçi sınıfından ve halk yığınlarından zorla almış olduğu hakların geri verilmesini istiyoruz.”

Solda oturanlardan, onaylayan alkışlar yükseldi. Ortada ve sağda oturanlar sıra kapaklarını vurdular ve ıslak çaldılar. Başkan, sinirli sinirli çıngırak çaldı. Dimitrof, gürültü yapan politikacıları küçümseyen bir bakışla: “Biz hakkımızı istiyoruz ve bunu alacağız!” dedi. “Mücadeleyle alacağız hakkımızı.”

Solda oturanlar: “Bravo Georgi, Bravo!” diye bağırdılar.

Böyle çekişmeler sık sık oluyordu parlamentoda. Fakat savaş kredisinin oylandığı oturum kimsenin aklından çıkmadı.

Öğleden sonraydı.

Sert ve yüksek yakalı, silindir şapkalı ve beyaz eldivenli baylar, gülyağı ve Paris parfümleri kokuları saçarak, salonda yerlerini almışlardı.

Meclisi büyük olaylar bekliyordu. Çok yaklaşmış olan savaş için 500 milyonluk bir kredinin onaylanması gerekiyordu.

Başbakan Radoslavov da gelip yerine oturdu ve her zaman yaptığı gibi, küçük fildişi tarağını çıkarıp çatal sakalını düzeltti, özenle. Sonra yakınında oturan bir milletvekiline: “Bizim yoldaşlar ne alemde?” diye alaycı alaycı sordu. “Konuşacaklar mı yine?”

“Konuşmak isteyeceklerinden hiç kuşkunuz olmasın, sayın başbakanım!”

Başbakan, küçük tarağı cebine koyarken: “Bugün de dünkü gibi terbiyesizlik ederlerse hepsini attırırım parlamentodan.” diye cevap verdi.

Başbakanın yakınında oturan milletvekili: “Elbette!” diye onu destekledi. “Aslında hiç söz vermemeli onlara!”

Parlamento salonunda oylama öncelerinin gürültülü havası esiyordu. Radoslavov, soldaki sıralardan gözünü ayıramıyordu bir türlü: Kötü bir önsezi yakasını bırakmıyordu. Sonunda, daha fazla kendini tutamadı ve partisinin milletvekillerinden birini yanına çağırarak: “Meclis idare amirlerine söyleyin de gözlerini dört açsınlar!” dedi. “Özellikle şu adama... Şu Dimitrof’a çok dikkat etsinler!”

Milletvekili: “Başüstüne sayın başbakanım!” cevabını verdi, eğildi saygıyla ve başbakanın buyruğunu yerine getirmek için, ayaklarının ucuna basarak geri geri çekildi.

Dr. Radoslavov’un yumuşak yanakları hafifçe kızarmıştı. Bir şeyler düşünüyor olmalıydı. Yeleğin üstünde altın kösteği hafifçe kıpırdıyordu. Güçlükle ve tedirgin tedirgin soluk alıyordu. Çok gerilerde kalmış tatsız anılar aklına gelmişti başbakanın.

Bir basımevi... Mürettipler ve bu Dimitrof!

Dizilsin diye kendi basımevine gönderdiği bir yazının 1 Mayıs’ta çıkması gerekiyordu. Bayramı kutlamaya hazırlanan işçilere ve partilerine karşı çirkin sözler kullanmıştı yazıda. Düzeltmelere bakmak için basımevine uğradığında, hiç beklemediği kötü bir durumla karşılaşmıştı; gözlerine inanmak istememişti. Yazı baştan başa değiştirilmiş ve kısaltılmıştı. Bunu görünce “Ne utanmazlık!” diye bağırmıştı. “Kim değiştirdi yazımı? Kendi basımevimde kim bu küstahlığı yapan? Nerde usta? Gönderin bana!” Usta gelmişti. Radoslavov: “Kim benim yazımı bu hale sokan?” diye haykırmıştı. “Ne küstahlık! Kendi basımevimde benim yazımı nasıl sansür edebilirler?”

Usta, prova kağıtlarını yazarın titreyen ellerinden alıp bir göz attıktan sonra gülümsemişti. Radoslavov burnundan soluyordu heyecanından. Tam o sırada basımevinin arkasından çıkagelmiş olan genç bir işçi gözleri parlayarak: “Yazınızı ben kısalttım,” deyivermişti.

“Sen mi?”

“Evet, ben!”

Öfkesinden titreyen Radoslavov, elini oğlana doğru uzattı ve yakasına sarıldı; kirlenmemek için sadece iki parmağıyla tutarak.

“Kimsin sen?”

“Adım Georgi Dimitrof...”

“Dimitrof mu?”

“Evet.”

Radoslavov, öfkesinden kuduracaktı: “Benim yazımın şurasını burasını değiştirmeyi nasıl göze alabiliyorsun?” diye bağırdı. “Benim kim olduğumu biliyor musun?”

“Biliyorum. İşçilerin düşmanısınız.”

“Öyle mi?”

“Öyle!”

“Defol karşımdan, serseri! Senin gibileri için iş yok basımevimde. Defol!”

Dimitrof, arkasını dönüp çıkış yerine doğru yürümüştü. Radoslavov bastonunu sallayarak arkasından koşmuştu ama, vurmayı göze alamamıştı. Zira basımevinin bütün işçileri gözleriyle onu izliyordu.

Evet, böyle olmuştu. Fakat ertesi gün daha da beter bir olay geçmişti.

Ustabaşı, ürke çekine: “Bay Radoslavov, yazınız çıkamayacak,” demişti.

“Neden?”

“Kimse dizemiyor. Basımevinde sizin el yazınızı okuyabilen tek işçi Dimitrof’tu!”

“Dimitrof mu sadece?”

“Evet, o alışmıştı sizin el yazınıza.”

“Çok kötü, çok fena!”

Ne var ki, yazının çıkması da gerekiyordu.

Olup bitenlerin en kötüsü bu yüzden oldu.

Radoslavov: “Çağırın şu Dimitrof’u! Hemen gelsin!” diye buyruk verdi.

Dimitrof’u çağırdılar.

Radoslavov, yazısını göstererek: “Diz bunu!” dedi.

Dimitrof: “İşçi sınıfına kara çalan bir yazıyı ben dizemem!” diye cevap verdi.

“İşini yapmaktan kaçınıyorsun demek?”

“Evet. Bir şartla dizerim ancak.”

“Ne demek istiyorsun?”

“İşçi sınıfını küçümseyen ve emekçilere kara çalan yerleri çıkarırsanız. Yoksa dizmem!”

Genç Dimitrof bu sözleri üstüne basarak söylemişti.

Başbakan Radoslavov, şimdi çok gerilerde kalmış o tatsız anılardan kurtulmak ister gibi gerindi ve bir el hareketi yaptı, ama başaramadı; zira o günlerin “Sansürcü”sü, şimdi karşısındaydı. Hem de rastgele bir mürettip çırağı olarak değil, milletvekili olarak. Bakışlarını üzerine dikmiş, saldırıya hazırlanmıştı.

Başbakan Dr. Radoslavov nutkuna başladı. Salonda çıt çıkmıyordu. Ağır ağır, sözlerin üstüne basarak, konuşuyordu. Kendi sesine hayranmış gibi bir hali vardı. Din ulularını andıran görkemli sakalı, göğsünün üstünde dalgalanıyordu. Yanakları yine pembe pembeydi. Saat kösteği parıl parıldı ve hiç güneş görmemiş gibi ak kalmış elinde altın bir yüzük ışıldıyordu.

Başbakan: “Halkın mutluluğu, milli ülkülerimizin gerçekleşmesi, milletin majeste kralımızın asâsı altında birleşmesi için uzun süredir belirli politikamızı bundan böyle de izleyeceğiz,” diye başladı. “Ancak bu politikayladır ki, Bulgaristan’ın mutlu yarını ve bütün milletimizin mutluluğu güvenceye alınabilir.”

Salondan bir ses yükseldi: “Evet, sizlerin mutluluğu... Ama milletin değil...” diye.

Kimi milletvekilleri tedirginleştiler ayağa kalktılar ve eski bir alışkanlıkla sol yana baktılar.

Dr. Radoslavov, yapay bir sakinlikle sürdürdü konuşmasını:

“Vatan uğrunda ülküler kişi amaçlarından üstün tutulmalıdır. Özellikle şu günlerde... Dünyanın ölüm kalım günlerinde. Bunun anlamı şudur: Bütün çabamızı ve her şeyimizi bu kutsal ülkü için vermeliyiz... Küçük ülkemizin sınırlarını genişletmek ve devletin refah düzeyini Almanya örneğine yükseltebilmenin tek yolu budur. Bu uğurda canımızı vermemiz gerekiyorsa, seve seve vereceğiz...”

Az önceki ses yine duyuldu:

“Bay başkan kendi canınızı değil, halkın canını verirsiniz siz!”

Başbakan, güç tuttu kendini ve konuşmasını sürdürdü:

“Geleceğin nesillerini hiç değilse bir bin yıl mutlu etmek için hiçbir engel tanımayacağız.”

“Yalancı idealler palavrasını bir yana bırakıp da yoksul ve yozlaşmış günümüz neslini düşünseniz daha iyi edersiniz!”

Başbakan nutkunu yarıda bırakarak: “Meclis idare amirlerinden kimse yok mu salonda?” diye seslendi. Katı yakalık, boğazını sıkıyordu. Ter içinde kalmıştı.

“En son kanıtınız bu mu?”

Dr. Radoslavov, kendini tutamayarak: “Susun diyorum, Dimitrof!” diye sesini yükseltti.

Milletvekilleri, başlarını Dimitrof’dan yana çevirdiler. O da ayağa kalkmış, başbakana bakıyordu: “Daha fazla susamayacağım...” diye başladı. “Onaylanmasını istediğiniz krediler halkı daha da yoksullaştıracaktır! Bay başbakan siz yeni bir savaş hazırlıyorsunuz! Bunu gizliyorsunuz Bulgar halkından. Hiçbir yana katılmayacağız diye yalan söylemekten vazgeçin artık! Maskeler aşağı!”

Solda oturan milletvekileri daha bir toparlandılar. Hükümet partisinden olanlar, konuşmacının lafını kesmeye çalıştılar.

Meclis Başkanı: “Susun, Dimitrof!” diye çıngırak çalıyordu. “Sözünüzü kesiyorum.”

“Radoslavov hükümeti politikasının nereye sürükleyeceğini bütün halk anlayıncaya kadar konuşacağım ve konuşacağım.”

“Sözünüzü kesmiş bulunuyorum! İdare amiri! Nerde idare amirleri?”

Sağda oturan milletvekilleri: “İdare amirleri!” diye Meclis Başkanı’nı desteklediler.

Radoslavov’un partisinden güçlü kuvvetli ve genç iki milletvekili sıralar arasından geçip Dimitrof’un yakasından ve kollarından yakaladılar ve zorla çıkardılar salondan. Sıra kapakları gürültüsü ve bağrışmaların arkası kesilmiyordu. Ortalık karıştırıcının salondan uzaklaştırıldığını gören Radoslavov, rahat bir soluk aldı ve partisinin milletvekillerine dönerek ‘yol gösterici’ konuşmasını sürdürdü... Savaş için 500 milyonluk bir kredi gerekliydi!

Bulgaristan Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin XXI. kongresi Ağustos 1915’te Sofya’da yapıldı. Başşehrin sokaklarında buluşan halk, kırmızı bayraklarını sallayarak ve “Yerin dibine batsın savaş!”, “Yaşasın barış!”, “Yaşasın işçi sınıfının uluslararası dayanışması!”, “Yaşasın Federatif Balkan Cumhuriyeti!”, “Yaşasın sosyalizm!” sloganları atarak bir sel gibi akmaktaydı.

Göstericiler şehir sokaklarında saatlerce yürüyüş yaptılar ve şarkılar söylediler. Odeon tiyatrosu önünde durdular. Çevrenin daracık yan sokakları insan doluydu. Halkın arasına sokulmuş hafiyeler ve polisler, konuşulanlara kulak kabartıyor, gözetliyor, kuşkulandıklarını izliyor ve bekleşiyorlardı. Yine o yılın 7 Eylül günü parti savaşın yaklaşmakta olduğunu belirterek son defa uyarıda bulundu. Bulgaristan’ın bütün alan ve sokaklarında Bulgar Sosyal Demokrat Partisi parlamento grubunun halka seslenişini dile getiren sözler yazılıydı:

“İşçiler! Yan tutmazlık tülü arkasına gizlenip Bulgaristan’ın Avrupa savaşına katılmasını el altından hazırlamış olan hükümet, şimdi gerçek niyetlerini açığa vurmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu ve Bulgaristan arasında bir antlaşmadan sözetmeye başladılar. Bunun anlamı, Bulgaristan’ın savaşa tutuşmuş taraflardan Avusturya-Macaristan ve Almanya’nın yanında yer alacağının kaçınılmazlığıdır. Hükümet, Bulgaristan’ın eyleme geçmesinin tam zamanı olduğunu da açıkça söylemektedir. Yan tutmama politikasından bu amaçla vazgeçiyor açıkça. Bulgaristan için barış günleri geçmiş bulunuyor.

İşçiler! Bulgar Sosyal Demokrat İşçi Partisi, Avrupa savaşı başlayalı Bulgar burjuvazisinin ve kralcıların bu kanlı ihanet politikasına büyük bir çabayla karşı çıkmıştır. Geniş halk yığınlarının desteğini kazanmış olan işçi sınıfı, bütün ülkede yaptığı binlerce toplantıda savaşı protesto etti ve Bulgar halkının komşularıyla kardeşçe yaşamak ve barışı korumak için sarsılmaz isteğini yüksek sesle herkese bildirdi... Bir daha açıklıyoruz, Balkan halklarını hiçbir şey ayıramaz. Balkan halklarını birbirine karşı kışkırtan ve mahva sürükleyen, egemen sınıfın sermayeden yana ve kralcı çıkarlarıdır. Balkan halklarının ve Avrupa halklarının azgın bir dünya savaşının dehşetlerinden kurtulması kapitalizmin yıkılmasıyla sağlanabilir... Yere batsın savaş... Yaşasın barış!”

Bu satırların altında işçi milletvekilleri Dimiter Blagoev, Georgi Kirkov, Hristo Kabakçiyef, Vasil Kolarov ve Georgi Dimitrof’un adları vardı.

10 Eylül’de genel seferberlik ilan edildi. Hükümetin en büyük kaygısı, Devrimci İşçi Partisi’nin savaşa karşı propagandasını bastırmaktı. Çok sert bir sansür uygulanıyordu. Devrimci işçi basını yasaklandı. Tanınmış işçi önderlerinden çoğu tutuklanıp hapse atıldı. Blagoev, Kirkov, Kabakçiyef ve Dimitrof’a karşı gizli buyruklar veriliyordu. Sofya askeri savcısı, Bulgar Sosyal Demokrat İşçi Partisi parlamento grubuna karşı bir suçlama tezkeresi hazırladı. Savcının bu ağır suçlaması, ancak savaş bitince gelen afla yürürlükten kalktı.

CEPHEYE TREN YOLCULUĞU

1917 yılındayız.

Lokomotif hüzünlü ve uzun uzun düdük çaldı. Vagonlar biteviye tangırtılarla zor sürüklediler ağır yüklerini. Böylesine asker dolu ve upuzun bir tren buralardan hiç geçmemişti.

Açık vagonlardı. Birbirlerine iyice sokulmuş insanların üstüne yağmur yağıyordu. Cepheye dönüyorlardı. Arka çantalarının üstüne oturmuşlar, battaniyeler ve pelerinleri örtünmüşlerdi. Cıgara içiyor ve yağmura sövüyorlardı. Can sıkıntısından türküler söyleyenler de vardı; evden, ürünü yüzüstü bıraktıkları tarladan söz açanlar da.

Islak battaniyelerden hafif bir buhar yükseliyordu. Sarımsak, içki ve postal kokusu karışımı bir koku vardı. Hemen bütün arka çantalarında erik rakısı şişesi vardı. Isınmak, ya da unutmak için arada bir içmek üzere.

Açık yük vagonlarının ortasında yepyeni bir yolcu vagonu göze çarpıyordu. Kirli ve yırtık bir urbada temiz bezden bir yama gibi. Askerler öfkeyle bakıyorlardı vagonlarından. Onları bu tahta çamaşır teknelerine istif etmişlerdi. Üstü kapalı vagon yok muydu? Hiç değil hava güzel olsaydı! Yağmur iliklerine işliyordu, çürüyeceklerdi! Durmamacasına yağmur yağıyordu...

O yepyeni vagon hemen hemen boştu. Koridorda ufak tefek bir binbaşı, açık pencere önünde cıgara içiyor ve dışarı bakıyordu.

Yan kompartımandan sivil bir yolcu çıktı koridora. Kara sakallı ve kıvırcık saçlıydı. Pencereden eğilip dışarılara baktı:

“Hava kötü, binbaşım! Birden soğudu hava. Güzde gibi... Delikanlılar donacaklar...”

Binbaşı cevap vermedi. Sivillerden hoşlanmazdı. Onların yanında kendini hep tedirgin hissederdi.

Sivil yolcu, cıgara paketini çıkarıp binbaşıya uzattı... Fakat o, istemez anlamında başını salladı. Burundan takma gözlüğü sallandı. Kırmızı kırmızı dudakları öfkeyle titredi. Sivil yolcu: “Cıgara içmiyor musunuz?” diye sordu. Binbaşı sert sert: “Hayır!” diye cevap verdi ve kompartımanına girdi.

Sivil yolcu, pencereye yaslanıp düşüncelere daldı.

Vagonlar tangırdıyor, lokomotif sık sık düdük çalıyordu. Hat bekçisi odaları, köylü kulübeleri, yüzüstü bırakılmış tarlalar ve ekin demetleri geçi geçiveriyordu.

Üstü açık vagonlarda gürültü ve bağrışmalar bitmek bilmiyordu. Gaydanın cırlak sesine, klarnetin ezgileri karışıyordu. Bir ses: “Bu ne keyif Ganjo!” diye bağırdı. “Düğüne gitmiyoruz be!..”

“Yoo... Ben düğüne gidiyorum!” Nişanlıyı da çağırır.

“Seni amma da tıkıştırmış vagona...”

“Cephede paçayı kurtarmak için başka çare yok... Aslında pek de keyifli değiliz...”

“Bağırma öyle! Bayları uyandıracaksın!..”

“Bırak yahu!.. Uyumasınlar bu kadar çok! Öğle oldu...”

“Bırak yahu, uyumak isteyen eve dönsün!..”

“Ben de öyle derim.”

“Haydi damat, kalk bakalım! Ratçenize dansı yapıp bir güzel ısınalım. Hey, delikanlı, neşeli bir hava çal bize!.. Şöyle ya da böyle ölümden kurtuluş yok!.. Hiç değilse bir dans edelim...”

Gayda ve klarnet sustu. Bağrışmalar kesildi. Bir sessizlik çöktü. Tekerleklerin tangırtısı ve yağmuru çürük vagonlara bardaktan boşanırcasına çarptıran rüzgâr uluması duyuluyordu sadece.

Tren bir istasyona girdi. Askerler vagonlara zıplıyor, bağırıp çağırıyor, sövüyor, arka çantalarını, tüfeklerini, mataralarını ve battaniyelerini yere atıyorlardı. Birkaç dakika içinde peron boşalmıştı. Vagonların yanı sıra üç kişi koşuyordu sadece. Topal bir arkadaşlarına yardım ediyorlardı. Yaralı askerin arka çantasını taşıyan ufak tefek bir kadın da arkalarından yürüyordu. Hangi vagona binmek isteseler “yer yok,” diye bağırıyordu içerdekiler.

Lokomotif yine düdüğünü öttürdü. Üç asker korkuya kapılarak subay vagonuna saldırıp bindiler. Yaralıyı kolundan tutan kadın: “Haydi Stanko, bin! Tren kalkıyor!” diye bağırdı.

Kadının yardımıyla subaylar vagonuna binebildi yaralı asker de. Ötekiler daha önce binmişti. Stanko, vagonun kapısını açıp arka çantasını içeri fırlattı ve rahat bir soluk aldı.

“Ah, az daha kalıyordum istasyonda!”

Elini kadına uzatıp vedalaştı.

Tren hareket etti.

Birisi: “Hey, delikanlım!” diye seslendi.

Stanko, sesin geldiği yere baktı; bir sivil yanına çağırıyordu.

Sivil yolcu: “arka çantanı al da gel yanıma!” diye seslendi.

Stanko, arka çantasını ve tüfeğini alıp koridorda yürüdü.

Sivil yolcu: “Üşüyor musun?” diye sordu.

“Biraz... Yağmur yağıyor da!.. Bütün hafta yağdı!..”

“Arka çantanı buraya bırak da git şu kompartımanda otur!”

Stanko, kuşku ve güvensizlikle baktı. Bunun sonunun pek iyi olacağını sanmıyordu.

Sivil yolcu: “Gelsene!” diye ısrar etti.

Koridordaki askerler merakla baktılar. Sivil yolcu, Stanko’nun arka çantasını elinden alıp kompartımana kendisi taşıdı. Stanko girdi kompartımana ve yumuşacık koltuğa rahatça yerleşiverdi. Isınıvermişti, bir yorgunluk çöktü üstüne. Sivil yolcu, cıgara paketini uzatıp: “içiyor musun?” diye sordu.

Stanko, ıslak elini cıgara paketine uzatarak: “Haydi içelim!” dedi. Sivil yolcu, kibriti çaktı ve karşılıklı birer cıgara tüttürdüler. Mavimsi dumanlar, askerin kasketi üzerinde halka halka yükseldi. Açık pencere hafifçe şıngırdadı. Stanko cıgarasını bitirdiğinde dalar gibi olmuştu. Fakat henüz uyumuştu ki, yan kompartımandan sesler yükseldi. Albay göründü birden. Gözlük camları parlıyordu.

“Teğmen! Subay vagonunda bu askerlerin işi ne?”

“Hiç haberim yok, albayım.”

“Ya kimin haberi olacak? Adlarını ve hangi birlikten olduklarını öğrenin!”

“Başüstüne!”

“Kompartımandan hemen dışarı atın, anlaşıldı mı?”

“Anladım, albayım! Asker, kalk ayağa!”

Stanko, ayağa kalktı.

“Yürü arkamdan!”

Sivil yolcu: “Böyle davranmaya hakkınız yok, bay binbaşı!” dedi. “Asker yaralı. Onu kapı dışarı edemezsiniz. Dışarda yağmur altında soğuk alır. Yanındakiler de sağlıklı değiller. Size bir rahatsızlıkları dokunmadı.”

Albay, burundan takma gözlüğünün altından bir süzdü. Önce cevap vermek istemedi, ama sonra kendini tutamadı: “Siz kimsiniz?” deyiverdi yüksek sesle. “Askerlik işlerine karışma hakkını nerden buluyorsunuz kendinizde?”

“Milletvekiliyim.”

“Milletvekili mi?”

“Evet. Size derim ki, az önceki davranışınızdan ötürü suçlusunuz.”, “Sizi ilgilendirmez... Kimin suçlu olduğu!.. Fakat siz kimsiniz?”, “Söyledimdi Milletvekiliyim. Adım Georgi Dimitrof. Bulgar Sosyal Demokrat İşçi Partisi üyesiyim? Soracağınız başka şey var mı?”

“Gerekmez! Kim olduğunuzu anladım şimdi. Fakat bu yaptığınızın hesabını savaş divanı önünde vereceksiniz.”

“Siz de yaptığınızın hesabını halk mahkemesi önünde vereceksiniz.” Albay sinirden titriyordu; kompartımanına döndü ve kapıyı öfkeyle vurdu arkasından.

Georgi Dimitrof, pencereden dışarı uzandı. Rüzgâr dinmişti ve sessiz bir yağmur yağıyordu aralıksız. Gece olmuştu. Üstü açık vagonlardan hiçbir şey duyulmuyordu... Canlı hiçbir şey kalmamış gibi...

TRAKYA’DA BULUŞMA

Dimitrof İskeçe’de indi trenden. Cepheye yakındı şehir. Ordu genel kurmayından genç bir telsizci onu istasyonda karşıladı ve şehrin dış mahallelerinde bir tütün işçisinin evine götürdü.

Oda boştu. Yakında bir yerlerden çocuk ağlamaları ve yaşlı birinin öksürükleri duyuluyordu. Pencere küçük bir bahçeye bakıyordu, bahçenin ötesinde çok büyük bir tütün deposu yükselmekteydi. Deponun külrengi duvarları, hapishaneyi hatırlatıyordu. Sevimsiz ve kasvetliydi. Daracık pencereleri kapkaranlık ve bomboş görünüyordu.

Dimitrof, bavulunu yere bıraktı, alçacık bir karyolaya oturup bekledi. Gelmesi gerekenler gecikiyordu. Saatine baktı. Uzun süredir burada bekliyormuş gibi gelmişti. Tedirginlikle odada bir aşağı bir yukarı dolaşmaya başlamıştı ki, kapıya üç defa vuruldu ve telsizci göründü.

“Yoldaş Dimitrof, hepsi geldi.”

“Kaç kişiler?”

“Dört erkek.”

“Gelsinler!”

Telsizci, adamlarını odaya soktu. Aralarında bir de subay vardı. Cephe üniformalı bir binbaşıydı. Dimitrof, gelenleri: “Günaydın, yoldaşlar!” diye selamladı... “Şöyle buyrun!”

Gelenler oturdular. Biri sandalyeye, üçü de yatağın üstüne. Dimitrof da bavuluna oturdu ve not defterini karıştırdıktan sonra: “Yoldaşlar, size önemli haberler getirdim!” dedi.

Pencereden baktı ve sesini alçattı.

Subay: “Yoldaş Dimitrof’un içi rahat olsun!” dedi. “Dışarıya nöbetçiler koyduk.”

Dimitrof, ağır ağır konuşarak şunları söyledi:

“Bu cehennemden kurtuluş yolu nedir? Gecikmeden genel bir barış yapmak! Bu yoldan bir kurtuluş örneği var önümüzde... Rus işçi ve köylü kardeşlerimizin kurtuluşu. Taçlı vampir Nikola ve iğrenç cellat çetesini bir ayaklanışta alaşağı edip hepsinin canını cehenneme gönderdiler. Politik kölelikten kurtulmuş Rus işçi ve köylüleri şimdi de ekonomik kölelikten kurtulabilmek için bütün güçleriyle mücadele ediyorlar. Rus işçi ve köyülleri politika ve ekonomi alanlarında kölelikten kurtulma mücadelesinde başarıya ulaşabilmek için hiç gecikmeden barışa kavuşmak istiyorlar. Onlar adına halk komiserleri şûrası savaşan ya da savaş dışı kalmış bütün milletlere başvurdu ve emeğiyle geçinen Rus halkı için demokrasiye saygılı bir barış istedi. Toprak koparmak savaş tazminatı gibi şeylerden uzak bir barış... Halkların kendi alınyazısını kendi çizmek hakkını tanıyan bir barış. Bulgar halkının alınyazısı tek bir kişi, ya da bir avuç insanın elinde bulundukça, Bulgar halkı birkaç kapitalistin elinde savaş endüstricilerinin karnını doyursun ve vergi köleliği yapsın diye kullanıldıkça, Bulgaristan’da halk için sürekli bir barış ve kendi alınyazısını eline almak olanak dışı kalacaktır. Baştakilerin zorla kabul ettirdiği asker, yönetim ve adliyeci bürokratlar halkın ensesinde boza pişirdikçe, durum değişmeyecektir. Bulgar halkı yönetilmekten kurtulup yöneticiliğe kavuştuğu gün alınyazısına özgürce sahip çıkabilecektir ancak.” Subay, kalktı ve pencereden bir baktı.

Dimitrof: “Sosyalizmin ve özgürlüğün şafak kızıllığı ufukta belirdi,” diye sözlerini bitirdi. “Böylesine sorumluluk yüklü günlerde uyanık bulunalım, yoldaşlar!”

Söylediklerinin yazılı metnini özenle katlayıp cebine koydu. Adamlara bir canlılık gelmişti.

Dimitrof: “Bir söyleyeceğim daha var, yoldaşlar!” dedi. “Sizlere partinin önemli bir direktifini getiriyorum. Ordudan kaçıp İngiliz ve Fransızlara sığınmak yok bundan böyle! Parti, herkesin yerinde kalıp başımızdaki zorbalara karşı mücadeleye hazır olunmasını istiyor!”

Odadakilerden birinin: “Bu söylediğiniz yeni bir durum!” dediği duyuldu.

Dimitrof: “Evet,” diye cevap verdi. “Parti, ordudan kaçışları doğru bulmuyor.”

Subaya bir baktı:

“Subaylar da yerlerinde kalmalı. Kesin an gelip çattığında halktan yana mücadeleye katılmak için.”

Odadakilerden biri: “Yoldaş Dimitrof!” dedi. “Bu savaş yıllardır sürüyor... İnsanlar üç yıldır siperlerde çürüdü. Ordudan kaçmaları bundan ötürü. Dövüşmek istemiyorlar artık!”

“Yoldaşlar, yeni durumu onlara anlatmanız gerekiyor. Partimizin bu seslenişi siperlere kadar, en son ere kadar ulaşmalı! Askerleri ve subayları yeniden örgütlemek, işçileri örgütlemek sizlerin yeni görevi!”

Dimitrof, bavulunu açıp bir paket alarak subaya uzattı:

“Partinin yeni buyruğu... Onu dağıtın ve gereken her yere gönderin!”

Subay, paketi gözüyle bir ölçtükten sonra: “Az değil mi bu kadarı?” dedi.

Dimitrof: “Yetmezse çoğaltırsınız!” cevabını verdi. “Yine görüşürüz, Yoldaşlar!”

Adamlar kalktılar ve çıktılar. Dimitrof odada telsizciyle yalnız kaldı. Dışarısı da sessizleşmişti. Şehrin kenar semtlerinde sis hafiflemişti. Dimitrof, telsizciye döndü ve: “Son bir görev!” dedi. Sofya’daki yoldaşlara cepheden haberler iletmemiz gerekiyor.”

Telsizci, hayretle baktı ona.

Dimitrof: “Bu görevi siz yerine getireceksiniz!” diye konuşmasını sürdürdü.

“Nasıl?”

“Çok kolay. Telsizle.”

“Kim alacak telsizi?”

“Sofya’da adamımız var.”

“Genel Kurmay’da mı?”

“Evet. Milli Savunma Bakanlığı’nda.”

Telsizci, ürküntüyle gözlerini kırpıştırdı... Sararmıştı.

Dimitrof, elini telsizcinin omuzuna koyarak: “Bunun korkacak bir yanı yok!” dedi. “Sadece dikkatli olun! Hafiyeler her yerde var.”

Pencereye doğru yürüdü, dışarıya baktı ve şunları söyledi:

“Bu gece için bana bir başka yer bulun... Burada kalmam doğru değil!”

“Bunu sağlayacağım, yoldaş Dimitrof! Fakat buraya gelmiş olanların güvenilir kişiler olduğuna hiç kuşkunuz olmasın!”

Dimitrof: “Bundan yana kuşkum yok,” dedi ve notlarına baktı, yapılacaklar konusunda.

Dimitrof, cephede birkaç gün kaldı, birçok toplantılarda işçilerle konuştu ve Bulgaristan içlerine doğru yola çıktı. Kendisini bekleyen yeni görevlere doğru.

CEZAEVİNDE

8 Ağustos 1918 günü Savaş Divanı Rusçuk’ta kısa bir toplantı yaptı. Bir kurmay subayının divan başkanına getirdiği şifreli telgrafta, Dimitrof’un her ne pahasına olursa olsun tutuklanması ve hemen mahkûm edilmesi isteniyordu.

İşlemin uygulanması hiç de zor olmadı. Dimitrof, askerleri buyruklara karşı gelmeye kışkırtmakla suçlanıyordu. Trende albayla arasında geçen olay bu açıdan ele alınmıştı. Dimitrof bu suçlamaya bütün gücüyle karşı çıktı. Yaralı bir Bulgar askerinden yana davranmayı milletvekili olarak görev bildiğini ve bunun “Ayaklanmaya kışkırtma” anlamına gelemeyeceğini söyledi.

Fakat onun bu açıklamalarına kulak veren olmadı; ordu, Genel Kurmay ve hükümet onu önceden mahkûm etmişti... “Askerleri buyruklara karşı gelmeye kışkırtma” suçundan üç yıl hapsine karar verildi. Milli Savunma Bakanlığı da onayladı. Dimitrof 29 Ağustos 1918 günü Sofya merkez cezaevine girdi. Savaş biteceğe benzemiyordu. Hükümet yetkilileri şehirlerde ve taşrada dolaşıp yeni savaş gideri sağlıyorlar ve yeniden asker topluyorlardı. Ordunun kayıplarını doldurmak için. Bulgaristan’da yollar koyun, sığır manda sürüleriyle doluydu ve kimse bilmiyordu nereye götürüldüklerini. Askerlere verilen et, ekmek ve giysiler yetersizdi. Islak siperlerde hastalıktan, açlıktan ya da düşman kurşunlarıyla ölüyorlardı. Keşif, ya da saldırıya giden askerler yalınayak ve açlıktan bitkindi. Makedonya’nın kayalık dağlarında yürümekten ayakları yara içindeydi. Yanakları çökmüştü ve uykusuzluktan bakışları sönük sönüktü.

Askerler: “Bu eziyet son bulacak mı günün birinde?” diye soruyorladı birbirlerine. Cephe gerisinde kadınlar: “Bu korkunç savaş bitmeyecek mi artık?” diye iç çekiyorlardı.

Hoşnutsuzluk gittikçe artıyordu. Birçok cephe kesiminde ayaklanma beyannameleri dağıtılıyordu:

“Askerler! Sayıca bizden üstün bir düşmana karşı üç yıl savunduk yurdumuzu. Pek çok felakete ve korkunç şeylere katlandık. Açlıktan bitkin ve yalınayak savaştık, yabancı çıkarlak için kahramanca dövüştük. Gazeteler bizi kandırdılar, bütün milletin çıkarları için, milletin birliği için dövüşeceksiniz diye. Bizi bu türkülerle uyutmuş olanlar ise milyonları vurup zevk ve sefa içinde yaşıyordu. Peki bu vurguncuların savaştan sonra da bizleri yine soymasına katlanacak mıyız? Hayır! Krala, generallerine ve kalın enseli Bulgarlara bizi yine sömürüp ezsinler diye bundan böyle hiçbir şey ödemeyeceğiz! Kralı ve hükümetini desteklemiş olanları halk düşmanı ilan ettik ve onlara karşı savaş açtık. Yaşasın ihtilâl! Yaşasın Cumhuriyet!”

Bu beyanname, kuzeyin Sosyalist şûralarının seslenişine Bulgar cephesinden bir yankıydı. Kuzey seslenişi şöyleydi:

“Sizleri selamlıyor ve bizler gibi özgür olacağınız mutlu günleri bekliyoruz: “Özgür Rus askerleri ve yurttaşları!”

Cephe gerisinde yoksulluk katlanılır gibi değildi.

Paraşkeva Ananın dokuma tezgâhı çalışmıyordu. Uzun süredir iplik bulunmuyordu. Hiçbirinin urbası ve pabucu kalmamıştı. Kadın tasalardan iyice çökmüştü.

Georgi’nin dostları ve yoldaşlar aileye kimi yardımlar yapıyorlardı. Bir kış Pernik’ten on beş madenci gelip Opalçenka Caddesi 66 numaraya, bir çuval kömür getirdiler. Kadıncağız maden işçilerinin bu yardımından pek duygulanmış ve borçluluğunu belirtecek söz bulmakta güçlük çekmişti.

Bahtsızlık ailenin yakasını bırakmıyordu. Cezaevinde yatan Georgi’nin onları yüreklendirmesi gerekiyordu.

Paraşkeva Ana ve Ljubica, tatil günleri pazar yerinden yiyecek bir şeyler satın alarak Georgi’ye götürüyorlardı. Dimitrof’un günlük besini yüz gram kayın kozalağı unu ekmeği ve çürümüş patatesten yapılmış bir çorbaydı. Cezaevinin çok ağır şartlarına ve yarı aç yaşamasına rağmen okuyor, yazıyor ve çalışmalarını sürdürüyordu. Fransızca öğreniyordu.

Çiftçi Partisi Başkanı Aleksandır Stamboliski de o sırada cezaevinde tutukluydu. Dimitrof, cezaevi bahçesinde ona sık sık rastlıyordu; cephe durumu ve Rusya’daki büyük olaylar üzerine aralarında konuşuyorlardı. 1918 Eylül ayında güney cephesinde Dobro Pole kesiminde bir çöküntü oldu. Yenilgiye uğramış birlikler hızla kaçıyordu. Bütün Bulgaristan’da siyasi tutukluların kurtarılması için bir kampanya açıldı. Georgi Dimitrof, cezaevinden yazdığı bir mektupta: “Lütuf değil, genel af ilan edilsin!” diye yazıyordu. Parti, bunu şöyle formüle etti:

“Savaşın hayatta kurbanları için genel af ve savaş suçlularının halk mahkemesine verilmesi!”

Georgi Dimitrof, Adalet Bakanlığı’na bir protesto mektubu gönderdi.

Georgi Dimitrof’un kurtarılması için Sofya’da ve bütün Bulgaristan’da protesto gösterileri ve toplantılar düzenlendi. Hükümet, 16 Aralık 1918 günü Dimitrof’u serbest bırakmak zorunda kaldı.

Rabotniçeski Vestnik’de şu bildiri yayınlandı:

“Sevgili yoldaş Dimitrof dün özgürlüğüne kavuştu. Bugün millet meclisinde görevine yeniden başlayacak. Bütün ülke işçileri yakın dostları ve yeri doldurulamaz önderleri Dimitrof’un cezaevinden kurtulmuş olduğu haberinden büyük hoşnutluk duyacaklardır.

Dostumuzu sevinçle selamlıyoruz. Yokluğu Bulgar işçi hareketinde büyük bir boşluk açmıştı. Georgi Dimitrof şimdi yine görevi başında. Eyleme susamış olarak. Devrimci sosyalizm davası için daha büyük bir çabayla mücadeleye hazırdır!”

DİMİTROF TEHLİKEDE

Giysileri parça parça olmuş hasta asker dolu trenler Sofya’ya doğru yol almaktaydı. Radomir’deki birliklerin askerleri subaylarını tutukladılar ve Aleksandır Stamboliski ile Rayko Daskalov’un yönetiminde Bulgaristan Cumhuriyeti’ni ilan ettiler. Fakat Radomir Cumhuriyeti’nin ömrü çok kısa oldu. Askerlerin ayaklanmasını 1 Ekim 1918 günü o sırada Sofya’da bulunan Alman topçu birlikleri ve Bulgar harp okulu öğrencileri bastırdı.

Ayaklanmış askeri birlikler Sofya’ya ilerlerken Vladaja geçidinde Vitoşa dağından top ateşine tutuldular. İyi örgütlenmemiş ve silahları yetersiz olan birlikler yenilgiye uğradı. Askerlerin çoğu Vladaja vadisinde can verdiler. Ülkeyi felaketlere sürüklemiş olanlar ise hiçbir ceza görmedi.

Ayaklanmış birlikler arasında ateşli ve Dar Sosyalistler’in sayısı kabarıktı ama, askerleri örgütleyip savaşmalarını sağlayacak yetenekleri yoktu. O günlerin Bulgar sosyalistleri, emperyalist savaşı bir iç savaşa dönüştürme yolunu Bolşeviklerden öğrenmiş değildi daha.

Ayaklanma bir önderden yoksundu, işçiler ve köylüler birliğinden yoksundu ve Lenin’in savaş öğretisi henüz bilinmiyordu.

Georgi Dimitrof, o günlerden bir otuz yıl sonra 1948 Aralık ayında V. parti kongresine sunduğu raporda şunları söyleyecekti:

“Birinci Dünya Savaşı yıllarında ve özellikle Sosyalist Ekim İhtilâli’nden sonra, partimiz cephede askerler ve cephe gerisinde halk arasında geniş bir aydınlatma ve uyandırma çalışmaları yapmıştır. Parti, Rus kardeşlerimizin örneğini, yani ihtilâl örneğini benimsemeyi baş görev bilmişti. Ne var ki, karar anı gelip de cephedeki askerler süngülerini savaş suçlularına yöneltip ayaklanarak Sofya’ya yürüyünce, partinin görevlerini uygulamakta yetersizliği görüldü: Askerlerin ayaklanmasını hazırlayıp bütün ülkede yayılmasını sağlamak, işçilerle köylüleri eyleme sürüklemek, harekete yön vermek ve bir halk hareketine dönüştürerek krallığı ve savaş soyguncularıyla büsbütün zenginleşmiş egemen kapitalist sınıfı düşürmek. Parti o yıllarda barış ve halk cumhuriyeti çıkar yolunu ön plana almış olsaydı şehir ve köy emekçileri yığınlarını birleştirmiş olacaktı, kuşkusuz. İşçi Partisi ve Çiftçi Partisi’nin birlikte davranması ayaklanmanın başarıya ulaşmasını sağlamış olurdu. 1918 yılında bir halk ayaklanmasının bir Halk Cumhuriyeti olarak zafere ulaşması, ülkenin ve Balkanların ortak gelişimiyle halkımız çoğunluğunun çıkarlarına çok uygun düşerdi.”

Savaş suçluları Kral Ferdinand ve Başbakanı Radoslavov özel bir trenle Almanya’ya kaçtılar... Balkanlarda görevlerini yerine getirmiş olarak.

Ferdinand’dan boşalan tahta, oğlu III. Boris geçti. Boris, pek çekingen ve güvensiz görünüyordu. Fakat çok geçmeden kendini toparladı, babasının eski uşakları hemen yanına sokuldular ve yeni kralın ‘Demokrasi için çabaları’, ‘Alçakgönüllü oluşu’ ve ‘İnsan sevgisi’ söylentilerini canla başla yaydılar... Kral da, tam bir gösterici kişiliğiyle, kimi yerde lokomotif makinisti, kimi yerde sıradan bir avcı olarak koyun çobanlarıyla konuşarak, ya da papazlar, yaşlı analar arasında inançlı bir hıristiyan gibi fotoğraflar çektirerek, adamlarının uydurmalarını inanılır göstermeye koyuldu.

Sofya sokaklarında Fransız, İtalyan ve Yeni Zelanda işgal birlikleri dolaşıyordu. İşgal birliklerinin kampları çevresinde aç çocuklar, çok yaşlı hastalar, avurtları çökmüş kadınlar dönenmekteydi.

Yoksulluk içinde işçiler yine sokak gösterilerine başladı. Yine: “Ekmek, yakıt ve konut!” sesleri yükseldi.

Dimitrof, parti gazetesinin yazdığı gibi, yine görev başındaydı.

1919 Şubatında, Pernik’e gitti; maden işçileri sendikasında konferans vermeye.

Kış sert ve acımasızdı. Pernik, polis ve asker doluydu. Maden işletmesi yöneticileri Dimitrof’un gelmekte olduğunu öğrenince hemen komutanlığa başvurup yardım dilediler.

Pernik komutanlığı istasyona iki alay gönderdi. Ocaklardan çıkan 600 kömür işçisi de yine o saatlerde istasyona vardı. İnsanlar bir sel gibi hep oraya akıyordu. Tren gelmemişti daha. Askerler demiryolu boyunda bekliyordu. Soğuktan katılmış gibiydiler. Buz gibi bir rüzgâr esiyordu. Komutan disiplini korumak kaygısıyla, askeri teftiş etti.

Tren, hâlâ gelmemişti. Komutan da tedirginleşmeye başlamıştı. Trenin gecikmesi konusunda bilgi edinmek için telgrafçılara gitti. Tedirginliği gittikçe artıyordu. Hiç değilse şu madenciler burada olmasaydı.

Madenciler askerlerin hemen arkasında sıralanmıştı. Hiç konuşmuyorlardı. Cıgara içiyor ve soğuktan mosmor olmuş iri yarı komutana arada bir bakıyorlardı. Uzun bıyıklarının altından buharlar yükseliyordu. Sonunda dayanamadı ve madencilerin başkanına giderek: “Adamların ne arıyor burada?” diye bön bön sordu.

Madenci de: “Ya sizin adamlarınızın burada ne işi var?” diye karşı bir soru yöneltip piposunu sakin sakin tüttürdü.

“Emir gereği buradayız biz.”

“Biz de emir gereği buradayız.”

Komutan, kıpkırmızı oldu. Askerlerin çatışmaya hazır olmaları için gerekli komutu verme zamanıydı: “Hazır ol!” diye bağırdı.

Askerler, komutanın emrine pek ağır uydular. Eller soğuktan katılmış bir genç asker tüfeğini düşürdü.

“Nişaan al!”

Askerler şaşkınlıkla baktılar birbirlerine. Kime ateş edeceklerdi? Komutan aklını oynatmış olmalıydı! Hiçbiri tüfeğini kaldırmadı. Ateş etmek neden gerekecekti? Fakat komutan şakaya gelecek gibilerden değildi. Tüfeğini düşürmüş olan genç askerin yanına koşup bir tokat attı:

“Ne demek tüfeği yere atmak? Ateş!”

Asker öfkeyle bir süzdü onu ve: “Sen kendin ateş et!” cevabını verdi.

Asker saflarının arkasından doğru bir ezgi yükseldi. Maden işçileri Enternasyonal’i okuyordu.

Bir ses duyuldu:

“Tüfekleri indirin ve bizim yanımıza gelin, yoldaşlar!”

Maden işçileri askerlerin çevresini daha bir sıkı sardılar ve arkadaşlık kurmaya başladılar. Komutan bu durumu görünce arkasını döndü ve karlı alanda koşarak uzaklaştı. Kimse gitmedi arkasından. Her şey, olması gerektiği gibi geçti.

Dimitrof geceyi Martinof kardeşlerin evinde geçirdi. Maden işçileri konferansı ertesi sabah toplanacaktı.

Bu arada Sofya’ya şöyle bir telgraf ulaştı Pernik’ten:

“Çabuk yardım! Dimitrof geldi! Çabuk yardım!”

Bunun üzerine hemen harekete geçildi. Asker dolu üç tren yola çıktı Sofya’dan. Birinci katarda atlılar, ikinci katarda topçular ve üçüncü katarda piyadeler vardı.

Trenler Sofya istasyonundan beşeryüz metre aralarla yola çıktılar. Valdaja geçidini dumanlara boğarak hızlandılar. Vagon pencerelerinden subaylar ve askerler bakıyordu çevreye. Miğferler ve süngüler parıldıyordu.

Üç tren de Pernik’e vardı. Atlılar, topçular ve piyadeler indiler. Maden işçilerinin yaşadığı küçük şehrin sokakları at nalı sesleri ve kılıç şakırtılarıyla doldu.

Birlikler, bir düşman şehrine girmiş gibi, küçük şehri işgal ettiler. Maden işçilerini tutukladılar. Sorgular, işkenceler, işten çıkarmalar başladı.

Dimitrof da tutuklandı ve bir lokomotife bindirilip Sofya’ya gönderildi.

Buz gibi şubat rüzgârının raylardan süpürdüğü karlar, Sofya istasyon yapısının harap duvarlarına doğru uçuşuyordu. İstasyon pek bakımsızdı. Pencereler kırılmış, duvarlar yeryer yıkılmıştı. Isıtılmıyordu da epeydir.

Yabancı işgal birlikleri Sofya sokaklarında ateş yakıyor ve çevresinde ısınıyorlardı. Odun yokluğundan şurdan burdan ele geçirdikleri iskemle ve masaları parçalayıp ateşe atıyor ve anlaşılmaz bir dille türküler okuyorlardı. Kimse göze alamıyordu yanlarına yaklaşmayı.

Pernik’te tutuklanmış olan Georgi Dimitrof’u taşıyan lokomotif böyle asık suratlı ve buz gibi şubat günlerinden birinde Sofya garına girdi. Dimitrof’un Sofya’ya varışı rüzgâr hızıyla bütün şehre yayılıverdi.

“Dimitrof tehlikede!”

İstasyon peronu kısa sürede insanla dolmuştu. Tutuklunun yanı sıra yürüyen polisler, kalabalıkta güçlükle yol açabiliyorlardı. Kasketini eline almış, toplanmış insanları selamlıyordu. Onun böylesine soğukkanlı oluşu halkı yüreklendirdi. Halk, Dimitrof’u kurtarmak isteğiyle, çemberi daralttı.

Durum tehlikeli olmaya başlamıştı. Bir polis tabancasını çekip havaya ateş etti. Bir bölük atlı polis ortaya çıktı. Kılıçlar çekildi. Buz tutmuş kaldırımlarda at nalı sesleri yükseldi. Fakat yığın bölünüp sağa sola kaçışacağına tutuklu Dimitrof’un çevresini daha da sardı, çembere aldı.

Sokakta yaktıkları ateşler çevresinde ısınmakta olan Fransız ve İtalyan askerleri, yerlerinden doğruldular ve heyecanlı yığına hayretle baktılar. Önceleri pek bir şey anlayamadılar olup bitenlerden. Göstericilere yaklaşıp sordular: “Ne oluyor? Neden toplandı bu kalabalık?” diye.

“Bir bolşeviği kurtarmaya geldik!” cevabını alınca daha da şaşırdılar ve yine sordular:

“Ne bolşeviği?”

“Bir Bulgar bolşeviği... Adı Georgi Dimitrof... Bizler gibi bir işçi...”

İtalyanlar ve Fransızlar merakla yaklaştılar ve kalabalığın içine karıştılar.

Kalabalık yürüyüşçüler bütün yolu tıkamıştı... Halk şehrin merkezine yürümek istiyordu. Gittikçe büyüyen bir çığ gibi.

Her yerden hep aynı cümle yükseliyordu:

“Dimitrof’u kurtarın!”

Boylu boslu bir Fransız askeri bir masaya çıktı, yumruğunu sıktı ve yüksek sesle: “Yaşasın Sovyetler!” diye bağırdı.

Kalabalık ona dönüp baktı.

Fransız: “Yaşasın Sovyetler!” diye tekrarladı.

Daha başka askerler de katıldılar ve: “Yaşasın Sovyetler!” diye bağırdılar.

Şimdi kalabalık da katılmıştı:

“Yaşasın Sovyetler!”

Yürekli birkaç kişi polislere yaklaştılar ve ellerini uzatarak: “Dimitrof’u serbest bırakın!” diye bağırdılar.

İşe Fransızların karıştığını gören polisler korkuya kapılıp gerilediler ve kalabalığın arasında gözden kayboldular.

Halk Dimitrof’u bir anda eller üstünde havaya kaldırdı yolun ortasında... Bir yandan da Enternasyonal’i okuyorlardı. Yabancı askerler de yumruklarını sıktılar ve kendi dillerinde: “Yaşasın Sovyetler!” diye bağırmaya başladılar.

Yürüyüş parti binası önünde sona erdi. Dimitrof, kendisini kurtarmak için her şeyi göze almış olan halka bir konuşma yaptı. Yabancı askerler de gelmişlerdi. Söylenilenleri anlamıyorlardı ama, konuşanın bir bolşevik olduğunu biliyorlardı. Bu da yetiyordu onlara ve herkesle birlikte bağırıyorlardı. “Yaşasın Sovyetler!” diye.

TELEFONLAR SUSUYOR

1917 Ekim İhtilâli halkları sarsmış, uyandırmıştı. Her yerde bu ihtilâl, Lenin, Bolşevikler konuşuluyordu. Eski dünyacılar ihtilâli ezmek için davranmışlardı. İngiltere, Fransa, Almanya ve Japonya, işçilerin ve köylülerin gencecik iktidarını devirmek için Rusya’ya saldırdılar. Bolşevikler, hem dıştan saldıranlarla, hem Çar generalleri, prensler, büyük toprak sahipleri ve kapitalistlerin yürüttüğü beyaz muhafız birlikleriyle başa çıkmak zorundaydı.

Bulgar halkı Bolşeviklerin zaferiyle ilgilenmese olmazdı.

1918 yılında yapılan II. parti kongresinde şu karara varıldı:

“Bulgar Sosyal Demokrat Partisi Rus emekçilerinin zaferini sevinçle selamlar. Onları Avrupa devrimci proleteryasının öncüleri bilir.”

Bulgar burjuvazisi de, Rus ihtilâlcilerine karşı çarpışan yabancı birliklere ve beyaz muhafızlara yardım etmek için her şeyi yaptı elbette. Ukrayna’da yenilgiye uğramış Denikin ve Vrangel çeteleri Bulgaristan’a sığındılar ve kabul edildiler. Bu birliklerin asker sayısı otuz bini aşkındı; Bulgar halkı, işçiler ve köylüler için büyük bir tehlikeydi.

Rus ihtilâli, Bulgar sosyalistlerine doğru yolu göstermişti. Bulgar Sosyal Demokrat İşçi Partisi, yeni ve ihtilâlci bir Enternasyonal kurulması için Lenin’in uyarısını benimsedi ve kuruluşuna katıldı.

Dimiter Blagoev, Mart 1919’da “Rabotniçeski Vestnik” gazetesine şunları yazıyordu:

“Yeni Enternasyonal, Birinci Enternasyonal örgütlenmesini ele almalıdır... Marx ve Engels’in 68 yıl önce bütün emekçilere yaptığı seslenişi günümüzde bütün geçerliliğiyle benimseyip birleşmeliyiz!”

28 Mayıs 1919 günü savaş sonrasının ilk parti kongresi yapıldı. Sosyalist parti adının komünist parti olarak değiştirilmesi o kongrede kararlaştırıldı. Bulgar işçi sınıfı bu kararı heyecanla karşılamıştı...

24 Aralık 1919 günü partinin seslenişine uyan halk sokaklara döküldü. Yeni partinin konuşmacılarını dinlemek için halk Sofya ve taşrada sokakları doldurmuştu. O günlerde fabrika gürültüleri susmuş, resmi daireler boşalmıştı. Göstericiler: “Halk yığınları için ekmek, yakacak, konut ve giysi istiyoruz! Politikada özgürlüğün sağlanmasını istiyoruz! Rus karşı ihtilâlcilerinin desteklenmesine son verilsin istiyoruz!” diye bağırıyorlardı.

Reformcu Sosyalistler’den Krastjo Pastuhov: “Fakat bunların yaptığı her yanıyla bir ihtilâl...” diye yorumladı durumu. “Ordu, göstericileri dağıtmalı!”

Fakat göstericiler daha önce kendiliklerinden evlerine döndüler. Ertesi gün yayınlanan bir hükümet kararnamesinde, gösterilere katılmış olan bütün memurların işten çıkarıldığı açıklandı. 25 Aralık günü demiryolcular Sofya’da bir protesto grevine başladılar. Vasil Kolarov ve Georgi Dimitrof’un da katılmış olduğu demiryolcular temsilcileri ve sendika temsilcileri, Ulaştırma Bakanına başvurdular ve isteklerini sundular:

İşten çıkarılanların yeniden işe alınması; gösteriye katılanlar için hiçbir kovuşturma yapılmaması; maddi durumların düzeltilmesi; sıkıyönetime son verilmesi.

Ulaştırma Bakanı, bunun bir ayaklanma olduğu cevabını verdi ve temsilcileri kapı dışarı etti. Hükümet, partiye karşı mücadele kararını aldı. Hiçbir taviz verilmeyecekti. Sonuna kadar mücadele edilecekti. Bu yüzden Bulgaristan büyük kayıplara uğrasa da!

Parlamento ve basında, yeni kurulan komünist partisine yönelik suçlamalar birbirini kovalıyordu. Köylerden parayla toplanmış vur kırcı çeteler hükümetin zafere ulaşmasını sağlayacaktı. Hükümet onlara şöyle sesleniyordu:

“Ülkemiz bir tarihi an yaşamaktadır. Bulgaristan ya batacaktır, ya da ayakta kalacaktır. Şehirli aylakların, serserilerin ve gözü dönmüş politikacıların tehditi altında bulunan yurdumuzu siz kurtaracaksınız. Köylülerin malı mülkü ve karıları herkesin olsun istiyor onlar. Rusya’da olduğu gibi herkes bir kaptan yesin istiyorlar!”

Sopalar, tahta parçaları, kamçılar ve tüfeklerle silahlanmış olan köy çeteleri Sofya’ya saldırdılar ve demiryolcular semtini işgal edip ‘İş’e başladılar. Bu sarhoşlar çetesine çocuklar ve kadınlar karşı koyamadı.

Buz gibi soğuk ve acımasız şubat günlerinden biriydi. Hükümet, grevcileri dize getirmeyi başaramadı. Yirmi beş bin demiryolcu ve postacı, grevi sürdürdüler ve çıkarlarını savundular. Yirmi beş bin insan soğuklara, vur kıra ve işkenceye katlandılar. Yirmi beş bin insan ve ailesi, küçük Bulgaristan’ın o güne kadar bir benzerini daha yaşamadığı örgütlenmiş bir mücadeleyi yiğitçe sürdürdüler.

27 Aralık günü bütün trenler ve tramvaylar işlemedi. Postahaneler kapalıydı. Telefonlar ve telgraflar sustu. Hayat ölmüş gibiydi.

İki gün aralıksız ve toz gibi bir kar yağdı. Kar, evleri ve yolları örttü. Üçüncü gün kar durdu, ve kuzey rüzgârı esmeye başladı.

Grev komitesi, demiryolu yakınında çok eski bir yapıda toplanmıştı. Günlerdir hiçbir tren işlemiyordu. Raylar karla örtülüydü. Yol boyunca telgraf direkleri olmasaydı bir zamanlar burada raylar bulunduğunu kimse anlamazdı.

Makascı İvan, tek oda ve küçücük bir mutfaktan oluşan hat bekçisi evini grev komitesinin bugünkü toplantısına açmıştı. Hasta kızı mutfaktaki yatakta yatmaktaydı. Kız günlerdir yatıyordu. Grip olmuştu. Evde ne kömür, ne şeker, ne de çay vardı.

Küçücük odada altı kişi toplanmıştı. Birkaçı yatağın kenarına ilişmişti. Kimisi de duvarın önünde ayakta duruyordu. Grev komitesinin yayınlaması gereken bir bildirinin yazılması konusunda heyecanlı heyecanlı tartışıyorlardı. Gündemde daha başka ve önemli sorunlar vardı: Disiplinin korunması ve grev kırıcıları tehlikesinin görüşülmesi gerekiyordu. Aç ailelere yardım ve hükümetin orduyu harekete geçirmesi konuları da görüşülüyordu. İvan herkesten daha heyecanlıydı. Reformcu Sosyalistler’in tesirinde kalmış kimi Lokomotif Makinistleri Örgütü üyelerinin, demiryolcuların mücadelesini baltalayacaklarını haber almıştı. İvan, Lokomotif Makinistleri Örgütü’yle elden geldiğince çabuk bağlantı kurularak grev kırıcıların zararsız bırakılmasına –onlar halkı tesir altında bırakmadan– komitedekileri iyice inandırmak istiyordu.

Demiryolcular ayrıntılar üzerine sorular soruyordu ki, İvan’ın karısı odaya girdi ve korkulu bir yüzle: “İvan, dışarıda üç adam bekliyor!” dedi.

“Nasıl üç adam?”

“Bilmiyorum. İçeri gelmek istiyorlar!”

“Çetecilerden falan olmasınlar?”

Kadın: “Pek benzemiyorlar çeteciye,”cevabını verdi. “Gel dışarıya da kendin bak!”

İvan, kalktı ve karısının arkasından yürüdü.

Bahçede üç erkek vardı gerçekten. Uzun kışlık pardesüler giymişlerdi. Diz kapaklarına kadar kara gömülmüşlerdi. İvan, önce bir duraksadı, fakat sonra tanıdı; ötekilerden bir adım ileri çıkan ateşçi Stefan Boiçinski’ydi.

İvan, yapmacıklı bir öfkeyle: “Canın cehenneme Stefan!” diye bağırdı. “Neden içeri girmezsiniz de burada beklersiniz? Kim bu yoldaşlar?”

Ateşçi gülümsedi:

“Eve girince açıklarız.”

Yanındakilere dönüp: “Girelim içeriye yoldaşlar!” dedi. “Polis görmemiştir inşallah!”

Stefan Boiçinski ve iki arkadaşı, dar kapıdan çabucak girdiler ve küçük koridorda pardesülerinin ve ayakkabılarının karlarını silkelediler.

Boiçinski, ateşçi İvan’ın kulağına: “Yoldaş Vasil Kolarof ve Georgi Dimitrof gelenler,” diye fısıldadı.

Bu hiç beklemediği sözler ateşçiyi hem şaşırtmış, hem sevindirmişti. “Ah eşek seni!” diye bağırdı. “Dimitrof ve Kolarof yoldaşlar geliyor da ağzını açıp bir şey söylemiyorsun! Neden hemen söylemedin?”

Sonra onlara dönüp: “Hoş geldiniz yoldaşlar!” dedi. “Rica ederim, girin içeri. Bizim oda biraz soğuk ama, ne yapalım! Girin lütfen!”

Gelenler, içeri girdiler. Öteki demiryolcular merakla beklemekteydi. İvan çabuk davranıp yeni gelenleri tanıttı.

Kolarof ve Dimitrof oturdular. Demiryolcular hemen sardılar çevrelerini. Hazırlamış oldukları bildiri metnini gösterdiler. Dimitrof ve Kolarof dikkatle okudular, bir iki yerde görüşlerini belirttiler ve hemen bastırıp demiryolculara dağıttıracaklarına söz verdiler.

İvan: “Dimitrof yoldaş, Lokomotif Makinistleri Örgütü’yle başımız dertte!” diye yakınmaya başladı. “Aralarında hükümetten para alan ajanlar var yüzde yüz.”

Dimitrof, alnını kırıştırdı. Lokomotif Makinistleri Örgütü’nün kaypak durumunu bilmekteydi. O örgütte ağır basan Reformcu Sosyalistler işleri karıştırıyordu.

Dimitrof: “Durum şöyle, yoldaşlar!” diye söze başladı birden. “Hükümet isteklerimize boyun eğmektense mücadeleyi yeğ buldu. Bizler de isteğimizde sonuna kadar diretmek ve sinirlerimizi yıpratmamak zorundayız. Disiplini korumalıyız ve hükümetin kışkırtmalarına düşmememiz, oyuna gelmememiz gerekiyor. Bulgar ulusu arkamızda. Kazanacağız. Köylülerin grevcilere gönderdiği besin maddelerinin ilk paketleri elimize varmış bulunuyor.”

Demiryolcuların gözleri parlıyordu.

Kolarof: “Köylülerimizi işçi kardeşlerinin mücadelesine ilginç bir dayanışma örneği verdiler,” diye söze başladı. “Bunun çok büyük bir önemi var. Zira bu davranış, köylülerle işçilerin ayrılmaz bir bütün olduğunu gösteriyor. Partimizin de istediği ve desteklediği budur. Demiryolcuların grevi olağan bir ekonomi grevi değildir, yoldaşlarım! Bu grev, her şeyden önce çok ciddi ve politik anlamı olan bir grevdir. Bunu hepiniz böyle bilin ve böyle anlayın!”

Akşam alacakaranlığı dolmuştu odaya. İvan, gaz lambasını yakmak istedi. Fakat konuklar bırakmadılar. Karanlıkta oturup konuşmak daha az tehlikeliydi.

O akşam komite toplantısında varılan karar, grevciler arasında disiplin sağlamak amacını güdüyordu. Lotomotif makinistleriyle görüşmeler yapmak görevini Boiçinski yüklenmişti.

Dimitrof, çıkarken koridorda biraz durdu ve heyecanlı ev sahibine: “Kızın nerde İvan?” diye sordu. “İyileşti mi?”

Makasçı şaşırıp kalmıştı. Kim söylemişti bunu Dimitrof’a?

“Hekim geldi mi?”

“Hayır yoldaş Dimitrof!”

“Nasıl olur? Hekim getirmelisin! Nerede kızcağız?”

Makasçı: “Burada, mutfakta!” diyerek küçük bir kapıyı açtı. Dimitrof ve Kolarov, yaklaştılar. Küçük mutfaktan ağır bir koku çarpmıştı burunlarına... Duman duman yanan bir ispermeçet mumu kokusu. Genç kız, demirden ocağın hemen yanında alçacık bir karyolada yatıyordu. Yatağın önünde arkalıksız bir sandalyede İvan’ın karısı oturmaktaydı; toprak bir kâse dolusu sirkeye batırdığı ıslak bezi kızın alnına koyuyordu. Genç kızın gözleri kapalıydı. Uyuyor muydu, uyanık mıydı, belli değildi.

Makasçı ailesinin ne denli yoksulluk çektiğini görmüş olan Dimitrof ve Kolarov, içleri sızlayarak, kapıyı çektiler... Mutfak büsbütün soğumasın diye. Gitmeden önce İvan’a para verdiler; kızına hekim getirsin ve ilaç alsın diye. Ertesi sabah küçük eve bir torba kömür ve bir kese kağıdı un bırakıldı.

Demiryolcuların direncini kırmak için hükümet her şeye başvuruyordu. Kendinden yana olanları grevcilere gönderiyordu ama, gelenler makineleri kırmaktan gayri bir şey yapamıyorlardı. Şurada bir tren raydan çıkıyor, orada bir buhar kazanı patlıyordu. Telefon makineleri tahrip ediliyor ve telgraflar bozuluyordu. Hükümette bir kargaşa, şaşkınlık, panik ve kızgınlık ağır basmaktaydı. Oysa, soğukkanlı görünmek istiyorlar ve sık sık bültenler yayınlıyorlardı:

“Düzen yine kuruldu. Yarın bütün ülkede otuz tren işlemeye başlayacak! Grevciler dize geldiler! Lokomotifler istim üstünde. Trenler işleyecek!”

Fakat trenler işlemiyor. Karla örtülü manevra raylarında bomboş duruyorlar. Demiryolu rayları ıssızlaşıyor gittikçe, telefon tesisleri suskunlaşıyor. Her şey susuyor. Telefon aletleri de. Gecenin geç saatlerinde ortaya çıkan karanlık kişiler, rayların vidalarını gizlice söküp alıyor ve telefon tellerini kesiyorlar; demiryolcuların çelik gibi direncini suçlama bahanesi vermek için hükümete.

Grevcileri savunan tek parti, yeni kurulmuş olan Komünist Partisi. Partinin milletvekilleri hükümete baş vuruyorlar ve grevcilerin isteklerinin incelenmesini ve yerine getirilmesini istediklerini açıklıyorlar. Fakat hükümet bu isteği de geri çeviriyor ve partinin bütün elebaşlarını kanun dışı sayıp yakalayanlara para verileceğini ilan ediyor.

Demiryolcularla dayanışmalarını göstermek için Pernik maden işçileri ve liman işçileri de greve başlıyor. Grev cephesi gittikçe yaygınlaşıyor. Halkın yoksulluğu daha da artıyor. Fakat Bulgar emekçileri, grevcileri yüzüstü bırakmıyor. Para, ya da gıda olarak Plevne’den, Rusçuk, Varna, Silven ve Filibe’den yardım geliyor. Grevcilere un, sade yağ, et ve fasulye gönderiliyor. Her hafta işçiler bir gündeliklerini onlara veriyor. Memurlar ve serbest çalışan aydınlar da ellerinden gelen yardımı yapıyor. Grev komitesinin kasasında yüz binlerce Leva birikiyor.

Politik anlamda bir genel grev ilan ediliyor ve bu davranış grevci demiryolcuları iyice yüreklendiriyor. 29 Aralık 1919’dan 3 Ocak 1920 gününe kadar bir hafta süren bu greve, ilkokul ve lise öğrencilerine kadar, bütün Bulgar emekçileri katılıyor.

Demiryolcular grevi elli beş gün sürdü. Fakat sonunda, Lokomotif Makinistleri Örgütü’ne ve Posta Telgraf Hizmetlileri Birliği’ne sokulmuş olan hükümet uşakları bozgunculuğuyla grev kırıldı.

Fakat bu yenilgiye rağmen işçiler, burjuvaziyle çarpışmadan daha da sağlamlaşmış ve bütünleşmiş çıktılar; yeni yeni mücadelelere hazırlıklı olarak. Ulaştırma işçileri grevi de, ihtilâlci emekçiler için genel bir prova oldu.

Georgi Dimitrof, bu grev konusunda: “Yenilgi ve zafer!” adlı broşürde şöyle yazdı:

“Öte yandan bu grevin öğretileri çok büyük oldu. Greve katılmış işçiler için de bütün Bulgar emekçileri için de gerçek bir kazançtır. İşçilerin ilerde yapacağı mücadeleler için çok değerli bir yatırımdır.”

BEKLENMEDİK BİR DAVRANIŞ

Polis, Georgi Dimitrof’u arıyordu. Üçpınar’da bütün kuşkulu evlerde. İstasyonda günde birkaç kez görünüyorlardı.

Dimitrof’un düşmanları yalan suçlamalar yayıyorlardı. Başlangıçta grevcilere söven ve: “Hükümet bu Bolşevik mikroplarının işini bitirmeli!” diyenler şimdi de bahtsız işçiler için yalancı gözyaşları döküyor ve: “Nereye saklandınız kundakçılar ve suçlular!” diye bağırışıyorlardı. “Çılgınca bir serüvene sürüklemiş olduğunuz Bulgar emekçilerini şimdi neden yüzüstü bıraktınız? İhtilâlci yürekliliğiniz nerde kaldı? İşlerinden atılan demiryolcuların önünde neden hesap vermiyorsunuz? Şimdi onlar aç, yalınayak ve parça parça giysiler içinde sokakta kaldılar... İşçi sınıfının sözüm ona önderleri nerelerdesiniz?”

İş başındakiler ve adamları böyle bağırıyor ve her gün yüzlerce işçiyi greve katıldığı için kapı dışarı, ediyorlardı.

Sofya belediye meclisi de greve katılmış belediye hizmetlilerinin işten atılmasını o sırada gündeme almıştı.

Georgi Dimitrof, işçilerin oylarıyla 1914’ten beri Sofya şehir meclisi üyesiydi. Greve katılmış belediye hizmetlilerinin durumunun görüşüleceği günlerde o kaçaktı ve polisçe aranıyordu.

Gerici burjuva gazetelerinde sataşmalar artmıştı: “Nerelerdesin Dimitrof?” diye yazıyorlardı. “Neden ortaya çıkıp belediye hizmetlerini savunmuyorsun? Senin suçun yüzünden bugün aç kalmış anaların ve çocukların acılarını düşününce vicdanın sızlamıyor mu? Yakınmalarını ve iniltilerini de mi duymuyorsun?”

Sofya şehir meclisi 24 Haziran 1920 günü toplandı. Salon güneşliydi. Yeşil bez örtülü uzun bir masanın çevresinde üyeler oturuyordu. Kara urbasını giymiş olan Belediye Başkanı suskun ve suratsızdı. Meclis üyeleri, oturum açılıncaya kadar heyecanlı heyecanlı aralarında konuşuyorlardı; gündemin en önemli maddesini. Üyeler, greve katılmış olan bütün hizmetlilerin hemen atılması gerektiği kanısındaydı. “Zira...” diyorlardı, “Biz bugün onları işten atmazsak, yarın hiçbir sözümüzü dinletemeyiz... Dimitrof savunsun onları! Neden gelmiyor onları kurtarmak için? Göze alabilir mi bunu? Şimdi saklanacak sıçan deliği arıyor...”

“Bizim ihtilâlcilerimiz işte böyle! kestaneleri ateşten almayı başkasına bırakıyorlar.”

Belediye Başkanı çıngırağı çaldı. Üyeler hemen sustu.

Başkan, konuşmasına başlamadan pencereden yana bir göz attı ve düşündü bir süre. Dışarıdan şehrin gürültüsü geliyordu. Asâyı sıkı tutmalı elde, diye aklından geçirdi. Aşırı duygululuğun sırası değil. Gevşek durmaya gelmez!

Sonra, başladı konuşmasına:

“Sayın şehir meclisi üyeleri! Greve katılmış belediye hizmetlilerinin işten çıkarılması konusunda karara varmak gibi çok önemli bir görevle toplantıya çağrılmış bulunuyoruz. Kimi üyelerin toplantıda hazır bulunmamasına rağmen bu önemli konunun hemen karara bağlanması gerekiyor kanısındayız. Biliyorsunuz, meclis üyelerinden Georgi Dimitrof, birçok defa çağrılmasına rağmen bu toplantıda da yok. Bu konuda görüşünü açıklamaktan korktuğu açıkça anlaşılıyor. Fakat bu durum, hayatın akışını durduramaz... Hemen ve büyük bir ciddilikle konuyu ele almalıyız. Bildiğiniz konunun oylanmasına geçiyorum bu durumda...”

Salon kapısı açılmıştı. Meclis üyeleri başlarını çevirip baktılar. Kapının eşiğinde kara sakallı biri duruyordu. Adam, toplantı masasına yaklaştı ve: “Buradayım ben baylar!” dedi. “Boşuna suçluyorsunuz beni! Ben de oyumu kullanacağım. Fakat belediye hizmetlilerinin işten atılması için değil... Yine işlerinde kalması için...”

Saygıdeğer baylar bir irkildiler. Belediye Başkanı: “Dimitrof! Nerden çıktınız böyle?” sözlerini güçlükle söyleyebildi.

“Çok mu önemli bu?”

“Ne de olsa!..”

Dimitrof: “Bay Belediye Başkanı beni suçlamakta acele ettiniz?” dedi ve meclis üyelerini tepeden bir süzdükten sonra konuşmasını sürdürdü: “Belediye hizmetlilerinin çıkarlarını savunmak için buraya geldim. Vicdan sahibi ve yurttaşlık duygusuna sahip olan herkes, onların işe alınması için oyunu kullanacaktır. Bay belediye meclisi üyeleri, ne çok ailenin sokağa atılıp açlık ve yoksulluğa bırakıldığını düşününüz!..”

Belediye Başkanı: “Dimitrof!..” diye sesini yükseltti. “Propagandayı bırakın! Sorunu herkes biliyor!”

“Bay Belediye Başkanı sorunun size göre apaçık olduğunu biliyorum. Fakat ben sizden söz etmiyorum...”

Öfkeli bir üye: “Kimse sizi görevlendirmedi başkaları adına konuşmanız için!” diye sesini yükseltti.

Dimitrof: “Ben kendi adıma değil, partim adına konuşuyorum...” diye sözlerini sürdürdü.

Belediye Başkanı, üyelerden birine gizlice işaret etti, polise haber göndersin diye.

Üye, ayağa kalktı ve salondan usulca çıktı. Toplantı devam ediyordu.

Biraz yatışmış olan Belediye Başkanı: “Sayın şehir meclisi üyeleri!” dedi. “Sorun herkesçe bilindiğine göre, oylamaya geçmemizi öneriyorum. Ulaştırmacıların grevine katılmış belediye hizmetlilerinin işine son verilmesinden yana olanlar ellerini kaldırsın!”

Bir sessizlik oldu. Elini ilk kaldıran Belediye Başkanı oldu. Yakınında oturanlar onu izledi. Ötekiler Dimitrof’a baktılar suçlu suçlu.

Belediye Başkanı: “Lütfen, baylar!” diye oylamaya çağırdı.

Meclis üyeleri susuyordu.

“Bundan yana olan başkaları yok galiba!”

Belediye Başkanı çıngırağı çaldı:

“Gürültü etmeyin baylar! Konuşmayın bir süre!”

Oylar, sayıldı, eller indirildi.

“Şimdi de bolşeviklik mikrobuna bulaşarak grev yapmış ve elebaşılık etmiş olanların çıkarılmasını değil, yeniden işe alınmasını isteyenler ellerini kaldırsın lütfen!”

İlk olarak Dimitrof elini kaldırdı. Birkaç kişi de onun gibi davrandı. Salon yine sessizleşti. Öylesine sessizleşti ki, Belediye Başkanı’nın oyları sayışı duyuluyordu.

Dimitrof: “Çoğunluk!” diye bağırdı.

Belediye Başkanı: “Rica ederim, aceleye getirmeyin!” diye lafını kesti.

Dimitrof: “Çoğunluk,” diye tekrarladı.

Belediye Başkanı içini çekti, alnında biriken terleri kuruladı ve “Çekimser var mı?” diye sordu.

“Tek bir oy sadece...”

Belediye Başkanı: “Başkası yok mu?” diye sorusunu tekrarladı.

“Hayır.”

Dimitrof: “Bir başkası daha olmadığına göre zapta geçirin. Çoğunluk belediye hizmetlilerinden yana!” diye lafa karıştı.

Belediye Başkanı: “O başka bir sorun!” dedi. “Tek bir oyla çoğunluk! Şu halde!..”

Dimitrof: “Yine de çoğunluk!” diye direndi.

Salonun kapısı açıldı ve polis çağırmaya gitmiş olan meclis üyesi göründü. Korkuyla: “Bay başkan belediye her yandan sarılmış!” diye bağırdı. “Şehirle telefon bağlantısı kurmaya çalıştım, hatlar kesik. Dış dünyayla bağlarımız engellenmiş!”

Belediye Başkanı: “Ne? Nasıl?” diye inleyerek yerinden doğruldu. Meclis üyeleri de ayağa kalktılar. Umutsuzlukla: “Dış dünyayla bağlantımız önlenmiş mi?”, “Telefon hatları kesilmiş mi?” diye sesler yükseldi.

“Polis çağırın!”

“Ne polisi, bay başkan! Giriş yerlerini bilinmeyen kişiler işgal etmiş. Ne kimse içeri girebilir, ne de kimse dışarı çıkabilir... Ben çok çabaladım ama...”

Dimitrof gülümseyerek: “Yine görüşelim baylar!” dedi ve kapıya gitti.

Belediye Başkanı ve meclis üyeleri arkasından baktılar. Dimitrof, kapıyı açtı ve salondan çıktı. Başı yukarda olarak.

Dimitrof o günler üzerine yazdıklarında şöyle diyordu:

“Hükümet ve burjuvazi şu sıra zafer sevinci içinde... Ulaşım işçilerinin yenilgisi dolayısıyla. O grevi kazanmakla bütün Bulgar emekçilerinin ve sosyalizmin sırtını yere getirdiklerini sanıyorlar. Zaferden söz açmak için vakit erken. Halkın bilge sözünü unutuyorlar: Son gülen, iyi güler. Bulgar emekçileri bu geçici yenilgiden de yeni güçler kazanıp mücadele silahlarını keskinleştirmeyi ve kapitalizmin sırtını yere getirmeyi hızlandırmasını bilecektir. Bundan yana kimsenin kuşkusu olmasın.”

Dimitrof, sözleriyle ve eylemleriyle halkın yanı başındaydı, halkın savunucusuydu.

KARADENİZ’DE

Haziran 1920’de parti, Moskova’da toplanacak. Enternasyonal II. kongresine Dimitrof ve Merkez Komitesi Genel Sekreteri Vasil Kolarov’un gönderilmesi kararlaştırıldı.

Vasil Kolarov güzel konuşurdu, iyi bir hukukçuydu, partinin yüksek kültürlü kişilerindendi ve aydın kesiminin kararlı temsilcilerindendi. Partideki rolü, Dimitrof’un kişiliğini örnek biçiminde tamamlıyordu. Bu iki parti ileri geleninin politika alanında ve insanlık açısından ilişkileri gittikçe daha sıkı bir dostluğa dönüşüyordu. Partinin bu kişileri Moskova kongresine göndermek istemesi bir rastlantı değildi.

O günlerde Moskova’ya iki yoldan gidilebiliyordu sadece. Ya Almanya üzerinden, ya da Karadeniz’den. Almanya’dan gidebilmek o sırada sözkonusu edilemezdi. Zira Polonya, Sovyetler birliğine saldırmış ve savaş yüzünden sınırlar kapanmıştı. Kala kala, Varna’dan Odesa’ya Karadeniz yolu kalıyordu; epeyce tehlikeli bir yolculuk da olsa!

Kırım kıyıları hâlâ Britanya ve Fransa savaş gemilerinin kontrolü altındaydı. Kırım da Beyaz Rus birliklerinin işgalindeydi.

Bulgar delegeleri olarak Moskova’ya gidecek Vasil Kolarov, Georgi Dimitrof, Hristo Kabakçiyef ve Dr. Nikola Maksimof, Karadeniz yoluyla gitmeyi kararlaştırdılar.

Çabuk çabuk hazırlandılar.

Kolarov ve Dimitrof, sabahın erken saatlerinde Sofya’dan kalkacak trende hiç konuşmadan oturuyor ve pencereden bakıyorlardı. Gerekli her şeyi konuşmuşlardı.

Varna istasyonunda onları Merkez Komitesi Temsilcisi Nikola Penef karşıladı.

Kolarof, hemen: “Her şey hazır mı?” diye sordu.

“Evet, kayıklar kıyıda bekliyor.”

Rayların üstünden yürüyerek sazlık bir yoldan denize vardılar.

Çevre sessizdi. Sazlıkların hışırtısından başka bir şey duyulmuyordu.

Kıyıda kimseler yoktu. Bu ana kadar her şey yolunda gitmişti.

Öteki iki delege Hristo Kabakçiyef ve Dr. Maksimof, Burgaz’dan buraya gelip onlarla buluşacaktı.

İki arkadaş kıyıya yaklaşmaktaydı ki, Nikola Penef sazlıkları eliyle iki yana itti dikkatli dikkatli ve bir an beklemelerini rica etti. Sonra bir adım yürüdü, elini gözlerine götürdü, suskun ve koyu yeşil denize baktı.

“Havada bir tehlike mi var?”

“Limanda bir şey göze çarpmıyor.”

Dimitrof: “Öyleyse gidebiliriz!” dedi sabırsızlıkla ve yürüdü. Kolarov da onu izledi. Sazlıkları arkada bırakıp kıyıya vardılar. Az ötede, sularda küçük iki kayık sallanıyordu. İki adam vardı kayıklarda. Uzanmış uyumaktaydılar.

Kolarov ve Dimitrof ellerini gözlerine götürüp kayıkları dikatle süzdüler. Pek güvenilir değildi kayıkların görünüşü.

Kolarov: “Bu ceviz kabuklarıyla mı gideceğiz Odesa’ya?” diye sordu.

Nikola Penef: “Yelkenleri de var!” diye yüreklendirici bir açıklama yaptı.

“Demek yelkenleri de var!”

Dimitrof: “Büyük bir donanma gibi!..” diye alaya aldı.

Penef, tasalı tasalı: “Umarım deniz bozmaz!” dedi. “Hava güzel giderse iki üç günde Odesa’dasınız.”

“Kayıkçılar da birlikte mi geliyor?”

“Kendi hallerinde insanlar. Parayla herkese çalışıyorlar. Fakat şimdi yine sazlar arasına gizlenelim de kimse görmesin bizi.” Penef’in bir işaretiyle iki yolcu sazlıklara döndüler. Hava kararıncaya kadar bütün gün orada kaldılar.

Kayıkçılar öğleye kadar uyumuştu. Kolarov: “İki ceviz kabuğu”nu daha bir yakından gözden geçirdi, hiç sevinmedi. Kayıkların birinde sadece iki kişilik yer vardı. Öteki üç kişilikti. Uygun havalarda yelken çekilebilirdi.

Üçüncü Enternasyonal’in II. kongresi delegelerini işte bu filo Karadeniz’in dalgalarıyla Rusya kıyılarına kadar sürükleyecekti. Fakat görevleri öylesine yüceydi ki, hiçbir kaygıyı haklı çıkarmıyordu.

29 Haziran gecenin saat ikisinde Kolarov ve Dimitrof denize açılmışlardı.

Başlangıçta hava güzeldi ama, sonra sonra kuzeydoğudan rüzgâr başladı ve gökyüzü kara kara bulutlarla kaplandı. Bulut duvar arasından zaman zaman seçilen akşam yıldızı yol gösteriyordu kayıktakilere. Bir ara: “Sovyet yıldızı yolumuzu gösteriyor!” diye heyecanla haykırdılar.

Deniz dağlara çıkıyordu. Dalgalar büyüdükçe büyüyor ve kapkara oluyordu. Kayıkları dalgalar atı atı veriyordu. Yolcular hiç konuşmadan oturmuş, gözlerini hiç ayırmadan denize bakarak, düşünüyorlardı. Deniz ikiye bölünüyor ve uçurumlar meydana geliyordu.

Yağmur başlamıştı.

Kayıkçı: “Baylar, tente altına hazır olun!” diye seslendi.

Yolcular hayretle bakıştılar. Genç ve neşeli bir adam olan kayıkçı, kayığın bir başından öteki başına kadar keten bezi gerdi ve üstüne ziftli iki branda atarak tenteyi yaptı. Yağmur branda bezine vuruyordu boğuk sesler çıkararak. Yorgun düşmüş yolcular uyukluyordu. Deniz gittikçe azgınlaşıyordu. Böğürüyordu. Kayıkları oyuncak gibi yükseklere atıp sonra bir anda aşağıya alıyordu. O gece rotayı şaşıran Kabakçiyef ve Maksimof’un kayığı, uzun süre yolunu bulamadıktan sonra, Bulgar kıyılarına döndü. Kolarov ve Dimitrof’un bindiği kayık, karanlıklar ve fırtınalar içinde yolu sürdürdü.

Dimitrof ve Kolarov tente altında uyumaktaydı. Gemiciler içip yüreklenmek için bir şişe şarap açtılar. Şarap çok güzeldi. Birkaç dakikada, boşalan şişeyi denize fırlattılar. İkinci bir şişe yine çabucak içildi sonuna kadar. Bundan sonra da kayıkçılar gerçekten yüreklendi... Küreklere başlarını yasladılar ve yağmurun biteviye sesiyle uyku bastırdı. Küçük kayıkta derin bir sessizlik vardı. Tentenin altından doğru horultular bile duyulmaktaydı. Ne sessizlik! Birden karanlıklarda korkulu ve umutsuz bir çığlık yükseldi: “imdaat! Batıyoruz!” diye.

Yolcular ayağa fırladılar tenteleri üstlerinden attılar ve karanlıklara bakındılar şaşkınlıkla. Kayıkçılardan biri dümene hakim olup teknenin kapaklanmasını önlemeye çalışıyordu. Başaracağa benzemiyordu! Hepsi onun yardımına koştu. Kayık sulara gömülmekten kurtuldu. Fakat gün ışıyıncaya kadar kimsenin gözüne uyku girmedi.

Sabah olup da güneş doğunca, yolcular daha büyük bir felaketle karşılaştılar. İçecek su fıçısının bütün suyu akıp gitmişti. Geceleyin susayan sarhoş kayıkçılar, musluğu kapatmayı unutmuşlardı.

Kolarov “Felaket!” diye içini çekti. Hiç suyumuz olmadan Odesa’ya kadar dayanamayız.”

Kayıkçılar suçlu suçlu önlerine bakıyorlardı. Genci, çekine çekine: “İsterseniz bizim Şirilovka köyüne uğrayıp su alalım!” diye bir görüş ileri sürdü.

“Şirilovka nerede?”

“Köstence yakınlarında. İnsanları iyi yürekli güvenilir kişilerdir.”

Herkes susuyordu. Genç kayıkçı, ‘bana inanmadılar’, diye aklından geçirdi ve: “Namusum üzerine doğru söylüyorum,” dedi. “Nişanlım o köyde oturuyor.”

Dimitrof: “Ona bir resmini mi vermek istiyorsun yoksa!” diye gülümsedi.

Genç kayıkçı: “Namus sözü!” diye heyecanlandı. “Orada iyi su bulabilirsiniz. Hiçbiri bizi Romenlere vermez! Namus sözü nişanlım dürüsttür, söylenileni yapar.”

Yolcular, söylenilenlere inanmamış gibi gülümsediler, ama delikanlı önerisinde direndi: “Şirilovka’da buz gibi su ve beyaz ekmek var!” diye. “Börek de bulursunuz. Nişanlımın evinde bir kuyu vardır, yazları orada kavun karpuz soğuturuz. Bu kıyılarda balığa çıkınca oradan su alırım her zaman.”

“Ya Romen nöbetçiler?”

“Vız gelir Romen nöbetçileri! İki cıgara verdin mi onlara, her şey yoluna girer. Ben nişanlımla böyle geçiveririm önlerinden çoğu.

Gece oldu. Sonra sabah oldu. Delikanlı hâlâ: “Şirilovka! Şirilovka!” diye mırıldanıyordu kendi kendine.

Deniz düzelmişti ayna gibi parlıyordu. Genç kayıkçı Şirilovka kıyılarına hüzünle bakmaktaydı. Kayığın komutanı durumunda sözü geçen Kolarov, daha başka bir karar açıkladı: “Tuna’nın denize döküldüğü yere!” diye.

Orada tatlı su bulabileceğini umuyordu.

3 Temmuz’da hava bütün gün çok sakin ve güneşliydi. Deniz yolcuları soyundular ve tuzlu suda yıkandılar. Sonra, kayığa uzanıp güneşte yandılar. İçlerinden biri, eski bir ihtilâl türküsünü usuldan usuldan mırıldanıyordu.

Birden ufukta küçük ve beyaz bir bulut belirdi. Başlangıçta küçüktü. Sonra büyüdü ve rengi karardı. Az sonra bir baca belirdi. Bacanın arkasından da bir hücumbotun topu. Dalgaları yararak hızla yaklaşıyordu. Yolcular korkuya kapılmışlardı.

Dimitrof: “Bizi tutuklayacaklar!” dedi.

“Öyleye benziyor...”

“Bir şeyler yapmalıyız!”

Kolarov: “Önce kendi isteğimizle kayığı bir arayalım!” diye önerdi ve kayıkçıya baktı. “Yanında tehlikeli bir şey bulunan çıkarıp şuraya bıraksın!”

Kayıkçılar duraksıyordu.

Kolarov: “Çabuk olun!” diye tekrarladı. “Vaktimiz yok.”

Kürek çeken kayıkçı: “Bende bir el bombası var!” diye homurdandı. “Hemen denize at!”

Kayıkçı epeyce derin olan cebine uzanıp el bombasını aldı ve buyruğu yerine getirdi, çabucak.

Kolarov: “Daha başka bir şeyin var mı?” diye sordu.

“Bir el bombam daha var!”

“Ne bekliyorsun? Neden denize atmıyorsun onu da?”

Arkadaşının el bombalarını denize attığını gören genç kayıkçı sarardı.

Küçük bir topu olan hücumbot iyice yaklaşmıştı. Dimitrof, iki kayıkçıya bakıp yine sordu: “Daha bir şeyler var mı üstünüzde?” diye.

Genç kayıkçı kürekleri sudan çıkarırken: “Bir de çanta var!” dedi. “Ne çantası?”

“Hiç, deriden bir çanta.”

Dimitrof: “Aç, çabuk!” dedi. “Casusluk postacılığı mı yapıyorsun? Sizin budalalıklarınızın cezasını biz çekeceğiz... Çabuk!..”

Delikanlı, çantayı uzattı. Sicimle bağlanmıştı. Çantada, iki başından lehimlenmiş teneke bir boru vardı. Kayıkçının bir casusa teslim edeceği gizli mektup borunun içinde sularda kayboldu.

Kolarov: “Haydi, çabuk söyle, daha bir şeyler var mı?” diye sıkıştırdı.

“Bir şeyim daha var...”

“Ne?”

“Bir zarf.”

“Ver bana çabuk!”

Delikanlı ceketinin iç cebine uzandı katlanmış ve büyük bir zarf çıkardı. Kolarov, zarfı yırtıp açtı ve makineyle yazılmış bir mektup çıkardı içinden. Çabucak okudu: “Dobruca’da bulunan Romen birlikleri üzerine bilgiler.”

Dimitrof: “Daha çabuk olun!” diye bağırdı. “Bottakiler bizi gözden geçiriyorlar.”

Kolarov, Romen botuna arkasını çevirip kayığa çömeldi ve casus mektubunu küçük küçük parçalayıp denize attı.

Sonra bir sessizlik oldu. Romen botu yüz metre kadar yaklaşmıştı.

Kolarov: “Herkes olduğu yerde kalsın!” diye öğüt verdi ve sonra yine sordu: “Daha bir şeyler var mı yanınızda.”

“Gazeteler...”

“Ne gazeteleri?”

“Bulgar ve Fransız gazeteleri...”

Tam o sırada Romen botu yanlarından geçti. Rusça bir komut duyuldu: “Yelkeni indirin!”

Kolarov: “Yelkeni indirin!” diye buyruğu tekrarladı kayıkçılara.

İki kayıkçı iplere asıldı. Romen botunun güvertesinden üzerlerine bir makineli tüfek çevrilmişti. Arkasında da iki asker. Bir subay da ortaya çıkmıştı. Üçü de tepeden tırnağa silahlıydı. Teğmen bir şeyler emretti. Gemi merdiveni indirildi ve: “Kayığı hemen terk edip teslim olun!” diye yeni bir buyruk yükseldi.

Kayıkçılar şaşırdılar. Kolarov ve Dimitrof valizlerini alıp merdiveni tırmandılar.

Teğmen: “Çabuk, çabuk!” diye gürledi. “Eller yukarı!”

Kayıkçılar ve yolcular ellerini yukarı kaldırdılar ve birbiri arkasından merdiveni tırmanıp hücumbotun güvertesine ayak bastılar. Askerler hemen merdiven başında üstlerini aramaya başladı. Ceplerde ve çantalarda kuşku uyandıracak bir şey bulunmadı.

Teğmen, gazeteleri ve iç çamaşırlarını birçok defa altüst edercesine karıştırdı, ceket ceplerini tersine çevirdi ve gizli bir şey olmadığı kanısına varınca, öfkeyle: “Her şeyi denize attınız ama, komutanlıkta size doğruyu söyletmesini bilirler!” dedi. “Bolşevik ajanları sizi!”

Kolarov: “Biz ajan falan değiliz!” diye sesini yükseltti. “Biz Bulgar milletvekiliyiz.”

Teğmen: “Öyle mi? Bulgar milletvekilisiniz demek!” diye bağırdı. “Peki ne arıyorsunuz Romanya kara sularında?”

Öfkesini güçlükle tutabilen Dimitrof: “Bunun cevabını komutanlıkta veririz?” demekle yetindi.

Teğmen, alaycı alaycı: “Bence de iyi edersiniz, bay milletvekili!” demekle yetindi. “Orada her şeyi açıklarsınız.”

Teğmen, bir yandan da, tutukluların üstünde bulunan paraları saymaya başladı.

“Bolşeviklerden iyi para alıyor olmalısınız!”

Kolarov: “Bay teğmen paraları zapta yazdırın ve gereksiz sorulardan vazgeçin!” diye sözünü kesti.

“Parayı zapta mı yazdıracağım?”

“Elbette!”

“Bunda direniyor musunuz?”

“Üstümüzde ne buldunuzsa zapta geçirmekle görevlisiniz. Yoksa soruları cevaplandırmayız.”

Teğmen parayı bir daha saydı. Gözleri parlıyor ve parmaklarını banknotlardan çekemiyordu. Bütün paranın tutarını istemeye istemeye zapta yazdı.

Arama bitip zabıt da yazıldıktan sonra hücumbot Romen kıyılarına doğru yol almaya başladı. Tutuklular, kıyının gittikçe yaklaştığını üzülerek gördüler. Kıyıda yiyecek ve su vardı ama, düşman topraklarda bilinmez serüvenler de bekliyordu onları.

Köstence’ye varıldı ve kıyıya çıkıldı. Gece olmuştu. Kayıkçılardan ayrılmaları gerekiyordu. İki Bulgar milletvekili, sayısı daha da arttırılan nöbetçi denetimi altında dar bir yan sokakta yürüdüler.

Şehir uykudaydı. Asker çizmelerinin gıcırtısından ve kılıç şakırtısından başka ses duyulmuyordu. Arada bir süngü parıltıları göze çarpıyordu.

Dimitrof ve Kolarov’u bir nöbetçi karakoluna götürdüler. Yapının her yerinde alçak kerevetlere uzanmış askerler horul horul uyumaktaydı. Karanlıktı ve pis bir koku vardı. İki Bulgar, hiçbir şey anlamamışlardı. Bakıştılar. Nöbetçilerden biri Romence bir şeyler homurdanıp onları bir yere iteledi ve kapıyı arkalarından kilitledi. Dimitrof ve Kolarov bir süre sonra karanlığa alışınca, kerevete oturdular. Sabahı beklemeleri gerekiyordu. Fakat faza oturamadılar kerevette. Kapı gacırtıyla açıldı ve az önce buraya onları bırakmış olan asker göründü. Bir şeyler söyledi kendi diliyle ve karanlık koridora iteledi. Yürüdüler. Karanlık ve dar merdivenler çıktılar, merdivenler indiler ve sonunda pek yüksek olmayan bir demir kapı önüne vardılar.

Kolarov: “Acaba ne düşündüler?” diye sordu arkadaşına.

“İyi şeyler olmamalı!”

Asker, kapıyı açtı ve içeri girmelerini işaret etti.

Yaklaşınca soğuk ve ıslak bir hava çarptı yüzlerine.

Kolarov: “Ne demek bu?” diye sordu Fransızca.

Fakat, Romen askeri cevap vereceğine onları içeri iteledi ve kapıyı gürültüyle kilitledi. Sövgüye benzer sesler duydular. Sonra, koridor sessizliğe gömüldü.

Kolarov ve Dimitrof’u attıkları zindan bir tabuttan farksızdı. İki metre boyunda ve bir metre enindeydi. Duvarlardan su damlıyordu. Ayaklarının ıslak ve buz gibi bir toprağa bastığını hissediyorlardı. Kolarov kapıya gitti ve: “Burada havasızlıktan boğulacağım!” diye bağırdı. Dimitrof, kapıyı yumruklamaya başladı. Koridorda gümbürtülü yankılar oldu. Sesler duyuldu.

Az sonra bir nöbetçi geldi. Kapıyı açtı ve kendi diliyle: “Ne o?” diye sordu.

“Havasızlıktan boğuluyoruz.”

Nöbetçi: “Nu sa poate! Nu sa poate!” cevabını verdi. Bunun anlamı: ‘Size bir yardımım dokunmaz’dı. Yandaki hücreden Bulgarca konuşmalar duyuldu. Bir ses: “Dobrucalı mısınız, dostlar?” diye sordu.

İki arkadaş: “Bulgarız, Sofya’danız...” diye cevap verdiler.

Nöbetçi, heyecanlı heyecanlı: “Nu sa poate! Nu sa poate! Responsabilita!” diye bağırdı.

Yan hücredeki Bulgarlar, Romence lafa karıştılar. Nöbetçi onlara bir şeyler söyledi. Bu kez, Bulgarlar daha bir dostça konuştular. Nöbetçi de dostça, fakat biraz korkarak cevaplar verdi: “Responsabilita! Responsabilita!” diyerek.

Dimitrof: “Nedir istediği?” diye sordu.

Yan hücredeki Bulgarlardan biri: “Sorumlu olur!” diye açıkladı. “Fakat tedirgin olmayın. Biz ona biraz tütün verince işler düzelir. İsteği, tütünü daha fazla koparmak bizden.”

Yan hücredeki Bulgar yine bir şeyler söyledi Romence. Heyecanlı bir pazarlık başladı. Öteki tutuklular da karışmıştı. Nöbetçi, uzun tartışmalardan sonra cebinden bir deste anahtar çıkardı, kapıyı ağır ağır açtı, fakat bunları yaparken hâlâ ve usul usul: “Responsabilita! Responsabilita!” diye mırıldanıyordu.

Yine bir kapı gıcırtısı oldu ve Dimitrof’la Kolarov, tutuklu Dobrucalıların oturduğu hücreye çabucak girdiler. Nöbetçi bir kese tütün alırken yine: “Responsabilita! Responsabilita!” diye mırıldandı.

Dobrucalılarla hemen dost olan Dimitrof ve Kolarov, yarın sabah Bulgaristan’a, parti merkez komitesine bir mektup yollayıp içinde bulundukları zor durumu anlatmaya ve kurtulmaları için gerekli tedbirlerin elden geldiğince çabuk alınmasını istemeye karar verdiler.

Mektup Dobrucalılara teslim edildi ve gönderildi. Kendileri de tutuklu Dobrucalılar için hiç de kolay değil böyle bir iş, ama sözlerini tuttular. Zira Romen tuzlalarında angarya çalışmaya hükümlüydüler.

Dimitrof ve Kolarov’un askeri cezaevine atılıncaya kadar zindandan zindana uzun süre türlü eziyete katlanmaları gerekti. Cezaevlerinin demir kapılarında “tövbe etmek ve katlanmak!” yazılıydı. Cezaevlerinin içi ise daracıktı ve leş gibi kokuyordu. İnsanlar balık istifi gibi yatıyordu.

Günler geçti, fakat resmi makamlardan kimse gelmedi iki tutukluyla görüşmek için. Onları unutmuşlardı sanki! Sonunda, Kolarov bir açıklama yaptı ve Karadeniz’de kayıkla yolculuklarının gerçek nedenini ayrıntılarıyla söyledi. Bunun üzerine soruşturma başladı.

Serüvencilerle karşılaşacağını sanmış olan soruşturma yargıcı önünde Bulgar parlamentosunun iki milletvekilini görünce pek şaştı. Aklı almıyordu. Kolarov’a hep şu soruyu yöneltiyordu, durup durup:

“Saygıdeğer bir kişi, bir avukat, bir milletvekili ve bir aile babası olan siz, Karadeniz’i geçip Rusya’ya ulaşmak için bu ceviz kabuğundan farksız balıkçı kayığına nasıl güvenebildiniz? Başınıza bir şey gelir diye hiç mi düşünmediniz? Ailenizi, eşinizi ve çocuklarınızı düşünmediniz mi?”

Kolarov şöyle cevap verdi:

“Bizler partimizin erleriyiz. Buyrukları yerine getiririz. Verilen buyruğu uygulamamak söz konusu değildir bizim için. Yolculuğumuz tehlikelidir, ölebiliriz. Aileme gelince, başıma bir felaket gelirse partimizin, onları düşüneceğine güvenim var.”

Soruşturma yargıcı pencereden dışarılara baktı. Düşünceliydi. Gençliğinde okuduğu kitapları hatırlamıştı belki! Ölümü küçümseyen yiğitlerden, gözüpek erkeklerden söz açan kitapları. Fakat şimdi önünde duranlar hayal kahramanları değil, kanlı canlı gerçek insanlardı.

Romen yöneticilerinin iki Bulgar milletvekilini Bolşevik ajanı gösterme çabaları başarıya ulaşamadı. Bulgar ve Romen kamuoyunun ilerici insanları onları savunmak için ayaklandı. Romen sosyalist milletvekilleri parlamentoya bir önerge sundular ve tutuklanmış Bulgar milletvekillerinin salıverilmesini istediler. En sonunda, Sovyetler Birliği Dışişleri Halk Komiseri Çiçerin 17 Temmuz günü Romen hükümetine bir nota verdi ve Enternasyonal’in de üyesi olan bu iki Bulgar milletvekili salıverilmezse Rusya’da tutuklu Romenlere karşı kimi tedbirler alınacağı konusunda uyardı. Çiçerin’in bu notası Kolarov ve Dimitrof’u Romen hükümetinin elinden kurtardı.

FIRTINADAN ÖNCE

Georgi Dimitrof Ocak 1921’de İtalyan Komünist Partisi’nin kuruluş günü törenine katılmak üzere Livorno’ya gitti. Yine o yıl Sovyetler Birliği’ni ziyaret etti. Rusya Sendikalar Birliği kongresine ve Komintern toplantısına da katıldı.

Lenin, Moskova’daydı. Moskova, dostların da, düşmanların da ilgisini çekiyordu. Moskova gücünün sonundaydı ama, bükülmemişti.

Tecrübesiz komutanların yönettiği Sovyet birlikleri Moskova’dan çıkış yaparak Rus bozkırlarında, Ukrayna’da, Don havzasında, Urallar’da ve uzakdoğuda düşmanı kovalıyordu. Düşmanın yenilgisi tam değildi.

Moskova yoksulluklar içindeydi. Sıkıntı çekiyordu. Fakat Lenin’in konuşmalarını dinleyen herkes, kendi sıkıntılarının ihtilâl davası önünde pek önemsiz kaldığını anlıyordu.

Lenin, Bulgar heyetini dikkatle ve belli bir ilgiyle dinlemekteydi. Çalışma odasında eski ve çukurca bir koltuğa oturmuş, başını iki eli arasına almıştı. Yeşil bez kaplı masanın arkasında büyük bir kitaplığın bir bölümü görülüyordu. Sağda, istenilen yere çekilebilen küçük bir kitap rafı vardı. Çalışırken gerekli kitaplar o raftaydı. Duvarda büyük bir harita asılıydı. Kremlin sarayının bu çalışma odasının bütün eşyası bu kadardı.

Georgi Dimitrof çok ateşli konuşuyordu. Bulgaristan’da durumu, işçi sınıfının gücünü ve gericileri anlattı. İşçilerin ve köylülerin mücadelelerinin gittikçe daha birleşip ortak düşmana karşı yöneldiğini anlatmayı da unutmadı. Lenin, karşısında konuşan adama arada bir bakıyordu; dava uğrunda böylesine ateşli bu insanla ilgilenmeye başlamıştı. Söylenilenlere dikkatle kulak veren Lenin, sonunda heyecanlandı. Ayağa kalktı, baş parmaklarını yelek cebine koydu ve odanın içinde gidip gelmeye başladı.

Sonra, Dimitrof’un gözlerinin içine bakarak: “İşçilerle köylülerin birleşmesi nasıl gerçekleşecek?” diye sordu.

Dimitrof: “Örgütlenme açısından gerçekleşmedi daha!” cevabını verdi.

Lenin bir süre düşündü ve daha büyük adımlar atarak odada dolaştı. Savaş sonrası Bulgaristan’ı gözünün önüde canlandırdı; daha bir sürü mücadele vermesi gereken partinin zorluklarını biliyordu.

Lenin, eski model koltuğunun yanında ayakta durdu ve: “Oyuna kapılmamanızı öğütlerim,” dedi. “Gericiler sizin orada çok güçlü daha. Yanlış bir adım partinizi güç durumlara sürükleyebilir?”

Pencereden baktı dışarılara... Sonra, Dimitrof’un sıraladığı gerçekleri bir bir inceledi:

“İşçi sınıfı ve köylüler arasında sağlıklı ve sağlam bir birlik yaratılmalıdır. Ülkenizin her şeyden önce bir köylü ülkesi olduğunu unutmayın! Küçük burjuva niteliğinde olan köylü yığınlarını kazanmak ve karar zamanı gelince gerici güçlerin karşısına çıkarmak gerekir.”

Çalışma odasında sessizlik ağır basıyordu. Bundan ötürüdür ki, Lenin’in sözleri daha da anlamlı oluyordu. Lenin, kapıdan geri dönüp yazı masasına döndü, yine, dinleyenlere baktı ve sorunu elden geldiğince az sözle ve derinlemesine açıkladı bir daha. Sonunda, saatini çıkarıp baktı ve: “Toplantıya gitmemizin zamanı geldi...” dedi.

Dimitrof, ayağa kalktı. Lenin, yazı masasına yaklaştı. Masanın üstünde ‘Aynî Vergi’ kitabının yeni provaları duruyordu. Onları aldı ve düşüne düşüne: “Bakın!” dedi. “ekonomi politikamızda nasıl bir yön değişimi yapmaktayız. Bunu yapmak zorundayız. ‘Aynî Vergi’ üzerine küçük bir kitap. Bir okuyun! Bu konuda diyecekleriniz varsa yarın bana bildirmenizi rica ederim.”

Dimitrof, düzeltme kolonlarını alıp ilgiyle bir karıştırdıktan sonra, katladı ceket cebine koydu. Çok mutluydu. Lenin, görüşünü öğrenmek istiyordu.

Viladimir İliç Lenin, saate bir daha baktıktan sonra, Dimitrof’un koluna girdi dostça ve kapıya doğru yürüdü.

Bulgaristan’da, Aleksander Stamboliski’nin başında bulunduğu Çiftçi Birliği, hükümetteydi. Kral III. Boris, başbakanından nefret ediyordu. ‘Çileden çıkaran’ bir ‘kendine güveni’ vardı ve ‘o köylü parçası’, babasına birçok kez sövmüştü. Boris, Stamboliski’nin politikasını onaylar görünüyordu ama, babasının eski bakanlarını yeniden işbaşına getirmek için el altından çalışıyordu.

Halkın Çiftliği Birliği ve komünist partilerinden yana olduğunu gören Stamboliski düşmanları, olağan seçimler yoluyla işbaşına gelemeyeceklerini anlamıştı. Bundan ötürüdür ki, bir hükümet darbesiyle Stamboliski’yi düşürüp bütün burjuva partilerinin katılacağı bir ‘Meşrutiyetçi Cephe’ kurmayı kararlaştırdılar.

‘Meşrutiyetçi Cephe’ yine o 1922 yılında kuruluş kongresini Tırnova şehrinde yapmaya karar verdi. Niyetleri, mücadele işaretini o kongre dolayısıyla açığa vurmaktı. Yine o gün ‘Çiftçi Birliği’nin “Pancar Üreticileri” kongresi de Tırnova’da yapılacaktı. Bulgaristan’ın her yanından pancar üreticileri Tırnova’ya geldiler. Ellerinde sopalar ve yabalarla. Bunu gören ‘Cepheciler’, Tırnova’dan hemen savuştular. Fakat köylüler, kaçanların önderlerini cezalandırmak için, Jantra nehri kıyısına götürüp sakallarını kestirdiler.

Uzak görüşlü kişiler, bu politik oyun dolayısıyla: “Bugün siz onların sakalını kesiyorsunuz... Onlar da başa geçince kafalarınızı uçururlar,” diye şakayla karışık uyardılar.

Bu şakacı ileri görüşün pek çabuk gerçekleşeceğini kim kestirebilirdi o sırada.

Cephecilerin 1922’de hükümeti düşürme umutları gerçekleşemedi: Çiftçi Birliği ve Komünist Partisi bütün ülkede düzenledikleri toplantılarda Bulgaristan’ı felaketlere sürüklemiş olanların mahkemeye verilmesini istediler. Halk bir ağızdan: “Evet!” diye cevap verdi buna. Fakat gericiler de sıralarını sağlamlaştırdılar. Bulgaristan’da bulunan General Vrangel’in beyaz Rus birlikleri onları destekledi ve yüreklendirdi.

Parti Merkez Komitesi: “Silahlanın!” diye bir beyanname yayınladı. “Pardesünü sat ve bir tüfek al!”

Parti bir yandan da askerlik örgütleri kurmaya başladı. Orduda geniş ölçüde bir aydınlatma kampanyasına girişildi ve: “Narodna Arija: Milli Ordu” adlı gazeteyi yayınladı. “Yedek Subaylar ve Gedikliler Halk Birliği” adlı bir örgüt de kuruldu.

İşçiler ve köylüler kötü silahlanmıştı. Bulgar Komünist Partisi’nin Genel Sekreteri Vasil Kolarov, Stamboliski’nin yardımcısıyla görüştü ve gericilerin bir hükümet darbesi hazırladığını bildirdi.

Kolarov, bununla yetinmeyerek şu isteği de ileri sürdü:

“Devlet depolarından silah verin de yurttaş birliklerini silahlandıralım!”

Daskalof: “Rahat olun!” diye cevap verdi. “Hükümet darbesinden on beş dakika önce silahlar hazırdır. Durum o hale gelirse, elbette!..”

Kolarov: “Bay bakan!..” diye karşılık verdi. “Bize silah vermek için on beş dakikalık bir zamanınız kalacağından kuşkuluyum.”

Bakan: “Güvenin sözlerime, hükümet yerinde duruyor!” diye tekrarladı görüşünü.

Kral Boris’in gizlice desteklediği ve yüreklendirdiği faşist örgütler, Bulgar Komünist Partisi kulübüne saldırdılar, kargaşa çıkardılar, toplantılarda bomba attılar, Sofya’da partinin halkevini yaktılar? Stamboliski hükümeti ise bütün bunların sadece Komünist Partisi’ne karşı olduğunu sanıyordu.

Parti her gün uyarıyordu: “Uyanık olunuz! Gericiler bir hükümet darbesi hazırlıyor!” diye.

Merkez Komitesinin o günlerde yayınlanmış beyannamesinde şunlar yazılıydı:

“Bulgar Komünist Partisi’ni açık bir politika mücadelesiyle alt edemeyecek durumda olan burjuva partiler cephesi, Vrangel ordusuna başvurup yardım istiyor. Burjuva partilerinin cephesi yönetimi ele geçirip barış antlaşmasının bütün yüklerini halk yığınlarının sırtına yüklemek istiyor.”

Tırnova’da yapılan ‘Pancar Üreticileri’ kongresinden sonra Stamboliski, Cepheciler’i bir avuç akılsız sayıyor ve onları dilediği anda temizleyebileceğini sanıyordu.

Onun bu yanılgısı, Nisan 1923’te parlamento seçimleri yapılırken iyiden iyiye yerleşmişti. Asıl tehlikenin burjuva partileri cephesinden değil, komünistlerden geleceğini sanan Stamboliski, seçim mücadelesini onlara yöneltti:

“Bir hükümet darbesi asla yapılamaz. Komünistlere gelince, Burgaz bataklıklarında kursunlar cumhuriyetlerini!”

Çevresini kötü niyetli akıl hocaları ve Kral’ın gizli ajanları sarmış olan Stamboliski, yenilmez bir halk önderi olduğunu sanmaktaydı. Gericiler ve adamları onun bu zayıf yanını okşuyorlar ve komünistlere karşı yöneltiyorlardı:

“Onlar senin en büyük düşmanın. Koru kendini onlardan! Elinden alıvereceklerdir. Rusya’da Kerenski’ye yaptıkları gibi.”

Seçimlerden büyük kazançla çıkan Stamboliski, dinlenmek için, doğduğu yer olan, Slavovıça köyüne gitti.

Köylüler tarlalarından ürünleri kaldırıyordu. Stamboliski, baba evinde hem dinleniyor, hem de gelecek için planlar yapıyordu. Büyük başarı kazanmıştı. Kim bunu alabilirdi elinden?

Stamboliski’nin köye varışından birkaç gün sonra Kral Boris de ziyaretine geldi. Hatırını sordu, tatilini nasıl geçirdiğini sordu.

Boris çok dostça, yumuşak ve barışçı davrandı. Bulgaristan kralı kendisi değil de, Stamboliski’ymiş gibi! Kral Boris, köylülerin elini sıktı gülümseyerek, önderleri Stamboliski’yi övdü. Stamboliski ise barışçı ve yumuşak davranışlı krala üstten bakarak: “Halkın önderinin kim olduğunu bu Alman tilkisi sonunda kavrayabildi mi?” diye mırıldandı. Bu arada Kral da yarım yamalak Bulgarcasıyla ve usul sesle halka: “Sevgili köylülerim, ürün nasıl?” diye soruyordu.

“Çok iyi bu yıl ürünlerimiz! Majeste, böylesine bolluk hiç olmamıştı!”

“Çok sevindim buna, pek sevindim. Yüce Tanrı köylülerimin emeğini cömertçe değerlendiriyor.”

O günlerde Stamboliski pek mutluydu. Şimdiye kadar böylesine doruğuna ulaşmamıştı ünün ve başarının! Kral Boris’in onu Slavoviça köyünde ziyaretini halk kendi gözüyle görsündü!

Fakat 9 Haziran 1923 günü her şey altüst oldu. Aleksandır Stamboliski hükümeti ordunun, ‘halk ayaklanması örgütünün’ yönettiği silahlı Makedonya birliklerinin ve ‘Askerler Birliği’nin işbirliğiyle o gece devrildi. Sofya’da bütün resmi makamlar birkaç saat içinde ele geçirildi, bakanlar yataklarında tutuklandı ve gün doğarken iktidar darbecilerin eline geçmiş bulunuyordu.

Stamboliski, köyde tatildeydi hâlâ. Boris, bir subayını özel görevle köye gönderdi; Stamboliski’yi bulup kafasını keserek Sofya’ya getirmesi için. Subay, kralının buyruğunu bağlılıkla uyguladı. Stamboliski öldürüldü ve cesedi Meriç nehrine atıldı.

Halk, tırpan ve orakları atıp silaha sarıldı. Köylü Birliği’nin ve Komünist Partisi’nin Karlovo, Plevne, Şumnu ve Varna başkanları halkı mücadeleye çağırdı. Fakat bir merkezden yönetilmeyen bu dağınık ayaklanmalar bastırıldı. Olayları “şehir ve taşra burjuvazisi arasında bir mücadele” olarak değerlendiren Bulgar Komünist Partisi Merkez Komitesi, üyelerini, mücadeleye katılmadan ‘elde silah’ olaylarının gelişmesini beklemeye çağırdı.

Gerici güçler rahat bir soluk aldılar.

Gerici gazeteler: “Bulgar Komünist Partisi ne Stamboliski’cileri, ne de yeni hükümeti destekleyecektir... Şehir ve taşra burjuvazisi arasında silahlı çarpışmalara da katılmayacaktır...” diye yazıyordu.

Bu satırlarda alay ve memnunluk göze çarpıyordu.

Boris de rahat bir soluk almıştı. Yeni hükümetin kuruluş kararnamesini imzaladı.

Bulgaristan üzerine karanlık bir gece çökmüştü.

BİRLEŞİK CEPHE

Teğmen Saliev son tutuklananları sabahın üçünde alıp götürdü... Üçpınar polis karakolları öyle doluydu ki, yeni tutuklanacak işçiler, zanaatçılar ve öğrencileri koymak için yer kalmamıştı.

Ayışığı küçük şehri gündüz gibi aydınlatmıştı. Yüksek yapıların gölgeleriyle küçük şehir daha bir esrarlı görünmekteydi. Vladaja ırmağından doğru esen hafif bir rüzgâr, çürümüş ot ve bataklık kokuları getirmekteydi. Kılıcı kaldırımda sesler çıkararak yürüyen teğmen, zaman zaman esniyor, uykusuzluğun ve sarhoşluğun mahmurluğunu gidermek ister gibi kızarmış gözlerini ovuşturuyor ve tutuklulara sövüyordu.

Tutuklular kara kara düşünüyorlar ve susuyorlardı. İyilik ummadıkları için acele de etmiyorlardı. Sarhoş teğmen istediği kadar bağırıp çağırsındı!

Tutukluların iki yanında yürüyen nöbetçiler de sövüyor, elleri bağlı ve savunusuz insanları dipçikliyorlardı.

Küçük grup saat üç buçuğa doğru sevimsiz karakol yapısına vardı. Teğmen zile bastı ve sabırsızlıkla bekledi. Ağır demir kapı, yavaş yavaş açıldı, başgardiyan göründü. Teğmeni ve getirdiği insanları görünce: “Ne getirdin bunları?” diye homurdandı. “Burada hiç yer kalmadığını söylemedim miydi sana? Nereye koyayım ben onları?”

Teğmen de homurdandı ve karakol komutanını bulmak için çabuk çabuk içeri girdi.

Karakol komutanı, masaya başını dayayıp uyumuştu. Teğmen Saliev, kısık sesiyle: “İzin verin de söyleyeyim!” diye uyandırdı onu. “Bir bölük tutukluyla iki saattir oradan oraya dolaşıyorum... Tutukluları koyacak hiç boş yer bulamadım. Yüzkarası bir durum! Nereye gittimse hiç yer yok. Ne yapayım ben bu adamları şimdi?”

Karakol komutanı, uykulu gözlerini ovuşturdu. Güçlükle fark etti karşısında bir teğmenin durduğunu ama, neler söylediğini bir türlü kavrayamamıştı.

Teğmen Saliev: “Az sonra gün ışıyacak!” diye sürdürdü konuşmasını. “Emirde gündüzleri tutuklama yapılmaması yazılı... Kamuoyu açısından!..”

Karakol komutanı: “Kamuoyu açısındanmış!” diye burnundan soludu. “Saçma şeyler! Kaç kişi getirdiniz?”

“On yedi...”

“Oo. Hiç de az değil! Bizim buraya alamayız onları...”

Sonra, aklına bir şey gelmiş gibi: “Okula uğrayıp sordun mu?” diye söylendi.

“Hayır!”

“Orada yer olmalı, derim!”

“Sanmıyorum. Okul iki gece öncesinden dolmuş.”

Karakol komutanı sustu, sonra gülümsedi. Kim bilir neden?

“Ne yani? Karakolda yan gelip bizim somunları zıkkımlansınlar diye mi tutukluyoruz bunları?”

Teğmen, gözlerini kırpıştırdı, ne çıkacak bu lafın altından, diye.

Karakol komutanı: “Böyle bir niyetimiz hiç yok!” diye konuşmasını sürdürdü. “Evet, evet... Okula götür onları sen!.. Sonrasını düşünürüz... Gün doğmadan, çabuk davran!..”

Teğmen, kapıya yöneldi, fakat daha bir adım atmadan, komutan onu alıkoydu:

“On yedi kişiler, dedindi, değil mi?”

“On yedi kişiler, komutanım.”

“Bence onları okula götürmen gerekli değil.”

Komutan susmuştu. Teğmen merakla baktı yüzüne.

“Aşağıda boş bir kamyon var... Yükle hepsini o kamyona!..”

Teğmen: “İki gece öncesi gibi mi?” diye sordu.

“Tastamam öyle!”

“Araştırmasız ve soruşturmasız mı?”

“Teğmen Saliev, sorular neye yarar ki! Sinirleri yıpratmaktan gayrı. Hiç vaktimiz yok. Bir saat sonra güneş doğar.”

Teğmen, kapıyı açıp dışarı çıktı çabuk çabuk. Şu adamlardan bir kurtulsaydı. Elden geldiğince çabuk kurtulmalıydı onlardan.

Kamyon birkaç dakika sonra garajdan homurtularla çıkıp karakolun önünde durdu. Tutuklular bekliyordu.

Teğmen: “Binin kamyona!” komutunu verdi. “Sizleri liseye götürüyoruz! Emir gereği!..”

Tutuklular, küçük tahta merdiveni ağır ağır tırmanıp kamyona bindiler. Teğmen iteledi çabuk olsun diye. Nöbetçiler bir bir saydılar. On yedi tutuklunun hepsi ve nöbetçiler bindikten sonra, teğmen Saliev şoförün yanına oturup, İskar geçidine çekmesini söyledi ve: “Geçen gece gitmiş olduğumuz yere!.. Biliyorsun...” diye ekledi.

Şoför başını salladı.

Kamyon hızla yol alıyordu. Gün ışıyordu yavaş yavaş. Ağaçlar iyice belli olmaya başlamıştı. Bir yerlerde duman yükseliyordu bacalardan. Köpekler havlıyordu. Az sonra güneş çıkıverecekti. Tüfeklerini sımsıkı tutan nöbetçiler kurbanlarını süzüyorlardı uykulu gözlerle. Tutukluların başları öne düşmüştü.

Teğmen: “Daha çabuk sür!” diye bağırdı.

Saat beş olmuştu. Kamyon, ağaçlar arasında gizlenmiş bir boğazda durdu. Solda koca koca kayalar yükseliyordu. Sağda İskar nehri taşlık yatağında akmaktaydı şarıltılarla. Teğmen, kamyondan atlayıverdi ve nöbetçileri yanına çağırıp gerekli buyrukları verdi. Çabuk çabuk konuşurken yüz adaleleri geriliyordu. Kamyondakiler, kendilerini nasıl bir sonun beklediğini anlamıştı. Ayağa kalktılar ve hep bir ağızdan: “Neden buraya getirdiniz bizi?” diye sordular.

Kayaların sivri uçlarında güneşin ilk ışınları titreşiyordu. Uzaklardan doğru sürülerin çıngırak sesleri ve köpek havlamaları duyuluyordu. Çevre köyleri yavaş yavaş uyanıyordu. Bin bir iş ve tasayla dolu sıradan bir yaz günü başlamaktaydı.

Teğmen Saliev, en son buyruklarını verdi:

“İlk öncekiler şu akkayınların arkasında! İkinci parti kayalığın altında! Üçüncü bölümü kıyıda! Hafif makineliyle! Sonra bir çukura gömeriz hepsini...”

Nöbetçiler tutukluları kamyondan indirdiler. Bölüm bölüm ayırmak için.

Tutuklular birbirlerine iyice sokuldular. Yerlerinden kımıldamaya niyetli görünmüyorlardı. Askerler, onları birbirlerinden ayırmaya uğraştılar ama, başaramadılar. Sonra, Enternasyonal’i okuyan bir ses yükseldi. Ötekiler de katıldılar. Ölüme son bir meydan okuyuş gibi.

Teğmen: “Ateş!” diye bağırdı kısık sesiyle, “Ne sallanıyorsunuz hâlâ?”

Tabancasını çekip ilk kurşunu sıktı; Enternasyonal okumaya başlamış olan tutukluya.

Nöbetçiler, teğmene uydular. Aynı anda patladı tüfekler. Boğuk iniltiler ve: “Yaşasın sosyalizm!” sesleri de yükseldi.

Teğmen: “Daha çabuk! Daha çabuk!” diye uludu.

Enternasyonal’in ezgileri hafifledi ve sonunda büsbütün kesildi. Tüfek seslerinin yankıları biraz sürdü. Sessizlikten korkmuşlar gibi. En son tutuklu kanlar içinde yere yuvarlanıncaya kadar sürdü tüfek sesleri.

Sonra yine sessizlik oldu. Nehrin biteviye çağıltısı duyuluyordu sadece. Güneş kayaların tepelerini aydınlattı. Gölgeler vadide uzayıverdi çabucak. Gün başlamıştı. Askerler çabuk çabuk kazdıkları çukura ölüleri atıverdiler, cinayetlerinin izlerini yok etmek istercesine. Sonra kamyona binip Sofya’ya döndüler.

Yeni yeni tutuklamalar ve cinayetler birbirini izledi.

O sırada Enternasyonal genel sekreteri olan Vasil Kolarov Bulgaristan’a döndü ve parti yönetimini harekete geçirdi, yön değiştirsinler diye. Merkez komitesi izleyecekleri yeni politikayı 1923 Ağustosunda tespit etmişti. Çiftçi Birliği Partisi’yle bir anlaşma yapılacak ve Sosyal Demokratlara da faşizme karşı mücadele için Birleşik Cephe önerilecekti.

Georgi Dimitrof, “Rabotniçeski Vestnik” gazetesinde şunları yazmıştı:

“Emekçi yığınlarının ve bütün yaratıcı aydınların zor durumda olduğu ve tehlikelerle karşı karşıya bulunduğu böyle bir anda partilerin ortaklaşa mücadele için birbirlerine el uzatmadığını ve gündelikler, çalışma süresi, ekmek, toprak, konutsuzluk, vergiler gibi elle tutulur ortak sorunlarda faşizmle savaşabilecek ortak bir cephede anlaşmadıklarını kim inkâr edebilir?”

Yazı şöyle sürüyordu:

“Birleşik Cephe demek, uygulamada parti ilkelerinden sapmak, ya da partinin ana çizgilerini değiştirmek anlamına gelmez. Bu elle tutulur anti-kapitalist bir platformda emekçi yığınların korunması ve bu düzeyin gerçekleştirilmesi için ortaklaşa bir mücadelede birleşmektir sadece.”

Sonra şöyle uyarıyordu:

“Emekçi Bulgar halkının temsilcisi olmak iddiasında olup kişilik, ya da particilik kaygısından ötürü Birleşik Cephe’ye karşı çıkarak kapitalistlerle işbirliğini sürdüren partilerin ve parti önderlerinin durumu gerçekten hüzün vericidir. Kendi ölüm hükümlerini elleriyle imzalamış oluyorlar...”

Karşı cephedekiler seslerini yükseltmişlerdi:

“Ülkeyi bilgisiz halk çoğunluğunun, yığınların yönetmesine izin veremeyiz. Aydın kapitalistler azınlığının oluşturduğu seçkinler ele almalıdır yönetimi!..”

Gerici çevreler sözüm ona bir komünizm tehlikesiyle korkutuyorlar ve Bulgar Komünist Partisi’yle öteki partilerin arasını açmak için dolaplar çeviriyorlardı:

“Komünistlerin Birleşik Cephe önerisi, iyi taktikçilerin ustaca bir manevrasıdır... Sosyal demokratları şaşırtıp sıralarında kargaşalığa yol açmak istiyorlar.”

Şöyle görüşler de öne sürülüyordu:

“Bulgar Komünist Partisi programından uzaklaşıyor. Sıraları parçalanıyor... Kendi postlarını kurtarmaya bakıyorlar.”

Tuhaf bir sevince kapılanlar da vardı:

“Bulgar Komünist Partisi’nin moral yönü çökmektedir.”

Dimitrof bütün bunlara cevap verdi:

“Ekmeği, hayatı, hakları, özgürlükleri ve emekçi halkın yarınlarını kurtarabilmek için, emeğin birleşik cephesinden vazgeçilemez. Emekçi yığınları, yaratıcı bütün aydınları ve kapitalist olmayan herkesi kapitalist azınlığın sömürüsünden, soygunundan ve baskısından korumak için Birleşik Cephe gereklidir. Faşistlerin tasarladığı askerler diktatörlüğünü engellemek ve emekçilerin yönetimini sağlamak için de. Yeni yeni savaşçı serüvenlerden ve tehlikelerden uzak kalabilmek, politikada özgürlüğü, milletçe bağımsızlığımızı ve barışı olduğu kadar komşu halklarla kardeşçe ilişkileri güvene almak için de. Birleşik Cephe, toplum düzeninin halkın ve ülkenin kapitalist boyunduruğundan yüzde yüz kurtarılabilmesi için de vazgeçilmez bir yoldur.”

Korku ve öfkeye kapılan kapitalistler şöyle bağırıyordu:

“Hemen bugün, hemen şimdi şu anda Bulgaristan’da komünizmin kökü kazınmalıdır... Şu çok uygun anlar elden kaçarsa, bir daha düzeltilemeyecek büyük bir yanlış yapılmış olur... Belki büyük kurbanlarla ödenecek bir yanlış... Bu caniler çetesi henüz yeterince cezalandırılmadı... Akla yatkın tek tedbir, kökten yok etmek onları...”

Bu yoğun yalan dolan saldırısı parlamentodaki milletvekillerine de yöneltiliyordu. Hükümetten yana olanlar, gizlemeye çalıştıkları bir ikiyüzlülükle şu kanıtı ileri sürüyorlardı: “Komünistlerin parlamentoya alınmamasını istiyorsak, hiçbir zaman kendimize yakıştıramayacağımız bir kinlenmeden ötürü değil, devletin ve Bulgar toplumunun yüksek çıkarlarını düşündüğümüz içindir.”

Onların ‘Yüksek toplum ve devlet çıkarları’ anlayışı ise, Halkı ezmek, bütün zenginlikleri toplamak ve bolluk içinde yüzmekti.

Gerici cephe niyetlerini gerçekleştirdi. Bulgar Komünist Partisi’nin ve Sendikalar Birliği’nin bütün lokallerini bastı, kendinden yana olmayan bütün gazete ve basımevlerine el koydu, Sofya ve taşrada iki bini aşkın Bulgar Komünist Partisi yöneticisini tutukladı, bütün toplantıları yasakladı ve sıkı yönetim ilan etti.

Georgi Dimitrof yeraltı çalışmalarına geçti. Hükümet, Dimitrof’un başını getirene yüz bin Leva ödemeye söz verdi.

Eylül 1923. Havalar yumuşak ve güneşliydi. Sofya sokaklarında ilk sararmış yapraklar uçuşuyordu. Pazar yerlerinde kebap mısırlar, olgun armutlar, elmalar ve üzümler satılmaktaydı.

O akşam Baço-Kiroc Caddesi pek hareketliydi. İnsanlar oraya buraya yürüyordu. Boş el arabaları tangır tungur sesler çıkarıyordu. Kaldırımlara çömelmiş işsizler vakit öldürüyordu. İşsizlerin arasına sokulmuş gizli ajanlar konuşulanlara kulak kabartıyor, gelip geçenleri gözden geçiriyor ve nereye gidiyor diye arkalarına takılıyor, ellerinde neler var diye öğrenmeye çalışıyorlardı.

Sarı boyalı yüksek bir yapıya bitişik küçük ve özel bir kimya laboratuvarı vardı. Parti Merkez Komitesi o laboratuvarda bir toplantı yapacaktı. Polisin kuşkulanmaması için, ev sahibi bayan Nastja İsakova, ikinci katta bir ‘Suare’ düzenlemişti. Gençlerin çağrılı olduğu eğlenti gecesinde oğlu, piyanoda valsler ve polkalar çalıyordu. Genç yorulunca da gramofona plak koyuyorlardı.

Alt katta ise merkez komitesi toplanmıştı. Todor Lukonav, Todor Petrov, Nikola Penev ve Anton İvanov gelmişlerdi. Georgi Dimitrof ve Vasil Kolarov henüz görünmemişti.

Nastja arada bir pencereye gidip perdeyi aralıyor ve dışarıya bakıyordu. Tam karşıda önemli bir polis ajanının dikildiğini görünce tedirginliği artmıştı.

Hava kararmaya başlamıştı. Sokakta elektrik lambaları yanmıştı. Nastja, pencereden çekildi ve gençlerin yanına gitti, ne alemdeler diye bakmak için. Tam bu sırada kapı yumruklandı. Polis miydi acaba! Nastja, korkuyla çevresine bakındı ve merdivenleri çabuk indi. Kapı daha sert yumruklanmaktaydı:

“Kimse yok mu evde?”

Nastja, kapıya sokuldu usulca.

Dışardaki ses: “Açsanıza kapıyı,” diye tekrarladı.

Nastja, gülümsedi; rahatlamıştı. Sesi tanımıştı. Anahtarı çevirdi ve soluğunu tutup tokmağı bastırdı. Eşikte iki subay duruyordu. Kadın geriledi. Fakat subaylardan biri –daha büyükçe görünen ve sakallı olanı– yatıştırdı: “Korkma, Nastja korkma!” diye.

Kapının arkasından az önce duyduğu sesti konuşan. Georgi Dimitrof’un sesiydi.

Kadın: “Çabuk girin!” dedi. “Girin hemen! Aşağılık herifler karşıda pusuya yatmış!..”

Dimitrof, gülümseyerek: “Bunun için para alıyorlar...” dedi ve kılıcını oraya bıraktı. Kolarov da onun gibi davrandı.

Nastja, kapıyı kilitledi ve yeni gelenleri karanlık bir koridordan geçirip Merkez Komitesi öteki üyelerinin bulunduğu odaya götürdü.

Dimitrof ve Kolarov’un gelmesiyle toplantı canlandı. Temiz bir bez serili masanın çevresinde hemen yerlerini aldılar ve çalışmalar başladı.

Yukarı kattan yarım yarım piyano ezgileri ve duygulu şarkıların sözleri duyuluyordu. Nastja, perdenin arkasından sokağı gözetlemekteydi. Dışarısı sessizdi ve hava tertemizdi.

Merkez Komitesinin üyeleri o akşam kısa, fakat çok hareketli bir toplantı yaptılar. En önemli sorunda görüş ayrılıkları vardı. Parti silahlı bir ayaklanmaya geçmeli miydi, yoksa bunu yapmamalımıydı? Bu soru gündeme ikinci defa alınmıştı. Kolarov ve Dimitrof bundan yana konuştular:

“Parti daha başka bir yol tutamaz! Kavgayı kabul etmemiz ve birçok yerde kendiliğinden ayaklanmış halk yığınlarına kesin mücadelede yol göstermeliyiz. Partimiz, faşist diktatörlüğü yıkmak için elden geldiğince çabuk olarak silahlı bir ayaklanmaya geçmelidir. Bunu şimdi yapmazsak, bütün Bulgar milleti önünde büyük bir tarih sorumluluğunu yüklenmiş oluruz... Kaybedilecek hiç vaktimiz yok... Halk vereceğimiz bir işareti bekliyor. Sağlam ve iyi düşünebilen bir önderlik gerekli... Bu önderliğin üstesinden gelmek zorundayız.”

Partinin örgütlenme sekreteri Lukanov böyle bir kararı erken buluyordu. Nikola Penev, kararsızdı.

Kolarov: “Yoldaşlar!” diye söze başladı. “Halkın yarını söz konusudur. 22 Eylül’de halkı ayaklanmaya çağıralım! Ayaklanmanın amacı özetle şu: Asker faşistlerin 9 Haziran’da bir darbeyle işbaşına geçirdiği Zankov hükümetini, hiçbir hukuk dayanağı olmayan böyle bir yönetimi alaşağı edip bir işçi ve köylü hükümeti kurmak. Partimiz, Çiftçiler Birliği’yle işbirliği yapacaktır. Bu amaçladır ki, Bulgar Komünist Partisi ve Bulgar Çiftçi Birliği Partisi arasında ihtilâlci bir askeri komite kurulması ve ayaklanmayı yönetmesi kararlaştırılmıştır.”

Dimitrof: “Ben yoldaş Kolarov’u destekliyorum!” diye onun sözlerinden yana çıktı.

Odaya tütün kokusu sinmiş ve hava ağırlaşmıştı. Herkes susuyordu. Bu soruyu epeydir uzun uzun ve inatla tartışmışlardı.

Kolarov: “Şu halde oylamaya geçelim mi?” diye sordu.

Todor Petrov: “Oylayalım!” diye sesini yükseltti.

Bir sessizlik oldu. Lambanın abajuru çevresinde tütün dumanları toplanmıştı. Yan odadan saatin tik takları duyuluyordu.

Dimitrof: “Yoldaşlar, oylamaya geçelim!” diye sessizliği bozdu.

Todor Lukanov, düşünceli düşünceli baktı pencereden yana. Çelişmeler ve karşıt görüşler arasında bocalamıştı; nasıl davranması gerektiğini kestiremiyordu. Ama, yine de demokrasi kurallarına göre davranılması gerekiyordu. Yoldaşlara baktı ve heyecanlı bir sesle: “22 Eylül’de ayaklanmanın uygulanmasını isteyenler elini kaldırsın!” dedi.

Dimitrof, Kolarov, Todor Petrov ve Anton İvanof ellerini kaldırdı. Hâlâ kararsız olan Nikola Penev, karşı oy kullanmayacağını, fakat özel görüşünde direndiğini söyledi. Todor Lukanov tek kaldı.

Ayaklanma tarihi 22 Eylül’ü, 23 Eylül’e bağlayan gece olarak kararlaştırıldı. Sokağa çıkma yasağı saatinden önce Merkez Komitesi üyelerinin çoğu evden ayrıldılar ve büyük şehrin değişik semtlerinde gözden kayboldular.

Nastja lambayı söndürdü, pencereyi açtı ve odanın tütün kokusunu havalandırdı.

AYAKLANMANIN EN SON HAZIRLIKLARI

Trenin gelmesine daha birkaç dakika vardı. O günlerde yolculuk eden çok değildi. İstasyonla peron hemen hemen boştu. Podujan’a inenler pek fazla olmazdı.

Filibe’ye gidecek treni bekleyen tek bir yolcu vardı. Lacivert ve kısa bir pardesü giymiş iriyarı, kızıla çalan kumral saçlı bir gençti. Yeşil külot pantolonu ve pırıl pırıl parlatılmış kahverengi çizmeleri vardı. O gençten az ötede bir sıraya oturmuş iki demiryolcu uykulu uykulu konuşuyorlardı aralarında. Çevrelerinde birkaç tavuk eşinmekteydi. Kavun kabukları, kabak çekirdekleri, emilip atılmış üzüm salkımları saçılmıştı her yana.

Güneş zar zor ısıtıyordu. Hafif bir rüzgâr örümcek ağlarını havada uçuşturuyordu.

Kumral genç yolcu birkaç defa saate baktı, sonra olduğu yerde kaldı ve bakışlarını raylarda dolaştırdı. Uzaklardan lokomotifin dumanı belirmişti. Az sonra tren gara girdi.

“Binbaşı Todorov! Binbaşı Todorov!”

Bekleme salonundan çıkan biri koşarak geldi.

Sonra çevresine bakındı biraz da şaşkınlıkla.

Genç adam: “Binbaşı, tanımadın mı beni?” diye sordu.

Binbaşı, başını sallayarak: “Oo! Panov!” dedi. “Ne arıyorsun burada?”

“Ben buraya geldim... Ya sen?”

“Ben Saranjovo’ya bir yolculuk yapacağım... Eh, yine görüşelim. Treni kaçırmayın!..”

Binbaşı, kumral gence elini uzattı... Fakat, genç onu geri çekerek: “Beni dinle binbaşım!” dedi.

“Ne var?”

“Burada kalman gerekiyor.”

Tren durmuştu. Binbaşı bir vagonlara bakıyordu, bir dostuna. Yine ne gelmişti dostunun aklına?

Panov: “Yolculuğu ertele!” diye direndi elini bırakmadan.

“Neden?”

“Sana çok önemli haberleri iletmekle görevlendirildim.”

Yedek subay olan binbaşı tedirginleşmişti, saatini çıkardı ve trene baktı. Sinirli siniri: “Şakanın sırası değil, Panov!” dedi.

Panov: “Şaka ettiğim yok!” cevabını verdi. “Çok önemli bir iş için seni Sofya’ya geri götürmekle görevlendirildim.”

“Ne gibi bir iş için?”

Panov, sesini alçattı ve çevresine bakınarak: “Usul konuş!” dedi. “Benimle geleceksin!.. Uzun boylu düşünecek vaktimiz yok. Sonra her şeyi anlatırım sana! Burada olmaz, anlıyor musun? Gel haydi!..”

Binbaşı, inanmamış gibi bakıyordu. İnce ve solgun yüzü daha da sararmıştı. Mavi gözlerinde kararsızlık okunuyordu. Lokomotifin düdüğü duyuldu.

Panov, bir daha: “Haydi!” dedi ve arkadaşını kolundan yakaladı.

Binbaşı Todorov, Rodoplarda amcasının yanında çalışmak üzere Saranjovo’ya gitmekten vazgeçti.

Aynı gün Sofya’da Antonov İvanov’un evindeydiler. Yolculuğunu erteleme nedenini orada öğrendi.

İvanov hemen konuya girerek: “Georgi Dimitrof ve Vasil Kolarov yoldaşların gizlenerek yaşadıklarını biliyorsunuz belki!” dedi.

“Biliyorum.”

“Büyük tehlikeler içinde bulunduklarını da biliyor olmalısınız!..”

“Sanırım...”

“Çevrelerini saran faşist terörün gittikçe daraldığını da biliyorsunuz şu halde.”

“Elbette!”

“İşte bundan ötürüdür ki, Dimitrof ve Kolarov yoldaşları korumamız gerekiyor.”

İvanov, binbaşının gözlerinin içine bakarak: “Onlara yardım etmeliyiz!” dedi kelimelerin üstüne basarak.

Binbaşı, düşünceli düşünceli önüne baktı ve cevap vermedi. İvanov bu davranıştan hoşlanmıştı. Bunun anlamı, binbaşının konuyu ciddiye aldığıydı.

İvanov: “Parti üyesi değilsiniz ama, partimiz sizi hesaba katıyor,” diye ekledi sözlerine. “Ele aldığımız dava, bütün halkın malıdır.”

Binbaşı: “Kuşkusuz böyle!” diye başını salladı. “Buluşma bugün mü?”

“Evet, yoldaş!”

“Öyleyse gidelim.”

Binbaşı ayağa kalktı. Öylesine boyluydu ki, başı alçak tavana değiyordu.

İvanov biraz da şaşarak: “Demek, hazırsınız?” diye sordu.

Binbaşı, kısaca: “Her bakımdan hazırım,” cevabını verdi ve kapıya yürüdü. İvanov da arkasından yürüdü. Daracık bir taş merdiveni çabuk çabuk inip sokağa çıktılar.

Öğle zamanıydı. İvanov ve binbaşı, Pirot Caddesi’ne varınca küçük bir dükkânın önünde durdular. Kapıda renkli bantlar, potin bağları, lastik oyuncaklar asılıydı. Kocaman bir tezgâh hemen hemen bütün dükkânı kaplamıştı. Tezgâhın arkasında sevimli yüzlü bir ihtiyarcık vardı.

İvanov: “Günaydın, amca!” diye seslendi. İhtiyar dönüp bir baktı ve gülümsedi. Her müşteriye gülümsemekten gelen bir alışkanlıkla.

“Viktorya geldi mi?”

İhtiyarcık, dişsiz ağzını oynattı:

“Evet bayım, geldi! Buyrun içeriye!..”

Tezgâhın arkasından hemen çıktı ve kara bir perdeye yaklaştı:

“Buyrun girin!”

İvanov ve binbaşı kara perdenin arkasına süzüldüler ve daracık bir merdivenle karşılaştılar. İvanov önden yürüdü. Birinci katta tek bir kapı vardı, ona vurdular. Az sonra içerden ayak sesleri duyuldu. Solgun yüzlü ve kır saçlı bir kadın açmıştı kapıyı.

İvanov: “Günaydın!” dedi. “Bayan burada mı?”

Kadın: “Evet!” dedi. “Girin!”

İki arkadaş, büyük ve yarı karanlık bir odaya girdiler. Yerde yumuşacık bir halı yayılıydı. Duvarların önünde kadife kaplı koltuklar kırmızı bir kanepe vardı. Pencerelerde uzun ve kalın perdeler asılıydı.

Binbaşı, çevresine bakındı. Kadın: ‘Othello, Desdomona’yı öldürüyor’ konulu büyük bir tabloya yaklaştı ve duvardan aldıktan sonra: “Yoldaşlar, buyrun!” dedi.

İvanov ve binbaşı, daha büyük bir başka odaya girdiler. Perdeler sokağın ışığını kesiyordu. Köşede küçük bir elektrik lambası yanmaktaydı.

Kadın: “Burada bekleyin!” dedi ve konukları odada yalnız bırakıp kapıyı çekti. Çevrelerine dikkatle bakındılar. Bakışları bir an karşılaşmıştı. Gülümsediler.

Binbaşı: “Nedir bu son moda esrarlı oyunlar?” diye sordu.

Tam bu sırada odanın öte yanında küçük bir kapı açıldı siyahlar giymiş ufak tefek ve yaşlı bir kadın göründü: Bayan Emila’ydı belki de!

İvanov: “Yoldaşlar uykuda mı?” diye sordu.

Kadıncağız: “Uyandılar,” diye cevap verdi.

“Kendileriyle görüşmek istediğimi söyleyin!”

“İstediğinizi yerine getireceğim, baylar!”

Kadıncağız karanlıkta kayboldu. Az sonra kapıyı açıp geldi ve onları içeri aldı.

İvanov ve binbaşı, büyük bir salona girmişlerdi. Ortada duran uzun bir masanın arkasında Dimitrof ve Kolarov oturuyorlardı. Çevreleri gazeteler ve broşürlerle doluydu.

Dimitrof ve Kolarov konukları görünce ayağa kalktılar ve dostça el sıktılar. Dimitrof, sandalyeleri gösterdi ve: “Yoldaşlar, şöyle oturun!” dedi. İvanov ve binbaşı oturdular.

Kolarov: “Yorgun musunuz?” diye sordu.

İvanov gülümseyerek cevap verdi:

“Salonlardan geçip buraya varıncaya kadar epeyce yorulduk. Çaresiz!”

Dimitrof, masanın üstünde duran gazeteleri bir yana itti ve binbaşıya yaklaşıp hemen konuya girdi:

“Binbaşı Todorov, silahlı bir ayaklanmanın askerlik açısından hazırlıklarına katılır mısınız?”

Binbaşı, kısaca: “Katılabilirim!” cevabını verdi.

“Böyle bir hazırlık için sizce ne kadar bir zaman gerekli?”

“En azından bir ay.”

“Ayaklanma hazırlanmışsa?”

“En azından iki hafta gerekir, kendimi hazırlamam için!”

“Ya üç günde ne yapabilirsiniz?”

“Hiçbir şey!”

“Hiçbir şey mi?”

Binbaşı: “Evet!” diye doğruladı ve öksürürken elini ağzına tuttu. “Fakat gerektiğinde sıradan bir savaşçı olarak katılırım ayaklanmaya. Partinizin dürüst bir taraftarıyım ve Çiftçi Birliği’nin dostlarındanım... Zira ben de çiftçi oğluyum!”

Dimitrof: “Bunun böyle olduğunu Berlin’den beri biliyorum.” diye lafa karıştı.

Binbaşı: “Evet...” diye sürdürdü konuşmasını. “Daha o tarihlerde her iki partiyle de ilgim vardı.”

Kolarov: “Ne zaman?” diye sordu.

“Yedek subaylar ve Gedikliler Halk Birliği’ni kurduğumuzda...”

Kısa bir sessizlik oldu. Dimitrof bir düşündü. Sonra: “Peki!” dedi. “Gerektiğinde bizim emrimizde çalışacaksınız.”

Binbaşı: “Her zaman seve seve!” cevabını verdi. “Buyruklarınızı bekliyorum.”

Dimitrof, ayağa kalktı.

Konuklar kapıya yürüdüler.

Sokakta tatlı bir güz sıcaklığı vardı. Gidiş geliş artmıştı. İvanov ve binbaşı kalabalıkta gözden kayboldular.

Kolarov pencereden baktı düşünceli düşünceli ve: “Ne dersin, bize yararlı olacak mı?” diye sordu.

“Evet. Büyük ölçüde tesirimizde... Böyleleri bize yardım eder. Dürüst bir subay. Onu epeydir tanırım.”

“Onun gibi daha başkaları da katılsa bize!..”

Sustular. Bekledikleri gerçekleşmişti.

KIRMIZI BİR OTOMOBİL ARANIYOR

Georgi Dimitrof kaldığı evi her gece değiştiriyordu. Aynı yerde arka arkaya iki gece hiç kalmıyordu. Polis her yerde onu arıyordu. Göze çarpıcı her hareketten kaçınmak zorundaydı. Her zaman göze çarpan kara sakalını bundan ötürü kestirdi. Bu işi bunca yıllık berber ve güvenilir kişi Luka Georgiev’e yaptırdı; genç sendika yöneticilerinden Assen Boyacief’in evinde.

Dimitrof: “Luka, şu sakalımı traş et de kafamı kesmesinler!” diye şakalaştı. Şakadan hiç anlamayan ve işinde kılı kırk yaran berber Luka: “O dediğin asla olmayacak!” cevabını verdi. Sakalı kesti, yüzü bir güzel sabunladı ve özene bezene traş etti. Sonra, kıvırcık saçları da düzledi. Dimitrof’u kolayca tanıyamazlardı bundan böyle. Ev sahipleri bile yadırgadılar, kara bir gözlük takıp giderken.

Parti Merkez Komitesi askeri danışmanları aralıksız toplantı yapıyordu. Ayaklanmanın bütün ayrıntıları tespit edilmişti. 18 Eylül’de çok dar bir çevreyle kısa bir danışma toplantısı yapıldı. Binbaşı Todorov, Dimitrof ve Kolarov’la birlikte gideceğini o toplantıda öğrendi. “Nereye?” sorusuna daha sonra bildirileceği, cevabını aldı.

Binbaşı Todorov’un gizli kaldığı yere uğrayan bir genç, önceden kararlaştırılmış parolayı söyledikten sonra: “Binbaşı Todorov siz misiniz?” diye sordu.

“Evet.”

Genç, kuşkuyla bir daha sordu: “Siz misiniz?” diye.

“Evet. Ne var?”

Genç, çevresine ürkerek bakındıktan sonra: “Yoldaş!” diye başladı. “Partimiz askerlik danışmanlığının buyruğu gereği hemen bu sabah yola çıkmalısınız!”

“Otomobil geldi mi?”

“Otomobil önden gitti.”

“Önden mi gitti?”

“Lom şosesinde, samanlığın arkasında sizi bekliyor.”

Genç, derin bir soluk aldı, çevresine bakındı ve: “Bir şey daha söyleyeceğim!” diye ekledi.

“Ne var?”

“Otomobilin rengi siyah... Kararlaştırıldığı gibi kırmızı değil.”

“Siyah mı?”

“Kırmızı otomobil bozuldu.”

Binbaşı, çantasını aldı ve gence baktı:

“Hazırım!”

Kapıyı açtı ve taş merdiveni dikkatle indi. Bir gazeteci dükkânının arkasında eski bir fayton onları bekliyordu. Hemen bindiler ve yola çıktılar.

Samanlığa yaklaşmışlardı. Genç; “Burada inin!” diye kulağına fısıldadı binbaşının. “Ben geri döneceğim faytonla.”

Binbaşı cevap vermedi, çantasını aldı ve arabacıya seslendi dursun diye. Sonra, gencin elini sıkıp: “Sağ ol!” dedi ve yola indi. Fayton yön değiştirip yine şehre doğru uzaklaştı.

İki-üç yüz metre sonra samanlığın kırmızı damı göründü. Az ötede kara bir otomobil duruyordu.

Binbaşı, şosede ağır ağır yürüdü. Şoför, otomobilin altına girmiş bir şeyler onarıyordu. Böyle kararlaştırılmıştı.

Dimitrof, Kolarov ve Gavril Genov otomobilde oturuyordu. Arkalarında iki genç vardı. Onları korumakla görevliye benziyordular.

Binbaşı, otomobildekileri selamladı ve çabucak bindi.

Gavril Genov: “Paun!” diye seslendi. “Sanırım onarım bitmiştir!”

Şoför, otomobilin altından çıkıp direksiyon başına geçti:

“Yola çıkalım mı?”

“Evet!”

Otomobil, şosede hızla yol alıyordu. Petroşa geçidine doğru. Yolcular susuyordu. Hepsinin kafasının içinde hep aynı düşünce vardı. Askerlerin ve polisin beklediği kontrol noktalarını nasıl geçeceklerdi?

Yolcuları korumakla görevli gençlerin elinde arazi ölçme değnekleri vardı. Otomobildekileri arazi ölçmeye giden mühendisler sansınlar diye.

Otomobildekiler gittikçe hızlanıyordu. Yağmur başlamıştı. Otomobil dağlara tırmandıkça yağmur artıyordu.

Kontrol karakollarına yaklaşmaktaydılar.

Gavril Genov: “Bana kalırsa hızlı geçivermeliyiz!..” diye önerdi.

Dimitrof: “Daha mı iyi böylesi?” diye sordu.

“Elbette! Bizi fark edinceye kadar geçmiş oluruz.”

Binbaşı: “Sanırım bu biraz tehlikeli!” diye lafa karıştı. “Zira nöbetçiler ateş açar belki de!”

Kolarov: “Siz ne öneriyorsunuz?” diye sordu.

“Ağır sürmeli otomobili... Hatta nöbetçiye başvurmalı!”

“Demek böyle, hiç çekinmeden!”

“Tastamam böyle!”

Otomobil, virajı dönünce nöbetçi kulübesi göründü. Yağmur gittikçe artıyordu. Yeşil bir pelerine sarılmış nöbetçi ağaç altında durmuş, yaklaşan otomobile bakmaktaydı.

Binbaşı: “Arabayı ağır sür!” dedi.

Şoför, hızı kesti. Binbaşı, dışarı uzanıp nöbetçiye el salladı:

“Gel, kontrola!”

Nöbetçi, başını salladı:

“Geç!”

Yolcular, rahat bir soluk aldılar. Her şey yolunda gitmişti. Otomobil geçitten yokuş aşağı hızla yol alıyordu. Tepelerde ve balkanların yamaçlarında fırtınayla karışık bir yağmur durmamacasına yağıyordu. Dağ dereleri köpük köpük ve çağıl çağıl akmaktaydı... Bulanık suları taşları, ağaç köklerini ve dalları sürüklüyordu.

Yolcular öğleye doğru Klissura köyüne vardıklarında yağmur dinmişti. Varşez yoluna saptılar.

Bütün büyük köylerde ve şehirlerde polis kontrolu arttırılmıştı. Bundan ötürüdür ki, Varşez’e iki kilometre kala bir ırmak kıyısında otomobili durdurdular. Binbaşı, önce durumu öğrenmelerini ileri sürdü. Bu görüşü hepsi benimsemişti. Dimitrof, Kolarov ve Gavril Genov otomobilden inip kıyıda çalılıklar arasına gizlendiler. Binbaşı ve koruma görevlisi iki genç de köye doğru gittiler otomobille. Köy çok sessizdi ve kimsecikler yoktu. Bir lokantanın önünde sandalyelere oturup yiyecek bir şeyler ısmarladılar. Gençlerden biri, yörenin parti başkanıyla ilişki kurmak için gitti ama, yarım saat sonra döndü; köyde partili tek bir kişi bulamamıştı. “Ölen bir yoldaşımız bugün gömülmüş! Polisle epeyce çatışma olmuş...” diye anlattı. “Partimizden olan herkes ormana kaçmış durumda.”

Binbaşı zor durumdaydı. Yerine getirilmesi gereken sorumluluk yüklü görevi –Dimitrof ve Kolarov’u ihtilâlci merkez bölgeye götürüp ayaklanmanın önderliğini ele almalarını sağlamak– henüz başaramamıştı. Köye iki kilometre kala beklemekteydiler; ne yapacaklarını kestiremeden. Binbaşı, otomobilde oturan gençlerden birine: “Köye git de durum üzerine bilgi getir!” dedi. “Burada bekliyoruz seni.”

Genç Dimiter Mitrev hemen yola koyuldu. Dimitrof ve Kolarov, köyde gecelemeye karar vermişti. Gavril Genov’un Vraza’ya gitmesi gerekiyordu.

Binbaşı bunu öğrenince rahatladı ve yemek yemek için lokantaya girip oturdu. Fakat yemeye henüz başlamıştı ki, yanına bir sivil yaklaştı ve: “Bayım biraz polis karakoluna gelin, lütfen!” dedi.

“Karakola mı?”

“Evet. Birkaç dakika için...”

“Neden?”

“Biraz bilgi vermek için...”

Binbaşı sararmıştı ama, yine de dimdik doğruldu ve lokantadan çıktı. Polis de arkasında. Şoför ve iki genç de karakoldaydı. Binbaşı kötü şeyler düşündü. Fakat ötekilerden ayrı yere konulmadığını görünce biraz yatıştı. Aslında Varşez polisinin böyle davranması büyük hataydı. Binbaşı bundan hemen yararlandı ve gençlere usulca: “Sofya’dan arazi ölçmeye geldiğimizi ve arabamızın bozulduğunu doğrularsın!” dedi.

İkisi de “peki,” dedi. Aynı gece saat on bire doğru kendini beğenmiş bir soruşturma yargıcı hücreye geldi.

“Binbaşı Todorov siz misiniz?”

“Evet!”

“Gelin benimle büroma kadar.”

Binbaşı kalktı ve arkasından gitti. Yargıcın çalışma odası boş ve yarı karanlıktı... Gaz kokuyordu. Yargıç, örtüsüz bir masanın arkasına geçip oturdu, yeşil bir dosyaya yumruğunu koydu ve sordu:

“Sofya’dan geliyorsunuz, değil mi?”

“Evet.”

“Kırmızı bir otomobille geldiniz, değil mi?”

“Hayır, siyah bir otomobille.”

Sorgu yargıcı: “Yalan söylemeyin, binbaşı!” diye böğürdü. “Kırmızı bir otomobille geldiniz... Sofya’dan her şeyi öğrendim. Arabayı nerde değiştirdiniz?”

Binbaşı: “Otomobil değiştirecek vaktimiz olmadı ki,” diye cevap verdi. “Siz başkalarını ve başka bir otomobili arıyor olmalısınız!..”

“Tam tersine. Sizleri arıyoruz. Yani, Georgi Dimitrof, Vasil Kolarov ve Gavril Genov’u arıyoruz. Siz de binbaşı Todorov’sunuz, değil mi? Ben de yedek subayım, sizi Balkan Savaşı öncesinden ve Birinci Dünya Savaşının Vraza ikinci topçu alayından tanıyorum.”

“Todorov olduğumu gizlemedim.”

“Fakat hemen söylemediniz. Sofya’dan bize bildirdiklerine göre, binbaşı Todorov, Georgi Dimitrof ve Vasil Kolarov’la yolculuk etmektedir. Bizim aradığımız otomobil yolcuları da bunların ta kendisi değil mi? Fakat Dimitrof, Kolarov ve Gavril Genov nerde şu anda?”

Yedek subay sorgu yargıcının polislik yanı zayıftı. Bütün kartlarını hemen açıvermişti. Bilgileri doğrudan doğruya Sofya’dan aldığı belliydi. Bir ihanetin söz konusu olduğu da anlaşılıyordu. Dimitrof ve Kolarov’u kurtarmak için bir şeyler yapmak gerekiyordu.

Binbaşı bir düşündü. Fazla düşünecek vakti yoktu.

Sorgu yargıcı, gözlerinin ta içine bakarak: “Haydi bakalım, binbaşı!” dedi.

Bir saniye daha düşündü binbaşı ve polisin ilgisini Varşez’den uzaklaştırmak için gerekli neler söyleyeceğini kararlaştırdı. Polisin dikkatini Varşez’den daha başka bir yere yöneltmeliydi. Zira iki yoldaş geceyi orada geçirecekti. Bu düşünceyle: “Sorunuzun cevabı çok kolay, bay sorgu yargıcı!” dedi.

“Yani!”

“Gavril Genov’la birlikte iseler Lopuşna köyüne gitmişlerdir. Genov’un doğduğu köydü orası.”

Sorgu yargıcı, kulaklarını dikmiş ve masanın üzerinden uzanmıştı.

Binbaşı: “Onlarla birlikteydim, kabul ediyorum,” diye sürdürdü konuşmasını. “Fakat öğleden önce saat on birde ayrıldık ve ertesi sabah Lom şosesinde, Berkoviça’nın kuzeybatısında onları otomobille beklemeyi kararlaştırdık.”

Sorgu yargıcı: “Demek, Lopuşna’da!” diye tekrarlarken gözleri parlıyordu, memnunluktan.

“Lopuşna’ya varıp varmadıklarını bilemem. Fakat kesinlikle bildiğim bir şey varsa...”

“Evet, varsa?..”

“Vaşez’de olmadıkları.”

Sorgu yargıcı sevinçten uçuyordu. Binbaşıya baktı ve: “Gerçekten de sizden başka bir yabancı görülmedi Varşez’de!..” dedi.

Binbaşı, yürekten: “Elbette!” diye doğruladı. “Bizden başka kimse gelmedi buraya. Varşez’e beş kilometre kala ayrıldık birbirimizden...”

Sorgu yargıcı: “Peki, öyleyse!” dedi. “Yerinize dönebilirsiniz.”

Sonra kalktı, zile bastı ve gelen polise, tutukluyu hücresine götürmesini emretti.

Fakat binbaşı hücrede fazla kalmadı. Daha o gece binbaşı ve arkadaşları kapalı bir polis otomobiliyle ve büyük koruma tedbirleri altında, Vraza’ya götürüldü.

Binbaşı, tutuklandıktan sonra olup bitenleri ve bundan sonra neler olabileceğini bilmiyordu. Görevi daha başlangıçta başarısızlığa uğramıştı. Öfkeyle gıcırdattı dişlerini. Görevini başarıya ulaştıramadığı için kendini suçluyordu. Fakat Dimitrof, Kolarov ve Genev’e ne olmuştu acaba?

Polis arabası bozuk bir yolda sarsıla sarsıla ilerliyordu.

Karanlık gece heyecanlar ve bilinmezlikler doluydu. Uzaklardan tüfek ve top sesleri duyuluyordu. Bir süre sonra her şey yine sessizleşti.

“... VE EYLÜLLER
MAYIS GÜNLERİ OLACAK.”

Kadınlar bahçelerde reçel kaynatıyordu. Kadınların çevresinde çocuklar oynuyordu, ördekler ve tavuklar eşeleniyor, domuz yavruları ciyak ciyak dolaşıyordu. Çitin arkasında bir mısır tarlası uzanıyordu ve tarladan sonra çamlık bir tepe vardı. Tarla ve tepenin üzerinde derin bir güz sessizliği ağır basıyordu.

Ağaç çileği peltesi kaynatılan kocaman kazanlardan dumanlar yükseliyor ve bütün bahçeye hoş ve tatlı bir koku yayılıyordu. Sonbaharın en son arıları şuraya buraya saçılmış yemiş çekirdekleri çevresinde tok ve tembel vızıltılarla uçuşuyordu.

Köyün kadınları reçel kaynatmak için öğretmen Donka Stançeva’nın “Unutma beni” diye bilinen evinin bahçesinde toplanmışlardı. Her sonbahar yaptıkları gibi. Öğretmen bayan güzel reçel yapmakla ün salmıştı. İnsanlarla konuşmaktan da hoşlanırdı. Evinin bahçesinde sonbahar günleri neşeli kadın sesleri yükselir, mis gibi armut, elma, mürdüm eriği ve üzüm kokuları duyulurdu.

Kadınlar dünkü gömüden konuşuyorlardı. Böyle bir olay Varşez’de o güne kadar görülmüş değildi. Mezarlıkta halkı oraya buraya kovalamışlar, sonunda ormana kaçırmışlardı! Çok kötü şeyler olmuştu! Halkın öfkesine aldıran olmamıştı!

Kadınlar, birbirlerine: “Hepsi kaçtı mı?” diye sordu.

“En azından elli erkek kaçtı...”

“Yok canım! Elli erkek mi!..”

“Ne sandın? Bütün erkekler ormanda.”

“Kurtlar gelin de bizi zıkkımlanın, demeyecekler ya!”

“Demek durum böyle!”

Öğretmen bayan, entarisinin kollarını yukarıya kaldırdı ve kazanı karıştırmayı sürdürürken: “Hiç iyi olmadı, hiç iyi değil!..” dedi.

Genç bir kız: “Donka hala, ne olacak?” diye sordu.

“Her şey olabilir!”

“Ne gibi şeyler?..”

“Halkı pek kızdırmamalı... Her şey olabilir!..”

“Ne gibi? Ne gibi?”

“Bir ayaklanma, sözgelişi!.. Her şey!.. Her şey!..”

“Ayaklanma mı?”

Kadınlar, evin sahibi bayana korkuyla baktılar... Şimdiye kadar onun önceden söylediği her şey gerçekleşmişti. Bu şimdi dediği de olursaydı? Kadınlar inatla sordular ve sıkıştırdılar ama, öğretmen bayan Donka: “Yeter sorduğunuz!” diye kısa kesti. “Haydi kızlar, şimdi neşeli türküler okuyalım! Bundan öte her şey düzelir yine! Niye başlarınız öne düştü öyle?”

Kadınlara yine bir canlılık geldi ve yine türküye başladılar. Fakat hep hüzünlü türküler okudular.

Bahçe kapısına vuruluyordu.

“Donka hala, Donka hala orada mısın?”

Öğretmen bayan, kazanı karıştırdığı sopayı bırakıp çite yürüdü ve: “Buradayım! Ne var?”diye seslendi.

“Biraz gel buraya kadar!”

Köy arabacısı Milan Bivolçev’di kapının önünde duran. Geniş kenarlı bir hasır şapka ve uzun bir kırbaç vardı elinde. Suratı heyecandan kıpkırmızı olmuştu. Birkaç adım ötede arabası ve cılız atı durmaktaydı.

“Ne haber, Milan?”

“Çok önemli, Donka hala!”

“Haydi söyle, nedir?”

Arabacı sesini alçaltarak: “Sofya’dan iki yoldaş geldi,” dedi. “Burada gecelemelerini sağlamamız gerekiyor.”

“Kimler?”

“Pek bilemiyorum. Evinde yer var mı?”

Donka düşünceli düşünceli: “Yer bulunur...” dedi. “Fakat...”

“Korkuyor musun?”

Donka alnını kırıştırdı:

“Gelmiş olduklarına göre geri yollayamayız. Şöyle, ya da böyle bir şey yapmamız gerekiyor!.. Nerdeler?”

Arabacı, bir el işareti yaparak: “Daha fazlasını sorma bana!” dedi ve hasır şapkasını düzeltip arabaya yürüdü. Arabaya binmeden, öğretmen bayana bir baktı ve usul sesle: “Haydi, bahçeye dön de kadınlara bir şeyler anlat!” dedi. “Ben gidip onları getireyim.

Vasil Kolarov ve Georgi Dimitrof, müteveffa sosyalistlerden Donka Stançeva’nın “Unutma beni” evine konuk edildiler.

Donka Stançeva iki yoldaşı hemen tanıdı. Kocasıyla birlikte Sofya ve Vraza’da pek çok toplantılarda onların konuşmalarını dinlemişti. Fakat tanıdığını hiç belli etmedi. Bu yoldaşların ayaklanma bölgesi Vraza’ya hangi görevle geldiklerini biliyordu.

Gerçekten de, iki gün sonra Varşez kilise çanları olağandışı bir saatte çalmaya başladı. Donka Stançeva pencere kepenklerini açıp dışarı uzandı ve kulak verdi. Ormandan doğru hafif bir rüzgâr esiyordu. Erken solmuş yapraklar hışırdıyordu. Sabahın alacakaranlığı parçalanıyor, köy ve çevresi aydınlanıyordu. Kilise çanları gün ışığını köye ulaştırmış gibi! 23 Eylül ışığını.

23 Eylül 1923 günü silahlı ayaklanmacılar, partinin buyruğuna uyarak Ferdinand şehri çevresinde güçlerini yoğunlaştırdılar.

Başkaldıranlar iyi silahlanmamıştı. Pek azında silah ve el bombası vardı. Kimisi kazma ya da kancalar almıştı eline. Kimisi rastgele oraklarla gelmişti. En yoksullar da, ucuna kalın top gülleler bağlı kalın kızılcık dallarıyla silahlanmıştı.

Sotoçino ve Mala Kutloviça’da ayaklanmaya katılanlar yüz kadardı. Çeşitli yönlerden şehre doğru büyük bir dikkatle ve ağır ağır yürümekteydiler. Çevrede çayırlar ve tepeler ay ışığıyla gündüz gibi aydınlanmıştı.

Partinin buyruğuna uyan bir mücadele birliği de yine o sıralarda Ferdinand şehrinden gelerek Soluca’da mevzilenmiş, ayaklanma işaretini bekliyordu.

O bölgede köylülerin ve işçilerin birleşik güçlerine partinin genç yöneticilerinden Hristo Mihailov komutanlık ediyordu.

Çıkış mevzilerine yerleşmiş olan bütün mücadele birlikleri, gözlerini taş ocaklarına çevirmiş, bekliyordu: Ayaklanışın ateş işareti oradan verilecekti.

Ayaklanma hazırlıklarını öğrenmiş olan şehir yöneticileri, daha o gece dörder beşer kişilik devriyelerle şehri taramaya başlamıştı. Bir yandan da posta, okuma odası, istasyon yapısı Ogosta köprüsü, tepenin etekleri ve mezarlığa nöbetçiler koymuştular.

23 Eylül 1923 sabaha karşı saat üçte taş ocaklarından yükselen alev bütün oraları aydınlattı. Ayaklanmanın işareti verilmişti.

Stoçino Birliği’nin başkanı: “Yoldaşlar!” diye haykırdı: “Karar saati geldi!”

Gizlendiği çukurdan çıkıp ayağa kalktı ve ilk el bombasını fırlattı. Vadiyi dolduruveren çatırtılar gecenin sessizliğini yırttı. Mücadeleye katılanlar aynı anda ortaya fırladılar ve: “Hurra!” diye haykırarak ileri atıldılar bir kasırga gibi.

Stoçino birliği örneğini, ilk olarak –Soluca’da gizlenmiş olan– Ferdinand şehri işçileri izledi. Komutanları bir el ateş etti ve sesinin bütün gücüyle: “Yoldaşlar, ileri!” diye haykırdı.

Halk çevreyi avucunun içi gibi iyi tanıyordu. Mezarlığa doğru hareket ettiler.

Taş mezarlık duvarının arkasına bir polis birliği gizlenmişti. Saldıranların sayıca üstün olduğu görülüyordu. Polislerin şefi bu yüzden kaygılıydı. Daha komut vermesine vakit kalmadan ilk el bombası mezarlık duvarının arkasında patladı, taşlar ve topraklar havaya kalktı. Durumun şakaya gelir yanı olmadığını hepsi anlamıştı.

İşçiler, taş duvarın arkasına gizlenmiş polislere: “Teslim olun!” diye seslendiler. “Bütün ülke ayaklandı. Boşuna direniyorsunuz!”

Mezarlık tarafından buz gibi bir rüzgâr esiyordu. Hiçbir cevap çıkmadı. İşçilerin şefi, dikenli çalılar arasında yerde sürünerek duvara yaklaştı ve: “Teslim olun!” diye tekrarladı. “Yoksa can güvenliğinizi sağlayamayız! Sözlerimi duymuyor musunuz?”

Cevap yerine bir kurşun vınladı, sonra biri öksürdü ve sövdü.

İşçiler, polis komiserinin sesini tanımışlardı: “Sendin demek pis köpek!” diye haykırdılar. “Biz de anlaşalım, demiştik. Şimdi görürsün başına gelecekleri!”

Önce şefleri ateş etti. Yerde sürünerek ve ateş ederek çalılıklar ve taşlar arasında ilerliyorlardı.

Birkaç dakika sonra mezarlıktan gelen ateş kesildi. Saldırıdakiler buna şaştılar... Onlar da ateşi kestiler ve mezarlık duvarını sardılar. Polis komiseriyle adamlarının şehir merkezine doğru kaçmış olduklarını fark edince pek hayret ettiler. Bundan ötürü biraz da hayal kırıklığı duydular. Sonra, şehre doğru harekete geçtiler. Yolda rastladıkları karşı yanlı devriyeleri temizlediler. Postaya ve karakola doğru ilerlemekte olan Stoçinolular da işçilere katıldı.

Tüfek patlayışları gecenin sessizliğini parçalıyordu sık sık. Arada bir komutlar, yarım kalmış çığlıklar ve hurra sesleri duyuluyordu... O gece Ferdinand şehrinde kimse uyumuyordu. Şurada burada kimi pencereler bir an için aydınlanıp sonra hemen karanlığa gömülüyordu. İnsanlar evlerinin kapı ve pencereleri arkasına gizlenip korkuyla kulak veriyor, gece çarpışmalarının bitmesini bekliyordu.

Çarpışmaların bitmesi için fazla beklemek gerekmedi. Ayaklanmış halk, şehrin merkezinde toplandı ve polis karakoluna saldırıp düşmanı birkaç dakikada yenilgiye uğrattı.

İşçiler polis ve komiseri karakolda ele geçirdiler. Karakol komutanı kargaşadan yararlanmış ve kimsenin gözüne çarpmadan yandaki samanlığa kaçmıştı. İşçiler yandaki evleri de ararken o kaçağı yarı yarıya un dolu bir gerdelde ele geçirdiler.

İşçiler: “Unun içinde kocaman bir gemi sıçanı yakaladık!” diye gülüştüler ve tirtir titreyen karakol komutanını çekip çıkardılar; korkudan dili tutulmuştu. Üstünden ve saçlarından unlar dökülüyordu. Gözlerini korkuyla çabuk çabuk kırpıştırıyordu. Bir şeyler söylemek istiyor da, neresinden başlayacağını bilmiyormuş gibi; işçileri yatıştırmak ister gibi, ceplerini karıştırıp, bir deste anahtar çıkararak uzattı ve: “Tutukevinin anahtarı!” dedi, “Alın lütfen, yoldaşlar!”

İşçilerin komutanı, anahtarları uzatan eli geri itti ve öfkeyle: “Yoldaşlarımızı senin anahtarların olmadan kurtardık biz!..” dedikten sonra, adamlarına döndü:

“Tıkın bunu da hapse!.. Komiserle yarenlik eder!..”

En son telgraf merkezi düştü. En zorlu polisler oraya yerleşmişlerdi. Sabahın altısına kadar direndiler. Sonra, partili yoldaşlardan Assen Grekov grubuna teslim oldular. Grekov karakol tevkifhanesinden daha o gece kurtarılmıştı.

Dövüşenler 23 Eylül 1923 günü sabahın sekizinde şehir yönetim binasına kırmızı bayrağı çektiler ve Ferdinand şehrinin İçişler ve Köylüler yönetimine geçtiğini ilan ettiler. Üç kişilik bir ihtilâl komitesi şehrin yönetimini ele alacaktı.

Sokaklarda halk yığın yığın toplanmaktaydı. Herkes yeni yönetimi sevinçle karşılıyor, evlerine ve yönetim merkezlerine kırmızı bayrak çekiyordu. Ne var ki, sevinç uzun sürmedi. Ayaklanmayı bastırmak için Vraza’dan askeri birliklerin yola çıkarıldığını ihtilâl komitesi bir saat sonra öğrenmişti.

İhtilâl komitesi elli kişilik bir birlik kurdu hemen ve Assen Grekov’un komutasında Boiçinovzi istasyonuna gönderdi. Hükümet birliklerini getirecek treni engellesinler diye.

Grekov ve adamları, demiryolunu tahrip edip kendileri de pusuya yattılar. Trenin istasyona varışını sabırsızlıkla bekliyorlardı. Tren az sonra göründü.

Grekov’un adamlarıyla askeri birlik arasında eşit şartlarda olmayan çetin bir savaş başladı. Askerlerde bir sahra topu ve dört mitralyöz vardı.

Ferdinand şehri yine faşistlerin eline geçti. İhtilâlci birlikler ve ayaklanmış halk, şehirden çekildi. Tepelerde, bağlarda, taş ocaklarında ve Ogosta ırmağı kıyılarında beklemeye başladılar. Uygun bir anda yeniden saldırmak için.

Aynı gün ikindi üzeri Lopuşna köyünden dört yüz kişilik bir yardım geldi. Köylüler bir anda büyüyüveren bir çığ gibi saldırdılar şehre. Bıçaklar, sopalar, tüfekler ve yabalarıyla. Tek bir mitralyözleri vardı ve bütün umudu ona bağlamışlardı.

Lopuşna’dan Georgi Damcanov’un yardıma gelmesi, Ferdinand şehrini sarmış olan ihtilâlcileri canlandırmıştı. Yeni saldırıyı Gavril Genov, Georgi Damcanov ve Hristo Mihailov yönetiyordu. Düşmanın ardını sarıp askerleri tutsak almayı başardılar. Bu çarpışmada ihtilâlciler arasında çarpışan on kadının yürekli davranışları çok ilginçti; kadınlar, askerlere atılmışlar ve: “Dönün evlerinize! Kendi halinde yurtaşlara ateş açmaya utanmıyor musunuz?” diye haykırmışlardı... Sonra da, kürekler, yabalar, kancalarla saldırıp bir mitralyözü ele geçirmişlerdi. Bu olay uzun süre ağızdan ağıza dolaştı.

Küçük şehir yine bayram etti.

Vraza bölgesi emekçilerine ilk yazılı bildiri evlerin dış duvarlarına yapıştırılmıştı:

“Emeğin her alanında çalışan halkımıza! Köylerden ve şehirlerden gelip kırmızı bayraklar altında birleşerek savaşınızı erkekçe ve yiğitçe sürdürün! Yaklaşmakta olan zaferin ışığı çökük yüzünü aydınlatacaktır! Parçalanmış yüreğinin acıları azalacak ve düşmanların öfkeden kuduracak, baygınlık geçirecektir. Özgürlüğün, mutluluğun ve barışın sabah kızıllığı bu savaşta dökülecek kutsal kanlarla yükselecektir.”

Yiğitçe ve şerefli bir savaş için ileri! Zafer için ileri!

Yaşasın işçiler ve köylüler cumhuriyeti!

Yaşasın işçiler ve köylüler hükümeti. Yaşasın emekçilerin hükümeti!”

Georgi Dimitrof ve Vasil Kolarov, şehrin kurtarılmış bölgesine gitti ertesi gün. Ayaklanmanın yönetimini ele alıp genel ihtilâl komitesini kurdular. Askerlik ve savaş işlerini Georgi Dimitrof, Vasil Kolarov, Gavril Genov, Hristo Mihailov ve Assen Grekov yürütecekti.

Telgrafhane alanı insan doluydu. Mücahit birlikler orada toplanıyor değişik yönlere doğru yola çıkıyordu.

Küçük şehir 1923 yılı sonbahar günlerine kadar böylesine kalabalık olmamıştı. Uzaklardaki dağ kulübelerinden gelmiş sırtlarında posteki gocuklar, başları kara kalpaklı çobanlar... Üstleri başları parça parça, avurtları çökmüş bu yoksul insanlar bütün ömürlerinde kuru ekmek ve ısırgan çorbasından gayrısını yememişlerdi. Şehir atölyelerinin çırakları ve yamakları; bir tek gün bile bayram yüzü görmemiş ezik insanlar gelmişti.

Kolarov ve Dimitrof’un geldiği haberi ihtilâlciler arasında çabucak yayıldı. Herkes şehrin merkezine koşuyordu. Onları görebilmek, onlarla konuşabilmek ve seslerini duyabilmek için.

Güneş tepelerin arkasında batmaya başlamıştı ağır ağır. Az sonra akşam alacakaranlığı başladı. Küçük alan gittikçe kalabalıklaşıyordu. Küçük küçük ateş kırmızısı bayraklar uçuşuyordu başlar üzerinde. Bekleşenler bir sürü varsayım ileri sürüyor, ayaklarının üstünde yükselerek gürültüyle konuşuyorlardı. Sonunda bir ses yükseldi: “İşte geldiler! İşte onlar!” diye. Bütün bakışlar telgrafhane balkonuna çevrildi... Dimitrof ve Kolarov oradaydı.

Yığın sustu ve umutla bekleyerek balkona baktı. Dimitrof, bir adım attı öne doğru, elini demirden korkuluğa koydu, bakışlarını alan üzerinde dolaştırdı ve konuşmaya başladı:

“Yoldaşlar! İşçiler ve köylüler! Bu yılın 9 Haziran günü müflis generallerle işbirliği yapmış olan kan emici kapitalistler çetesi bir hükümet darbesiyle işbaşına geldiler ve ülkemizin bütün emekçilerine görülmemiş bir terör uyguladılar. Emekçi halkımızın binlerce kızı ve oğlu zindanlara atıldı, gözü dönmüşçesine işkencelerle inim inim inletildi... Partimizin ve partimizle işbirliği yapan köylülerin yapabileceği tek şey kalıyordu: Halk düşmanlarının pençelerine düşüp ölmek, ya da silaha sarılıp mücadele etmek... Partimiz ve köylüler, mücadele yolunu seçti. Partimiz Merkez Komitesi, 23 Eylül’de bütün ülkede ayaklanma ilan etti; şehirlerde ve taşrada yaşayan emekçileri her şeyi göze alıp yiğitçe yüce savaşa çağırdı... Halkın düşmanlarına karşı...”

Dimitrof, ayaklanmanın amacını bir bir açıkladı ve bankerlere generaller kliğine karşı halkı daha dirençli mücadeleye çağırdı. Sesi alanın her yanında yankılar bırakıyordu.

Dimitrof’un konuşması sürüyordu ki, toza bulanmış ve soluk soluğa kalmış bir delikanlı geldi koşarak. Yüzü terden sırılsıklamdı. Kollarını sıvamıştı. Dirseklerini kullanarak halkın arasından ustalıkla geçti ve konuşmacının yakınına kadar sokuldu. Oğlanın ittikleri, öfkeyle sövüyorlardı, ama Dimitrof’un sözlerine iyice kapıldıklarından az sonra o tatsız olayı unutuveriyorlardı.

Telgrafhane önüne kadar güçlükle sokulabilmiş olan genç, gömleğinin düğmelerini ilikledi ayaklarını yere vurarak pabuçlarının tozunu silkeledi ve nöbetçiye yaklaşıp askerce durarak: “Yoldaş!” dedi. “Berkoviza ihtilâl komitesinin kuryesiyim ve önemli haberler getiriyorum. Bırakın da içeri gireyim!”

Nöbetçi: “Kimlik kâğıdın?” diye sordu.

Genç: “Göstereyim!” diye cevap verdi ve kasketini çıkardı, sararmış ve kırış kırış bir kâğıdı aldı, düzledi ve nöbetçiye uzattı. Nöbetçi, kâğıdı dikkatle açıp okudu. Çocuk, sabırsızlıkla bakıyor ve kızarmış ensesinin terini siliyordu. Dimitrof hâlâ konuşmaktaydı. Alanı çevreleyen yapılara çarpan sesi yankılanarak daha uzaklara ulaşıyordu.

Genç, büyük bir sabırsızlıkla: “Bitirdiniz mi?” diye sordu.

Nöbetçi başını sallayarak: “Gir içeri!” dedi. “Fakat yoldaş Dimitrof konuşmasını bitirmeden kimseye bir şey söyleme! Anladın mı?”

“Evet!”

Genç, taş merdiveni sevinçle çıkarken iki üç basamağı birden tırmanıyordu. Üst kata varınca, balkona çıkıp konuşmacının yanına varabilme yolunu aramaya başladı. Tam o sırada kapı aralandı ve genç, bir tanışını gördü. Haberci: “Berkoviza düştü!” diye seslendi tanışına. “Bizimkiler şehre girdi! Büyük zafer kazandık!”

Bu sözleri söyler söylemez kızardı. Dimitrof konuşmasını bitirmeden kimseye bir şey söylemeyecekti! Bunu düşününce dostunu hemen uyardı: “Rica ederim kimseye bir şey söyleme, yoldaş Dimitrof konuşmasını bitirmeden!” diye ve ekledi: “Anladın mı?”

Gencin tanışı: “Anladım!” diye cevap verdi ve koridoru usulca geçip telefoncu kızların odasına girdi, onlara haber verdikten sonra bir başka odaya koştu...

Bu arada Berkoviza kuryesi balkona yaklaşmış, konuşmanın bitmesini bekliyordu. Yüreği öylesine küt küt vuruyordu ki, soluğu kesilecek gibi oluyordu. Nasıl tanıtmalıydı kendisini? Nasıl söylemeliydi haberi?

Dimitrof konuşmasını bitirmişti. Genç, kimlik kâğıdını elinde tutarak balkona ayak bastı ve bir solukta: “Yoldaş Dimitrof! Yoldaş Kolarov!” dedi. “Berkoviza şehri ihtilâlçi birliklerin elinde! Bütün şehirde ateş kırmızısı bayraklarımız dalgalanıyor!”

Dimitrof ve Kolarov hayretle baktılar gence. Kulaklarına inanamıyorlardı! Genç, sevinçle gülüyordu. Pırıl pırıl yüzünde güven ve mutluluk okunuyordu. Az öncenin alçakgönüllü çizgileri silinivermişti.

“Berkoviza düştü demek?”

“Evet, yoldaş Dimitrof! Berkoviza düştü!”

Kolarov, elini kaldırdı:

“Yoldaşlar! Biraz susmanızı rica ediyorum. Önemli bir haber aldık! Berkoviza elimize geçmiş bulunuyor.”

Bu son sözler üzerine sevinç çığlıkları ve ‘hurra!’ sesleri yükseldi, hava parçalandı. Kasketler havaya uçtu, bayraklar dalgalandı. İhtilâlciler sevinçlerini nasıl göstereceklerini bilemiyorlardı.

Sevinç çığlıkları havaya yükselirken, Dimitrof gence yaklaştı ve elini omzuna koyarak: “Genç yoldaş, bize haberlerin en büyüğünü getirdin!” dedi. “Berkoviza’dan mısın?”

“Berkoviza’danım, yoldaş Dimitrof! Gençlik örgütü üyesiyim.”

Dimitrof ve Kolarov gülümsediler. Gencin onurlu davranışı onları da sarmıştı; kucakladılar ve terli alnından öptüler.

Dimitrof ve Kolarov, o akşam Berkoviza’ya gittiler. Mücadeleyi örgütlemek için.

Akşamın geç saatlerinde vardılar şehre. Caddeleri ve büyük alanları köylü ve şehirli kalabalığı dolduruyordu hâlâ. Ateşler yanıyor, ihtilâl türküleri okunuyordu. At arabaları hızla geçiyor, komutlar yükseliyordu. Şehrin dışına, epeyce uzaklara, ay ışığı vurmuş süt rengi bir ses yayılıyordu. O beyaz sislerin arasından tek tük silah sesleri duyuluyordu yenik düşmanın. Birliklerini toparlama çabasıyla...

İhtilâlcilerin en önemli görevi, çekilen düşmanın Petroşan geçidine ulaşma yoluna hemen kesmekti.

İhtilâl komitesi Kolarov ve Dimitrof’un başkanlığında bütün gece toplandı ve birçok soruyu gözden geçirdi. Halkın seferber edilmesi, silahlandırılması, birleşik ihtilâlci askerlik komiteleri kurulması gibi. İhtilâlci birlikler ve aç halk için zenginlerin bol besin maddelerine el koymak gerekiyordu. Bir yandan da gezici asker hastaneleri kuruluyor, bankalara ve hububat silolarına nöbetçiler konuluyor, kuşku duyulan kişilerin tutuklanması için buyruklar çıkarılıyordu.

Toplantı bittiğinde şafak söküyordu. Kolarov ve Dimitrof küçük odada –posta müdürünün odasıydı– yalnız kalmışlardı. Oda cıgara dumanı içindeydi. Dimitrof, pencereyi açtı. Odaya serin ve taze hava dolmuştu. Şehir sokaklarında dolaşan nöbetçilerin sesleri duyuluyordu. Kışladan bir boru sesi geliyordu.

İkisinin de yüzlerinde derin bir yorgunluk vardı. Fakat yine de her şeyi enine boyuna düşünüyorlardı. Düşünülmesi gereken her şeyi.

Halk ihtilâlci bir heyecana kaptırmıştı kendini. Fakat büyük bir tehlike vardı. Bu aşırı heyecan, kuvvet dengesinde beklenmedik bir değişme olduğu an ters yöne dönebilirdi. Kesin savaş verilmemişti daha. Kısa bir süre önce ele geçirdikleri bir hükümet telgrafından öğrendiklerine göre, Sofya’dan birlikler ve uçaklar gönderilecekti. Şimdi yapılacak, bölge merkezi Vraza şehrine saldırarak düşmanın buralarda yenilgisini kesinleştirmekti.

Kapı vuruluyordu. Az sonra bir genç adamın sevimli yüzü göründü. Omuzunda deriden bir çanta asılıydı.

Dimitrof: “Oo, Berkoviza kuryesiymiş!” diye gülümsedi.

“Dimitrof yoldaş! Biraz çay getirdim, ısının diye!”

Genç, masanın üstüne alüminyumdan iki asker tası koydu. Duman duman. Kolarov ve Dimitrof kendilerini unutmamış olan genç dosta hayretle baktılar.

Genç: “Aşağıda ateş yanıyordu, çay kaynattık. Size de getirelim dedik... Isınırsınız...” dedi.

Dimitrof: “Hatırladığınız için teşekkür ederim. Aşağıda herkese çay var mı?”

“Yoldaş Dimitrof! Bir kazan dolusu çay kaynattık.”

Genç, askerce selamlayıp kapıya yürüdü.

Dimitrof arkasından seslendi: “Yeni çantayı nerden buldun?” diye.

“Beyaz Rus muhafız subaylarından birinden aldım, yoldaş Dimitrof! Kendi elimle tutsak aldım herifi. Rastgele bir subay değildi. Vrangel ordusundan biriydi...”

“Ya!”

“Bolşeviklerden kaçmış...”

Kolarov: “Güzel kaçış,” derken gülüyordu.

Genç: “Yağmurdan kaçarken doluya tutulmak buna derler!” diye lafa karıştı heyecanla. “Bolşeviklerin hesabını da sordum ondan. Deri çanta da pek işime yarayacak. Çanta olmazsa haberleri hep kasketimin içide taşımam gerekecek.”

Bunları söylerken eliyle vuruyordu çantaya... Çanta arkasına doğru iyice kaymıştı. Keyifle ıslık çalarak odadan çıktı.

Dışarıları aydınlanmıştı. Pencere kenarlarında ve camlarda güneşin ışıkları titreşiyordu.

Taşrada tek tük ayaklanmalardan sonra ihtilâl, Vraza ve Vidin bölgelerinde iyice büyüdü, Ferdinand, Berkoviza, Lom, Orjahovo, Beloslatino şehirlerine de yayıldı.

En büyük çarpışmalar Boiçinovzi istasyonunda ve Krivodol’da oldu. İhtilâlciler bu çarpışmalarda Şumnu Garnizonu I. Alayı’nı yendiler. Kurulan ihtilâl komitesine Komünist Partisi üyeleri ve Çiftçi Birliği üyeleri katıldı.

Ülkenin öteki bölgelerinde de yer yer ayaklanmalar patlak veriyordu. Yirmi bini aşkın insan katılmaktaydı çarpışmalara. Binlerce asker tutsak düşmüş, on binlerce tüfek, dört top ve iki yüzü aşkın makineli tüfek ele geçirilmişti.

Ayaklanmalar bütün ülkede on günden çok sürdü. Bu kısacık sürede Vidin ve Vraza bölgelerinin büyük bir bölümü ihtilâlcilerin eline geçmişti. Fakat düşmanın kuvveti çok fazlaydı. İyi silahlandırılmış piyade ve topçu birlikleri, ayaklanmaların başlıca merkezlerine karşı harekete geçmişti. İhtilâlcilerin önemini kestiremediği demiryollarını hemen hiçbir engelle karşılaşmadan ele geçirdiler.

En son gece gelip çatmıştı. Petroşan geçidinden doğru ağır topçu ateşi gürleyişi duyulmaktaydı. Önceleri tek tek patlayışlardı... Sonra sonra da, gürleyişleri arttı, güçlendi. Çok geçmeden çıplak tepelerde ağır makinelilerin takırtıları da duyulmaya başlandı. Topçu Berkoviza şehrini dövmeye başlamıştı. Ordunun en güçlü birliklerinin Sofya’dan yola çıktığı halk arasında konuşulur oldu.

İhtilâlciler kurmayı, mücadeleyi yitirdiklerini anlamıştı. Strateji bakımından önemi büyük bir merkez olan Vraza şehrini ele geçirememişlerdi. Halkın ayaklandığı bölgelerin çevresini saran çember gittikçe daralıyordu.

Köylüler, sonbahar renkleriyle bezenmiş ormanlardan geçip dağlara kaçıyordu. Ayaklananlar da köylerine dönmekteydi. İhtilâlcilerin çekirdeğini oluşturan iyi organize birlikler Balkan sıra dağları üzerinden ağır ağır geçerek Sırp topraklarına çekiliyordu.

Petroşan geçidinden hızla ilerleyen motorlu birlikler Ferdinand, Berkoviza, Vraza şehirlerine ulaşıyor, köyleri basıyor, ne bulurlarsa yağma ediyor, yakaladıkları erkekleri sürükleyip ormana götürerek kurşuna diziyor ve cesetleri ırmaklara atıyor, ya da kumlara ve çamurlara gömüyordu.

Bulgar halkının faşizme karşı ilk ayaklanışı korkunç bir barbarlıkla bastırıldı.

Yıllarca sonra Dimitrof ayaklanmanın yenilgiyle sonuçlanması üzerine şu yargısını belirtiyordu:

“O yıllarda partimin ve kendimin gerçek ihtilâlciliği henüz kavramamış olmamızdan pek üzgünüm. Proletaryanın önderliğinde halkın o tarih çapında ayaklanmasını bundan ötürüdür ki, gereği gibi örgütleyemedik ve yönetemedik. O haziranda politikamız ve taktiğimiz, ihtilâlci deneylerden yoksunluğumuz, özellikle bencil ve sözümona yan tutmayan davranışımız, askerlere dayanan hükümet darbesinde Bulgar halkının katillerine ve cellatlarına, devleti zorla ele geçirenlere, yığınların ayaklanmasını ezmek için pek çok yardım etmiştir.”

Dimitrof halk içine kapandı, kinini gizledi ve yeniden mücadele için uygun anı bekledi. Dimitrof ve Kolarov, en yakın arkadaşlarıyla kendilerini kurtarmayı başardılar. Bu da yeni ve zafere ulaştıracak bir mücadele umudunu canlandırdı.

Bu inanç bütün yüreklerde derin kök saldı. Dullar, öksüzler ve yetimler bu inançla yaşıyordu. Savaşta canını vermiş gençlerin anaları ve babaları da. Ömür boyu zindanda yatacak hükümlüler de bütün işkencelere bu inançla katlanabiliyordu. Bu inanç şairleri mısralar yaratmaya yüreklendiriyordu... “Ve Eylüller Mayıs günleri olacak.”

KAÇIŞ

Yorgunluktan bitkin düşmüş ve aç bir avuç ihtilâlci, Balkan sıra dağlarında güçlükle yürüyordu. Aralıksız güz yağmurları başlamıştı. Hava sisliydi. Geçtikleri yollar ıslak ve kaygandı. Yükleri taşıyan atlardan birinin ayakları kaydı. Taşlar yüzünden daha öteye gidemeyecekti. İnsanlar yükleri aralarında paylaştılar ve sık fundalıklar arasından geçen bozuk bir yolda ilerlemeye başladılar.

Bulgar-Sırp sınırının batı yanını ihtilâlci nöbetçiler korumaktaydı, güvende sayılırdı. Fakat onlar Sırp topraklarına geçmeden yine de bir tepede bir süre durdular, yolun bundan sonrasını iyice düşünüp taşındılar. Hepsinin bakışları Dimitrof ve Kolarov’a yönelmişti.

Dimitrof pek zayıflamıştı, gözleri çukura kaçmıştı.

Sınırın ötesinde, vadide küçük bir Sırp köyü vardı. Geceyi orada geçireceklerdi.

Aralarından kimisi kayalara oturmuş ve hemen uyumuştu.

Dimitrof: “Bu gece Sırp makamlarına başvurmalıyız!” dedi.

Kolarov: “Muhakkak!” diye bu sözleri destekledi ve uyuyanlara bakarak: “Ölü gibi yorgunlar!.. Fakat uyandırmamız gerekiyor.” dedi.

Dimitrof onlardan yana döndü ve: “Yoldaşlar, yolculuk sürüyor!” diye seslendi.

Adamlar güçlükle uyanıp ayağa kalktılar. Küçük grup az sonra daracık bir keçi yolundan vadiye inmeye başladı.

Günün bu erken saatinde köy sokaklarında pek az insan vardı. Çoğu köylüler uykudaydı daha. Kimi bahçelerin çiti önünde sevgilisiyle başbaşa bir iki genç vardı.

Bulgarlar kaldırım döşeli yolda ağır ağır ve hiç konuşmadan yürüyordu.

Dimitrof, belediye başkanının evini soracak birisini aramaktaydı. Gözüne bir genç ilişivermişti: “Belediye başkanı nerde oturuyor?” diye sırpça sordu.

Genç: “Belediye başkanı köyde değil!” cevabını verdi. “Yazıcı burada. Ne yapacaksın belediye başkanını?”

“Bizim onunla bir işimiz var!..”

“Kimsiniz sizler?”

“Bulgarız... İhtilâlcilerden...”

Genç korkuyla bir sıçradı ve geriledi. Bulgarlar! Hem de İhtilâlciler! Korku ve şaşkınlık içindeydi. Kimbilir neler tasarlamaktaydılar!..

Dimitrof: “Öyleyse yazıcıyı çağır!” diye konuştu. “Buraya gelmesini söyle!..”

Genç, geri döndü ve zıplayarak uzaklaştı, karanlık ve dar bir yan sokakta gözden kayboldu. Bulgarlar taşlara oturup beklediler, sessizce. Az sonra, bir fener ışığı parladı. Bir öksürük duyuldu. Bulgarca sözler çarptı kulaklarına. Köşe başında bir sürü erkek göründü. Keçi derisinden yapılmış uzun gocuklar vardı sırtlarında. Ufak tefek ve tıknaz bir adam, elinde bir fenerle aralarında yürüyordu. Genç de onun yanında yürümekteydi.

Fenerli adamlar: “Bunlar mı?” diye sordu.

Genç: “Evet bunlar!” cevabını verdi.

Yazıcı, Bulgarlara bakarak: “Başınız kim?” diye sordu.

Dimitrof bir adım öne çıktı: “Ben!” derken.

Yazıcı onu iyice süzerek: “Ne o, yenik mi düştünüz?” diye sordu. Hiç kimse cevap vermedi. Yazıcı feneri yukarı kaldırıp suratlarını aydınlattı. Yorgun ve çökük yüzlerle karşılaşmıştı.

Dimitrof: “Bay yazıcı!” diye söze başladı. “Politik sığınmacılarız. Bulgaristan’dan sığındık. Böyle olduğu içindir ki, yardımınızı ve koruyuculuğunuzu diliyoruz.”

Yazıcı, biraz da alaycı: “Bir diyeceğim yok buna karşı!..” cevabını verdi. “Fakat buraya geleceğinize zafere ulaşıp ülkenizde kalsaydınız daha iyi olurdu. Kaç erkeksiniz?”

“Elli kadar.”

Yazıcı, ihtilâlcilere bakıp bir düşündü. Sonra, yanındakilerden birine usul sesle: “Okula gönderelim mi bunları?” dedi.

“Evet. Neden olmasın!”

“Peki, haydi gidelim.”

Bulgarlara başını salladı. Beyaz keçi postekisi gocuklarını uçurarak önden yürüdüler.

Bulgar ihtilâlciler küçük okul binasına yerleştiler. Sıralar ve yere uzanıverdiler; hemen uyudular.

Yazıcı iyi bir adamdı. Ertesi sabah erken erken geldi adamlarıyla ve dört büyük torba dolusu ekmek, peynir ve kurutulmuş yemişler getirdi. Kapıdan girerken: “Arkadaşlar, iyi uyudunuz mu?” diye sordu.

Birçok ses birden: “Evet bay yazıcı, pek güzel uyuduk!” diye cevap verdi.

“Oteli beğendiniz mi?”

Dimitrof, gülerek: “Birinci sınıf!” cevabını verdi.

“Ne yapalım, iyi kötü hepsi bu! Şimdi yiyin bir şeyler! Sizleri ne yapacağımızı daha sonra düşünürüz... Asacak mıyız, yoksa biçecek miyiz?”

Yanındakilere el salladı:

“Çözün torbaların ağzını da ağırlayın konukları! Yoksa söverler bize Bulgaristan’a döndüklerinde.”

Dimitrof: “Neler de söylüyorsunuz!” cevabını verdi. “Sizleri her zaman borçluluk duyarak hatırlayacağız.”

Yazıcı: “Hiç belli olmaz!” diye kuşkusunu açıkladı. “Ben de Bulgaristan’daydım bir süre.”

“Bulgaristan’da bulundunuz mu?”

“Evet...”

“Ne zaman?”

“Balkan Savaşı’nda. Tutsak olarak...”

Bir sessizlik oldu.

“O günler bizi iyi ağırlamıştınız... Fakat bizler de malın gözüydük... Savaş bu... Daha da başka olmuyor ki!”

Dimitrof: “Bizimkiler çok eziyet ettiler mi size?” diye sordu.

“Bunu yapmadılar, ama aç bıraktılar!”

Sonra, adamlarına döndü:

“Haydi, ne bekliyorsunuz? Ağırlayın konuklarımızı! Arkadaşlar, şöyle oturun da peynirimizin tadına bakın!”

Bulgarlar, yere oturdular, peynir ekmeğe uzandılar ve yemeye başladılar. Yazıcı açlıktan avurtları çökmüş insanların peynir ekmek yiyişlerine mutlulukla baktı.

Yazıcı: “Her şey unutulur!” diye başladı. En kötü şeyler bile unutuluveriyor. Hiçbir şey olmamış gibi. Neler gelmedi başıma! Bulgaristan’da bulunduğum sırada biz tutsakları sık sık görmeye gelen birisini hatırlarım. Milletvekiliydi.”

“Milletvekili mi?”

“Evet, İşçi Partisi’ndendi. İyi insandı. Adı Georgi Dimitrof’tu. Kendi gelirdi bize... Durumumuzu sorardı, ne istediğimizi sorardı... Bizi yatıştırır ve yüreklendirirdi. Böyle insan az bu dünyada.”

Bulgarlar susuyorlardı. Kimisi de yemeği yarıda bırakmıştı. Yazıcıya bakıyorlardı. Hayretle.

Kolarov: “O Dimitrof’u siz gördünüz mü?” diye sordu.

“Kim? Ben mi? Elbette gördüm onu! Onunla konuştum bile!..”

“Konuştun mu?”

“Elbette! Yalan mı söyleyeceğim.”

“Onu şimdi görürseniz tanır mısınız?”

“Elbette. İriyarı biriydi. Kocaman ve kara bir sakalı vardı. Yakışıklı bir erkekti. Ne diye tanıyamayacak mışım! Böyle insanlar unutulmaz...”

Herkes gülümsedi.

Yazıcı, şaşırmıştı: “Ne gülüyorsunuz?” diye sordu. “İnanmıyor musunuz bana?”

Kolarov, göz kırparak: “Fakat onu yine de unuttunuz bay yazıcı!” dedi.

“Yalan söylediğimi mi sanıyorsunuz...”

Dimitrof yaklaştı, elini omzuna koydu ve: “Yalan söylemiyorsun, arkadaşım!..” dedi.

Yazıcı yüzüne iyice baktı... Geçmişte kalan bir şeyi çıkarmak ister gibi.

Kolaro: “Bay yazıcı!” diye lafa karıştı. “Sözünü ettiğiniz miletvekili önünüzde duruyor. İşte! Georgi Dimitrof’un ta kendisi!..”

Yazıcı: “Aman yarabbim!” diye haykırdı. “Bu mu?”

Dimitrof’u yine süzdü uzun uzun:

“Ey Tanrım!.. Dimitrof arkadaş bağışla!.. Hemen tanıyamadım.”

Daha iyi görmek ister gibi, birkaç adım geriledi, başını iki yana salladı sonra yine yaklaştı ve Dimitrof’un geniş omuzlarını yakaladı ve göğsüne bastırarak “Georgi arkadaş, çok değişmişsin!” dedi. “Sakalın nerde?”

Dimitrof, gülümseyerek: “Traş ettirdim!” dedi.

“İyi ettin! On yıl gençleşmişsin!”

Bulgarlar, heyecanlı heyecanlı konuşan yazıcıya gülümseyerek bakıyorlardı. Adamın gözleri nemlenmişti aşırı duygulanmaktan.

Yazıcı: “Ah be yoldaşlar!” dedi.“Dağ dağa kavuşmaz ama, insan insana kavuşur... Ne de çok zaman geçti o günlerden bu yana!..”

Başını öne eğdi ve kendini anılara bıraktı... Balkan Savaşı ve Bulgaristan anılarına...

O küçük Sırp köyünde sadece bir gün kaldı Bulgar göçmenler. Bir güzel dinlendiler, giysilerine çekidüzen verdiler ve Pirot’a doğru yola çıktılar. Pirot’tan Niş’e gittiler. Sonra da Belgrad’a...

Bilinmezliklerle dolu uzun bir yol vardı önlerinde. Göçmenlik ve sürgünlük yolu. Hiç değil şimdilik yurtlarına dönemeyeceklerini hepsi biliyordu. Dimitrof ve Kolarov’u, binlerce Bulgar mültecisini korumak için Sırp makamlarıyla zorlu çekişmeler bekliyordu.

Yenik ihtilâlci birlikler Yugoslavya’nın bütün büyük şehirlerine akın ediyordu. Sırp makamları, ülkesine sığınmış ihtilâlci birlikleri önce tutuklu saydı, fakat sonra, Bulgar hükümetinin baskısına rağmen, politik mülteci saydı.

Mültecilerin durumu bir düzene girdikten sonra, Dimitrof ve Kolarov Viyana’ya gittiler. Viyana’ya varır varmaz da politik çalışmalarına başladılar. Önce, Bulgar halkına açık bir mektup gönderdiler. Belgrad’da yazmışlardı metni.

Bulgar halkına açık mektup tarih açısından bir belge sayılır:

“Sevgili yoldaşlar!.. Büyük ihtilâlci mücadelemiz halk yığınlarının geçici başarısızlığıyla sona erince, biz de daha başka mücadele arkadaşları sizlerden ayrılmak zorunda kaldık... Halkımızın büyük davası uğrunda çalışmalarımızı sürdürmek üzere. Şimdilik sizlerden uzakta da olsak, bu savaşta oynadığımız rolün önemi sizlere bu açık mektupla seslenmeye bizi yükümlü kılıyor.

Sizlere bu seslenişimizin ilk sözü: Başlarınızı dik tutun! Korkudan titreyen rezil beyaz güçlerin kanlı intikam hırsı, emekçi Bulgarların mücadele ruhunu parçalamayacaktır... Yenilgi bize zaferi öğretecektir! Her şeye rağmen Bulgaristan’da bir işçi ve köylü hükümeti işbaşına gelecektir!”

Yazıda, halkı ayaklanmaya zorlayan nedenler açıklanıyordu:

“Emekçi halkın bağrından kopmuş olan partimiz, mücadelenin bütün güçlüklerini ve örgütlenmenin yetersizliğini bilmesine rağmen, halkın davasını benimsemezlik edemezdi ve Çiftçiler Partisi’yle işbirliği yaparak ve zorlu şartlar altında 23 Eylül’de bütün ülkede ortaklaşa harekete geçti.

Neydi seslendiğimiz? İşbaşında bulunan hükümeti, kanunsuzlar, çeteciler ve zorbalar hükümetini devirip işçiler ve köylüler hükümetini kurmaktı seslenişin amacı... Bunun böyle olduğunu bütün Bulgar halkı biliyor!

Değerli yoldaşlar! Halkın büyük davası uğrunda birlikte mücadele ettik. Bugün yenik durumdayız. Fakat mücadelemiz sona ermiş değil daha. Kesin zafer günü, düşmanlarımızın zannettiğinden çok daha yakındır...

Halkın kutsal davasına ve davamıza yürekten inanmış olarak biz bütün emekçiler, yenilginin acılarına ve üzüntülerine yiğitçe katlanacağız; halka daha da büyük bir çaba ve heyecanla kendimizi adayacağız ve zafere ulaşmadan rahata kavuşmayacağız. Parçalanmış ve seyrekleşmiş sıralarımızı yine sıklaştıracağız ve sağlamlaştıracağız. Yaralarımızın iyileşmesi için hemen harekete geçeceğiz. Dulları, yetimleri, öksüzleri, yoksul aileleri yurt dışında sığıntı yoldaşlarımızı ortak güçlerimizle koruyacağız, destekleyeceğiz. Güçlerimizi dağınık terör eylemleriyle parçalamayacağız. Zira biz, bütün emekçilerin örgütlenmiş mücadelesiyle zafere ulaşılabileceğini beyaz Rus birliklerine dayanan hükümetin devrilip, işçi ve köylüler hükümetinin kurulmasıyla halk cellatlarından en büyük intikamın alınmış olacağını bilenlerdeniz.

Eylül ayaklanmasında halk davası uğrunda kan dökmüş ve canlarını vermiş binlerce dövüşçünün imzaladığı bütün şehir ve köy emekçileri anlaşmasını özenle koruyacağız ve daha da sağlamlaştıracağız...

Ürkmeyeceğiz! Umutsuzluğa kapılmayacağız! Güvenimizi yitirmeyeceğiz!..

Başlarınızı dik tutun, yiğit dövüşçüler!

Yaşasın İşçi ve köylü hükümeti!

Yaşasın emekçilerin Bulgaristan’ı!”

Bu açık mektup Bulgaristan’da şehirden şehire, köyden köye, Kulübelerden kulübelere gizlice dolaştı, yayıldı. Herkes okudu. Yüksek sesle okundu. Kopya edildi. Elden ele dolaştı. Halk arasında şu heyecanlı parola dolaştı:

“Başlarınızı dik tutun, yiğit dövüşçüler!”

MÜLTECİLER

Dimitrof ve Kolarov “Rabotniçeski Vestnik” gazetesini Viyana’da yayınlamaya başladılar. Hıristiyanlık üzerine yayınlar basan küçük bir basımevinde çıkarıyorlardı. Zira bütün Viyana’da Kiril harflerini sadece orada bulabilmişlerdi. Pek göze çarpmayan böyle küçük bir basımevini ihtilâlci bir gazete için uygun bulmuşlardı. Şu da vardı ki, parayı ödediğin takdirde ne bastığının önemi yoktu Balkanlılar için! Gizli kuryeler gazeteyi Bulgaristan’a gizlice sokuyordu. Gazete on iki sayı yayınlandı.

1924 ilkbaharında Dimitrof Moskova’ya gitti. Yine o yıl 8 Temmuz günü Dimitrof, Enternasyonal’in İcra Komitesi adaylığına seçildi.

Dimitrof milletlerarası eylemlerini Bulgar halkının faşizmden kurtarılması mücadelesiyle birlikte yürütüyordu. Kurtuluş mücadelesinin en önemli şartı, yeni ilkelere dayanan yeni bir Bulgar Komünist Partisi’nin kurulmasıydı. Dimitrof 1925 Temmuz’unda Moskova’da Parti Danışma Kurulu’nu yönetti ve o toplantıda partinin geçmişi gözden geçirildiği gibi, yeniden örgütlenmesi de ele alındı. Dimitrof, ertesi yıl Viyana’da yeni partiyi kurdu. Moskova toplantısında kararlaştırılan esaslara göre.

Berlin’de 8 Aralık 1927-15 Ocak 1928 arasında yapılan parti kongresinde Dimitrof; ‘9 Haziran’da partimizin davranışı ve 1923 Eylül’ünde faşizme karşı silahlı ayaklanmada partinin taktiği’ konulu bir rapor sundu. Bu raporda, 9 Haziran’da aşırı sol kanadın davranışı yanlış görülüyor ve Eylül ayaklanmasının taktiği onaylanıyordu. Ayrıca yenilginin nedenleri üzerinde durularak sonuçlar çıkarılıyordu.

Bulgar Komünist Partisi’nin dış ülkeler bürosuna seçilen Dimitrof ve Kolarov bir süre Viyana’da çalıştıktan sonra Berlin’e geçtiler. Bulgar Komünist Partisi yönetici kadrosunda yuvalanmış radikal sol akımla mücadele ettiler ve Troçkistlerin temizlenmesinde büyük faydaları oldu, bu gibilerin yönetimi ele almasını önlediler.

Gurbet yılları tedirginlikler ve yoğun çalışmalarla doluydu. Dimitrof iki defa hüküm giydi: Birincisi, Eylül ayaklanmasına katıldığı için; ikincisi de (7 Mart 1926’da), yurt dışında İhtilâl Komitesi kurduğundan ötürü. Bu komiteyi 1924 başlarında Yugoslavya’da Vasil Kolarov ve öteki Bulgar mültecilerle birlikte kurmuştu.

Bulgar faşistleri ajanlar gönderdiler yabancı ülkelere Dimitrof’u bulup öldürsünler diye.

Eylül olaylarından sonra Ljubica İvaseviç de Viyana’ya geçti. Yine eskisi gibi Dimitrof’un yükünü azaltmaya çalışıyor, yabancı ülkede hayatı biraz olsun kolaylaştırmak ve rahatlatmak için çaba gösteriyordu. Politik çalışmalarında da ona yardım ediyor ve genç mültecilerin Viyana sokaklarında Dimitrof’u korumalarını sağlıyordu. Dimitrof bunu bilmiyordu.

Gizlice kaldıkları konutlar ve gizli buluşmalar yapılan Viyana onlar için Praters ve Kahlenberg tepesinin ışıklarla pırıl pırıl tasasız ve şen şehri değil, işçi mahalleleri, tavan arası odacıklarında ve Tuna kıyılarında gizlice buluşmalar şehriydi. Gizli yaşamanın kendine özgü kanunları vardı. Mücadeleye alışmamış olanlar, kimi zaman yadırgardı bunu. Sözgelişi şu “Wunderer” kahvesinin geniş bir ön salonu ve yukarıya çıkan bir merdiveni, üstleri mermer masaları, büyük aynaları ve avizeleri vardı. Yeşil çuha kaplı bilardo masalarında işsiz güçsüz Viyanalılar ve emekliler, can sıkıntısını gidermek için bilardo oynarlardı. Pek şık giyinmiş olan Dimitrof’un tam da bu kahvede yoldaşlarıyla gizli toplantılar yaptığı kimin aklına gelirdi! Luxemburg parkının sessiz ve gölgeli ağaçlıklı yollarında da buluşulurdu. Polislerin gözünden uzak, gizli ajanların ve hafiyelerin gözüne çarpmadan. Tuna kıyılarında, kahvede, parkta, gizli oturdukları konutlarda ve her yerde mücadele sürdürülüyordu. Durumlara ve rastlantılara göre.

Dimitrof’un en önemli işlerinden biri de, Bulgar işçi ve köylülerinin mücadelesini Avrupa kamuoyuna tanıtmak ve Bulgar halkının çektiklerini dünyaya bildirmekti. Bu amaçla yaptığı bir Avrupa yolculuğunda Prag, Amsterdam, Paris ve Brüksel’e gitti. Bulgaristan’daki durumu her yerde açıklıyor ve genel olarak politika suçlularının bağışlanması için geniş bir kampanya açıyordu. Romain Rolland. Henri Barbusse ve Stefan Zweig’la tanışmış, ilişkiler kurmuştu.

Yabancı ülkelerin işçi basınında aralıksız yazılar yayınlıyor ve Bulgar faşizminin içyüzünü açığa vuruyordu:

“Faşizm bir rastlantı ve tek başına bir olay değildir... Faşizm sadece Güney Avrupa ülkelerini tehdit ediyor denilemez... Faşizm bütün Avrupa için en büyük tehlikedir.”

Dimitrof uyarıyor, Enternasyonal’in yığın çalışmaları görüşünü ileri sürüyor, tek tek terörcülüklere ve bağıntısız partizan hareketlerine karşı çıkıyordu. Bu makaleler, “İnprekor” ajansı bülteninde yayınlanarak Bulgar işçi, köylülerine de ulaşıyordu.

Georgi Dimitrof o yıllarda Balkan Komünist Partileri Federasyonu’nu yönetiyor ve büyük yardımlarda bulunuyordu.

1928 yılında Enternasyonal’in VI. kongresinde milletlerarası durumu gözden geçirerek kapitalizm için başlayan yeni dönemde iç çatışmaların belirdiğini, sınıf mücadelesinin arttığını, yeni bir emperyalist savaş, Sovyetler Birliği’ne karşı bir savaş açılma tehlikesinin arttığını anlattı.

Milyonlarca işçi, yoksul köylü ve işsiz aydınlar iş aramaktaydı. Grevler, açlık yürüyüşleri, gösteriler yapılıyordu.

Avrupa’yı İtalya’da, Yunanistan’da, Romanya’da, Polonya’da, Macaristan’da faşizm tehdit ediyordu.

Dimitrof 1929’da yayınlanan raporlarından birinde bunu apaçık söylüyordu:

“Faşizmle mücadele, savaş tehlikesiyle mücadele ile birlikte yürütülmelidir. Bu mücadelenin başarıya ulaşmasının önşartı, işçiler, köylüler baskı altında milletler ve milli azınlıkların Birleşik Cephe kurup bunu geliştirmeleridir.”

Dimitrof faşizmle mücadelesini milletlerarası alanda sürdürürken kendi anayurdunda olup bitenlere ve durumlara karşı ilgisini sürdürüyordu.

O yıllarda neler olmaktaydı Bulgaristan’da?

Bütün ülkede görülmemiş bir terör havası esiyordu. Cezaevleri tıklım tıklım dolmuştu. İşsizler sokakları ve şehir alanlarını dolduruyordu. Akşama, ya da ertesi sabaha neler olacağını kimse kestiremiyordu.

Dimitrof’un ailesi bir kayba daha uğradı ve ailenin en küçüğü Todor Dimitrof tutuklandı. Gizli Bulgar Komünist Partisi Merkez Komitesi üyeliğinden sanık olarak polis müdürlüğünde ‘küçük bir soruşturma’ uygulanan genç, evine bir daha dönemedi. Paraşkeva Ana pencerede durup boşuna bekledi... Küçük oğlunun sevimli ve her zaman gülümseyen yüzünü karanlıklarda görebilecekmiş gibi! Todor hiçbir iz bırakmadan ortadan kayboldu; 5 Kasım 1925 günü poliste öldürüldü.

Paraşkeva Ana Opalçenka Caddesi’ndeki evde yapayalnız kalmıştı. Büyük ailenin kişileri şuraya buraya dağılmıştı. Kimisi öldürülmüştü, kimisi yurtdışında mücadeleyi sürdürüyordu. Hepsi de yürekliydi ve dayanıyordu. Yapayalnız kalmış ananın tek dayanağı ve umudu buydu.

KAHVERENGİ GÖMLEKLİLER SALGINI

Münih-Berlin treninde o kış günü pek az yolcu vardı. kompartımanlar geniş, rahat ve sıcaktı. Üçüncü mevki bir vagonun koridorunda tıknaz, güçlü kuvvetli bir erkek durmaktaydı. Ellisinde gösteriyordu. Özenle traş olmuştu ve koyu renk bir urba giymişti. Pardesüsünün cebinde gazeteler görünüyordu. Pencere kenarına yaslanmış olan yolcu, düşünceliydi. Karlı tarlalara, fabrika bacalarına ve endüstri bölgesinin üzerine çökmüş olan kalın duman tabakasına bakmaktaydı.

Yolcu: “Demek dünmüş!” diye mırıldandı. “Dün... 27 Şubatta...”

Gazeteyi çabuk çabuk aldı pardesü cebinden, açtı ve bir daha okudu:

“27 Şubat günü akşamın dokuzunda...”

Hafif bir rüzgâr perdeleri kımıldatıyordu.

“Apaçık bir provokasyon bu! Alman halkı üzerine şimdi gerçek bir çılgınca barbarlık karanlığı çökecek... Hitlercilerin yaptığından hiç kuşkum yok. Onlardan başkası yapamaz böyle şeyleri...”

Yan kompartımanın yarı açık kapısından heyecanlı bir ses duyuldu: “Almanya kötüye gidiyor... Daha kötü olaylardan korkuyorum...”

Koridordaki yolcu hızla döndü o yana.

Yan kompartımanda konuşma sürdürülüyordu:

“Düşünün bir... Nazilerin Alman milletine karşı açtıkları savaşın sonu nereye varır?..”

Bir başka ses: “Evet, evet!” diyordu “Halka karşı açılan savaşın başlangıç işaretini verdiler...”

Sesler yavaşlamış ve büsbütün kesilmişti. İlk konuşan, sonra yine başladı bir başka konuda:

“Bu adamların içyüzünü ortaya koyan bir olay anlatacağım size. Hitler ve kahverengi gömlekli salgınının ne demek olduğuna kendiniz karar verin!..

Berlin’de tatlıcılık yapan dostum Rosenfeld’e geçen kasım ayında şöyle bir mektup geldi:

“Pis yahudi! Dükkânını kapatmanı senden beş kez istedik. Bu uyarımızı dikkate almazsan, vitrinleri kıracağız... İsteğimizin ciddiliğini göstermek için... Daha da direnirsen dükkânını yakar ve seni gebertiveririz. Bu açık mektup en son uyarımızdır. Polisin canı cehenneme. Polis bize vız gelir. Polise telefon etsen de adın kara listemizden silinmez. Günlerin sayılıdır. Dükkânını hemen kapat, yoksa!..”

Yan kompartımandan duyulan ses sustu. Derin bir sessizlik oldu. Tren tangırtılarla yol alıyor, arada bir lokomotifin düdüğü duyuluyordu.

Kompartımanda duran yolcu da susuyor ve duyduklarını düşünüyordu. Bu sabah gazetede okuduklarıyla şimdi duyduğu arasında ister istemez bir bağlantı kurmuştu.

Tren Berlin’e yaklaşıyordu. Küçük bir istasyonda hoparlörden bir çağrı yükseldi:

“Yolcuların yerlerinde kalmalarını rica ederiz. Polis kontrolu var!”

Aynı anda polisler kompartımanlara daldılar. Suçlu birini arıyor gibiydiler. Gürültü ve kargaşa sarıverdi her yeri. Polisler herkesin yüzüne bakıp kimlik belgesi soruyordu.

Koridorda duran yolcu, kimlik belgesini büyük bir sakinlikle uzattı. Polis açtı ve okudu: “Doktor Rudolf Hediger, İsviçreli... Yazar!..”

Sonra bir süzdü hayretle ve: “Yazar mısınız?” diye sordu.

Yolcu: “Evet, yazarım!” cevabını verdi ve pasaportunu geri aldı.

Uzun süre koridora baktı dalgın dalgın... Bu sabah Münih-Berlin tren yolculuğunda gazetede okuduklarını düşünüyordu hâlâ.

28 Şubat sabahı Münih’ten Berlin trenine binmiş olan İsviçreli Dr. Rudolf Hediger adına bir pasaport taşıyan yolcu, Georgi Dimitrof’du.

Kısa bir süre ayrılmış olduğu Berlin’e dönüyordu. Reichstag yangını onu pek sarsmıştı. Dimitrof, haberi okuyunca, bu kundakçılığı komünistlerin yapmamış olduğunu –hükümet gazeteleri böyle olduğuna inandırmaya çalışıyorlardı– hemen anlamıştı. Alman Komünist Partisi’ni parçalamayı ve Alman halkının bütün demokrat güçlerine baskıyı amaç bilen Hitler çetecilerinin işiydi bu yangın. Dimitrof, Alman milletine savaş açmak için faşist kışkırtıcıların yaptığını anlamıştı. Alman halkının bu kışkırtıcı kundakcılığa karşı nasıl davranacağını şimdiden kestiremiyordu. Fakat Hitler faşizminin başkaldıran karanlık kuvvetlerine kahverengi gömlekli bu salgın hastalığa karşı kaçınılmaz ve çetin bir mücadelenin kendilerini beklediğini biliyordu.

Berlin’e varıp da kaldığı eve gidince, sokak hoparlörlerinden şu haberi duydu:

“Reichstag’da komünist kundakçılar! Reichstag’ı ateşe veren komünist kundakçılar yakalandı! Vander Lubbe’nin esrarlı susuşu! Üçüncü Enternasyonal’e bağlantılar! ‘Völkischen Beobachter’ ve ‘Angriff’ gazetelerini okuyun!”

Dimitrof, Potsdam Caddesi’nde “Bayernhof” restorana gitti hemen. Berlin’de mülteci olarak yaşayan Bulgar arkadaşları Vasil Tanev ve Blogoi Popov’la buluşmak için. Tutuklanmış insanların kapalı polis otomobilleriyle götürüldüklerini gördü. Kahverengi gömlekli, külot pantolonlu ve yandan bağlı çizmeli grupların Yahudi dükkânlarının vitrinlerini parçaladıklarını da gördü. Potsdam Caddesi köşesinde bir kadın tutuklandı. Sırtına dipçikle vuruyorlardı. Kadın protesto etmeye kalkışınca suratına bir yumruk indirdiler. Bütün bunları yapan kahverengi gömlekliler: “Komünistler Reichstag’ı ateşe verdiler. Almanlar, uyanın!” diye böğürüyorlardı.

Almanya’nın görünüşü değişivermişti. Almanya üzerine Hitler faşizminin kahverengi gölgesi düşmüştü. Faşizmlerin en korkuncunun gölgesi.

“Bayernhof”, alçak tavanlı, dar ve uzun bir lokaldi. Duvarlarında eski zaman süslemeleri, geyik boynuzları, tavus tüyleri vardı. Masif meşeden yapılmış masalar çevresinde oturmuş yurttaşlar biralarını içerdi.

Dimitrof çabuk adımlarla girdi, tanış garsonlara selam verdi ve salonun köşesinde bulunan dört kişilik masaya oturdu. Tanışlarından hiçbiri gelmemişti daha. Bira ısmarladı ve gazete okumaya daldı.

Birkaç dakika sonra Popov göründü.

“Alman Komünist Partisi milletvekillerinden biri tutuklandı.”

Dimitrof, gazeteyi bir yana iterken: “Kim?” diye sordu.

“Torgler, Ernest Torgler!”

Dimitrof, kendi kendisiyle konuşuyormuş gibi: “Evet,” dedi. “Bir dava hazırlamaya çalıştıkları belli!”

Popov: “Almanya Komünist Partisi’ne karşı...” diye onun sözlerine ekledi.

“Komünizme karşı demek, daha doğru!..”

Döndü arkasına ve garsona seslendi:

“Bizim arkadaşa da bir bira getirin!”

Garson, yerlere kadar eğildi ve birayı almak için tezgâha doğru uzaklaştı.

Popov: “Bu garsonu tanıyor musun?” diye sordu. “Yoldaşlardan mı?”

“Kimin ne olduğu belli değil! Şu sıra Nazilerde yoldaş diyorlar birbirlerine... Sosyalizmden de söz ediyorlar. Kızıl sancaklar da taşıyorlar... Gamalı haçlı kızıl sancaklar!.. Partilerinin bir adı da İşçi Partisi... Küçük bir farkla sadece... Thyssen ve Krupp gibi büyük kapitalistlerin yönettiği bir İşçi Partisi! Evet, evet... Onlar da sosyalist... Serseri Führerleri başta olmak üzere hepsinin canı cehenneme! Birçoklarının kafasını karıştırdığı bir gerçek... Alman ‘veliaht’ı bile sosyalist oluverdi. Şaşmamalı! Maskeyle gerçek içyüzünün ne olduğunu anlayabilmek için insanların şeffaf yaratılması gerekirdi... Koyun postuna bürünmüş kurtları fark edebilmemiz için...”

Garson birayı bıraktı Popov’un önüne, biraz yana çekildi ve masada oturan yabancıların konuştuklarına kulak verdi.

Popov birasından bir yudum alırken: “Kulak kabartıyor!” dedi.

Dimitrof, aldırma gibilerinden bir el işareti yaparak: “İğrenç herif!” cevabını verdi. “Ne konuşuyoruz ki, ne duyacak?”

Popov: “Berlin’de hafiyeler ve Hitler ajanları dolu.” diye sürdürdü sözlerini.

Dimitrof cevap vermedi. Arkadaşına bir işaret yaptı, birasını çabuk içivermesi için ve garsona da seslendi:”Hesabı getir!” diye.

Garson koşup geldi, parayı aldı ve iki müşteriyi kapıya kadar derin bir saygıyla geçirdi.

Dimitrof ve arkadaşı, Potsdam Caddesi’ne çıktılar ve ağır ağır yürümeye başladılar şehirde. Hoparlörlerden kısık bir ses duyuluyordu:

“Yabancı bir devlet hesabına, yani, Moskova buyruğuyla cinayetler işleyen, yangınlar çıkaran ve barışsever Alman milletinin rahatını kaçıranlar, Alman değil. III. Enternasyonal’in adamı olduklarını kendi ağızlarıyla söyleyen suçlulara biz de Alman muamelesi yapamayız!”

Dimitro, hüzünlü bir sesle: “Kendi halklarının kökünü kazımayı kafalarına iyice koymuş görünüyorlar,” dedi.

TUTUKLAMA

9 Mart 1933 akşamı Bulgar mültecileri Dimitrof, Tanev ve Popov, her zaman olduğu gibi, ‘Bayernhof’ lokantasına gittiler. Salon boştu daha. Uzun kuyruklu fraklar giymiş garsonlar masalar arasında can sıkıntısıyla dolaşıyorlardı.

Dimitrof, salonun en dibindeki masalardan birine oturdu, dostlarını bir el işaretiyle yanına çağırdı ve garsonu arandı. Fakat her zamanki garson bugün görünürlerde yoktu. Dimitrof, bir başka garsona ısmarladıktan sonra, arkadaşlarına döndü:

“Şu var ki, bu ana kadar Van der Lubbe’den bir başka ad verilmedi kundakçı diye! Öyle değil mi?”

“Van der Lubbe ve Torgler.”

“Deyim yerindeyse, Torgler moral açısından suçlu görülüyor! Soruşturmayı Alman komünistlerinin üstüne yıkmak için!”

“Van der Lubbe’nin de komünist olduğu söyleniyor.”

Dimitrof: “Komünist mi?” dedi yüksek sesle. “Akıl alır şey değil. Komünist böyle budalaca terör işlerine katılmaz asla. Terörcülük bizlerin ilkesine uymaz. Hayır! Hayır! Hitlercilerin nasıl bir yanlış yolda olduğunu bu da gösteriyor. Van der Lubbe komünistten başka her şey olabilir.”

Tanev: “Üstünde bir parti kimliği bulmuşlar,” diye lafa karıştı.

Dimitrof, haydi canım gibilerden bir el işareti yaptı:

“Bunun hiçbir önemi yok.”

Salonun giriş yerinden doğru bir gürültü duyuldu. Birisi yüksek sesle bir şeyler söyledi. Ağır meşe kapı hızla açıldı. Bir sürü polis daldı lokantaya. Aralarında bir sivil de vardı. Bir şeyler anlatıyor ve Dimitrof’u gösteriyordu. Servis yapan garsondu. Dimitrof hemen tanımıştı. Cinayet masası polislerinden ikisi Bulgarlara yaklaştı ve: “Kanun adına sizi tutukluyoruz!” dediler.

Üç Bulgar önce bir duraksadılar, fakat sonra ayağa kalktılar, ellerini havaya kaldırdılar. Üstlerini arayan polisler ceplerini ters çevirdiler, ceketin astarını ve manşetlerini yırtıp içine baktılar.

Polislerden biri: “Van der Lubbe’yle burada buluştunuz, değil mi?” diye sordu.

Garson: “Evet!” diye lafa karıştı. “Bunu ben söyledim. Gerektiğinde ispat da ederim.”

Almancayı iyi bilen Dimitrof, polis memurlarına ve garsona baktı; asık bir yüzle: “Kim bu Van der Lubbe?” diye sordu.

“Bismarck salonuna gidince anlarsınız bunun ne anlama geldiğini, bay Rudolf Hediger...”

Cinayet masası memurları bir tutanak düzenlediler ve Bulgarların üstünde ne buldularsa yazdılar. Sonra kapıya doğru yürüdüler.

Dimitrof, memurlardan birine döndü ve: “Gözlüğümün bana geri verilmesini sağlayın lütfen,” dedi. “Gözlüksüz yapamam...”

Polis: “Moabit cezevinde gözlük kullanmanız gerekmeyecek!” diye bağırdı. “Orası pek karanlıktır, bay yazar!..”

Tutuklular bir otomobille Reichstag’a götürüldüler. Yangın için kurulan araştırma komisyonu, yapının Bismarck salonunda toplanmıştı.

Tutuklu Bulgarları cinayet masası komiserlerinden Dr. Braschwitz teslim aldı ve Van der Lubbe’yle Reichstag’ı kundakladığını gösteren kesin kanıtlar bulunduğunu hemen söyledi. Dimitrof, bunun işitilmemiş bir yalan ve uydurma olduğu cevabını verdi. Braschwitz ilk sözlerinde direndi ve suçluların soruşturma zaptını imzalamalarını istedi.

Dimitrof şu cevabı verdi:

“Bütün suçlamaları geri çeviriyorum ve hiçbir zaptı imzalamıyorum! Polise hiç güvenim yoktur... Hele sizin Alman polisine... Gerekenleri ben yazıyla anlatacağım.”

Dr. Braschwitz, öfkesinden küplere binmişti; tutukluların Berlin polis müdürlüğü soruşturma tevkifhanesine hemen götürülmelerini emretti. Dimitrof polis müdürlüğü tevkifhanesinde yazdıklarında, hayatını ve eylemlerini kısaca anlattı ve Reichstag kundakçılığıyla hiç ilişkisi bulunmadığını belgelerle ortaya koydu. Sahte pasaport konusunda da: “Politikacı olarak düşmanlarım var, yabancı ülkelerde de arkamı bırakmıyorlar... Bir cinayete kurban gitmemek için başka bir ad kullanmak zorunda kaldım. Tutuklandığımda Dr. Rudolf Hediger adına bir pasaport taşımış olmam bundan ötürü...”

Dimitrof, siyasi mülteci olarak eylemleri üzerine şunları yazdı:

“1932 Haziran ayında Berlin’e geldim. Berlin’den Viyana, Prag, Amsterdam ve Brüksel’e yolculuklar yaptım... Ünlü kişileri, çeşitli dergi ve gazete yazı işlerinde çalışanları, kültür ve bilim derneklerini Bulgaristan’da genel bir af çıkmasını moral bakımıdan ve politika açısından desteklesinler diye kazanmak istedim. Bu amaçla sorun üzerine bilgi veren yazılar, açık mektuplar yayınladım, Avrupa kamuoyunun saygıdeğer kişilerine, gazete ve dergilere. Bulgaristan iç ve dış politikası, Bulgaristan’da ekonomik ve politik durumlar üzerine bir dizi yazı yazdım.”

Açıklamalarını sürdürerek şöyle diyordu:

“Almanya’da bulunduğum süre içinde bu ülkenin içişlerine hiç karışmadım. Ne doğrudan doğruya, ne dolaylı olarak Almanların iç mücadelesine katılmış değilim. Bir Bulgar politikacısı olarak ölüm kalım sorunu bildiğim tek bir amaca verdim kendimi. Bulgaristan’da genel bir af ilan edilmesini sağlamak için bütün gücümle çalıştım. Zira bunu sağlayabilirsem on yıl mültecilikten sonra yurduma serbestçe dönebileceğim, inançlarıma ve idealime uygun olarak halkıma hizmet edebileceğim.”

Reichstag kundakçılığı suçlamasına karşı da şunları yazmıştı:

“Böylesine komünizm aleyhtarı bir olaya, her bakımdan böylesine sersemce bir davranışa doğrudan doğruya veya dolayısıyla katılmış bulunduğum suçlamasını nefretle reddederim. Kundakçılık gibi başlı başına bir cinayetle beni ilgili görerek, şahsıma karşı yapılmış büyük haksızlığı bütün gücümle protesto ederim.”

Dimitrof: “Bana bir savaş tutsağıymış gibi davranılmasını da protesto ederim,” diye devam ediyordu. “En zorunlu ihtiyaçlarımı bile karşılayamayacak bir durumda bırakıldım ve bütün param son meteliğine kadar elimden alındı. En doğal hakkım olan kendimi savunma hakkım da elimden alınmış bulunuyor...”

Dimitrof, polis soruşturma yetkililerine yaptığı bu yazılı açıklamayı soruşturma yargıcına verdi. 28 Mart günü onu ve iki arkadaşını Berlin, Moabit tutukevine götürdüler.

MOABİT TUTUKEVİ

Moabit’in sevimsiz duvarları önünde sabah akşam nöbetçiler vardı. Parmaklıklı küçük pencerelerden gün ışığı hemen hemen girmezdi. Fakat şehrin gürültüsü, dışarda yaşayan insanlar olduğunu içerdekilere hatırlatırdı yine de.

Dimitrof’un hücresi bir tabut gibi uzun ve dardı. Bir keveret güç sığmıştı içine. Gündüzleri toplanıp yukarıya dayanıyordu, tutuklu dilediği gibi uzansın, ya da dolaşabilsin diye. Dimitrof, küçük bir masa konulması için direnmiş ve bunu başarmıştı. Bütün gününü masa başında geçiriyor, çok okuyor, hazırlaması gereken savunmasını uzun uzun düşünüyordu.

Soruşturma yargıcı Vogt’tan ‘Reichstag’ı kundaklamakla’ suçlandığını resmen öğreneli iki gün olmuştu. İki günden beri de ellerine kelepçe vurulmuştu.

Kelepçe vurulduğunda önce bir acı falan duymamıştı. Fakat aradan zaman geçtikçe ağırlığını hissetmeye başladı. Bileklerini de iyice acıtmaktaydı. Yara da olmuştu ve iyileşmiyordu.

Verdikleri yiyecek fasulye, kimi zaman bezelye, ya da bulgur lapası, biraz ekmek ve sulu kahveydi.

Dimitrof, kendisine ve arkadaşlarına uygulanan öldürücü rejimi her fırsatta yargıç Vogt’a protesto ediyor, kendisinin ve arkadaşlarının suçsuzluğunu tekrarlıyordu. Dimitrof, büyük bir güvenle: “Suçsuz olduğumuza öylesine güvenliyim ki, başımı koyarım buna,” diyordu.

Yargıç Vogt, alaycı alaycı: “Başınızı isteseniz de istemeseniz de vereceksiniz!..” cevabını veriyordu.

Nöbetçiler her sabah hücrenin kapısını açıyor, bir parça ekmek uzatıyor ve Dimitof’un isteklerini sesizce dinliyorlardı. Her zaman ve hep bir şeyler istiyordu. Nöbetçiler böylesine inatçı ve cüretli bir tutukluyu o güne kadar görmüş değillerdi. Her gün bir şeyler istiyordu. Bir sürü kitap istiyordu. Bir Almanya tarihi, Alman grameri kitabı, falan ya da filan kanun kitabı, gazeteler gibi. Cezaevi kitaplığından da Goethe’nin eserlerini, Hamlet’i, Lord Byron’un kimi eserlerini getirtiyordu. Yazıyor ve okuyor, yazıyor ve okuyordu. Elleri kelepçeliydi ama, küçük masanın başına geçiyor ve yorulmadan yazıyor ve yazıyordu. Kimi zaman nöbetçilerle konuşmayı deniyordu. Tehlikeli sayılabilecek sözler söylüyordu. Cezaevi kilisesinin rahibiyle de söyleşiyor, protestanlarla katolikler arası ilişkileri, hıristiyan felsefesini ve Hitlercilerin felsefesini soruyordu. Tedirgin bir insan olmuştu. Kimi zaman pencere önünde durup Berlin şehrinin uzaktan uzağa duyulan uğultusunu dinliyordu. Neydi kulağına çarpanlar? Neler düşünüyordu? Belki de özgürlüğü düşünmekteydi; belki dünyanın her yanında bulunan uzak ve yakın dostlarını düşünüyordu.

O gün yine küçük masanın başına geçti, boş bir kâğıt aldı ve şunu yazdı:

“Sevgili dostum Henri Barbusse!

Size üzücü bir haber vermek zorundayım. 9 Mart’tan beri tutuklu bulunuyorum.”

Yazı kalemi usulca cızırdıyor, vücudunun ağırlığına dayanamayan masa sallanıyor, kelepçeler şangırdıyor, bilekleri müthiş acıyordu.

“Tutuklandım. Suçlamaları şöyle sıralıyorum;

a) Alman Anayasası’nı zor kullanarak değiştirmeye girişmiş olmak;

b) Reichstag binasını yakmak... Bir ayaklanmayı kışkırtmayı tasarlamak...

Durumumu bay Romain Rolland’a duyurmanızı dilerim, zira onun yeni adresini bilmiyorum.”

Dimitrof, pencereden baktı... İçinde bulunduğu durumla ilgili anılar ve hüzünlü düşünceler doldurmuştu kafasının içini... Masaya eğildi ve mektuba şunları da ekledi:

“Parama el koydular... Hiçbir gazete vermiyorlar... Avukat da tutturmuyorlar... Kimseyi bırakmıyorlar yanıma... Gözlüğümü bile elimden aldılar.”

Mektubu bitirince bir zarfa koyup üstüne şu adresi yazdı:

“Henri Barbusse, Paris

‘Humanite’ Gazetesi Yazıişleri Müdürlüğü eliyle.”

Ayağa kalktı, kapıya vurdu ve nöbetçiye mektubu uzatarak: “Bunu müdürlüğe verin lütfen!” dedi. “Hemen göndersinler!”

Geceler gündüzleri ve gündüzler geceleri izledi.

Dünya uzaklardaydı, sağırdı ve ulaşılmazdı. İnsanlar neler yapmaktaydı? Mektupları insanlara ulaşıyor muydu?

Yeni bir mektup yazdı. Fransız milletvekili Marcel Cachin, Paris adresine:

“Sevgili Marcel Cachin!

... Reichstag kundakçısı Lubbe’yi ömrüm boyunca görmedim, buluşmadım ve hiç konuşmuşluğum yok. Reichstag’ı kundaklayıp yakmak olayıyla ne doğrudan doğruya, ne de dolayısıyla bir ilgim yok elbette. Böylesine delice, canice, halk düşmanı bir davranış ve yüzde yüz komünist düşmanı bir hareketle elbette bir ilgim olamaz. Benim için özellikle önemli olan, bu kesin açıklamanın Bulgaristan’da bilinmesi ve yabancı illerde yaşayan Bulgar yoldaşlarımın ve dostlarımın da duymasıdır.”

Bu mektubu da cezaevi müdürlüğüne gönderdi. Fakat zarfta yazılı adrese varıp varmadığını öğrenemedi. Ona kimsenin bir şey söylediği yoktu. İnsanlarla hiçbir bağlantısı yoktu. Fakat cezaevi kitaplığından getirttiği kitaplar onun yardımcısıydı... Can sıkıcı olaylara ve acılara katlanmasına...

Hücresinde bir aşağı bir yukarı dolaşırken kimi zaman gülümseyerek Byron’dan parçalar okuyordu. Arada bir tasalanıyordu aşırı. Günler geçiyor ve soruşturmanın ne durumda olduğu konusunda hiçbir haber alamıyordu.

Daha ne bekliyorlardı? Ne istiyorlardı ondan?

30 Nisan 1933’te günlüğüne şunu yazdı:

“Beşinci hafta! Daha ne kadar sürecek?”

Ayağa kalktı, daracık hücresinde gidip geldi ve Goethe’nin bir şiirini mırıldandı:

Ürkek düşünceler

Yürek sıkıntısı ve kararsızlık,

Karıca çekingenlikler,

Korkakça yakınmalar,

Hiçbir yoksulluğa son vermez,

Seni özgür kılmaz!

Bütün zorbalıklara rağmen ayakta durabilmek,

Asla boyun eğmemek ve güçlü görünmek

Tanrıları yardımına koşturur!

Dışarda ağır ağır bir ayak sesi duyuldu. Birisi yaklaştı ve hücre kapısının göz deliğinden uzun süre içeriyi süzdü. Nöbetçinin biraz da şaşkınlıkla: “Ne konuşuyor bu adam?” diye kendi kendine söylendiği duyuldu. “Aklını oynattı galiba!”

Nöbetçi kapıdan çekildi ve çizmelerini gıcırdatarak, koridorda uzaklaştı.

Dimitrof yine geçti küçük masanın başına ve kitap açtı, bambaşka bir dünyaya dalıverdi, farkında bile olmadan. Hücrede çıt yoktu. Sadece arada sırada bir kitap sayfası çevrilirken bir hışırtı duyuluyordu. Dimitrof, okuduğu bir sayfanın sonunda bir an durdu, kurşun kalemini aldı ve kimi satırların altını dikkatle çizdi:

Mal ve mülk yitirmek... Biraz yitirmek,

Onuru yitirmek... Çok şey yitirmek,

Yürekliliğini yitirmek... Her şeyi yitirmek!

Goethe’nin bu sözleriyle öylesine heyecanlandı ki, kendini tutamaz ve yerinde duramaz oldu... Hücre penceresinden görülen mavi gökyüzü parçacığına baktı, ufukları görüyormuş gibi oldu.

“Yürekliliğini yitirmek... Her şeyi yitirmek!..”

Avuç içi kadar hücrede uzun süre dolaştı durdu, oturamadı.

Moabit cezaevinde günler sürekli bir gerilim ve yorulmak bilmez bir çalışmayla geçmekteydi. Günde on saat çalışıyordu. Onu kelepçeye vurup cezaevi hücresine atmış olanların karşısına çıktığında güçlü olabilmek için. Hakkını elde etmek için mücadelesini sürdürüyordu. Soruşturma yargıcı Vogt’a mektup yazıyordu ara vermeden. Kelepçelerin çıkarılmasını istiyordu. Bunu isterken Alman kanunlarını ileri sürüyordu. Durumunu açıklığa kavuşturmak için, kendini savunmak için, avukat istiyordu. Soruşturma yargıcı vurdumduymaz davranıyordu, ama, Dimitrof da isteklerini dirençle sürdürüyordu.

Bulgaristan’a anasına ve kız kardeşin Magdelena’ya mektup yazdığı anlar Dimitrof’un en güzel, en ışıklı dakikalarıydı:

“Sevgili anam ve kız kardeşim!

... anamla her zaman övünüyorum... Soylu kişiliği, anlayışlılığı ve kendini tüketircesine bizleri sevdiğinden ötürü... Şimdi daha da onurlanıyorum anamla... Anamın deyişiyle: ‘Aziz Paulis gibi’ ben de sabır ve anlayışla taşıyacağım beni asacakları istavrozu... Böylesine yürekli davranacağım... Sağlığım bir terslik etmezse her şey yolunda gidecektir!.. Lena’ya yazdığım mektubuma bir cevap almadım daha. Ljuba’nın durumunu da bilmiyorum. Tutuklanmamdan az önce aldığım bir habere göre zavallıcık ölüm döşeğindeymiş! Onu yitirmenin benim için ne büyük bir acı olduğunu hepiniz biliyorsunuz. Bütün ömrümde başıma gelebilecek felaketlerin en büyüğü olacaktır onu yitirmek.”

Ljubica İvosevic Moskova’da öldü. Eşinden uzaklarda. Dimitrof bunu çok geç ulaşan mektuplardan öğrendi. Yüreğine en yakın son insan, biricik anası kalmıştı. Şunları yazdı:

“Benim eşsiz ve çok sevgili anam!

... Lena ve Lisa’nın benim durumum için Almanya’da bulundukları haberini Bulgar gazetelerinden öğrendim ve pek hayret ettim... Bunu hiç bilmiyordum. Son gönderdiğiniz iki paket kaşarpeyniri elime geçmedi... Size daha önce de yazdığım gibi, yabancı ülkelerden gönderilen yiyecek maddelerini cezaevinde bize vermiyorlar. Yasak. ... Bana sık sık mektup yaz! Evde herkese çok selamlar! Özellikle Lina, Stefan, Lubo ve Lubço’ya. Sevgili anacığım binlerce defa öperim.

OĞLUN GEORGİ

Dimitrof’un büyük gecikmelerle ve cezaevi yöneticilerince sansür edilmiş mektupları, zorla koparıldığı dış dünya üzerine kimi bilgiler veriyordu. Dünya onu unutmamıştı. O dünyada yüzlerce, milyonlarca insan vardı ve Dimitrof onların sevgisine layık olduğunu ispatlamak zorundaydı. Zira onlar Dimitrof adını duyunca utançlarından kızarmıyorlardı. İşçi sınıfının ona verdiklerini hak ettiğini o insanlara ispatlamıştı.

DÜNYA İNSANLARININ ÖFKESİ

Moskova’da işçiler her sabah gazete satıcılarına koşuyordu. Paris, Londra, New York, Roma, Prag, Budapeşte, Belgrad ve Sofya’da da. Bütün dünya işçileri! Sadece işçiler değil, Hitler’in beş sanığa karşı tasarladığı gürültülü davanın başlamasını bütün dünya insanları heyecanla beklemekteydi.

Dünya vicdanının sesi olan ünlü yazarlar, bilginler, hukukçular ve politikacılar, faşizmin zindana attığı insanları savunmak için seslerini yükseltiyordu. Dimitrof ve Torgler’in adları dünya basınından eksik olmuyordu. Sanıkların savunması için Paris’te bir komite kurulmuştu. Avrupa’nın bütün büyük şehirlerinde kalabalık gösteriler düzenleniyor, bu toplantılarda söz alan dünya çapında kişiler sanıkları savunan ateşli konuşmalar yapıyordu.

Paraşkeva Ana o günlerde küçük bir dağ şehri olan Samokov’da kızı Magdelena’yla birlikte yaşamaktaydı. Üç erkek çocuğunu Kostadin, Nikolai ve Todor’u yitirmişti. Ölüm dördüncü oğlunu da yeni almıştı.

Bulgar gazeteleri Almanya’da olup bitenler üzerine pek az şey yazıyordu. Fakat gelen mektuplardan anladığına göre onun da bir şeyler yapması gerekiyordu. Oğlu ve oğluyla birlikte bütün dünya Hitler faşizmiyle mücadele için ayaklanırken, onun burada, dağlarla çevrili bu sessizlikte kalması büyük günahtı...

Parti onu yüreklendiriyor ve koruyordu. Paraşkeva Ana bir gün kızına: “Magdelena, hazır ol!” dedi. “Biz de gidelim Almanya’ya.”

Magdelena bu sözlere karşı çıkmadı. Fakat: “Bizi Almanya’ya bırakırlar mı ana?” demeden de edemedi.

“Ellerimizi kavuşturup oturacak değiliz ya! Yakalarına yapışalım da bizden usanç getirsinler!”

Yaşlı ana günlerden bir gün kara urbalarını giyindi ve Samokov’dan yola çıktı Sofya’ya gitmek için. Oraya varınca hemen Alman büyükelçiliğine gidip vize istedi. Memur adını duyunca içeri bile bırakmadı. Paraşkeva Ana polise başvurdu. Polistekiler: “İhtiyar, ne yapacaksın Almanya’da?” diye biraz da hayretle sordular. “Oralara nasıl gidersin... Dilini bilmediğin bir ülkeye...”

“Almanca bilirim, bilmem size ne? Fakat ben oğluma gideceğim...”

Polisler: “Bu kadar parayı nerden bulacaksın?” diye sordular bu kez. “Almanya yolculuğu dünyanın parası...”

“Bulurum ben. Siz verin kağıtlarımı da!”

Paraşkeva Ana ve kızı Magdelena sonunda binbir güçlükle Fransa için pasaport alabildiler. Günün birinde de uzun yolculuğa çıktılar.

Paris! Paris buydu demek!

Wagram salonu tıklım tıklım doluydu. Ünlü avukat Moro Giafferi’nin konuşmasını dinlemek için binlerce Parisli toplanmıştı. Korsikalı avukat ‘Bir benzeri daha olmayan adalet skandalı’ üzerine görüşlerini açıklayacaktı.

Ufak tefek ve yuvarlacık Korsikalı, kürsüdeydi. Mikrofon onun boyuna göre pek yüksekti. Fakat Giafferi bunun çaresini buldu. Yüksek sesle konuştu. Sözleri dinleyicileri sarıvermişti. Demokrat görüşlü Parislilerin büyük bir bölümü Wagram salonunda toplanmıştı.

Giafferi uzakları göstererek: “Faşizm bütün dünyayı tehdit ediyor,” dedi. “... Faşizmle beraber savaş gelir. Yapısı gereği. İnsanlığı gerilere, ortaçağın karanlığına iter. Yönetimi ele geçirmek için kullanacağı yolları ince eleyip sık dokumaz. Hitler uşakları Van der Lubbe gibi zavallıları aşağılık provokasyonlarda kullanmaktan kaçınmazlar.”

Dinleyiciler zaman zaman sesleniyor ve alkışlıyorlardı. Bunlar konuşmacıyı daha da heyecanlandırıyordu. Sonunda büsbütün kendinden geçti, mikrofonu elleri arasına aldı ve bütün dünyaya duyurmak istercesine bir gürleyişle: “Katil de kundakçı da sensin, Göring!” dedi.

Bir ses yükseldi: “Yaşasın Korsika!” diye.

Moro Giafferi gülümsedi: “Ne ilgisi var bununla Korsika’nın?” derken.

Sonra, bir kenara çekildi ve alkışların dinmesini bekledi. Dinleyiciler yavaş yavaş yatıştılar.

Toplantı yöneticisi: “Yoldaşlarım! Sizlere verecek sevindirici bir haberim var!” diye bir açıklama yaptı. “Sanıklardan Dimitrof’un anası bayan Paraşkeva Dimitrof aramızda bulunuyor!”

Konuşmacı arkasına döndü ve başını salladı. Sahnenin arkasında duran ufak tefek, alçak gönüllü ve karalar giymiş yaşlı bir kadın ortaya çıktı ve öne doğru çevik adımlarla yürüdü. Gözlerini yummuştu ve yüzünde kırışıklıklar vardı. Dudaklarında belli belirsiz ve hüzünlü bir gülümseyiş.

Toplantı yöneticisi: “Dimitrof yoldaşın anası sayın Paraşkeva Dimitrof!” diye tanıttı. “Bulgaristan’dan geldi.”

Herkes ayağa kalktı ve sesler yükseldi: “Yaşasın Dimitrof!”, “Yaşasın Bulgaristan!”, “Yaşasın Dimitrof’un anası!” diye.

Paraşkeva ana sessizce bakıyordu salondaki insanlara. Yatışmalarını bekliyordu. Oğlu için hiçbir kaygısı kalmamıştı şimdi.

Heyecan patlayışı yatıştıktan sonra, toplantı yöneticisi: “Bayan Paraşkeva Dimitrof bize oğlu Georgi Dimitrof üzerine birkaç söz söyleyecek,” diye bir açıklama yaptı.

Yine bir alkış koptu. Salon sessizleşince, bir ses duyuldu. Paraşkeva Ana: “Sevgili Fransızlar!” diye başlamıştı usul bir sesle: “Bunca emekçiyi bir arada görmek beni çok sevindirdi. Bizim Bulgaristan’da uzun süredir yasak böyle şeyler. Sadece oğlum için değil, fakat doğruluğun namusunu korumak için de burada toplanmış olmanız beni pek sevindirdi. Yaşlıyım, ama davamızı, doğru bildiğimizin zaferini savunmak için verebildiğim her şeyi vermeye hazırım. Oğlum Georgi Dimitrof bir kundakçı olamaz... O aşağılık bir suçlu olamaz... Zira ben ona hep iyi şeyler öğrettim. Ömrü boyunca her zaman hizmetinde olduğu halkından da hep iyi şeyler öğrendi benim oğlum!”

Yaşlı ana sustu ve kenara çekildi. İnsanlara daha neler söyleyebilirdi? Halk ayağa kalktı ve bütün salon hep bir ağızdan: “Yaşasın Dimitrof! Yaşasın Bulgaristan!” diye haykırdı.

Yaşlı ana, ellerini kavuşturmuş, sesler ve alkışlardan heyecanlanmıştı. Belli belirsiz bir gülümseyişle salonu dinliyordu.

Wagram salonunda yapılan toplantı geç saatlerde sona erdi. Paraşkeva Ana ve kızı otele döndüler. Bulgar tercümanları Milko Tarabanov ve genç aktör Bojan Danovski’yle birlikte.

Ertesi gün bir erkek ve bir kadın iki Alman tercüman Danovski’ye başvurdu: “Yaşlı ana ve kızına Almanya yolculuğunda eşlik etmek için görevlendirildik,” diye. “Yolculuğun tehlikeli olabileceğini unutmasınlar! Fakat ilerici bütün insanların ve dünya emekçilerinin de onlardan yana olduğunu akıldan çıkarmasınlar! Hiçbir şeyden korkmayın!”

Danovski: “Ben de sizin gibi düşünüyorum.” cevabını verdi.

Alman: “Pasaportlar, vizeler, döviz ve öteki formalite işlerini bize bırakın ve bunlardan yana hiç tasalanmayın,” dedi.

Sonra ayrıldılar birbirlerinden.

Birkaç gün sonra Paris istasyonlarından birinde binlerce kişi toplanmış, bir yolcu geçiriyordu. Paraşkeva Ana tren penceresinden bakıyordu. Paris istasyonunu dolduran bu renkli, bu canlı binlerce kişinin dünyasına hayran kalmıştı. Çok uzaklarda küçük Bulgaristan’dan gelmiş yoksul kadın Paraşkeva da bu renkli ve canlı dünyanın bir parçasıydı şimdi. Sevinç ve onurla doluydu yüreği. Oğluyla ve yurduyla övünüyordu.

Sonunda tren hareket etti. Yumruklar havaya kalktı ve ‘hurra!’ sesleri yükseldi ve uzun süre yaşlı kadını izledi. Paraşkeva Ana tren penceresinden iyice eğildi ve uzun süre el salladı.

SUÇLAMA: KUNDAKÇILIK

Leipzig duruşmasının başlamasından daha önce Londra’da toplanan milletlerarası araştırma komisyonu bir karşı dava açtı. Bu olağanüstü forumun başkanı Londralı avukatların en ünlülerinden saygıdeğer Denis Nowel Pritt beş gün süren duruşmadan sonra, Caxton salonunda kararı açıkladı:

“Reichstag’ın Nasyonal Sosyalist Partisi ileri gelenlerince, ya da onların buyruğuyla yakıldığını gösteren ciddi deliller mevcuttur.”

Bu karar uyarıncadır ki, 20 Eylül’den sonra tek bir suçlu vardı: Hitler faşizmi. Ne var ki, büyük çarpışma yeni başlıyordu.

Büyük çarpışma 21 Eylül’de başladı. Kapalı bir polis otomobili Devlet Mahkemesi binasına doğru hızla yol aldı. Onu izleyen açık bir otomobilde polisler vardı. Ilık sonbahar güneşi altında parıldayan polis miğferleri kötü haberciler gibiydi. Caddelerde olağanüstü nöbetçi devriyeleri dolaşıyordu. Devlet mahkemesi önünde duran sivil ve üniformalı yetkililer, içeri girmek isteyen herkesin kimlik belgelerini dikkatle gözden geçiriyorlardı.

Sabahın dokuzuydu. Tutukluları getiren otomobil yan kapılardan birinin önüde durdu. Kolları yana sarkmış genç bir adam indi önce. Yüzü solgundu. Çevresi simsiyah gözlerini kaldırıp bakamadı. Bulanık bakışlarını tedirginlikle kırpıştırıyordu. 27 Şubat günü Reichstag binasındaki yangın sırasında tutuklanmış olan Hollandalı Van der Lubbe’ydi.

Van der Lubbe’yi çelimsiz, içine kapanık ve hüzünlü biri izledi özenle ve kibar giyinmişti. Almanya Komünist Partisi’nin en tanınmış üyesi ve milletvekili Ernst Torgler’di. Kundakçılığa katılmakla suçlanıyordu.

Torgler’den sonra Bulgar sanıklar Popov, Tanev ve en son olarak da Dimitrof indi.

Tutuklular bir kat yukarıya götürüldüler çabucak. Sonra uzun ve buz gibi koridorlardan geçirildiler. Sonunda, dar ve küçük bir odada buldular kendilerini. Orada son bir kez üstleri iyice arandıktan sonra, duruşma salonuna götürüldüler.

Salonda çıt çıkmıyordu. Gazeteciler ve resmi kişiler yerlerine oturmuşlar, aralarında usul sesle konuşuyorlardı. Arada bir yukarıya, saldırı birlikleri erlerinin kayışlarının parladığı yere bakıyorlardı. SA.’lar balkonda oturuyor ve hiç konuşmadan bakıyorlardı. Salona her yeni girene dikiyorlardı bakışlarını, birisini ararmış gibi. Birden bütün bakışlar yargıçlara ayrılmış yerlere yöneldi. Kapı açılmış uzun ve kırmızı urbalar giymiş dokuz kişi gösterişli bir şekilde salona girmişti.

Duruşmanın birinci ve ikinci günü Van der Lubbe’nin sorgusu yapıldı.

Bulanık gözlerle şaşkın şaşkın bakınan Hollandalı duvarcı ustasının aklı başında olmayan bir hali vardı ve yargılama kurulu başkanının yönelttiği sorulardan hemen hiçbirini cevaplayamıyordu.

Üçüncü gün Dimitrof’un sorgusuna geçildi.

Alman Devlet Mahkemesi önüne çıktığı ilk andan başlayarak tek bir amacı vardı. Kendini savunmakla yetinmeyecekti; bu ikinci plandaydı. Dimitrof benimsediği toplum ilkesini, bu ilkenin hareket ve düzenini savunacaktı. dileği buydu.

Mahkeme Başkanı Bünger, sert bir sesle şunları söyledi:

“Sanık Dimitrof, ön soruşturma sırasında aşırı disiplinsiz davrandığınız konusunda bilgimiz var. Burada Devlet Mahkemesi önünde bulunduğunuzu ve davranışlarınızda çok dikkatli olmanız gerektiğini size hatırlatmak ilk görevimdir.”

Dimitrof, başkanın ve dinleyicilerin hiç beklemediği bir cevap verdi:

“Suçsuz olarak yedi ay hapis yatsaydınız ve bunun beş ayında kelepçeye vurulsaydınız sinir bozukluğunun ne demek olduğunu anlardınız.”

Dinleyiciler arasında kımıldanmalar oldu. Arka sıralarda oturanlardan birkaçı sözünü sakınmayan bu adamı daha iyi görmek için, ayağa kalktılar. Balkonda oturan SA.’lar, çevrelerine bakındılar. Devlet Mahkemesi Başkanı’na böyle bir cevap nasıl verilebilirdi?

Dimitrof biraz öne eğilip ellerini masaya dayadı ve bakışlarını kırmızı cübbelilere yöneltti. Önce, usûl gereği, hayat hikâyesini anlatmaya başladı. Salondakilerin hepsi de onun sözlerine kaptırıvermişti kendini. Anlattıkları sıradan bir biyografi değil, bir halkın, bir sınıfın ve bir partinin tarihiyle örülü bir hayat hikâyesiydi.

Dimitrof: “Ben Bulgar işçi sınıfının oğullarından biriyim.” diye anlattı. “Devrimci işçi hareketinin saflarında büyüdüm, yetiştim. Otuz yıldır partiliyim. Yirmi bir yıldır Parti Merkez Komitesi üyesiyim.”

Gazeteciler izlemekte güçlük çekiyorlardı. Akıl alır şey değildi!

Başkan Bünger dazlak kafasını yana eğmiş, öfkeyle dinlemekteydi.

Dimitrof: “Bolşevik olduğum, proleter devrimci olduğum doğrudur,” diye sürdürdü sözlerini. “İhtilâlci proleter sözünün altını çizmem gerekiyor. Zira öyle ters bir zamanda yaşıyoruz ki, Alman ‘veliaht’ı bile ihtilâlci olduğunu belirtmeye özen gösteriyor. Sözgelişi şu Van der Lubbe gibi kaçık ‘ihtilâlciler’ de var!”

Mahkeme heyetine baktı ve bakışlarını başkana yöneltti:

“Bulgar Komünist Partisi Merkez Komitesi üyesi ve Enternasyonal’in İcra Komitesi üyesi olduğum doğrudur. Bilinçli bir partiliyim.”

Başsavcı Dr. Werner not defterine bir şeyler yazdı. Bunu gören Dimitrof, Dr. Werner’e daha iyi duyurmak ister gibi, sesini yükseltti:

“Üyesi bulunduğum Bulgar Komünist Partisi’nin ve Enternasyonal’in bütün karar, belge ve hareketlerinden dolayı her sorumluluğu seve seve kabul etmeye hazırım. Fakat bundan ötürüdür ki, ben terörcü ve serüvenci olamam, hükümeti zorla düşürmek isteyenlerden olamam ve kundakçı olamam.”

Bir soluk aldıktan sonra, yine kırmızı cüppelilere döndü:

“Bir proleter ihtilâlinden ve proletarya diktatörlüğünden yana olduğum da yüzde yüz doğrudur. Kapitalizmin ekonomik krizden ve savaş felaketinden kurtuluşun tek yolu budur. Ben bu kanıdayım.

Proleter diktatörlüğü ve sosyalizmin zaferi için mücadele bütün hayatımın anlamıdır. Bundan yana hiç kuşkunuz olmasın! Hiç değil daha bir yirmi yıl sosyalizm ilkesi için yaşadıktan sonra rahatça ölebilirim. Fakat işte tam da bundan ötürüdür ki ben, bireysel terör metodunun ve zor kullanarak işbaşındakileri düşürmenin kesinlikle karşısındayım.”

Dimitrof sesini daha da yükseltti sözlerini bitirirken:

“Reichstag yangınıyla hiçbir bakımdan ilgim yoktur... Doğrudan doğruya olsun, dolayısıyla olsun, yoktur. Reichstag’ı yakmaktan sanık Van der Lubbe’yi ilk kez görüyorum... Bu salonda...”

Dimitrof, Başkan Dr. Bünger’in yüzüne ısrarla bakarak şöyle dedi:

“Komünizme düşmanlık için yapılmış bu Reicshtag kundakçılığının kışkırtıcılık ve delilik arasında ikili bir anlaşmayla gerçekleştiğine şimdi iyice aklım yatmış bulunuyor.”

Dr. Bünger, kalemini masaya vurarak: “Dimitrof ne demek istiyorsunuz bu sözlerinizle?” diye sesini yükseltti.

Dimitrof sözlerini sürdürdü:

“Bulgar mücadele arkadaşlarımın, yabancı ülkelerdeki yoldaşlarımın, Almanya’daki devrimci işçilerin ve beni az buçuk tanıyan herkesin suçsuzluğumdan bir an olsun kuşkulanmaması benim en büyük tesellim olmuştur ve olacaktır. Reichstag yangınıyla bu salonda duruşmayı izleyen yabancı gazete muhabirlerinden, ya da bay yargıcın kendisinden daha fazla bir ilgim olamayacağını rahatlıkla söyleyebilirim. Bu sersemce suçla en ufak bir ilişkim bulunmadığını bir daha ve altını iyice çizerek belirtmek isterim.”

Dimitrof, kaşlarını çattı, yabancı gazetecilere bir baktı ve onlarla konuşuyormuş gibi devam etti:

“Bütün ön soruşturmalar, bütün karşı vakıalara ve her şeye rağmen beni Devlet Mahkemesi önüne Reichstag yangını kundakçısı olarak çıkarmayı sağlamak gibi apaçık bir ön yargı ve niyetle sürdürüldü. Zira aylarca süren bu ön soruşturmalar gerçek failleri ortaya çıkaramaz durumdaydı. Oysa ben şimdi açıkça anlamış bulunuyorum ki, gerçek failler...”

Dr. Bünger, kendini tutamadı ve karıştırdığı dosyayı bırakıp masaya vurarak: “Dimitrof, mahkeme kuruluna doğru konuşunuz!” dedi. “Burada neden dolayı bulunduğunuzu bilmiyor musunuz?”

Dimitrof: “Kendimi ve sosyalizm ilkesini savunmak için burada bulunuyorum,” cevabını verdi ve dinleyicilere döndü.

Dr. Bünger ayağa fırladı, sapsarı olmuştu:

“Dimitrof, konunun dışına çıkmadan konuşun! Yoksa konuşturmam sizi!”

Ne var ki, Dimitrof’un inandırıcı sözleri bütün salonu sarmıştı.

Dost, düşman bütün yabancı muhabirler, bu adamın devrimci gücüne hayran kalmışlardı.

İngilizlerin Times gazetesi: “Bu Bulgarların kişiliğinde yaradılıştan bir saygınlık var!” diye yazıyordu.

Fransızların gerici gazetesi “Petit Parisien”: “Dimitrof sorulara cevap vermiyor, hücuma geçiyordu.” diye yazmıştı.

Varşova’da çıkan bir başka gerici gazete de şunları belirtmekteydi:

“Dimitrof son derece yetenekli ve zeki bir insan... Sanık sırasını bir kürsü yapmasını bildi.”

Nazi basınında da buna benzer yazılar çıktı:

“Eşsiz bir psikolog. Sanık sırasında oturan böyle bir yanardağla başa çıkmak Dr. Bünger için pek kolay olmadı. Mikrofonu kendi amaçları için kötüye kullanan Dimitrof, doğrudan doğruya yabancı muhabirlere seslenmeyi hiç unutmadı. Aradığı yankıyı böylelikle bulmuş oldu.”

Dimitrof bu yankıyı gerçekten de buldu. Devlet Mahkemesi önünde yaptığı ilk konuşmadan bütün dünya söz etmekteydi. Gazeteler ona: “Dimitrof mucizesi” adını vermişlerdi.

Dr. Bünger bunca yıllık yargıçlık hayatında böylesine acı bir durumla karşılaşmamıştı. Ne var ki, böyle daha başka günler de görecekti.

ANA VE KIZKARDEŞ LEİPZİG’DE

Cezaevinde bakım daha da kötüleşmişti. Dimitrof’un bir savunma avukatı sağlamak için yaptığı bütün çabalar başarısızlıkla sonuçlanmıştı. Alman mahkemesi Moro Giafferi Campinchi, Branting, Marcel Willard, Gallagher’in ve Bulgar Grigorov ve Deçev’in savunma avukatlığını daha duruşma başlamadan reddetmişti. Resmi savunucu olarak faşist avukatlardan Teichert verilmişti. O da, Dimitrof’un durumunu kötüleştirmek ve zorlaştırmak için her şeyi yapıyordu, onu savunacağına. Dimitrof kendisini tek başına savunmak zorundaydı.

Dimitrof’un dünyayla bağlantısı koparılmıştı. Fakat bütün dünyanın onu desteklediğini biliyordu. Büyük gecikmelerle eline varan mektuplardan öğreniyordu alınyazısını pek ilgiyle izleyenlerin dostluğunu. Bunca yıllık dostu ve yoldaşı Vasil Kolarov, milletlerarası kampanyada büyük ölçüde yararlı oluyordu. Mektuplaşmaları ve savunmasında kullansın diye Kolarov’un Moabit cezaevine gönderdiği belgeler, eski dostun bağlılığını ve dayanışma gücünü gösteriyordu. Kolarov, Milletlerarası Araştırma Komitesi’nin oturumuna katılmak için eylülde Paris’e gitti.

Evet, bütün dünya Georgi Dimitrof’un arkasındaydı. Bunun böyle olduğunu gazetecilerin bakışlarından, hatta cezaevi gardiyanlarının bakışlarından, anlıyordu.

Uzun sürmüş olan yapayalnızlık, sevgili bir varlığın çıkagelmesiyle sevindirici bir süprize yerini bıraktı.

Mahkeme salonuna giren bir bayan herkesin ilgisini çekivermişti. Genç kadın başlangıçta çekinerek bakındı çevresine, fakat sonra sanığa bakıp gülümsedi. Hiç çekinmeden ve apaçık. Dimitrof da onun bakışlarıyla karşılaşınca gülümsedi ve başıyla selamladı. Dostça ve sevinçli. Mahkeme salonunda herkes hayret etmişti. Devlet Mahkemesini böylesine hiçe sayan bir davranış nasıl bir sonuç verecekti?

Dr. Bünger çıngırağı çaldı ve uyardı:

“Bayan, burada Devlet Mahkemesi önünde bulunduğunuzu ve saygılı davranmanız gerektiğini bilmiyor musunuz?”

Kadın, bir çocuk gibi kızardı ve kendi kendine konuşur gibi mırıldandı:

“Buranın bir faşist mahkemesi olduğunu biliyorum... Fakat ne çıkar!.. Suçlanılan insan benim erkek kardeşim!..”

Bunu söyleyen kadın Elena Dimitrof’tu. Kardeşini görmek ve suçsuzluğuna tanıklık etmek için Moskova’dan gelmişti. Londra’da yapılan karşı duruşmaya gittiği gibi.

Bünger, kadının dinlenilmesini sağladı. Fakat şu anda her yandan saran korkunç bakışlardan ve arasında bulunduğu bu korkunç insanlardan ürküp kendini toparlayamazsa neye varırdı sonu? Genç kadın, erkek kardeşine baktı ve rahat bir soluk aldı; kardeşi çok sakindi ve onun bu hali, kendisini de rahatlatmış, salonu dolduran düşman soluğundan korumuştu.

Dimitrof, hiç beklenmeyen bir davranışla, kız kardeşine döndü ve şöyle dedi:

“1930-1933 yıllarında Berlin’de kaldığımda sadece ve sadece Bulgaristan’ın mücadelesiyle meşgul olduğumu tanık biliyor mu?”

Genç bayan: “Evet!” diye cevap verdi. “Georgi Dimitrof 1930’dan 1933 yılına kadar Berlin’de yaşadı. Bulgar devrimci hareketinin çalışmalarıyla meşgul oldu sadece. Bulgar siyasi suçluları ve yurt dışına kaçmış olanları bağışlayacak genel bir af çıkarılması için dünya kamuoyuna kayıtsız şartsız tesir etme çabasındaydı.”

Dimitrof sorularını sürdürdü:

“İnprekor ajansı için Bulgaristan’daki durum üzerine yazılar yazdığımı ve bu yazılardan aldığım paralarla geçindiğimi tanık biliyor mu?”

“Sanık Dimitrof İnprekor ajansı yazarlarındandı ve orada çalışıyordu. O...”

Başkan Dr. Bünger, çıngırağı çalarak: “Rica ederim...” diye uyardı. “Soruları ben sorarım. Sizin söz hakkınız yok, sanık Dimitrof!”

Dr. Bünger’in dazlak kafası kızarmıştı. Oyuna gelmişti. Dudakları titriyor, öfkeli bakışlarını Dimitrof’un ve kız kardeşinin üzerinde dolaştırıyordu, yiyecek gibi. Öfkesini belli etmemek ve duygularını açığa vurmamak için önünde duran dosyaya baktı, birkaç sayfa karıştırdıktan sonra, biraz geç de kalmış olsa, sorular yöneltti. Sonunda, öfkeli öfkeli: “Tanık bayan gidebilir!” dedi. Götürsünler, diye de işaret etti adamlarına.

Elena, salondan ayrılırken pek heyecanlıydı. Oturumun bitmesini koridorda bekledi. Kardeşiyle bir daha karşılaşmak istiyordu.

İki kardeş daracık bir boş odada ve resmi savunucu Dr. Teichert’in önünde buluştular. Bir Bulgarca tercümanla silahlı bir polis de vardı.

Elena, erkek kardeşine hayranlıkla baktı. Kurtarılması için büyük bir mücadele açıldığını ve yoldaşların onun üzerine neler düşündüklerini anlattı.

Tercüman sararmış ve korkulu bir yüzle dinlemekteydi... Tehlikeli bir sözü, Üçüncü Reich için büyük tehlikeler doğuracak herhangi bir sözü kaçırmaktan korkarcasına...

Dimitrof: “Buraya seni gönderirken bir şey söylediler mi?” diye sordu kız kardeşine.

“Hayır... Sana güveniyorlar. Sana hayranlık besliyorlar...”

Tercüman pek anlayamamıştı kimlerin söz konusu edildiğini, güvensizlikle ve yalvarır gözlerle bakınarak: “Politika konuları konuşmayın lütfen!” dedi.

Dimitrof kız kardeşine “Bulgaristan’dan haberler getirdin mi?” diye sordu.

“Hayır.”

“Anam gelecek mi yakında?”

“Sanırım!”

“Sen ne yapmak niyetindesin?”

“Avrupa’da yolculuklar yapıp bildiklerimi anlatacağım. Elimden geldiği kadar.”

Kısa bir sessizlik oldu. Dimitrof, Ljuba’nın ölümü konusunda sorular sordu. Onun, kendini hiç düşünmeyen cefalı hayatını saygıyla andılar. Sonra yine Bulgaristan’dan, duruşmadan ve annelerinden söz açtılar.

Polis: “Zamanınız doldu!” diye sesini yükseltti.

Elena, saate bakıp iç çekti. Sonra birkaç söz daha edip kardeşini kucakladı. Gözleri yaşarmıştı.

Dimitrof, kız kardeşinin omuzunu sevgiyle okşayarak: “Beni utandırma!” dedi.

“Yine görüşeceğiz... Zayıf davrandığım için bağışla!..”

Elena, mahkeme binasından ve Almanya’dan aniden ayrıldı. Gelişi gibi.

Güz epeyce ilerlemişti. Leipzig sokaklarında buz gibi bir rüzgâr esiyordu. Kanalın suları bulanık akıyordu. Yapraklar ağır ağır dökülmekteydi.

Paraşkeva Ana ve kızı Magdelena sonbaharın böyle bir gününde Leipzig’e geldiler.

Ana ve kızı ‘Yeşil Ağaç’ oteline indiler. Polis hemen nöbetçi koydu otelin önüne. Yetmiş iki yaşında bir ananın varlığından bile korkuyor gibiydiler.

İyice yaşlanmış olan ana, şaşılacak bir çaba gösterdi. Duruşma sona erinceye kadar tek bir oturuma gitmemezlik etmedi. Dinleyicilerin en ön sırasında oturduğunu herkes öğrenmişti. Ellerini kucağında kavuşturup sessizce oturuyor ve heyecanla kulak veriyordu, oğlunun söylediklerine. Almanca anlamıyordu ama, Georgi’nin her zaman doğruyu söylediğini biliyordu. Bakışlarını oğlunun dudaklarından hiç ayırmıyordu.

Uzun uğraşlardan sonra, ananın oğlunu görmesine izin verildi. Dr. Teichert’e özel bir görev de vermişlerdi. Ana’nın aracılığıyla Dimitrof’a tesir etmeyi sağlamalıydı.

Dr. Teichert, yaşlı anayı yanına çağırttı ve oğluyla görüşmesinin ancak bir şartla gerçekleşebileceğini söyledi ve kadının soru dolu bakışlarını görünce şu açıklamayı yaptı: “Söyleyin ona çok konuşmasın... Başı tehlikede...”

Yaşlı kadın bir süre düşündü, fakat ne evet, ne de hayır dedi. Dr. Teichert sözlerinin çok tesir etmiş olduğunu sanmıştı; kadına işaret etti, arkasından gelmesi için. Ana yürüdü arkasından.

Dimitrof’la anası o çıplak ve sevimsiz küçük odada buluştular.

Dimitrof anasını kucakladı, öptü, gözlerinin ta içine baktı; anacığı ne de yaşlanmıştı! Gülümseyerek:

“Ana mahkemede söylediklerimi anlıyor musun?” diye sordu.

Ana: “ Hiçbir şey anlamıyorum, Georgi!”cevabını verdi. “Fakat başkanla, avukatlarla ve savcıyla konuşmalarını görünce, o adamların seni kurtarmayacaklarını anlıyorum.”

Dimitrof, şaşakalmıştı bu sözlere; hayranlıkla baktı anasına. Bütün konuşmaları tercüman aracılığıyla anlamış olan Dr. Teichert de pek şaşmıştı. Fakat Paraşkeva Ana, oğlunun omuzuna vurdu içtenlikle ve: “Konuş, konuşabildiğin kadar yavrucağım!” dedi. “Sende Paulus’un yeteneği var. İsa’nın havarilerinden Paulus gibi güzel konuşuyorsun!”

Dr. Teichert tedirginlikle baktı tercümana. Ana: “Evladım bildiğin gibi konuş!” diye sözlerini sürdürdü. “Doğruluktan ayrılma ve hiç kimseden korkma!”

Dr. Teichert: “Sizi bunun için mi getirdim buraya?” diye köpürdü.

Yaşlı ana: “Beni buraya getirmekle hiç de yanlış davranmadınız,” diye cevap verdi. “Ben ona söyleyebileceğimi, söylenmesi gerekeni söyledim. Şimdi yine ayrılabilirim evladımdan.”

Dr. Teichert yerinden fırladı, yaşlı anayı kollarından yakalayıp kapıya sürükledi.

Paraşkeva Ana: “Beni dışarı atabilirsiniz!” dedi sakin sakin. “Fakat doğruluğu kovalayamazsınız. O sizin her yerde karşınıza çıkacaktır. Cezaevlerinizde bile...”

Polis, Paraşkeva Anayı ite kaka uzaklaştırdı, sövdü ve kapıyı arkasından kapadı. Kadıncağız sokaktaydı birden. Çevresine bakındı. Leipzig’e geleli ilk kez yüreği hafiflemişti. Sevinçliydi ve umutluydu.

Magdelena, onu heyecanla dinledikten sonra: “Ana sen gerçekten bir din ulusu gibisin.” dedi.

Aynı günün akşamı iki kadın Leipzig sokaklarında biraz dolaştılar. Georgi’ye cıgara almak için. Hava açık ve sakindi. Şehir her zamanki gürültülerle doluydu. Tramvaylar tangır tungur sesler çıkarıyor, otomobiller korna çalıyor, kamyonlar gümbürdeyerek geçiyordu. Akşamın alacakaranlığında sokak lambaları yanmıştı. Binlerce reklam ışığı titreşiyordu. İki kadın düşünceli düşünceli yürüyor, ne gürültü, ne uğultu duyuyordu kulakları. Ana, caddenin kalabalığından bunalınca, bir yan sokağa saptılar. Burası sessizdi. Gelip geçenler durup dönüyor ve arkalarından uzun süre bakıyorlardı. Böyle tuhaf giysili yaşlı bir kadını epeydir görmemişlerdi. Acaba hangi uzak ülkeden gelmişlerdi? Bir söylenti gölge gibi izliyordu iki kadını: “Yaşlısı Dimitrof’un anasıymış!”

Ana-kız, yolda bir süre yürüdükten sonra bir cıgaracı dükkânıyla karşılaştılar. Biraz duraksadıktan sonra dükkâna girdiler. Satıcı da merakla süzdü yaşlı kadını. Giysileri, hele başı ve omuzları örten kara atkısı pek hoşuna gitmişti. Canlı ve hareketli yüzüne de hayran kalmıştı. Bir şeyler sormak istedi ama, göze alamadı. Şimdi Almanya’da duvarların bile kulağı vardı. Susmak en doğrusuydu. Cıgaraları bir güzel paket yaptı ve nazik bir davranışla uzattı.

Magdelena: “Kaç para?” diye sordu.

Satıcı, gülümsedi ve pencereden dışarıya baktı biraz da korkuyla.

Magdelena: “Kaç para?” diye tekrar sordu.

“Para istemez... Gerekmez... Biliyorum kime aldığınızı...”

Sonra, kapıyı açtı, saygıyla eğilerek: “Güle güle!” dedi.

İki kadın sokağa çıktıklarında pek şaşkındı, teşekkür ederiz, bile diyememişlerdi kendilerini toplayıp. Yolun karşı yanına geçtiler ve otele döndüler.

Otele yaklaşırken lacivert tulumu makine yağı lekeli genç bir adam geldi yanlarına ve birden durdu. Kadınlar yolu ona bırakmak istediler. Fakat genç eğildi ve Paraşkeva Ananın kırış kırış olmuş elini tutup öptü. Sonra, çevresine bakındı ve yolun karşı yanına koşup kalabalıkta gözden kayboldu. Kadınlar oldukları yerde kaldılar ve arkasından baktılar. Gözden kayboluvermişti. Dimitrof’un Leipzig duruşmasında söylediklerini can kulağıyla dinleyen, usulca başkalarına aktaran binlerce kişiden biriydi!

Paraşkeva Ana o gece otel odasında bir paket ve çiçekler buldu. Pakette yiyecek şeyler vardı. Bir de kart bırakılmıştı: “Georgi Dimitrof için!” yazılı. Ana, oğlu odasına gelmiş gibi gülümsedi. Mutluydu.

Ertesi gün yepyeni bir ipekli gömlekle kundura buldu odasında.

Paraşkeva Ana sevinç ve hüzünle ağladı.

TANIKLAR

Dimitrof, üç aydan fazla süren duruşma boyunca, Hitlerci faşistlerin cinayetlerini dünyaya ispatlamak için her yola başvurdu. Sanık Dimitrof, suçlayan Dimitrof oldu. Mahkemeye sorular yöneltti, Başkan Dr. Bünger’e mektuplar yazdı, zorla yamadıkları Avukat Dr. Teichert’e yazılar gönderdi, Tanıklar çağırılması ve ispatlama belgesi getirtilmesi için istekler ileri sürdü, Polis ve işçi tanıklara sorular yöneltti. Amacı, Alman Komünist Partisi’nin o tarihte hiçbir ihtilâl hazırlığı yapmamış olduğunu ve Reichstag’ı yakarak Nazilerin ileri sürdüğü gibi bir ayaklanma işareti vermediklerini ispatlamaktı. Suçlama tanıklarının Naziler ve sabıkalı mücrimler olduğunu bütün dünya önünde apaçık ortaya koydu... Deliler, katiller ve sahtekârlardı suçlama tanıkları. Baş savcıyla da alay etti: “Bu tanıklarınızdan ötürü sizi kutlarım!” diye.

Faşistlerin, Alman Komünist Partisi bir ayaklanma işareti vermek için Reichstag’ı kundakladı, tezini yıpratmak çok önemliydi. Yürekli davranışları olan bu devrimci partinin onurunu ve ilkelerini savunmak gerekirdi. Bunu en iyi yine Alman komünistleri yapabilirdi ama, partinin devrimci çekirdeğini oluşturanlar zindanlarda ve toplama kamplarında çürümekteydi.

Dimitrof onların tanık olarak çağrılmasını israrla ve üstünde durarak istemekteydi. Dimitrof, Alman işçi sınıfının en uyanık kafası olan ve hem yakından tanıdığı, hem de çok saydığı Ernst Thaelmann’ın zindandan çağrılıp tanıklığına başvurulmasını mahkemeden birçok kez istedi. Fakat faşist yargıçlar iyi biliyorlardı. Ernst Thaelmann’ı tanık diye çağırmanın anlamını. Bundan ötürüdür ki, o isteği her defasında reddedildi.

Fakat mahkeme heyeti sanık Dimitrof’un bütün isteklerini geri çeviremeyeceği için kimi uzlaşmaları uygun gördü. Sadece nazilerden ve sabıkalı mücrimlerden tanık getirmek uygun değildi elbette, Alman Komünist Partisi’nin toplama kamplarına atılmış eski bir-iki yöneticisi getirildi. Mahkemenin isteğine uygun konuşacaklarını ummuşlardı. Hitlerci faşistler zorbalık ve korkutma metodlarına göre yaparlardı hesaplarını. Zindanlarda ve toplama kamplarında övülesi bir işgüzarlıkla uygulanan ‘Pedagoji yolu’yla oluşturma’ metoduna güvenmişlerdi.

Alman Komünist Partisi’nin eski Reichstag milletvekillerinden Dr. Theodor Neubauer, bu düşünceyledir ki, 27 Ekim’de mahkemeye iki polis gözetiminde getirildi. Doğrudan doğruya kamptan getirilmişti. Yüzünde bitkinlik ve derin kaygı izleri okunmaktaydı. Giysileri eski, fakat temiz ve düzgündü. Görünüşe bakılırsa çökmemişti. Evet, Dr. Neubauer, kampta her şeye katlanıp bitkin ve güçten düşmüş olmasına rağmen yine de çökmemişlerdendi. Tanık olarak yerini almış ve mahkemenin sorularını bekliyordu. İlk olarak, 27 Şubatta, yangın günü Reichstag’da mıydı; diye sordular.

Tanık, orada bulunduğunu, bütün günü Komünist Partisi grup odasında geçirdiğini, gazetecilerle ve bu arada milletvekili Torgler’le de görüştüğünü söyledi. Torgler’le neler konuştuğu sorusuna, hatırlayamadığı cevabını verdi. Bunun üzerine Dr. Sack, yangın günü Torgler’le Birleşik Cephe ve politikada yeni durum üzerine pek çok konuştuğunu ona hatırlattı.

“Birleşik Cephe kurulması daha önce düşünülmüş müydü? Bu soruya tanık ne cevap verir?”

Dr. Neubauer, sakin ve kararlı: “O günlerde Alman Komünist Partisi çalışmalarının bütün özü buydu.” cevabını verdi. “Alman Sosyal Demokrat Partisi’yle Birleşik Cephe kurmak görüşümüzü hiçbir zaman gizlemedik.”

“Seçimlerde yenilgiye uğranıldığında hükümete karşı bir yığın eylemi sahnelemek gibi düşünceler var mıydı? Torgler’in ‘Kızıl Seçmen’de çıkan yazısında böyle seslenişler yayınlanmış mıydı?”

“Bu yazının politik görüşü, partimizin seslenişlerinin ve beyannamelerindeki görüşün tıpkısıydı: işçiler grev yapacak ve işyerlerinden ayrılacaktı. Sokaklarda gösteriler yapacaklardı hükümete karşı.”

“Yığın eylemi kavramı ne anlama geliyor?”

“Taşıtcılık da içinde olmak üzere bütün işyerlerinde işi bırakmak ve bundan doğacak her şey!..”

“Bu eylem, memurlara karşı, yani kişilere terör adına, sorumlu devlet adamlarına da yöneltilecek diye anlayabilir miyiz?”

“Bu eylemin tek tek insanlara yöneltilmesi diye bir şey söz konusu değildi. Zira biz, kişilere tek tek yöneltilecek her davranışla sert mücadele ediyorduk. Zira teori olarak bunu yanlış ve uygulamayı işçi sınıfı için felaket saymaktaydık.”

“Grevlerin faşizmin ters tepmesine yol açtığı yeterince anlaşılmamış mıydı?”

“Grev konusunda uygulama örneklerimiz oldu. Sözgelişi Cuno grevinde işçilerin kararlı ve hazırlıklı davranması hükümetin devrilmesine yetmişti. 1920’de askerlerin Kap darbesinde işçilerin greve başlaması hükümetin düşmesi için çok etkili olmuştu. Alman Komünist Partisi’nin gazetelerinde her gün hatırlatılıyordu bu örnekler ve biz de işçilere hep bunu tekrarlıyorduk.”

“Alman Komünist Partisi’nin genel grevi bir iç savaşın en son basamağı saydığını tanık biliyor mu?”

“Ben bu cümlenizi şöyle formüle edeceğim. Benim bildiğim, Enternasyonal, bir genel grevin belirli durumlarda bir iç savaşa dönüşebileceği görüşündedir. Fakat bu görüş, Komünist Partisi’nin isteği olmayıp karşı tarafın davranışlarına bağlı bir sorundur. Yani, hükümetlerin ve karşı partilerin davranışına bağlıdır. Silahlı bir ayaklanmaya dönüşmeyen genel grevler de vardır, silahlı bir ayaklanmaya dönüşen genel grevler de. Bir genel grevin, şu ya da bu yönlerde gelişmesi, Komünist Partisi’nin isteğine bağlı değildir.”

“Fakat kolayca iç savaşa dönüşmesinden ötürü genel greve başvurulması Alman Komünist Partisi öğretisinin bir parçasıdır. Bu öğreti komünist literatüründe sık sık tekrarlanır. Geçenlerde dinlediğimiz bir tanık bunu şöyle sıraladı: grev, geniş grev, genel grev, ayaklanma. Bütün sorun, bu amaçla genel bir grevin örgütlenip örgütlenmediği?”

Neubauer: “Alman Komünist Partisi sadece genel grevle amacını elde ederse silahlı bir ayaklanmadan vazgeçer, elbette.”

Başsavcı: “Olabilir!” diye lafa karıştı. “Fakat amacını bu yoldan gerçekleştiremezse?”

Dr. Neubauer, büyük bir rahatlıkla cevap verdi:

“Alman Komünist Partisi bir genel grevin silahlı bir ayaklanmaya dönüşüp dönüşmemesinin kendi partilerine değil, karşıdakilerin tutumuna bağlı bulunduğunu kesinlikle karara bağlamıştır.”

Başsavcı: “Demek karşı taraf kendini savunursa silahlı ayaklanma olur!” diye bir mantık oyunu yaptı.

Tanığın söylediklerini büyük bir dikkatle dinlemiş olan Georgi Dimitrof işte tam bu anda elini kaldırdı ve söz verilmesini diledi. Dr. Bünger, hayretle bir baktı. Dimitrof kâğıtlarını karıştırıyordu. Bu Bulgardan iyi şey beklenmezdi. Fakat söz vermekten başka bir şey de yapamazdı.

Dimitrof: “Tanık şu sorumu lütfen cevaplandırır mı?” diye başladı. “Alman Komünist Partisi 1933 başlarından ve Reichstag yangınından önce, silahlı bir ayaklanmayı iktidarı ele geçirmek için görev bilen bir karar almış mıdır?”

Dr. Neubauer: “Hayır!” cevabını verdi. “Alman Komünist Partisi böyle bir görev yüklenmemişti.”

Dimitrof: “Alman Komünist Partisi Reichstag grubu...” diye devam etti sormaya. “Ve özellikle Dr. Neubauer o günlerde grubunun parti dışı politika çalışmaları için ne gibi direktifler almıştır?”

“Gerek Reichstag grubumuz ve gerekse bütün parti organlarımıza verilen bütün direktiflerin amacı, bütün politik gelişmelerin Birleşik Cephe’yi kurabilmek, ya da kuramamaya bağlı olduğuydu. Nasyonal sosyalizme karşı Sosyal demokrat ve Hıristiyan demokrat eğilimli işçilerin de katılacağı geniş bir yığın-cepheyi kurabilmek. Bunu başarmak. Bütün çalışmalar bu çok önemli sorun üzerine yoğunlaştırılmıştı. Silahlı bir ayaklanmanın patlayabileceği konusunda en küçük bir işaret yoktu. O tarihte bunu ben de herkes gibi çok yanlış bulmaktaydım. Zira durum partinin böyle bir davranışına hiç de uygun değildi. Partimizin direktifi, işçilerin grevler için Birleşik Cephe oluşturup, işsizlerle işçilerin dayanışmasını sağlamak amacını güdüyordu.”

“Moskova’dan ne gibi direktifler aldınız?”

“Hayır, biz Moskova’dan değil, partinin Karl Liebknecht Caddesi’ndeki Merkez Komitesinden direktif alırdık.”

“Fakat Merkez Komitesi Moskova’dan direktif alıyordu, değil mi?”

“Moskova’dan direktifler geliyor mu diye hiç sormadım. Zira partimizin en iyi yöneticilerinden kurulmuş Merkez Komitesinin uzun uzun düşünüp taşındıktan sonra karara vardığına, bunu yüksek bir sorumluluk bilinci ve esaslı uzmanlık ölçüsüyle yaptığına ve Moskova’dan buyruk falan beklemediğine sonsuz güvenim vardı.”

Dr. Bünger, Dimitrof’la Neubauer’in bu karşılıklı konuşmasından memnun kalmamıştı. Fakat Bulgar sanık, izin falan almadan yine söze başlayınca pek şaşırdı.

Dimitrof: “Alman Komünist Partisi’nin milletvekili ve bu partinin bir temsilcisi olarak...” diye sesini yükseltti, “partinin politikasıyla Merkez Komitesinin kararları ve Enternasyonal’in politika açısından direktifleri arasında kimi görüş ayrılıkları oluyor muydu? Bunu açıklar mısınız lütfen!”

“Böyle görüş ayrılıklarından haberim yok. Alman Komünist Partisi ile Komünist Enternasyonal’in Reichstag yangınından sonra politik durumu üzerine hep görüş birliğinde olduğunu biliyorum.”

“Alman Komünist Partisi’nin kararlarını Komünist Enternasyonal’in de benimseyeceği kararlar olduğu görüşünde midir tanık? Lütfen cevaplar mısınız?”

“Alman Komünist Partisi’nin aldığı kararlar, Enternasyonal’in aldığı kararlarla tam bir uyuşma halindeydi.”

“Komünist Partisi’nin birleşik bir dünya partisi olduğunu ve çeşitli ülkelerde şubeleri bulunduğu kanısında mıdır bay tanık?”

“Evet, bütün dünyaya yayılmış bir örgüttür. Çeşitli ülkelerde şubeleri vardır.”

“Enternasyonal’in kararları Alman Komünist Partisi için bağlayıcı nitelikte miydi?”

“Evet, evet! Bağlayıcı ve yön vericiydi. Alman Komünist Partisi kimi konularda ayrı görüş taşıyınca Enternasyonal’de bunu savunması gerekirdi.”

“Tek kişilere terör eylemleri yapılmasına ve bu gibi eylemlere katılan parti üyelerine karşı Komünist Enternasyonal’in bir kararı var mıydı?”

“Evet, Komünist Enternasyonal’in böyle bir kararını biliyorum. Şundan ötürü bunu söylüyorum: Alman Komünist Partisi, Reichstag yangınından aylarca önce yaptığı yüzlerce toplantıda kişilerin terörcülüğünü bir daha ve şiddetle kınayan bir kampanya açmıştı. Zira parti bu gibi eylemleri aşırı tehlikeli bulmakta, fakat kışkırtıcı ajanlar tarafından, ya da durumun çok gerginleşmesiyle yapılabileceğinden kaygılanıyordu... Bundan ötürüdür ki, parti, bu gibi hareketler yapacak, yani bireysel teröre katılacak herkesin zararlı kişi diye partiden çıkarılacağını açıklayan bir karar yayınladı.”

Hakimler, heyecanla kulak veriyorlardı. Fakat tanığın bu sözleriyle istenmedik bir yöne sürüklendiklerini de sezmeye başlamışlardı. Bundan ötürüdür ki, tanığın sözlerini oldukça kaba kestiler: “Partinizin: Faşistleri her gördüğün yerde ezmelisin! Parolasını nasıl açıklarsınız öyleyse? Yüzlerce ve binlerce bildiri dağıtılmadı mı?”

Neubauer, sakin ve rahat: “Bu parola bir buçuk yıl önce yayınlanmıştı.” cevabını verdi. “Fakat parti daha 1932’de bunun yanlışlığını kabul etti. Bu konuda Thaelmann Enternasyonal’da özel bir yazı yayınlamıştı... Devlet yargıçlarının Thaelmann’ın bu yazısını çok iyi okumuş olduğu kanısındayım.”

“Fakat bu yanlış parola 1932 Aralık sonlarında ve 1933’de binlerce basılarak bütün ülkede yine yayıldı, duyuruldu. Bunu nasıl açıklarsınız?”

Dr. Neubauer, gülümseyerek: “Çok kolay!” cevabını verdi. “Bunu partinin sorumlu kişileri yapmış değil. Alt kademedekilerin, ya da orta sorumlulukta yöneticilerin bilgisizlikten böyle davranmış olması akla çok yakın. Parti böyle davranışları şiddetle yasaklamıştı. Zira çok yanlış bir parolaydı. Parti’nin yüksek organlarında bu konuda hiçbir kuşku yoktu.”

Neubauer sustu. Çevresine bakınca Dimitrof’un borçluluk dolu bakışlarıyla karşılaştı. O bakışlar: ‘Size çok şey borçluyum Neubauer yoldaş! Parlak kanıtlarınızdan dolayı. Bu durumumda benim için pek gerekliydi tanıklığınız!’ der gibiydi.

Dimitrof, tanığın söylediklerini daha da tesirli yapmak ister gibi başkanın iznini almadan: “Tanık lütfen şunu da cevaplasın,” diye başladı. “Hitler 30 Ocak 1933’te işbaşına gelince Naziler Berlin’de ve bütün Almanya’da işçi örgütlerine karşı toptan saldırılar yaptı mı?”

Başkan Bünger öfkesinden titriyordu: “Böylesine bir soru küstahlıktır,” diye sesini yükseltti. “Buna izin veremem.”

Dimitrof: “Bay başkan, tanığa çok önemli bir politik sorum daha var!” diye ısrar etti.

Dr. Bünger: “Hayır!” diye lafını ağzına tıkadı. “Bu konudaki sorulara son verdim.”

Hava gerginleşmişti. Polisler Dimitrof’u zorla yerine oturttular. Bu arada, Dr. Neubauer’e yemin ettirildi; tanık çıkış yerine doğru başı yukarıda uzaklaşırken, Dimitrof’la gözleriyle vedalaştı. Her ikisi de partili şerefini ve görevini yerine getirmişti.

Tanık Willy Kerff de Devlet Mahkemesi önünde saygın davrandı. Sonnenburg toplama kampından getirtilmişti.

Willy Kerff 1920’den beri Alman Komünist Partisi’nin milletvekiliydi. Tanık olarak hangi amaca göre konuşması gerektiğini çok iyi biliyordu. Fakat kampta gizli çalışan parti örgütü yönetimiyle birçok gece buluşup mahkeme önünde nasıl davranacağını ve ne söylemesi gerektiğini inceden inceye görüşmüştü. ‘Lehte’ ve ‘aleyhte’ bütün ihtimallerin bir bir düşünülmesi gerekmişti. En beklenmedik sorulara bile cevapları hazır olmalıydı. Böylesine bir hazırlığı parti ilkelerine çok bağlı bir insan başarabilirdi. Willy Kerff böyle bir insandı.

Kerff, mahkeme önüne çıkarıldığında, kendi durumunu savunmaya kararlıydı. Üstelik, sadece birkaç adım ötedeki sanık yerinde oturan Georgi Dimitrof ateşli bakışlarını ona çevirmişti.

Mahkeme kurulu çaprazlama sorguya başlamıştı: Parti, Hollandalı duvarcı Van der Lubbe –partiye kara çalmak için faşistlerin getirdiği– Alman partisinin Enternasyonal’e bağlı öteki Komünist Partisi’yle ilişkileri üzerine sorular... Versaille Antlaşması, Ruhr bölgesi ve işçi sınıfının sömürülmesi üzerine sorular. Ren’in Almanya’dan ayrılmasını isteyen sözde ‘Ren Cumhuriyeti’ üzerine Alman Komünist Partisi’nin görüşü ve sonunda en önemli soru! Dr. Bünger bunu ağır ağır ve sözlerin üstüne iyice basarak yöneltmişti:

‘Faşistleri bulduğunuz yerde ezin!’ parolası için görüşünüz?.. Ne diyorsunuz bu konuda?”

“Bay başkan! Sorunuzu anlıyorum. Fakat burada Devlet Mahkemesi önünde ve bütün dünya önünde açıklamak zorundayım ki, Alman Komünist Partisi bireysel terörün her zaman kesinlikle karşısında olmuştur. Buna karşıdır. 1920’de Alman Komünist Partisi’nin milletvekili olunca, kimi yoldaşların aşırı sol yolu benimsemelerine kesinlikle karşı çıkmıştım. Alman Komünist Partisi bir bütün olarak her zaman Marksçı-Leninci yolda yürümüş ve anarşistlerin kışkırtmalarına hiçbir zaman ayak uydurmamıştır.”

“Ya faşistler üzerine ne diyorsunuz?”

“İlkelerimizde bir değişme olmadı. Fakat bu demek değildir ki, halkı ve bütün işçi sınıfını tehdit eden bir tehlike karşısında ellerimizi kavuşturacağız...”

“Ne anlama geliyor bu sözleriniz?”

“Geniş bir yığın temeline dayanacak anti-faşist Birleşik Cephe’nin kurulması, serüvenden ve aşırılıklardan kaçınılması. Mücadelenin kendine özgü mantığı vardır. Bunu izlememiz ve partinin yüksek ilkelerine uymamız gerekir.”

“Ya Komünist Enternasyonal?”

“Evet, Komünist Enternasyonal de bireysel teröre kesinlikle karşı çıkmaktadır.”

Dimitrof, başkanın sorularını ve tanığın cevaplarını dikkatle izlemekteydi. Willy Kerff’in tutumuna sevinmişti ve Enternasyonal’in politik tutumu ve Alman Komünist Partisi’nin durumu üzerine sağlam açıklamalarından dolayı ona gerçekten borçluydu. Dimitrof yeni durumu şaşılacak bir çabuklukla kavradı ve komünistlerin serüvenler ve terör eylemleri konusunda ilke görüşlerini Devlet Mahkemesi önünde daha da apaçık belirtmek için tanığa sorular yöneltmeye başladı. Bu arada, mahkemenin Reichstag yangınını bir ayaklanma işareti gibi gösterme çabalarını belirtmeyi de deniyordu.

Yorgun ve bitkin düşmüş olan mahkeme Başkanı Dr. Bünger, Dimitrof’un daha başka sorular yöneltmesini yasakladı. Onu birçok kez uyardı ve: “Mahkeme başkanı benim burada; siz değilsiniz Dimitrof!” diye sesini yükseltti. “Söz vermiyorum.”

“Bay başkan böyle yüksek mevkilerde gözüm olmadı hiçbir zaman! Yerinizi almaya niyetim yok! Tanrı korusun!”

Salonda gülüşmeler oldu. Dr. Bünger sarardı ve masayı yumrukladı. Sonra, tanık Kerff’i salondan götürmesini söyledi polislere, onu salondan çıkardılar ve polis otomobiline bindirip Sonnenburg kampına geri götürdüler.

Theodor Neubauer ve Willy Kerff’in tanıklıklarında olduğu gibi, Alman Komünist Partisi’nin o tarihte Dimitrof ve arkadaşlarını savunmak için yayınladığı yüzlerce belge de durumu kesin bir açıklığa kavuşturmuştu. Ne ‘gizli’ ayaklanma planları, ne kundakçılık, ne de cinayetler... Sadece Hitler diktatörlüğüne karşı geniş bir Birleşik Cephe örgütlenmesi hazırlığı.

Alman Komünist Partisi, Hitler hükümetinin gerçekleri tahrif ettiğini göstermek için, bireysel terör konusunda bir dizi program belgesi yayınladı. Merkez Komitesi, bireysel terörü kuram ve uygulama açısından ele alarak bunun parti ilkeleriyle bağdaşmazlığını gösteren kararlarını açıkladı. Parti, zindana atılmış başkanları Ernst Thaelmann’ın sağlıklı görüşüne dikkati çekti. Thaelmann, 1931 Aralık ayında partinin kuram organı “Die İnternationale”de şöyle yazmıştı:

“Nasyonalistlerin planlı kışkırtmacılıklarına uyup bireyci terör metodlarına katılan işçiler, Marksçı-Leninci mücadeleden ve emekçilerin kurtuluş savaşı için devrimci yoldan uzaklaşmaktadırlar. Zira Lenin sisteminde bireysel terörcülüğün yeri yoktur; gevşekliye, ağlayıp, sızlanmaya ve sosyal pasifistlerin gevezeliklerine yer olmadığı gibi. Biz komünistlerin, tarih çapında değişim gerektiğinde zora baş vurmayı uygun bulduğumuzu belirtmek bile gereksiz... Fakat bunun, öldürücü Nazi dalgalanmasının ihtilâlci işçilere çekici görünmek için kullanmak istediği bireysel terörle hiçbir benzerliği yok... Alman Komünist Partisi’nin 10 Kasım 1931’de bireyci teröre karşı aldığı karar, partiyi yasaklanmaktan korumak için bir ‘Taktik manevra’ olmadığı gibi, burjuva basınının inandırmaya çalıştığı gibi ‘ciddiye alınmayacak’ bir belge de değildir. Tam tersine! Bireysel terör önünde bolşevik mücadelenin, her gerileyişin ve Nasyonal sosyalizme karşı barışsever her katlanışın, işçi sınıfını yığın mücadelesinde kesin devrimci görevlerden alıkoymak için burjuvalara yardım edeceyi hususunda partimizin sarsılmaz bir kanıya varmış bulunması, bu olağanüstü sert ve önemli kararın alınmasına başlıca sebeptir.”

Wilhelm Pieck’in imzasıyla 14 Eylül 1933’te yayınlanmış olan Merkez Komitesi seslenişinde partinin bu sorunlarda güttüğü politika ayrıntılarıyla açıklanmıştı. Hem de faşistlerin Reichstag yangını kışkırtmacılığı dolayısıyla doğrudan doğruya:

“Alman Komünist Partisi Merkez Komitesi, bütün dünya işçilerini ve emekçiler kurtuluş hareketinin bütün dostlarını, Hitler diktatörlüğünü alaşağı etmek ve Alman emekçilerinin bir İşçiler ve Köylüler Alman Cumhuriyetini kurmak için örgütlenmiş tek güç olan Alman Komünist Partisi’nin mücadelesine katılmaya çağırır.”

Hitler faşizminin cellatları, Alman Komünist Partisi’nin bu apaçık tutumunu bilmesinler olmazdı. Fakat o iğrenç Reichstag yangını kışkırtıcılığını ‘haklı’ çıkarmak için hiçbir şeyden kaçınmadılar. Mahkemeye tanık olarak çağrılmış Alman komünistlerinden bu yolda bir yardım bulamayınca, kendi adamlarının tanıklığına sığındılar. Nazilerin adı en kötüye çıkmışları Devlet Mahkemesine çağrıldı. Okkalı sözler söylesinler diye.

İKİLİ ÇEKİŞME

Binlerce suçsuz işçinin katili, Georing, tanıklık için mahkemeye geldi. “Rendelenirken talaş dökülür” demişti. “Komünistleri kulak ve burunları kesilmiş olarak sokaklarda serili görmedikçe sevinmemeliyiz. Polisime şöyle dedim: Sizin sıktığınız kurşunu ben sıkmış oluyorum. Vurulup ölen olursa benim öldüren! Sizden tek bir isteğim var: Havaya değil, insan etine ateş açın!”

Dimitrof’la Goering, Berlin’de Devlet Mahkemesi salonunda karşılaştılar.

Salonda mezar sessizliği vardı. Goering, bacaklarını gererek kasıldı ve ellerini kalçasına koydu. Burası onun kendi yeriydi, evinde sayılırdı. Prusya Başbakanı ve Prusya İçişleri Bakanı’ydı. Gizli Devlet Polisi Gestapo’nun da şefiydi.

Alaycı alaycı başladı konuşmaya:

Reichstag yangını kundakçılığı planını dostum Goebbels’in bana esinlediğini ve benim de bu planı pek beğenip uyguladığımı ileri sürenler varmış! Yangını seyrettiğimi iddia edenler de varmış! Belki de mavi ipekliden bir togaya sarılı olarak! Söylemedikleri şu kaldı: Roma’yı ateşe veren Neron gibi lir çaldığım!..”

Goering, kendini pek beğenmiş biri gibi, aşağı yukarı bir dolaştı kırıtarak. Göğsünü kaplayan nişanlar arada bir parıldıyordu.

Dimitrof ağır ağır ayağa kalktı, ellerini sıranın kenarına dayadı, bakışlarını Prusya başbakanına dikti ve sordu:

“Prusya Başbakanı Goering 28 Şubat günü Reichstag yangını dolayısıyla basına verdiği bir demeçte: ‘Hollandalı komünist Van der Lubbe tutuklandığında üstünde pasaportundan başka parti üyelik defteri de bulundu’ demişti. Van der Lubbe’nin üstünde böyle bir üyelik defteri bulunduğunu bay başbakan Goering daha o tarihte nereden öğrenmişti, nasıl bilebiliyordu?”

Goering, çabuk çabuk ve umursamazlıkla: “Bu davayla pek ilgilenmediğimi söylemem gerekiyor...” cevabını verdi.

Dimitrof, iki eliyle sıranın kenarına iyice yaslanıp öne eğildi. Kaşları hafifçe çatıldı. Gözlerinde alaycı bir parıltı belirdi. Goering sorunun anlamını daha kavramamıştı. Fakat Dimitrof’un bakışlarını görünce öfkelenmiş gibi oldu:

“Sizin olağanüstü kurnaz biri olduğunuzu kimi duymuşluğum var. Bundan ötürü derim ki, burada şimdi bana yönelttiğiniz sorunun cevabı sizce çoktan biliniyordur... Eğer henüz öğrenmemişseniz, söyleyeyim: Polis, suçları ağır kişilerin üstünü her zaman iyice arar ve bulduklarını bana bildirir.”

Dimitrof: “Van der Lubbe’yi tutuklayan ve ilk sorgusunu yapmış olan üç cinayet masası memuru, üstünde parti kimliği bulunmadığını oy birliğiyle söylediklerine göre sizin bu bilginiz nereden çıktı, öğrenmek isterim?” diye sert bir soru yöneltti.

Goering, aşırı gürültülü güldü:

“Bu bilgiyi resmi makamlar verdi... Ben de ertesi gün öğleden önce basına verdim haberi... Tamamlayıcı soruşturma o sırada daha bitirilmemişti. O ilk gece verilen haberler arasında çabucak kontrol edilemeyenler bulunmuş olabilir...”

Dimitrof sorularını sürdürdü:

“Soruyorum: Van der Lubbe’nin Berlin’den Henigsdorf’a gidişi, orada kaldığı yerde iki kişiyle tanışması konularında bay içişleri bakanı 28 Şubat, ya da sonraki günlerde polis araştırması açısından ne yapmıştır?”

Goering: “Ben cinayet masası polisi değil, sorumlu bakanım!” diye cevap verdi. “Benim için en önemli olan küçük bir serseri üzerinde durmak değil, bu olaydan sorumlu parti ve onun dünya görüşüdür.”

“Bay bakana göre: ‘Yok edilmesi gereken bu parti yeryüzünün altıda birini, yani, Sovyetler Birliği’ni yönetmektedir. Bunu biliyorlar mı?”

Goering’in kan beynine sıçramıştı. Daha bir yerleşti yerine.

Dimitrof: “Bu bolşevik dünya görüşü dünyanın en büyük ve güzel ülkesinde egemendir...” diye sürdürdü sözlerini. “Biliyorlar mı bunu?”

Goering kalktı, bir adım yürüdü ve: “Bu konuda Alman milletinin neyi bildiğini size söyleyeyim,” diye böğürdü. “Sizin rezilce davranışlarınızı ve Reichstag’ı yakmak için buraya gelmiş olduğunuzu biliyor Alman milleti! Siz benim gözümde aşağılık dolandırıcının birisiniz ve yeriniz doğrudan doğruya darağacıdır...”

Dinleyiciler alkışladı. Dr. Bünger sararmıştı; ayağa kalktı ve sanıktan yana dönerek: “Dimitrof, daha önce de size söyledim!” dedi. “Burada komünizm propagandası yapamazsınız. Tanığın böylesine öfkelenmesine hiç şaşmayın! Böyle propagandaları size kesinlikle yasaklıyorum. Sadece konuyla ilgili sorular yöneltebilirsiniz.”

Dimitrof: “Bay başbakanın cevabından pek memnunum,” derken belli belirsiz gülümsedi.

Dr. Bünger, soğuk bir bakışla: “Memnun olup olmadığınız beni hiç ilgilendirmez,” dedi. “Konuşmanıza izin vermiyorum.”

Dimitrof: “Konuyla ilgili bir sorum daha var,” diye direndi.

Dr. Bünger: “Konuşmanıza izin vermiyorum...” dedi yine.

Goering, öfkesinden zangır zangır titriyordu. Suratı kıpkırmızı olmuş, bakışları kararmıştı: “Defol, serseri herif!” diye böğürdü.

Dr. Bünger, masanın üzerinden eğilerek polisleri çağırdı ve Dimitrof zorla kapıya doğru itelenirken, cılız bir sesle: “Dışarı atın şunu!” dedi.

Goering, öfkesinden köpürmüştü: “Dışarı atın! Dışarı atın!” diye bağırıyordu.

Dimitrof, yumuşak bir sesle: “Bay başbakan sorularımdan korkuyor olmalı?” deyiverdi.

Goering büsbütün kudurmuştu, kendini tutamadı:

“Bu adaletin gücü mahkemenin dışında seni elimize geçirelim bir! Görürsün o zaman! Serseri seni!”

Dr. Bünger heyecanla baktı kapıya polisler Dimitrof’u kapıdan çıkarınca rahat bir soluk aldı, alnında biriken teri sildi ve kırmızı cübbeli yargıçlara dönerek: “Baylar, yarım saat ara!” dedi.

Kırmızı cübbeliler ayağa kalktı. Dinleyiciler de. Gazeteciler telefon kulübelerine koşuştular.

Dimitrof ile Goering arasında geçen bu ikili çekişme, gazete haberlerinden öğrenenler için pek düşündürücüydü. Berlin, Amerikan Büyükelçisi’nin kızı günlüğüne şunları yazmıştı:

“Bu Dimitrof çok canlı ve çekiciliği olan esmer bir adam. Şaşılacak bir hayat gücü var... Vücudundan hayat ve ateş fışkırıyor gibi. Güzel ve dinamik bir kişiliği var. Hayat dolu ve sakin duruşunu, Goering’i sessizce dinleyişini asla unutmayacağım... Ateşli bir küçümserlik taşan yüz anlamı unutulur gibi değil! Gerçek bir ikili savaş, gerçek bir meydan savaşıydı... Ayağa kalkmış olan Goering, semiz, şişko bir adamdı; iri bir et beni göze çarpan pörsük yanakları sarktı. Üst perdeden görünme çabasındaydı ama, sinirliliği göze çarpıyordu. Sesini dilediği gibi kullanamıyordu ve davranışları pek teatraldi... Dimitrof’un acımasız, suçlayıcı ve yok edici pırıl pırıl ve yüksek sesinden aşağı kalmamak için soluk soluğa kalıyor, kendini zorluyordu.”

Goering’in hiç de başarılı geçmeyen tanıklık ifadesinden sonra, propaganda bakanı Goebbels salona alındı. Propaganda bakanı, az önce Goering’in bıraktığı kötü izlenimi unutturmaya kararlı bir yürüyüşle girmişti. Propaganda bakanı, konuşmasına Schopenhauer’den parçalar okuyarak, yüksek fikir düzeyinde başladı ve Dimitrof’un aşağılık bir komünist kışkırtıcısı olduğunu söyledi.

Fransa’da çıkan ‘Le Temps’ gazetesi şunları yazmıştı:

“Bay Goebbels’in sözlerinin ilginç, canlı, kimi zaman alaycı ve kıvrak, hatta çok kurnazca olduğu su götürmez. Fakat bay propaganda bakanı ispatlama açısından yeni belgeler getirdiğini sanırsa, büyük ölçüde yanılacaktır.”

Kendini pek beğenmiş bu ufak tefek adam, dünyayı kurtarmakla görevli safkan Cermen ırkı teorisini sık sık tekrarladı. Mahkeme salonundan ayrılırken keskin zekasına iyice inanmış ve mutlu bir hali vardı. Fakat bu duruşmada onları öldürücü bir vuruşun daha beklediğini bilmiyordu.

BİR SANIK KENDİNİ SAVUNUYOR

Kanalın üzerinde kış günlerinin buz gibi sisi vardı. Kıyının kaldırım taşlarında ve çıplak ağaç dallarında kırağı vardı. Okurlar gazetelerde duruşmanın haberlerini arıyordu. Sanık bugün son savunmasını söyleyecekti. Leipzig halkı pek heyecanlıydı. Bugün 1933 yılı Aralık ayının on altısıydı... Devlet Mahkemesi salonunda bugün neler olacaktı?

Not defterlerini hazırlamış olan gazeteciler tedirginlikle çevrelerine bakınmaktaydı. Polisler, sanık Dimitrof’un her davranışını dikkatle izliyordu.

Duruşma saati gelmişti. Kırmızı cüppeliler göründü.

Salonda derin bir sessizlik vardı.

Formalite gereği şeyler yapıldı...

Başkan Dr. Bünger ayağa kalktı, sanık Dimitrof’a baktı ve boğuk bir sesle: “Söz sizde!..” dedi.

Dimitrof yerinden doğruldu, elinde bir kitap tutuyordu; başkana ve bütün hakimlere bir baktı ve başladı:

“Ceza kanununun 258. maddesi gereğince gerek savunucu ve gerekse bir sanık olarak konuşma hakkım var.”

Dr. Bünger kötü bir önseziye kapıldı ve yüz adaleleri titredi:

“Son sözünü söylemek hakkınız var. Şimdi bu hakkınızı kullanabilirsiniz!..”

Dimitrof, tuttuğu kitabı yukarı kaldırdı. Dr. Bünger’in gözüne sokmak ister gibi:

“Ceza kanunu bana suçlamayı tartıştıktan sonra son sözümü söylemek hakkını veriyor.”

Kitabı önüne bıraktıktan sonra yargıçlara ve avukatlara döndü:

“Bay yargıçlar, bay savcılar, bay savunucular!

Bu duruşmanın henüz başlangıcında, yani bundan üç ay öncesi, sanık Dimitrof olarak bay başkana bir mektup vermiştim. Burada bulunmamdan ötürü kimi sürtüşmeler meydana geldiği için üzgünüm. Fakat soru sormak ve açıklama yapmak hakkımı bilerek ve propaganda amaçları için kötüye kullandığım yolunda görüşleri kesinlikle reddederim, diye yazmıştım o mektupta. Ne var ki, suçsuz bir insan olarak suçlandığım için de yararlanabileceğim her çareye başvurarak kendimi savunmaya çalıştım.”

Dimitrof, önünde duran kitabın içinden aldığı bir pusulayı okudu:

“Zaman ve biçim bakımından kimi soruların tarafımdan gereği gibi yöneltilemediği doğrudur. Fakat bunun tek nedeni, Alman hukukunu gereği gibi bilmememdir. Sonra şu da var: Böyle bir duruşmada yargıç önüne bütün hayatımda ilk defa olarak çıkıyorum. Kendi seçmiş olduğum bir avukatım olsaydı, savunmam açısından hiç de hoş olmayan kimi olaylardan kaçınmasını elbette başarırdım.”

Biraz sustuktan sonra, ağır ağır okumasını sürdürdü. Mektubun kimi yerlerini üstünde durarak okudu. Fransız avukatı Marcel Willard’ı savunma avukatı tutmak için yaptığı son öneriyi.

Dimitrof: “Bu önerim de reddedilince...” diyerek mektubu bıraktı. “Kendi avukatlığımı yapmaya karar verdim. Zira bana zorla verilmiş bir avukatın iyiliği de kötülüğü de ona kalsın, istemem ben!”

Avukat Dr. Teichert’e döndü:

“Savunmam için önemli olan şimdiye kadar mahkeme önünde söylediklerim ve şimdi burada anlatacaklarımdır.”

Dimitrof sesini yükseltti.

“Avukat bay Dr. Sack’ın bay Torgler için yaptığına benzer bir savunuyla suçsuz sayılmaktansa, devlet mahkemesince ölüm cezasına çarptırılmayı yeğ bulurum.”

Başkan Bünger sesini yükseltti: “Burada başkalarını tenkit etmek size düşmez!” diye.

Dimitrof: “Dilim sert ve keskin, kabul ederim,” diye sürdürdü sözlerini. “Fakat hayatım ve mücadelem de sert ve keskindir. Kullandığım bu dil açık ve namusludur. Her şeyi olduğu gibi söylemeye özen gösteririm. Ben avukat değilim... Müvekkillerini adet yerini bulsun diye savunan avukatlardan hiç değilim.”

Ayağa kalktı ve dinleyicilere baktı:

“Suçlanmış bir komünist olarak kendimi savunuyorum. Bir komünist olarak devrimci onurumu savunuyorum. Hayatımın anlamını va hayatımı dolduran şeyleri savunuyorum.”

Gözleri parlıyordu. Yanakları hafifçe kızarmıştı.

“Burada Devlet Mahkemesi önünde söylediğim her cümle işte bundan ötürüdür ki, kanımdan dökülmüş kanlar ve vücudumdan et parçalarıdır, diyebiliriz. Ağzımdan çıkan her söz, haksız suçlamalara ve komünistlere kötülük getirecek bir cinayetin komünistlere yüklenmek istenilmesine karşı duyduğum derin öfkenin bir belirtisidir.”

Bütün bakışlar Dimitrof’a çevrilmişti. Başkan Dr. Bünger, yardım aranır gibi çevresine bakındı... Girişimi yine elden kaçırdığını hissetmişti. Dazlak kafasında küçük küçük ter damlaları belirmişti.

Başkan: “Bu salonda komünist propagandası yapmanıza izin veremem!” diye sözünü kesti, Dimitrof’un “Bugüne kadar hep bunu yaptınız. Propagandayı sürdürürseniz söz vermem, konuşturmam.”

Dimitrof, sakin sakin cevap verdi.

“Propaganda amacı güttüğüm iddiasını kesinlikle reddederim. Devlet mahkemesi önünde yaptığım savunma böyle bir tesir bırakmış olabilir. Mahkemede davranışlarım haksız suçlanmış bir komünistin örnek davranışı diye de kabul edilebilir. Fakat savunmamın amacı bu değildi. Amacım şuydu: Dimitrof, Torgler, Popov ve Tanev’in de, Alman Komünist Partisi ve Enternasyonal’in de yöneltilen kundakçılık suçuyla ilgisi bulunduğunu çürütmek.”

Dr. Bünger, beyaz mendilini çıkarıp yüzünü kuruladı. Salon bugün aşırı ısıtılmıştı belki de!

Dimitrof’un sesi yükseldi yine:

“Propagandadan söz açınca, burada böyle epeyce durumların ve açıklamaların görüldüğü olmuştur. Goebbels’in ve Goering’in mahkemede görünmesi komisyon üzerinde dolayısıyla bir propaganda tesiri yapmıştır ama, onların buraya gelmesinin bıraktığı propaganda tesirinden dolayı kimse sizi sorumlu tutamaz.”

Dinleyiciler arasında bir tedirginlik belirdi. Kimi gazeteciler gülümsedi.

Dr. Bünger masayı yumrukladı.

Dimitrof: “Sadece basının şahsıma sövgüleriyle yetinilmedi.” diye devam etti. “Benim halkım Bulgarlar da ‘gözü dönmüşler’ ve ‘barbarlar’ diye nitelendirildi. Benim için ‘Karanlık bir Balkanlı’, ‘Vahşi Bulgar’ deyimleri kullanıldı... Bunları susarak geçiştiremezdim.”

Dimitrof, başı daha bir yukarıda onurlanmış, devam etti:

“Bulgar faşistlerinin ‘gözü dönmüş’ ve barbar olduğu doğrudur. Fakat Bulgar işçileri ve köylüleri, Bulgar halk aydınları hiç de barbar ve gözü dönmüş değildir. Balkanlarda maddeye dayanan kültür, öteki Avrupa ülkelerinde olduğu kadar yüksek değildir elbette. Fakat fikir ve politika açısından halk yığınlarımız öteki Avrupa ülkeleri yığınlarından daha aşağı düzeyde değildir. Politika alanında mücadelemiz, politik çabalarımız öteki ülkelerden daha aşağı kalmaz. Beş yüz yıl yabancı boyunduruğu altında yaşamasına rağmen dilini ve milliyetini yitirmemiş bir halk, Bulgar faşistlere karşı sosyalizm için savaşmış ve savaşmakta olan Bulgar işçileri ve köylüleri ortadayken bu halka barbar ve vahşi diyemeyiz. Bulgaristan’da vahşi ve barbar olan sadece faşistlerdir. Fakat bay başkan, sorarım size, faşizm hangi ülkede vahşi ve barbar olmamıştır.”

Dr. Bünger sanığı ters ters baktı:

“Almanya’ya dokundurmak istemiyorsunuz herhalde?”

Dimitrof, alaycı bir gülümseyişle: “Elbette böyle bir niyetim yok bay başkan,” cevabını verdi. “Alman imparatoru V. Karl’ın ‘ben sadece atlarımla Almanca konuşurum demekten pek hoşlandığı, Alman soylularının ve Alman aydınlarının sadece Latince yazdığı ve Alman dilinden utanç duydukları bir çağda o barbar denilen Bulgaristan’da Kyrill ve Methoduis kardeşler, eski Bulgar alfabesini yaratıyor ve yayıyorlardı.

Bulgar halkı bütün gücüyle ve dirençle bütün yabancı boyunduruklara karşı mücadele etmiştir. Bulgar halkına yapılan bütün saldırıları işte bundan ötürü protesto ediyorum. Bulgar olduğumdan ötürü hiçbir zaman utanç duymuyorum. Bulgar işçi sınıfının bir evladı olduğumdan ötürü de onur duyarım.”

Salondakiler –dost, düşman herkes– pek belli bir ilgiyle kulak veriyorlardı Dimitrof’un sözlerine. Zira o Almanya’da konuşulamayan her şey üzerine apaçık konuşmaktaydı. Onun savunduğu görüş yüzünden insanlar ölüme gönderiliyordu. Leipzig Devlet Mahkemesinde politik görüşlerini sayın Başkan Dr. Bünger’in yüzüne karşı söylüyordu.

Dr. Bünger Wilhelm ikidebir mendiline uzanıyor ve şöyle diyordu:

“Şimdi burada söylediklerinizin davayla hiçbir ilgisi yok... İddianamenin hepsini burada okuyamazsınız... İddianame üzerine böyle konuşamazsınız... Mahkeme sınırlarını aşıyorsunuz... Bu salonda Devlet Mahkemesini küçük düşürmenize izin veremem... Duruşmayı benim değil sizin yürüttüğünüzü söylüyorlar dış ülkelerde...”

Dimitrof, bütün Komünist Partilerinin serüvenciliği reddettiğini ileri sürdü. Enternasyonal’in taktiğini açıkladı ve tüzüğünden parçalar okudu. Almanya’da iç politik durumu gözden geçirdi ve bunu yaparken salondakilere yöneldi. Sanık olduğunu büsbütün unutmuştu.

Dr. Bünger kendini tutamadı:

“Yargıçlara bakarak konuşunuz, salondakilere değil. Yoksa bu konuşmanızı propaganda sayarım.”

Dimitrof, Almanya’nın iç politik durumunu gözden geçirmesini sürdürdü. Fakat yargıçlara bakarak konuşuyordu.

Dr. Bünger: “Sadece Bulgaristan’ın iç politik durumuyla ilgilendiğinizi söylediniz hep,” diye lafını kesti. “Fakat bu sözleriniz Almanya’nın politik sorunlarına çok büyük bir ilgi duyduğunuzu gösteriyor.”

Dimitrof: “Bay başkan!” diye cevap verdi. “Beni suçladınız. Cevabım şöyle: Bulgar devrimcisi olarak dünyadaki bütün devrimci hareketler beni ilgilendiriyor. Sözgelişi daha birçok başka ülke arasında, Güney Amerika’nın politik sorunları beni ilgilendiriyor ve ben bu konuda Almanlardan daha az bilgili değilim. Oysa, Güney Amerika’ya hiç gitmiş değilim. Fakat bu demek değildir ki, Güney Amerika’da bir parlamento yanarsa bundan ben suçlu tutulayım.”

Salonda yine sesler duyuldu.

Dimitrof, onu artık hiçbir şey durduramazcasına sürdürdü konuşmasını:

“İç cephenin güçlüklerden daha başka yönlere ilgiyi çekmek için bir oyalama manevrası gerekliydi Nasyonal sosyalistlere, işçilerin Birleşik Cephesi’ni parçalamak için de.”

Dr. Bünger, sinirli sinirli: “İyice aşırı gidiyorsunuz!” diye bağırdı. “Kelime oyunları, dokundurmalar yapıyorsunuz.”

“Ben Reichstag yangınından önce, Almanya’da iç politik durumu kendi anlayış açımdan aydınlatmak istiyorum sadece.”

“Alman hükümetine dokundurmalar yapılacak yer burası değildir... İsterseniz savunmanıza dönün yine!.. Yoksa vaktiniz kalmayacak buna!..”

Dimitrof, alnına düşen saçlarını düzeltti, masanın kenarına dayandı ve tasarladığı gibi sürdürdü sözlerini. Dinleyiciler konuşmasını büyük bir heyecanla izliyorlardı. Görüşlerinin sağlamlığına ve bu devlet mahkemesi salonunda böylesine bir durumu elde edebilmesine hayran kalmışlardı.

Dimitrof, savcılığın Reichstag yangını kundakçılığı dolayısıyla suçlamalarını ele aldı yine ve özellikle Van der Lubbe üzerinde durdu:

“Budala Van der Lubbe restoran, koridor ve alt katta beceriksizce bir kundakçılık çabasındayken o bilinmez kişinin –Dr. Schatz’ın sözünü ettiği– yakıcı sıvıyla parlamento salonunu tutuşturduğunu nasıl bilebilirdi!”

Sanık sırasında o ana kadar hiç hareketsiz oturmakta olan Van der Lubbe, birden sessizce gülmeye başladı. Vücudu sarsılıyordu gülmekten. Bir karabasandan sıyrılır gibiydi. Yargıçlar, avukatlar ve dinleyiciler, tedirginlikle baktılar Van der Lubbe’ye. Başkan Dr. Bünger sarardı. Ne olmuştu? Aklı geri mi geliyordu? Zavallı Van der Lubbe hiçbir şey hatırlamasın diye Nazilerin Skopolamin vermiş olduğunu şimdi bütün dünya öğrenecek miydi?

Dimitrof, sarsıla sarsıla gülmekte olan budalaya döndü ve parmağıyla onu gösterdi:

“Bilinmez kışkırtıcı, yangın kundakçılığının bütün hazırlığını yaptı. Mefisto benzeri bilimeyen kişi, ‘hiçbir iz bırakmadan’ ortadan kaybolmayı da başardı. Şimdi burada onun zavallı oyuncağı, aleti Faust oturmakta. Fakat ‘Mephistophales’ kayıplara karıştı.”

Dr. Bünger öfkesinden titriyordu.

“Nedir bu Van der Lubbe? Bir komünist mi? Asla!.. Bir anarşist mi? Hayır! Sınıf bilincini yitirmiş bir işçi, disiplinsiz bir lumpen proleter, işçi sınıfına karşı kullanılmış, oyuna getirilmiş bir zavallı! Hayır, o komünist değildir! Anarşist de değildir. Dünyada hiçbir komünist, ya da hiçbir anarşist mahkeme önünde Van der Lubbe gibi davranmaz. Gerçek anarşistler sersemce şeyler yaparlar ama, mahkeme önüne çıkarılınca cevaplar verir ve amaçlarını açıklarlar. Herhangi bir komünist buna benzer bir şey yapmış olsa, suçsuzları suçlu sandalyesinde görünce, susmazdı. Hayır, Van der Lubbe komünist değildir. Anarşist de değildir. Faşistlerin kötüye kullandığı zavallı bir alettir sadece.”

Dr. Bünger saatine bakarak: “Konuşmanızı ne zaman bitirmek niyetindesiniz?” diye sordu.

Dimitrof: “Daha bir yarım saat konuşmak istiyorum,” cevabını verdi. “Bu soru üzerine görüşümü açıklamak isterim.”

“Sürgit konuşamazsınız!..”

“Bay başkan, üç ay duruşma süresince bana birçok kez güven verdiniz, son oturumda savunmanızda uzun uzun konuşursunuz diye hep susturdunuz. Sonuna geldik, fakat söz vermenize rağmen şimdi de konuşma hakkımı sınırlıyorsunuz!”

Dimitrof, yargıçlara döndü:

“Yangın kundakçısı aranması gereken yerde değil, bulunamayacak yerde arandı. Kundakçıyı Komünist Partisi saflarında aradılar. Yanlıştı. Bu yanlış davranış, gerçek kundakçıların gözden kaybolmasını sağladı. Şu yola başvuruldu. Gerçek kundakçılar ele geçirilmediğine, ele geçirilemeyeceğine göre başkaları bulunmalıydı. Bir çeşit Ersatz kundakçıları gerekliydi Reichstag yangını için.”

Dr. Bünger: “Böyle konuşmanızı yasaklıyorum,” diye sözünü kesti. “Size on dakika daha konuşma süresi tanıyorum.”

Dimitrof: “Benim için verilecek kararla ilgili görüşlerimi ve kanıtlarımı önermek hakkına sahibim,” diye cevap verdi. “Devlet Mahkemesi Başsavcısı komünist tanıkların hiçbir kanıtı inanılır saymadığını konuşmasında belirtti. Böyle bir görüşü kabul edemem. Fakat ben sözgelişi bütün nasyonal sosyalist tanıkların yalancı olduğunu ileri süremem.”

“Böyle çirkin dokundurma ve taşlamalarınıza izin vermiyorum!”

“Fakat iddianamenin belli başlı bütün tanıklarının nasyonal sosyalist milletvekilleri, gazeteciler, ya da nasyonal sosyalizm yanlısı kimseler olması ilginç değil mi?”

Dr. Bünger, saatine baktı. Bu adamla başedilemezdi! İşte yine konuşuyordu:

“Polis memuru Heller, Komünistlerin 1933’te Reichstag’ı ateşe verdiklerini ispatlamak için 1925’te yayınlanmış bir kitaptan bir komünist şiiri okudu. Ben şimdi size bir şiir okuyacağım. Fakat en büyük Alman şairi Goethe’nin bir şiirini:

Kurnazlığı vakit geçirmeden öğren!

Mutluluğun büyük terazisinde

İbre pek seyrek durur olduğu yerde;

Ya yükseleceksin, ya da alçalacaksın.

Ya hükmedecek ve kazanacaksın,

Ya da köle olup kaybedeceksin,

Acı çekeceksin, ya da zafere ulaşacaksın,

Ya örs olacaksın, ya da balyoz!

Dimitrof, son mısraları iyice belirterek okudu. Önemli bir şeyi hatırlatmak ister gibi. Dinleyicilere döndü ve konuşmasını sürdürdü:

“Evet, örs olmak istemeyen balyoz olmak zorundadır! Bu gerçeği Alman işçi sınıfı bütünüyle ne 1918’de, ne 1923’te, ne 20 Temmuz 1932’de, hatta ne de Ocak 1933’te anlayabildi...”

Yine politika açısından değerlendirmeler. Dr. Bünger kalemi masaya vurdu:

“Konu dışına çıktınız. Önerilerinizden başka bir şey söyleyemezsiniz!”

Dimitrof, bir baktı:

“Bay Devlet Başsavcısı, delil yetersizliğinden ötürü Bulgar sanıkların beraat ettirilmesini istedi. Fakat bu kadarcıkla memnun kalmış değilim. Sorun böylesine kolay değil. Böyle bir kararla kuşkuyu üstümüzden atamayız. Hayır! Reichstag yangını kundakçılığıyla ilişkimiz bulunmadığı duruşma sırasında ispatlandığına göre hiçbir kuşku bırakılmamalıdır. Biz Bulgarlar da, Torgler de delil yetersizliğinden ötürü değil, bilinçli komünistler olarak böylesine anti-komünist işlerle hiçbir ilgimiz bulunmadığı ve bulunmayacağı için beraat ettirilmeliyiz.”

“Şunu öneriyorum:

Bir: Devlet Mahkemesi bu eylemde suçsuzluğumuzu ve haksız yere suçlanmış olduğumuzu kabul etmelidir; Bu karar Torgler, Popov ve Tanev’e de uygulanmalıdır.

İki: Van der Lubbe’nin işçi sınıfı düşmanlarınca kötüye kullanılmış bir alet olduğu açıklanmalıdır.

Üç: Bizi haksız yere suçlayanlardan hesap sorulmalıdır.

Dört: Zaman kaybı, sağlık bozulması ve çekilen acılar için bir tazminat hakkı, o suçlular hesabına bizlere tanınmalıdır.”

Dr. Bünger, öfkesinden köpürüyordu ama, kendini tutmuş görünmek için alaycı bir sesle: “Dimitrof’un bu istekleri karar gözden geçirilirken mahkemece gözönünde bulundurulacaktır,” dedi.

Dimitrof devam etti:

“Günü gelecek bu istekler fazlasıyla alınacaktır. Reichstag yangınının içyüzünü ve gerçek kundakçıların kim olduğunu ortaya çıkarmak geleceğin proleter devrimci yönetiminde halk mahkemesine kalacaktır.”

Salonda çıt çıkmıyordu.

“On yedinci yüzyılda fiziğin kurucusu Galile korkunç engizisyon mahkemesinde inkârcılıkla ölüme hüküm giyecekti. Ancak o derin bir inanmışlık ve kararlılıkla şöyle haykırdı. ‘Fakat dünya dönmektedir.’ Ve bu bilimsel sav sonraları bütün insanlığın ortak malı oldu.”

Başkan Dr. Bünger; “Yeter artık, Dimitrof!” dedi sertlikle, ayağa kalktı ve dosyaları topladı.

“Bizler de günümüzde o günlerin Galile’sinden daha az kararlı olmayarak şöyle diyebiliriz. Dünya dönmektedir her şeye rağmen! Tarihin tekerleği ileri yönde döner.

Enternasyonal’in önderliğinde emekçilerin döndürdüğü bu tekerlek hiçbir kıyım önlemleriyle, hiçbir zindan cezalarıyla ve ölüm hükmüyle durdurulamaz. Tekerlek dönmektedir ve emekçilerin kesin zaferine kadar dönecektir.”

Polisler, Dimitrof’u yakalayıp öteki sanıkların yakınında boş bir sıraya zorla oturttular. Dinleyiciler arasında bir kargaşa oldu. Ayağa kalkıp Dimitrof’a bakanlar görüldü.

Dr. Bünger, yargıçlarla kısa bir danışmadan sonra, dinleyicilere ara kararını bildirdi:

“Dimitrof’un konuşma hakkı kesin olarak kaldırılmıştır ve oturuma son verilmiştir.”

Sanıklar cezaevine götürüldü yine. Dr. Bünger, amacına varmış olduğu sanısındaydı. Fakat o da, arkadan ipleri elde tutanlar da, hiçbir şey kazanmış değillerdi. Yenilgiye uğramışlardı.

Ertesi gün gazetelerden Dimitrof’un sözlerini heyecanla öğrenmiş dünya, faşizme karşı mücadelede yeni bir güç kazanmış oldu. Sovyetler Birliği’nde çıkan ‘Pravda’ gazetesi şöyle yazıyordu:

“Yoldaş Dimitrof’un konuşması, egemen sınıfın rezilliklerine ve alçaklıklarına karşı dünya emekçilerinin mücadele tarihinde önemli bir yer alacaktır kuşkusuz. Bu sözler bütün dünyaca bilinen o kötülerin kötüsü provokatörlere karşı yeni bir suçlama olmakla kalmayıp, ateşli bir mücadele çağrısıdır da... Yoldaş Dimitrof mahkeme salonundaki yerinden bütün Almanya’ya, bütün Avrupa’ya, bütün dünyaya yüceldi.”

KURTULUŞ

16 Aralık 1933 günü bütün savunmalar bitti. Mahkeme bir hafta süreyle tatile girdi. Anti-faşistler sanıkları kurtarmak için mücadelelerini birkaç kat arttırdılar. Devlet mahkemesine yüzlerce, binlerce telgraf yağdı. Romain Rolland, Henri Barbusse, Profesör Langevin seslerini yükselttiler, mahkemeyi uyarmak için. İngiltere’de ve Amerika’da bilim, sanat ve adaletin ünlü temsilcileri bu mücadeleye katıldılar. 19 Aralık 1933 günü Paris’te otuz bin kişinin katıldığı bir gösteri yapıldı. Bulgaristan’da grevler patlak verdi. Sofya ve öteki şehirlerin sokaklarında işçiler gösteriler yaptı. Suçsuzları savunan ateşli yazılar yayınlandı.

Dünya, Goering’in mahkeme önünde: “Buradan kurtulsanız bile sizleri ele geçirmesini bileceğiz!” diye gözdağı vermesini hatırlamıştı. İnsanlık bundan ötürü tedirgindi.

23 Aralık 1933 gelip çattı. Leipzig’de kar yağıyordu. Noel’den bir gün öncesi sokaklarda bayram canlılığı vardı. Vitrinlerde donatılmış çam ağaçları pırıl pırıldı.

Devlet mahkemesinin önündeki alan kalabalık bir polis kordonu altındaydı. Burada ve çevrede gidiş geliş yasaklanmıştı. Her yerde derin bir sessizlik vardı.

Ağır ağır ilerleyen cezaevi otomobilleri Devlet Mahkemesi’nin büyük kapısı önünde durdular. Sanıklar indi. Mahkeme salonuna son defa olarak ayak bastılar. Ayaklarını sürükleyerek yürüyen Van der Lubbe iyice çökmüştü ve bakışları sönüktü. Ötekiler onu izliyorlardı. Kendilerini toplamış bir halleri vardı. Çektikleri acılar yüzlerinden okunuyordu. Bir faşist mahkemesinden iyi şey beklenmezdi.

Salon tıklım tıklımdı. Hepsi de hükümete çok bağlı kişilerdi. Mahkeme heyetinin gelmesini sessizce ve büyük bir disiplin içinde bekliyorlardı. Yargıçlar fazla bekletmediler. Kapı açıldı ve kırmızı cüppeli dokuz kişi göründü. Ağır ve gösterişli bir yürüyüşle ilerleyip yerlerine oturdular.

Dinleyiciler de oturdular. Dr. Bünger, büyük ve yeşil bir dosya açtı, dikkatle baktıktan sonra kuru bir sesle: “Sanıkların ayağa kalkmasını rica ederim!” dedi.

Sanıklar ağır ağır kalktılar.

Dr. Bünger: “Kanun adına ve Devlet adına şu kararı bildiririm.” diye devam etti:

Birkaç saniye sonra her şey anlaşılmış olacaktı:

“Sanıklardan Torgler, Dimitrof, Popov ve Tanev, beraat etmiştir.”

Salonda fısıldaşmalar oldu. Polisler, gürültü ve fısıldaşmaların hangi yandan geldiğini görebilmek için parmaklığın ötesine eğildiler.

“Sanık Van der Lubbe ihanet suçundan ölüme mahkûm edilmiş ve bütün yurttaşlık hakları kaldırılmıştır.”

Dr. Bünger’in sesi şimdi ilginçliğini yitirmişti; “Sanıkların yerlerine oturmasını rica ederim!” dediğini pek duyan olmadı.

Gazeteciler telefonlara koşuştular ve sanık komünistlerin suçsuz görüldüğü haberi rüzgâr hızıyla dünyaya yayıldı.

Dünya bayram ediyordu. Doğru, üstün gelmişti.

Fakat tutuklular yine cezaevine götürüldü. Ertesi gün de Berlin’e Goering onları Gestapo’nun yeraltı zindanına koydurtmuştu.

Ölüm yine yakalarına yapışmıştı.

Paraşkeva Ana, kızı Magdelena tercümanlarıyla birlikte Berlin’e gitti. Yabancı avukatların ve gazetecilerin de desteğiyle, faşist resmi makamlara durmamacasına başvurup mahkemenin suçsuz bulduğu kişilerin bırakılmasını istediler.

Naziler: “Dimitrof burada, yanımızda kalacak!” diyorlardı. “Onu salıveremeyiz. Zira her yerde bizim için bir tehlike olacaktır.”

Dimitrof, Bulgar hükümetine bir telgraf gönderdi:

“Yine ülkemde yaşayıp politika alanında çalışmak niyetinde olduğumdan, Alman Devlet Mahkemesi önünde yaptığım açıklamayı burada tekrarlıyorum: Reichstag yangını duruşmasından sonra ülkeme dönmek ve 1923 ayaklanmasından ötürü hakkımda verilmiş kararın kaldırılması için serbest giriş belgesi, kişi olarak güvenliğimin sağlanmasını ve duruşmamın herkese açık tutulmasını istiyorum. Hükümetin bağışlamasını dilerim.”

Dimitrof bu telgrafına hiçbir cevap alamadı.

Ölüme böylesine yakın hissetmemişti kendisini. Gestapo’nun bir yeraltı zindanında, dünyayla bütün bağlantısı kesilmiş bir durumda bulunuyordu. Dış dünyayla her türlü bağlantı yasaklanmıştı.

Fakat Dimitrof’un kurtarılması gerekiyordu. Sovyetler Birliği hükümeti onu yurttaşı ilan etti ve koruduğunu açıkladı. Hitler faşistleri ne yapabilirlerdi acaba? Dimitrof, Popov ve Tanev şimdi Sovyetler Birliği yurttaşıydı. Sovyetler Birliği onların serbest bırakılmasında ısrar ediyordu.

27 Şubat olmuştu. Reichstag yangınından bu yana tam bir yıl geçmişti. Dimitrof ve öteki iki Bulgar’ı zindanlarından alıp kapalı bir otomobile koydular. Nereye gidildiğini kimse bilmiyordu. Naziler hiçbir şey söylemiyordu. Son ana kadar eziyet etmek istiyorlardı kurbanlarına.

Berlin sokaklarında epeyce yol aldı kapalı otomobil. Sonunda geniş bir havaalanı önünde durdular. Uçuşa hazır bir uçak beklemekteydi.

Otomobilden inen Dimitrof ve iki arkadaşı hayretle bakındılar çevrelerine. Bu kış gününde pırıl pırıl bir güneş vardı. Uçağın kanatları parlıyordu. Fakat ötelerde gökyüzü sisliydi.

Polisler şimdi hiç aceleci görünmüyordu. Kaygılı ve hayal kırıklığına uğramış bir halleri vardı. Önce polis şefi gitti uçağa. Tutuklular onu izledi. Her şey anlaşılmıştı. Moskova’ya uçacaklardı. Gözlerinde sevinç ve mutluluk parıldıyordu.

En son dakikalar. Dimitrof ve çile arkadaşları uçağa bindiler. Motor homurdanıyordu. Yüksek rütbeli polislerden biri yaklaştı Bulgarlar’a:

“Sizlere iyi davranmış olduğumuzu her zaman hatırlayın, Bay Dimitrof!”

Dimitrof gülümsedi:

“Evet. Almanya’dan yakınmak için hiçbir nedenim yok. Almanya hoşuma gidiyor. Öylesine hoşuma gidiyor ki, Sovyetler Birliği’nden sonra ille de buraya yine gelmek isterim.”

Polis, döndü ve merdiveni inerken: “Bu adam yola gelmez,” diye mırıldandı. “Böyle kalacak sonuna kadar.”

Uçak, çimento pistte yol almaya başladı, gittikçe hızlandı. Sonra yerden yükseldi, yükseklere tırmandı ve doğuda gözden kayboldu. Güneşin doğduğu yerde.

MOSKOVA’YA GİZLİ UÇUŞ

“Pravda” gazetesinin telgrafçısı, ucu yere kadar uzanmış bir bant elinde heyecanla girdi yazı işleri odasına:

“Suçsuz görülen üç Bulgar’ın Berlin’den Moskova’ya uçtuğunu Reuter ajansı bildiriyor.”

Gazeteciler telgrafçının çevresini sardılar. Hemen hepsi birden: “Haberi Berlin resmi olarak doğruluyor mu?” diye sordular.

“Henüz hayır!”

Gazeteciler, hayal kırıklığıyla iç geçirdiler ve Berlin’den Sovyet büyükelçiliğine hemen telefon ettiler.

Berlin’le bağlantı az sonra sağlandı. Fakat oradakilerin cevabı da: “Resmi olarak doğrulanmadı. Uçağın yola çıkıp çıkmadığını bilmiyoruz daha”ydı.

Gazeteciler: “Sorsanıza!” diye direndiler.

Büyükelçi: “Sorduk!” cevabını verdi. “Alman makamları, şimdi öğle tatili olduğundan hiçbir açıklama yapamayız, dediler.”

Ne korkunç durumdu!

Oysa, gazetecilerin bilmediği bir şey vardı. Dimitrof’un Moskova’ya uçuşu üzerine hiçbir bilgi verilmeyecek, yoksa orada krallar gibi karşılanır! Diye Goering talimat vermişti.

Moskova havaalanı, Berlin’den havalanan bir uçağın akşam saat sekizde varacağını ‘Pravda’ yazıişlerine bildirmişti. Königsberg telsizi üç yolcusu olan bir uçağın yolda bulunduğunu haber vermişti gerçekten. Fakat kimdi bu yolcular?

Üç kişi...

Haber Moskova’da çabucak yayıldı. Külrengi bulutlar arasında üç yolcu uçmaktaydı! Onlar mıydı? Onlar değil miydi?

Havaalanı Moskovalılarla dolup taşıyordu. Gençler ve yaşlılarla. Ellerinde bayraklar vardı. Şarkılar söylüyorlardı.

Yavaş yavaş hava karardı. Havaalanı binasının önyüzünde iri iri neon harflerle ve üç dilden Moskova yazısı ışıldadı. Birden, çok uzaklardan bir uçak homurtusu duyuldu. Bekleşenler, karanlıkları delmek istercesine bakışlarını gökyüzüne diktiler.

“Onlar mı acaba?”

Motor homurtusu artmıştı. Koca gökkuşu havaalanı üzerinde az sonra göründü, yavaş yavaş alçaldı, bir dönemeç aldı, yine gözden kayboldu ve yine ortaya çıktı. Kalabalığın heyecanı artıyordu. Uçak piste indiğinde yanına koşmak isteyenler pek çoktu.

Motor sustu. Uçağın komutanı kapıyı açtı.

Uçağa iyice sokulmuş olan kalabalık heyecanla beklemekteydi.

İşte tam bu sırada o göründü uçak merdiveninde... Hasta ve yorgundu, ama gözlerinde canlı bir parıltı vardı. Onu herkes tanıyıvermişti. Zira resmi uzun süre gazete sütunlarını doldurmuştu.

Bitmek bilmeyen ‘hurra’ sesleri yükseldi havaalanında. Dimitrof kasketini eline aldı ve Moskovalıları uzun uzun selamladı. Rus topraklarında onu ilk selamlayan Manuilski oldu. Enternasyonal temsilcileri ve hükümet temsilcileri de karşılamaya gelmişti. Havaalanındaydılar.

Dimitrof, sessiz ve içtenlikli, gülümsüyordu. Yorgunluktan bitkindi. Çevresine bakınıyor ve buranın Moskova olduğunu, sevgili Moskova’sı olduğunu aklı almıyordu.

Otomobilin kapıları gürültüyle kapandı, motor homurtuları duyuldu, müzik ve şarkılar yükseldi...

Maksim Gorki’den bir telgraf gelmişti:

“Örnek devrimci ve sosyalisti yürekten selamlarım. O ve yoldaşları Moskova’ya vardılar diye çok seviniyorum. Yoldaş Dimitrof’un elini dostça sıkarım!”

Sonra tanışmalar başladı. Fabrikalarda işçilerle ve kolhozlarda köylülerle. Basının, edebiyatın, sanat dünyasının temsilcileriyle. Havacılarla, sosyalist emekçi kahramanlarla ve Sovyet yurttaşlarıyla. Her yerde eller uzatılıveriyordu. Yüzler sevinçli ve bakışlar ışıltılıydı. Herkes: “Hoş geldiniz! Hoş geldiniz!” diyordu. İçtenlikle söylediklerini biliyordu.

Dimitrof şöyle konuşmuştu: “Milletlerarası proletaryaya, bütün ülkelerin geniş emekçi yığınlarına, namuslu aydınlara, kurtulmamız için mücadele etmiş oldukları için borçluluğumuzu hemen belirtmek isterim. Her şeyden önce de yurdumuz Sovyetler ülkesinin işçilerine ve Kolhoz köylülerine teşekkürlerimi sunarım.”

Dimitrof, Moskova’ya varır varmaz dostları Romaind Rolland ve Henri Barbusse’a teşekkür mektupları yazdı. Faşizme karşı mücadelenin sürdüğünü belirtmeyi unutmayarak: “Şimdi yapılacak, hâlâ Nazilerin zorbalığı altında tutuklu anti-faşist mücadele arkadaşlarını kurtarmak için bütün gücümüzle çalışmaktır.” dedi. “Bunu söylerken Ernst Thaellmann’ı özellikle düşünüyorum. Alman komünistlerinin önderi, Alman emekçilerinin en uyanık ve doğru görüşlü beynini. Onun alınyazısı beni bütün tutukluluğumda ve duruşma sırasında tedirgin etti. Bugün de bir an olsun unutmuş değilim. Siz bizim için çok şey yaptınız. Şimdi de onun için daha fazlasını, çok fazlasını yapmak gerekiyor. Zira onu kurtarmak çok daha çetin bir görev.

Sevgili Romaind Rolland’a ve sevgili Henri Barbusse ve bütün bu yıl bizlere hep yardım etmiş herkese, kendi adımıza ve Enternasyonal adına minnettarlığımı belirtirim. Ortak düşmana yine omuz omuza karşı koyacağımız günleri düşünerek şimdiden sevinmekteyim.”

Dimitrof’un Moskova’ya varışından birkaç gün sonra Paraşkeva Ana ile Magdelena da geldi. Yaşlı kadın gördüklerine hayran kalmıştı. Kırım’da bir gezide ‘İncil’i hatırladı birden ve yolculuk rehberi bayana: “Öylesine inanılmaz şeyler gördüm ve dinledim ki, ‘İncil’imi bile unuttum.” dedi gülümseyerek.

Paraşkeva Ana, Bolşoy tiyatrosunun bir gala gecesinde Nadeşda Krupskaya ve Lenin’in kız kardeşi Maria İlinişna ile onur kuruluna seçildi. Nadeşda Krupskaya, tören bitince Paraşkeva Anaya:

“Söyleyin bakalım, Moskova hoşunuza gidiyor mu?” diye sordu.

Paraşkeva Ana gülümsedi:

“Hoşuma gidiyor. Her şeyi gördüm, yaptığınız, başardığınız her şeyi! Çok mutluyum!”

“Şimdi ne yapmayı düşünüyorsunuz?”

“Bulgaristan’a döneceğim.”

“Orada tek başınıza ne yapacaksınız? Oğlunuz ve kızınız burada!”

Paraşkeva Ana, kaygıyla önüne baktı:

“Georgi dönemez Bulgaristan’a. Lina da. Ben ise görmem gereken her şeyi gördüm. Bulgaristan’a dönüp gördüklerimi bizimkilere anlatmayıp burada oturmam hem günah, hem ayıp olurdu!”

Biraz sustuktan sonra şunları ekledi:

“Bizim Bulgaristan’da size dair doğru şeyler bilen çok değil. Yaşlı bir kadınım, ama yola koyulacağım... İşçilerimize ve askerlerimize anlatacağım sizin hayatı nasıl güzelleştirdiğinizi. Bana kimse bir şey yapmaz. Beni tutuklarlarsa, ak saçlarımdan utansınlar.”

Krupskaya ve öteki kadınlar onu heyecanla dinliyordu.

Paraşkeva Ana gerçekten döndü Bulgaristan’a. Sovyetler Birliği’nde gördüklerini işçilere ve köylülere, yoksullara ve askerlere, büyüklere ve küçüklere anlatmaya başladı. O ülkede gördüklerinden dolayı ‘İncil’ini bile unutmuştu.

Dimitrof, bir ay Kafkaslar’da Kislovodsk’ta dinlendi. Arkengeloskoje’da dostlarıyla buluştu ve oranın geniş parklarında bir güzel dinlendi. Sonra, Komintern’de çalışmalarına yeniden başladı. Enternasyonal’in Ağustos 1935’te yapılan VII. kongresinde ‘Faşizmin saldırısı ve faşizme karşı işçi sınıfının birleşmesi için Enternasyonal’in görevleri’ konusunda temel raporunu sundu.

Dimitrof o raporunda: “Yoldaşlar!” diyordu. “Faşizmin işbaşına gelmesi, büyük sermayenin en sömürücü, en şoven en gerici unsurlarının apaçık ve terörcü diktatörlüğü demektir...

Alman faşizmi milletlerarası karşı-devrim saldırı birlikleri, emperyalist savaşın baş kundakçısı, emekçilerin büyük ülkesi Sovyetler Birliği’ne karşı haçlılar seferinin öncüsü rolünü oynamaktadır.

Faşizm, proleterlere ve burjuvalara, yani iki sınıfa birden sözümona dayanan bir devlet gücü değildir. Faşizm, Devlet mekanizmasına el atmış küçük burjuvaların ‘başkaldırısı’ değildir... Faşizm işçi sınıfını, köylülerin devrimci bölümünü ve aydınları egemenliği altında tutmak için örgütlenmiş kanlı terörcülüktür.

Kapitalist ülkelerde milyonlarca işçi ve emekçi şunu soruyor:

Faşizmin işbaşına gelmesini nasıl engellemeli ve faşizm başarı sağlamışsa nasıl devrilir?

Enternasyonalin cevabı şudur:

Yapılacak ilk şey, birleşik bir cephenin kurulmasını, işçilerin her iş yerinde, her bölgede ve bütün dünyada eylem birliğini sağlamaktır. Milli ve milletlerarası ölçüde emekçilerin eylem birliği, en güçlü silahtır; işçi sınıfının kendisini savunması için yararlı olmakla kalmaz, sınıfımızın en korkunç düşmanı faşizme karşı çok başarılı bir karşı saldırıdır da.”

Dimitrof, raporu şu sözlerle bitiriyordu:

“İşçi sınıfı işçi hareketinin eylem birliğini her alanda sürdürmek zorundadır ve bunu sürdürecektir. Biz devrimci emekçiler, kongrenin kararlaştırdığı ‘yolumuzu bulma’ taktiğini milletlerarası, işçi hareketinin önemli güncel sorunlarında sağlam bir inançla kullandığımız ölçüde daha da çabuklaşacaktır... Tarihi gelişimin bütün gidişi işçi sınıfından yana işlemektedir. Gericilerin bütün çabaları boşunadır... Her cins ve dereceden faşistlerin ve bütün milletlerarası burjuvazinin tarih tekerleğini ters yönde çevirmek çabaları da... Hayır, tekerlek dönüyor ve dönecektir. Sosyalizm bütün dünyada kesin zafere ulaşıncaya kadar.

Kapitalist ülkelerde işçi sınıfının önemli bir eksiği var hâlâ: Kendi aralarında birlik olmaması.”

Dimitrof’un faşizme karşı Birleşik Cephe seslenişini bütün dünya duydu. III. kongreye sunduğu rapor ve bitiriş sözleri faşist dünyada yankılar bıraktı ve çeşitli başlıklar altında yayınlandı. Cezaevi hücrelerinde ve kışlalarda, fabrikalarda ve atölyelerde, okullarda ve üniversitelerde elden ele dolaştı.

1936’da Franko’nun hükümete karşı faşist darbesiyle İspanya’da iç savaş patlak verince, binlerce insan İspanya’ya koşup tugaylar kurdu. Madrid’de ve Barselona’da, Guadalajara’da ve Brunete’de çarpıştılar ve özgürlük uğrunda canlarını verdiler. Bulgar, Romen, Yugoslav, Çek, Macar, Slovak Arnavut ve Yunanlılardan oluşan 129. Tugaya Georgi Dimitrof adı verilmişti.

PARAŞKEVA ANANIN SON DAKİKALARI

‘Faşizm savaş demektir!’ Uyarısı doğru çıktı. 1939 yılında İkinci Dünya Savaşı başladı.

Hitler Almanyası 1941 Haziran’ının 22. günü Sovyetler Birliği’ne saldırdı.

Haziran’ın 24. günü de Bulgar İşçi Partisi Merkez Komitesi, silahlı mücadeleye geçme kararını aldı. Dağlarda ve vadilerde partizan birlikleri kuruldu ve ‘Balkanlarda yine özgürlük türküleri yükseldi.’

Bulgar İşçi Partisi’nin Merkez Komitesi dış bürosundan yönetilen ‘Hristo Botey’ radyosu da 23 Haziran’da yayına başlamıştı. Bulgarlar Georgi Dimitrof’un sesini dinlemekteydi.

17 Temmuz 1942 günü ‘Vatan Cephesi’nin programı açıklandı. Programı Georgi Dimitrof hazırlamıştı. Bulgar halkının en önemli görevleri şöyle anlatılıyordu:

“Halkımız için hayati önem taşıyan bu görevlerin gerçekleşmesi, ‘Vatan Cephesi’nin kurtarıcı politikasını uygulayabilecek gerçekten milli bir hükümetin kurulmasını gerektirmektedir. Vatan Cephesi, şimdi işbaşında bulunan vatan haini ve düşmanı hükümetin devrilmesini ve gerçekten Bulgar bir milli hükümetin kurulması bundan ötürüdür ki, ilk amacı bilir. Bütün Bulgar halkının isteklerine ve yardımlarına dayanacak böyle bir hükümet, büyük bir halk meclisinin toplanmasını başaracak, Bulgaristan’ın yeni devlet biçimini tespit edecek, özgürlük, bağımsızlık ve yurdumuzun gelişmesi için gerekli anayasa garantilerini ve maddi garantileri sağlayacaktır.”

Bulgar işçileri ve köylüleri, yurtsever Bulgar aydınları, Vatan Cephesi’ni büyük güçlükleri yenerek ve sevinçle kurdular. Partinin yönetimi altında bütün ülkede Vaten Cephesi komiteleri kuruldu, yeraltı mücadelesi geliştirildi. Daha da güçlendirilmiş Partizan birlikleri polise karşı mücadeleyi arttırdılar. Hareketi Dimitrof yönetiyordu. Radyodan konuşuyor ve yazılar yayınlıyordu: “Bulgaristan nereye gidiyor?”, “İki yol!”, “Bulgaristan’da bunalım!” başlıklarıyla.

Bulgaristan uçurumun kenarındaydı. İşçilerin ve köylülerin bütün üretimi faşist Almanya’ya hemen götürülüyordu. Zira Bulgar hükümeti Bulgar faşizminin planlarını desteklemekteydi.

1944 Mart ayında İngiliz ve Amerikan uçakları Sofya’yı bombaladılar.

Paraşkeva Ana, Samokov’a kızı Magdelena’nın yanına taşındı. Fakat yaşlı anaya küçük dağ şehirlerinde de rahat vermediler. Faşist jandarmalar küçük Samokov şehrinde ve çevresinde gizlenmiş partizan var mı diye durmamacasına arama yapıyorlardı. Magdelena’nın oğlu sevgili torunu Lubço yaz başlarında bir akşam tutuklandı ve uzun süren işkencelerle öldürüldü. Lubço’nun öldürülmesi Paraşkeva Ana için son darbe oldu.

Yaşlı büyük ana, küçük ve sessiz odada, hasta yatmaktaydı. Arada bir pencereden dışarıları seyrediyor ve eski anılara dalıyordu.

Paraşkeva Ananın hayatında ilk kez derin bir sessizlik ağır basıyordu. Bir ara gülümsedi, gözlerini açtı ve usulca: “Burada mısın, Magdelena?” dedi.

“Evet, ana!”

“Gel yanıma!”

Magdelena, sessizce yaklaştı, elini yastığa koydu ve anacığının sıcak ışıltılı gözlerine baktı.

“Ne düşünüyorum, biliyor musun?”

“Söyle, anacığım!”

“Georgi gelecek... Lena da gelecek. Hepsi gelecekler. Bulgaristan özgürlüğe kavuşacak!..”

Gözleri yaşarmıştı ama, yine de gülmekteydi.

“Ben göremeyeceğim özgürlük günlerini... Fakat Georgi, sen, Lena ve hepinizin özgürlüğe kavuşması yeter bana!..” Magdelena, ağladığını göstermemek için, pencereye döndü. İyice yaşlanmış Paraşkeva Ana, uzun uzun sustuktan sonra, yine baktı kızına:

“Ağabeyin Tanrıya inanmıyor ama, haktan yana bir insandır. Zira ömrü boyunca halkın mutluluğu için mücadele etti. Yardımcı ol ona! Halkı için mücadeleyi sürdürmesine!.. Çocukluğunuzda olduğu gibi sevinçlerinizi ve acılarınızı paylaşın! Lubço için ağlamayın! Üç yavrumu yitirdim. Hiçbiri boşuna ölmedi. Lubço da boşuna ölmüş değil...”

Paraşkeva Ana yine anılara daldı. Anıları hep Georgi’nin çevresindeydi. Sevgili Georgi’siydi hep anıların ağırlık merkezi. Yüreği sevinç ve hüzün dolmuştu. Sevgili Georgi’si ne çok çekmişti!

Paraşkeva Ana, Georgi’nin ikinci eşi Rosa’dan doğmuş biricik oğlunu geçen yıl yitirdiğini de hatırladı. Ne büyük acıydı bir baba için!

“Yüreği böylesine güçlü olmasaydı şimdiye kadar nasıl katlanırdı bunca şeye!..”

Paraşkeva Ana’nın bakışları hâlâ odada dolaşıyor, açık pencereden dışarıya bakıyor, mavi göklere dalıyor, küçük bahçede dikili bir dağ çamının tepesine, koyu dallarına takılıyordu. Paraşkeva Ananın, uzun ömrünün en son dakikalarında gördükleri, işte bütün bunlardı.

20 Temmuz 1944 günü öldü.

Bütün küçük şehir onun ölümüyle canlanıverdi. Son anına kadar görevini yerine getirmiş Paraşkeva Ana, sessiz ve sade bir törenle gömüldü.

Paraşkeva Ana Bulgar halkının tarihine girdi. Georgi Dimitrof gibi böylesine bir erkek evlat dünyaya getirdiği için değil sadece. Sosyalizm davası için mücadelesiyle de.

YURDA DÖNÜŞ

Bulgar halkı 9 Eylül 1944 günü faşist yöneticileri alaşağı etti ve Bulgaristan’ı kurtardı. Partinin yönetimi ve Sovyet ordusunun yardımıyla. Vatan Cephesi yönetimi ele almıştı.

İnsanlığın o güne kadar tanıdığı politik sistemlerin en korkuncu olan faşizm çökmüştü. Faşist Alman orduları, Sovyet ordusu ve öteki demokrat hükümetlerin orduları önünde bozguna uğramıştı. Savaş, faşizme karşı kazanılmış büyük zaferle sonuçlandı.

Georgi Dimitrof, faşizme karşı yiğitçe mücadelesinden ötürü Lenin nişanı aldı.

1945 Kasım ayında, sosyalizmin büyük Ekim Devriminin yıldönümünden bir gün önce, Moskova havaalanına özel bir otomobil geldi. Otomobilden inenler Dimitrof ve eşi Rosa’ydı. Bulgaristan’a gidecek uçağa bindiler.

1945 Kasım ayının 6. günüydü. Sofya’da Milli tiyatronun önü ve içi şehrin her yerinden akın akın gelen Sofyalılarla doluydu. Ekim Devriminin yıldönümü şenlikli kutlanmalıydı. Fakat bugün sıradan bir bayram töreni değildi kutlanacak. Yıllardır özlemi çekilmiş büyük bir konuk da gelmişti. Tiyatroda görünmesi sağnak gibi alkışlara yol açtı. Salonda ve localarda oturanlar ayağa fırlamış, çılgınca alkışlıyor ve hiç susmayan bir koro gibi: “ Dimitrof! Dimitrof! Dimitrof! diye haykırıyorlardı.

Georgi Dimitrof, locada ayakta duruyor, el sallıyor ve alkışlıyordu. Alkışlar bitmek bilmiyordu.

Tiyatronun duvarlarını sarsan bu kasırga sevinci eski mücadele arkadaşlarını aşırı duygulandırmıştı. En sonunda halk yavaş yavaş yatıştı ve yerine oturdu. Dimitrof da oturdu, kolunu locanın kenarına koydu ve Ekim Devrimi üzerine yapılan konuşmayı can kulağıyla dinledi.

Konuşma bitince halk locaya döndü. Dimitrof ayağa kalktı, yatıştırıcı bir el hareketi yaptı ve ağır ağır, tane tane konuşmaya başladı:

“Sevgili hemşerilerim! Böylesine yurtsever ve dostça karşılanmamdan ötürü sizlere birkaç söz söylememe izin verin!

Bulgaristan topraklarından ayrılalı yirmi iki yıl geçmiş bulunuyor. Bütün bu uzun yıllarda nerde olursam olayım ve ne yapmakta olursam olayım Bulgar halkını, onun geleceğini, mutluluğunu ve refahını düşünmeye ve bu uğurda çalışmaya bir an bile ara vermediğimi söylersem kuşku duymayacağınızı biliyorum.”

Tiyatro salonu yeni alkış kasırgasıyla inledi.

“Çok iyi bildiğiniz o Leipzig duruşmasının bittiği anı size hatırlatmamı sanırım yadırgamazsınız. Gerek duruşma sırasında ve özellikle duruşmadan sonra, o tarihte Bulgaristan Başbakanı olan Nikola Muşanov’a ve hükümetine birçok telgraf göndermiş, Alman mahkemesinde suçsuz görülmüş bir Bulgar olarak yurda dönüp bütün gücümü ve olanaklarımı memleketim için çalışma ve mücadelede kullanmama izin vermelerini istemiştim. Hiçbir cevap çıkmamıştı. Sevgili hemşerilerim! O günkü şartlar altında bunun anlamı, benim ve benimle birlikte suçlanmış Bulgarların, sonraları milyonlarca insanı yok eden o Goering ve o Hitler’in korkunç pençelerine teslim edilmemizdi.”

Dimitrof’un yurda dönmesini engellemiş kişilere duyulan öfkeyle gözler parlamış ve kalpler küt küt atmaya başlamıştı.

Dimitrof yüksek sesle ve tane tane konuşarak: “... Şimdi halkımızın sağlık ve yurtsever birliğini başarmalıyız!” dedi. “İç ve dış görevlerimizin çözümlenmesi için bunu başarmamız gerekir. Yurduma dönmemle bu bakımdan yararlı olabilirsem kendimi mutlu sayacağım. Halkımız istekli görünürse, ömrümün son yıllarını doğrudan doğruya halkımın hizmetinde geçirmek arzusundayım.”

Salonun her yanından: “Yaşasın Dimitrof!” sesleri yükseldi.

6 Kasım 1945 kutlama törenine katılmış olanlar o geceyi hiçbir zaman unutmadılar.

Bütün yurttan telgraflar yağıyordu ‘Hoş geldin’ selamlarıyla. Dimitrof basın aracılığıyla şöyle cevaplamıştı:

“Vatan Cephesi yanlılar, İşçi Partisi yanlılar, işçiler, halk aydınları, mücadeleci halkım, hepiniz, yurduma daha da büyük, bir çabayla hizmet edeceğime, bütün güç ve olanaklarımı bu uğurda kullanacağıma yüzde yüz güvenebilirsiniz. Emekçilerin ve halkımın refahı mücadelesinde yetişmiş biri olarak onun düşmanlarıyla aralıksız mücadele ettim; bu mücadelemi halkımın arasında sürdürmekten mutluluk duyacağım. Ömrümün en son dakikasına kadar, özgür, demokrat, bağımsız, güçlü ve refah içinde bir Bulgaristan’ın kuruluşunu halkımla birlikte yaşamak isterim.”

KARŞILAŞMALAR

Otomobil anayolu arkada bırakmış, güneye giden düzgün ve geniş şoseye girmişti. Önlerinde uzun bir yol vardı. Pazarcık, Filibe, Karlova, Kazanlık.

Bahar geleli epey olmuştu. Şosenin iki yanında uzanan buğday tarlaları ve bahçeler yeşermekteydi. Gökyüzü masmaviydi. Yüksek dağ tepelerinde ak bulutlar uçuşmaktaydı.

Otomobilin camına dayanmış olan Dimitrof, ilkbahar kırlarından ayıramıyordu bakışlarını. Otomobil güneye doğru yol alıyor ve yurdun güzellikleri bir film gibi gözler önünde açılıyordu.

Yurdunun topraklarını seyrederken gözlerinde sessiz bir sevinç ışıldıyordu. Uzun yıllar hayal ettiği yurt topraklarıydı bu gördüğü. Yıllarca önce arkasında bırakmış olduğu aynı topraklar... yoksul ve bakımsız! Fakat yine de güzel ve yüceydi. Bunu şimdi daha iyi görüyordu. Bu topraklar ona geri kalmışlığını, faşist boyunduruğu altında tam yirmi beş yıl katlandığı acı dolu hayatını anlatıyordu.

Bir dönemecin arkasında, bir korunun hemen yanında küçük bir çoban çocuğu durmaktaydı. Sopasına dayanmış, otomobile merakla bakıyordu. Sürüsü yolun öte yanında otluyordu. Benekli iri bir köpek yolun orta yerine uzanmıştı. Otomobil hızını kesti. Dimitrof ileriye baktı. Tepenin dibinde üstünde kırmızı yıldız olan beyaz bir piramid yükseliyordu: şoföre: “Dur biraz!” dedi.

Şoför, otomobili yolun kenarına çekti. Dimitrof ve iki yol arkadaşı indiler. Çoban onlara hayretle bakıyordu. Kimdi bunlar? Neden durmuşlardı burada? Dimitrof taze havayı ciğerlerine doldurdu, çevreye bakındı, beş köşe kırmızı yıldızlı ve gösterişsiz partizan anıtına ağır ağır yaklaştı. “Kruçare köyünden Petko Vasilev faşist jandarmalarla yiğitçe çarpışırken burada öldü!” yazısını sessizce okudular. Dimitrof kasketini eline aldı, başını eğdi ve uzun süre hiç konuşmadan durdu. Sonra, çobana dönerek: “Bu partizan sizin köyden miydi?” diye sordu.

Çoban, bir yutkundu ve güç duyulur bir sesle: “Bizim köydendi...” diyebildi. “Ağabeyimdi...”

Dimitrof, bir durakladı ve çocuğa hayretle baktı. O da çekingenleşmiş, köpeğin sırtını okşuyordu.

Dimitrof: “Kardeşin miydi?” diye sordu bir daha.

“Evet, kardeşimdi. Onu canlı ele geçirmek istediler ama, başaramadılar. Jandarmalara karşı üç saat tek başına çarpıştı. Kurşunları bitince bir el bombasıyla kendi canına kıydı.”

Çoban oğlan incecik çocuk sesiyle anlatıyordu; ezberlediği bir dersi anlatırmış gibi. Ağabeyinin yiğitçe eylemini öyle çok anlatmıştı ki. Ağabeyin yaptığından sadece ailesi değil, köy ve bütün bölge de övünüyordu. Yabancı yolcunun kardeşinin alınyazısıyla ilgilenmesinden pek heyecanlanmış olan çoban, on beş partizan çıkarmış olan doğduğu köyün mücadelelerini soluk soluğa anlatmaya başladı.

Çocuk anlatırken ormandan biri çıktı. Elinde bir sopa tutan ak saçlı, iriyarı bir ihtiyardı. Yaşlı adamı gören çoban bir an şaşaladı ama, sonra kendini topladı, çevrede partizanların yiğitçe çarpışmalarının hikâyesini daha da heyecanlı anlatmayı sürdürdü.

Ak saçlı ihtiyar çok konuşkandı. Lafa karıştı, oğlanın sözünü kesti arada bir ve kimi sözlerini düzeltti. Sonunda, köyünün geçmiş günlerini ve şimdilerini anlatmaya başladı.

Dimitrof ve yanındakiler, kimbilir ne zaman devrilmiş ve kurumuş bir söğüt gövdesine oturmuş, büyük bir ilgiyle dinliyorlardı. Yaşlı çoban, küçük oğlanın ve çarpışırken can vermiş ağabeyin büyük babasıydı. Partizanların haberciliğini yapmış ve köyde tarım kooperatifinin kuruluşuna katılmıştı.

Ak saçlı ihtiyar: “Eski günlerimiz çok çetindi,” dedi. “Açlık, mücadele ve ölümle doluydu...”

Dimitrof: “Ya şimdi?” diye sordu.

Yaşlı adam, düşüne düşüne: “Şimdi...” diye tekrarladı. “Şimdi biz kendimiz işbaşındayız...” diye cevap verdi. “Fakat hükümet etmenin kolay olduğunu hiç sanma!”

Yaşlı köylü, Dimitrof ve yanındakileri aşağıdan yukarı bir süzdükten sonra: “İşbaşında olup yönetmek tehlikeli bir iştir,” diye devam etti. “Şimdi herkes gözünü bize dikmiş: Hele bakın şu komünistlere, neler yapıyorlar? Diye konuşuyor. 9 Eylül’den önce onlar herkesi tenkit eder ve kocaman laflar ederlerdi. Bakalım şimdi kendileri ne yapacak?”

Dimitrof, merakla: “İyi şeyler yaptılar mı acaba?” diye sordu.

Ak saçlı ihtiyar, bir süre düşündükten sonra gülümsedi:

“Eh, iyi bir şeyler yaptık, fakat gerektiği kadar değil. Her yerde aksaklıklar var. Yönetmesini pek bilmiyoruz daha, denemeden yoksunuz. Sözgelişi, kooperatifleri işler duruma getirebilmemiz nice sürdü! Şunu unuttuk, bunu akıl etmedik... Kimisini ilgilendirdik, kimisini kızdırdık. Kolay olmadı. Kimi zaman hiç başaramadık. Güç işler! Bereket işbaşında düşünmesini bilen biri var. Yoksa, biz her şeyi berbat ederdik...”

Dimitrof: “Kimmiş o işbaşında her şeyi düşünen?” diye lafını kesti.

“Kim mi? Georgi Dimitrof! Uzun ömürlü ve sağlıklı olsun! Onsuz yürütemeyiz işleri. Bizlerle birlik olursa istediği gerçekleşir... Savaşı kazanırız...”

Dimitrof: “Pek de haklı sayılmazsın, dede!” cevabını verdi. “İyi askerler olmayınca, iyi bir ordu komutanı hiç işe yaramaz.”

Ak saçlı ihtiyar: “Orası öyle!” diye doğruladı. “Fakat yine de bir başka oluyor: Dimitrof yoldaşa soralım bunu, ne yapacağımızı o söyler bize diyebilmek!.. Ya da, Georgi Dimitrof’a gidip yakınalım demek’. Sözgelişi üç ay önce bölge komitesine bir yönetici yuvalandıydı. Neler neler yapmadı! Kooperatife girsinler diye herkesi zorladı, gözdağı verdi, zor kullandı. Kimilerini partiden attı.”

“Ee, ne yaptınız ona?”

“ Dimitrof yoldaşa yazdık onu!..”

“Ya o ne yaptı?”

“Cevap verdi.”

“Sonra?”

“Daha bir açıklığa kavuşturduk çalışmalarımızı. Yöneticinin işi tamamdı. Şöyle bir dikkat edince, pek temiz biri olmadığı anlaşıldı. Faşist suratı ortaya çıktı!”

Yaşlı adam, gırtlağını temizledi, küçük çobanı sürünün yanına gönderdi ve konuşmasını sürdürdü:

“Bana kalırsa, Georgi Dimitrof adamlarını sık sık halk arasına göndermeli ki, nasıl çalıştığımızı ve yaşadığımızı görsün. Konuşmalarımızı öğrensin! Onun adamları sık sık gelseler bize ne kendimiz yanılırız, ne de onu yanıltırız. Yanılma olmayınca da yönetim düzgün gider. Böyle derim ben. Onlar ve biz birlikte daha iyi yönetiriz işleri.”

Dimitrof: “Bunların hepsi çok doğru, dede!” diyerek ayağa kalktı. “Şu da var: Sizler de Dimitrof’a sık sık başvurmalısınız, yanlış durumları bildirmelisiniz! Sadece ona değil, merkez komitesine de. Mücadelesiz hiçbir şey elde edilmez.”

Elini ihtiyara uzatıp vedalaştı ve otomobile gitti. Ak saçlı köylü gidenlerin arkasından baktı. Kim olduklarını hep sormak istemiş, fakat göze alamamıştı.

Dimitrof bu yolculuğu boyunca birçok yerde durdu. Köylülerin çalıştığı tarlalara gitti, onlarla konuştu, ne sıkıntıları olduğunu sordu. Onlar da tasalarını söylediler. Kim olduğunu tanıyanlar çevresini sardılar ve istemeye istemeye bıraktılar.

Geçtiği şehirlerde de kısa kısa durdu, fabrikalara uğradı, onu görünce sevinçten şaşırmış işçilerle konuştu, çalışmaları ve güçlükleri konusunda sorular sordu.

Dimitrof uğradığı her yerde sevinçler, hayranlıklar, heyecanlar ve çalışma isteği bıraktı arkasında.

Ülkesinde yaptığı bu uzun yolculukta halkın günlük yaşayışı ve genç cumhuriyetin karşılaştığı güçlükler üzerine izlenimler edindi.

Sofya’ya döndüğünde uzun süre mektuplar ve raporlar aldı. Herkes, sözveriyordu yorulmak bilmeden çalışacağız, diye; mektuplar arasında o çok yaşlı çobanın da mektubu vardı. Ak saçlı çoban, Dimitrof’la konuşmuş olmaktan sonsuz sevinç duyduğunu yazıyordu. Dede ve torun çobanlar konuştuklarının kim olduğunu öğrenince uzun süre yatışamamışlardı... Onlarla birlikte bütün köy de sevinmişti.

Dimitrof bütün bu mektupları okurken hükümet gerçekten güç ama, böylesine bir halk mucizeler yaratır, diye düşünmüştü.

Dimitrof kimi günler sokaklarda yaya dolaşırdı, bir dükkândan cıgara alır, satıcıya alışverişin nasıl gittiğini sorar, değişik çevreden insanlarla şurdan burdan konuşur ve ellerini sıkardı. Halk arasında kendini rahatlamış ve mutlu hissederdi. Bundan ötürüdür ki, bakanlar kurulunda uzun ve yorucu çalışmalardan sonra, kalabalığa karışıp tanınmamaya dikkat ederek dolaşır ve bundan pek hoşlanırdı.

Dimitrof, yaz sonlarında bir akşam uzun ve yorucu bir oturumdan sonra ‘Özgürlük Parkı’nda dolaşmaya gitti. Hava serin ve tazeydi. Yanında bir arkadaşı da vardı; ağaçlıklı geniş yolda dolaşıyor ve güzel akşamın tadını çıkarıyordu. Ağaçlıklı yolun sonunda göl vardı. Gölün çevresinde renkli ve küçük küçük ampuller sallanıyordu.

Göldeki küçük adada bir lokanta vardı. Oradan doğru müzik duyuluyordu. O akşam her şey onu mutlu ediyor, sevindiriyordu. Yıldızlı gökyüzü, serin rüzgâr, hafifçe kıyıya vuran dalgalar, ışıklar ve müzik!

Dimitrof arkadaşına: “Şuraya bir uğrayalım!” dedi ve köprüye yürüdü.

Bahçeli lokanta insan doluydu. Güçlükle boş bir masa buldular. Oturdular ve garsonu beklediler, bira ısmarlamak için. Az sonra gelen garson masaya yaklaştı ve sipariş almak için, alışkanlığı üzere, eğildi. Fakat birden şaşaladı ve hemen doğruldu. Nasıl olurdu böyle bir şey? Dimitrof buraya gelir miydi? Garson, gözlerini kırpıştırarak ve heyecanla: “Bağışlayın, siz yoldaş Dimitrof musunuz?” diye sordu.

“Evet. İki bira lütfen!”

Garson, saygıyla eğildi ve büfeye seğirtti. Bu arada komşu masalardakiler durumla ilgilenmiş ve aralarında fısıldaşmaya başlamışlardı. Garson birayı getirinceye kadar herkes öğrenmişti Dimitrof’un orada olduğunu. Masanın çevresini sardılar. Güzel güllerden yapılmış kocaman bir demeti elinde tutan küçük bir kız çocuğu kalabalığı güçlükle geçerek masaya yaklaştı, heyecandan soluk soluğa: “Yoldaş Dimitrof, bu gülleri almanızı rica ederim.” dedi.

Georgi Dimitrof, demeti aldı ve bir gül çekip kıza uzattı. Halk alkışladı. Dimitrof bir gül daha aldı demetten, sonra ikinci, üçüncü, dördüncü gülü aldı ve çevresindekilere dağıttı. Az sonra güller tükenmişti. Fakat masanın çevresi gittikçe, kalabalıklaşıyor ve herkes Dimitrof’un elinden bir gül almak istiyordu.

“Yoldaş Dimitrof bana da bir gül verin! Bir gül de ben isterim!”

İkinci bir demet getirdiler. Dimitrof o demeti de dağıttı. Sonunda elinde tek bir gül kalınca gülümsedi.

“İzin verirseniz eşime de bir gül götüreyim, olur mu?”

Herkes: “Evet, elbette!” diye bağırdı ve alkışlar yükseldi.

Ülkede bütün örgütler ona temsilcilerini gönderiyordu. Hepsi de durumlarını, güçlüklerini anlatıyor ve akıl danışıyorlardı.

Özellikle çocuklara kapısı her zaman açıktı. Ne denli yorgun olsa da, onlarla her zaman söyleşmekten hoşlanıyordu.

Bir gün, yaz tatili başında, uzak bir sınır bölgesinden genç öncüler geldi Sofya’ya. Günlerce müzeleri ve görülecek yerleri gezip gördüler. Fakat bir isteklerini gerçekleştirememişlerdi. Georgi Dimitrof’u görememişlerdi daha. Oysa, programlarının birinci maddesi buydu. Öğretmenleri başbakanlık özel kalem müdürlüğüne bir dilekçe verdi ve uzak sınır bölgesinden gelmiş genç öncülerin Dimitrof’la tanışmak ateşiyle yandığını bildirdi. Dimitrof dilekçeyi okudu, bir düşündü ve: “Onları kabul etmek olanağım yok. Üzgünüm ama, aşırı işim var.” cevabını verdi.

Yazı masasında duran takvimin yapraklarını çevirdi, bekleyen işleri gözden geçirdi, içini çekti ve: “Yapamayacağım. Onları göremeyeceğimi kendilerine söyleyin... Çok doluyum. Bağışlayın!” dedi.

Sekreter cevabı onlara iletti ve kendilerinden özür diledi. Çocuklar ertesi gün yeni bir mektup gönderdi:

“Yoldaş Dimitrof’un bugün vakti yoksa, yarını bekleriz. Yarın da çok işi varsa, bir gün daha kalırız Sofya’da. Bize ayıracak vakti buluncaya kadar bekleyeceğiz.”

Dimitrof bu satırları okuyunca güldü:

“Zafer onlarda! Bu akşam sekizde onları bekliyorum.”

Genç öncüler o akşam sekize doğru geldiler Dimitrof’a. Öğretmenleriyle. Heyecanlıydılar. Gözleri parlıyordu. Kapının her açılışında başlarını o yana çeviriyor ve: “Geliyor mu? Ne zaman gelecek?” diye soruyorlardı.

Saat tam sekizde kapı açıldı ve Dimitrof göründü. Başı açıktı. Saçları hafifçe kırlaşmıştı. Sevinçle gülümsüyordu. Çocuklar neşeli bir koro parçası okudular ve gözlerini hiç ayırmadan ona baktılar. Dimitrof uzun süre ilgiyle dinledikten sonra odasına buyur etti. Eşi Rosa ve küçük Boiko da oradaydı. Boiko, çarpışmalarda ölen bir partizanın çocuğuydu ve Dimitrof onu evlat edinmişti.

Odası geniş, aydınlık ve güzeldi. Duvarlarda resimler asılıydı. Ortada uzun bir masa vardı. Beyaz örtülü masada küçük sepetler içinde elmalar ve tatlı çörekler duruyordu.

Rosa Dimitrof çocukları masaya buyur etti. Dimitrof da eşi ve küçük Boiko’yla onların arasında yer aldı. Sorular ve cevaplar birbirini izledi. Dimitrof isteklerinde güçlü ve soğukkanlı olmalarını ve hiçbir zorluktan korkmamaları gerektiğini anlattı ve: “Ben tembelleri zayıfları ve korkakları hiç sevmem,” diye açıkladı.

Sovyetler Birliği’nde gördüğü, tanıştığı ‘genç öncüler’i, büyük yurt savaşında başarılarını, okuldaki başarılarını, bilime duydukları sevgiyi ve disiplinli davranışlarını bir bir anlattı.

Dışarda yaz günü sona ermiş, gece olmuştu. Konuklar hâlâ oturuyor ve buradan ayrılmak istemiyorlardı. Konuşmalardan ve büfede ağırlandıktan sonra yeniden türküler ve şiirler okudular. Genç bir şair de en yeni şiirini okudu.

YENİ BAŞLANGIÇ

Dimitrof Eylül 1944 ile Ekim 1944 arasında Moskova’dan mektuplar, öğreti yazıları, selam haberleri göndermişti ve bunlar sonraları ayrı bir kitapta bir araya getirilmişti. O şimdi halkının arasında ve ortasında yaşamaktaydı.

15 Eylül 1946’da krallık devrildi ve Bulgaristan’da halk cumhuriyeti ilan edildi.

O yıl 27 Kasım’da yapılan büyük halk meclisi seçimlerinden sonra Georgi Dimitrof hükümetin başına geçti. Ülkenin iç ve dış durumu sağlamlaşmıştı. Bulgaristan bütün halk demokrasileriyle ve Sovyetler Birliği’yle barış antlaşmaları yapmıştı. Barış antlaşmasına kavuşmuştu. Halk demokrasisiyle yönetilen bütün ülkelerle ve Sovyetler Birliği ile dostluk antlaşmaları da yapılmıştı. Dimitrof: “Sovyetler Birliği’yle dostluk Bulgaristan için güneş ve hava kadar bir hayat zorunluluğudur.” diyordu.

4 Aralık 1947 günü Büyük halk meclisi Bulgaristan’ın yeni anayasasını kabul etti. Dimitrof şöyle yazmıştı:

“Özgürlüksever ve yiğit halkımızın kanlarıyla yazılmış bu anayasa, evet bu yeni yasa, halk demokrasisi ilkelerini sağlamlaştırmakta, ülkemiz toplum yapısının gelişmesi için yolu açmaktadır.”

Başka halkların yüzyıllarda sağladığını, Bulgaristan’ın on beş-yirmi yılda elde edebilmesi için, yorulmak bilmeden çalışıyordu. Yurt dışında faşizme karşı mücadele yol arkadaşları olanlar, yeni rejimin kurulmasında ona yardım ediyorlardı. Bunların arasında Vasil Kolarov da vardı. Dimitrof ve Kolarov adları Bulgaristan’ın yeni tarihi ve partinin yeni tarihiyle her zaman birlikte anılacaktır.

Halk tiyatrosu salonunda 18 Aralık 1948 günü partinin V. kongresi delegeleri toplandılar. Faşizme karşı mücadele edenler, kadın ve erkek partizanlar, politika suçundan zindanda yatanlar, yurt savaşının askerleri, toplanma kampında yatmışlar, en başarılı kadın ve erkek işçiler, en başarılı kadın erkek köylüler ve bütün ülkeden gelmiş emekçiler toplanmıştı o gün. Bayraklar tören havasıyla dalgalanıyordu.

Georgi Dimitrof sahnede göründü. Delegelerin alkışları ve seslenişleri arasında ağır ağır yürüdü, başkanlık divanında yerini aldı. Saçları ağarmış, yüzü yaşlanmıştı. Altmış altı yaşındaydı.

Dimitrof konuşmasına başladı:

“Delege yoldaşlar!

Bu toplantıda adını oybirliğiyle değiştireceğinden hiç kuşku duymadığım Bulgar İşçi Partisi’nin kökeni çok uzak ve derin bir geçmişe dayanır. Partimizin ilke ve örgüt olarak gelişmesi yabancı küçük burjuva ve büyük burjuva güçlere karşı aralıksız mücadele ile sağlanmıştır. Henüz çok genç işçi sınıfımızın başlıbaşına bir toplum gücü olabilmesini bu mücadeleye borçluyuz.”

Salonda çıt çıkmıyordu. Dimitrof uzun uzun konuştu. Halkın tarihinde yeni bir sayfanın bu tarih çapında parti kongresinde açıldığı bilinciyle, uzun uzun konuştu.

“Partimizin devletin başında bulunduğu bugün adamlarımızın hükümette kilit noktaları elde bulundurduğu ve görülmemiş bir ölçüde sözünü geçirdiği bugün, ülkemiz emekçilerinin partimizi ve politikasını izlemeye candan hazır olduğu böyle bir günde –bunun böyle olduğunu dün Sofya sokaklarında emekçi yığınları gösterileri bütün parlaklığıyla gösterdi–, örgütümüzün ve önderlerimizin önemi çok büyüktür ve kesindir. Bütün aksaklıklardan, yetersizliklerden ve yanlışlardan bugünkü parti önderlerimiz sorumlu olacaktır. Ölçülerimiz açısından gerçekten parlak olan beş yıllık ekonomi planımızın ve parti kongremizin öteki önemli kararlarının başarıyla gerçekleşmesinin başlıca sorumluluğu onlarındır.”

Bütün bakışlar Dimitrof’a çevrilmişti:

“Sevgili yoldaşlar!

Kendimizi hayale kaptırmayalım –böyle hayallere kapılacak hiçbir ciddi yoldaş yoktur aramızda–. Yolunuz, halk tiyatrosunun, ya da halk meclisi yapısının önünde gördüğünüz kaldırım taşı döşenmiş dümdüz yol değildir. Yolumuzun çok çetin ve dikenli olduğunu biliyoruz. Ne var ki, işçi sınıfı için, halkımız ve ülkemiz için kurtarıcı tek yol da bu çetin yoldur.”

Dimitrof şöyle devam etti:

“Daha pek çok güçlükleri yenmek zorunda olduğumuzu biliyoruz. Fakat büyük tarih görevini yerine getirirken, partimizin hiçbir güçlükten yılmadığı da biliniyor ve halkımız bunu çok iyi bilmektedir. Partimiz, ne denli büyük olursa olsun ve hangi yandan gelirse gelsin her güçlüğü yenebileceğini de göstermiştir.”

Dimdik duruyordu. Her yanından sevgi taşıyordu. Halkına duyduğu ve ömrü boyunca benliğinde taşıdığı büyük sevgi.

Dışarda bayraklar dalgalanıyor ve kış rüzgârı uğulduyordu. Hepsinin üstünde de beş köşeli yıldız.

MÜCADELELERLE DOLU BİR
HAYAT SON BULUYOR

“Bulgar Komünist Partisi Merkez Komitesi Bulgaristan Halk Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu, yoldaş Georgi Dimitrof’u hastalığı dolayısıyla izinli saydığını bildirir.

Yoldaş Dimitrof sağlık durumunun görülmesi ve tedavi için Sovyetler Birliği’nde bulunmaktadır.”

Bu kısa ve kuru bildiri mart günlerinin soğuk bir sabahında Bulgar gazetelerinde çıktı.

Sağlık muayenesi ve tedavi...

Boroviça sanatoryumu, Moskova yakınlarında bir çam ormanı ortasındadır. Ormanın geniş asfalt yolunun hemen yanında ışıltılı bir göl vardır. Sularında bir kayık dolaşır. Bu şiir dolu sessizlikte ak badanalı bir yapı daha görkemli görünür.

Yoldaş Dimitrof burada tedavi ediliyordu ve burada iyileşecekti. Dinlenmeliydi! Hekimler dinlenmesini salık veriyordu. Kesinlikle.

Dinlenmek!

Alışık mıydı buna?

İşte, gece masasında kitaplar ve gazeteler yığılmaktaydı. Her zaman olduğu gibi kaygı ve çalışma atmosferinde yaşıyordu. Düşünceleri, yüreği, bütün varlığı hep Bulgaristan’da, bir an unutamadığı yurdundaydı. Yeni bir hayat düzenine geçmesi için gerekli tarih çapında önemli yıllarda yurdunu ne denli güçlüklerin beklediğini biliyordu. Yurdu onu düşünüyordu, onun sağlığı için kaygılanıyordu. Her gün mektuplar ve bir an önce iyileşmesini dileyen yazılar alıyordu. Hasta yattığı odada Bulgaristan’dan gönderilmiş taze çiçekler hiç eksik olmuyordu.

Eski dost ve yoldaş Vasil Kolarov şöyle yazıyordu:

“Sevgili Georgi, en yakın dostum! Partimizin şereflerle dolu şerefli mücadele yolunda nice büyük sevinçleri, ama büyük sınavları ve ölüm tehlikelerini de paylaştığımız seni şu anda hepimiz düşünüyoruz. Hepimiz!.. Bütün hastalıklara karşı en güçlü ilaç yaşama isteğidir; halkın mutluluğu için, yurdun yücelmesine ve ülkümüzün gerçekleşmesine çalışabilmek için. Sende bu istek büyük ölçüde vardır. Ben ve Zvetana, buna çok güveniyoruz. Yeniden sağlığına kavuşacağına ve sorumlu yönetici yerinde çok kısa sürede seni yine göreceğimize büyük umudumuz var.

Ben ve Zvetana sıcak ve kardeşçe öperiz. Rosa’ya en içten selam ve dileklerimizle.

Her zaman seni düşünen: Vasil ve Zvetana.”

Ne var ki, son gelmişti.

2 Temmuz 1949. Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi şu yaslı bildiriyi yayınladı:

“Milletlerarası işçi hareketinin en büyük temsilcilerinden biri, Bulgaristan Halk Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu Başkanı, Bulgaristan Komünist Partisi Merkez Komitesi Genel Sekreteri, yoldaşımız ve kardeşimiz Georgi Mihailof Dimitrof, Moskova yakınında Boroviça sanatoryumunda öldü.”

Hüzünlü bir yaz günüydü. Temmuz yağmuru yağıyordu. Halk gözlerini bir daha açmamak üzere yummuş olan yoldaşı ve öğretmenine veda ediyordu.

Moskova’da, Prag’da, Varşova’da, Budapeşte’de yas bayrakları asılmıştı, yarıya inik. Halk, faşizmi moral alanda ilk yenilgiye uğratan efsaneleşmiş mücadele insanıyla vedalaşıyordu. Gazeteler kara bantlarla yayınlanmıştı. Radyo yayınlarında yas ezgileri çalınıyordu. Dimitrof’u Moskova’dan Sofya’ya götürecek cenaze treni bayraklar ve çiçeklerle donanmıştı. Köylüler oraklarını bırakıp dimdik duruyorlardı tarlalarda. İşçiler makinelerini durduruyorlardı. Canavar düdükleri uzun uzun uluyordu.

Sofya kara bayraklara gömülmüştü.

Georgi Mihailof Dimitrof bu şehirde büyümüş, devrimci dünya görüşleriyle bu şehirde tanışmıştı. İşçiler Sofya’nın yüreği sayılabilecek bir parkta sadece beş günde onun mozolesini yükselttiler. O mozole önünde büyük bir yas töreni düzenlendi. Bütün dünya komünist partilerinin temsilcileri katılmıştı. Halk da oraya, onun mozolesine akın etti.

Temmuz yağmuru yağıyordu.

Özgürlük alanında yükselen ak mozoleye insan akını bitmek bilmiyordu.

Dimitrof, halkının ve onu yetiştirmiş partinin yüreğinde ölümsüzleşti.

Georgi Dimitrof ak mozolesinde dinleniyor.

Georgi Dimitrof milyonlarca insanın büyük gelişiminde yaşıyor.

– son –

Burhan Arpad’a eski dostluğumuz için

Bulgaristan’dan küçük bir hatıra...

Kamen Kalçef

Sofya, 7.12.1975

Kronoloji

Dimitrov, annesi ve yeğeniyle birlikte.

GEORGİ DİMİTROF’UN HAYATI
VE POLİTİK MÜCADELESİ

18 Haziran 1882: Georgi Dimitrof, Bulgaristan’da Radomir ilçesinde Kovaçevzi’de doğdu.

1888: Sofya’da okula başlıyor.

Eylül 1894: Mürettip çırağı olarak çalışmaya başlaması.

1894: Basın İşçileri grevine katılışı ve Braçevo (Kardeşlik) İşçi Birliği’ne girişi.

Mayıs 1898: Georgi Dimitrof, burjuva politikacısı Vasil Radoslavov’un işçiler aleyhine bir makalesini dizmiyor.

XIX. yüzyıl sonları Georgi Dimitrof Basın İşçileri Sendikası yönetim kurulunda görev alıyor.

İlkbahar 1902: Georgi Dimitrof Bulgar Sosyal Demokrat Partisi üyesi oluyor.

1903: Georgi Dimitrof partinin ihtilâlci ‘Dar Sosyalistler’ kanadına katılıyor.

Yaz 1903: Georgi Dimitrof Samokov’a gidiyor ve Amerikan Koleji basımevinde çalışıyor.

23 Ağustos 1903: Georgi Dimitrof Sofya’da İşçiler Şûrası Genel Sekreteri, İşçi Sendikaları Birliği İşçi Şûrası Genel Sekreteri oluyor.

1905 Ağustos: Georgi Dimitrof ‘Dar Sosyalistler’ parti örgütü Sofya sekreteri oluyor.

1906: Georgi Dimitrof, Ljuba İvoseviç’le evleniyor.

4 Temmuz 1906: Georgi Dimitrof tutuklanıyor; fakat işçilerin protestoları sonucu kısa sürede serbest bırakılıyor.

21 Temmuz 1909: Georgi Dimitrof XVI. parti kongresinde Merkez Komitesine seçiliyor.

Mayıs 1911: G. Dimitrof, Pernik maden işçileri grevinde bir gösteriyi yönetiyor.

Yaz 1912: Dimitrof maskesini düşürdüğü bir hafiyenin şikâyeti üzerine bir ay hapse mahkûm oluyor.

En genç erkek kardeşi Balkan Savaşı’nda ölüyor.

5 Haziran 1913: Dimitrof’un babası Dimiter Mihailov ölüyor.

24 Kasım 1913: Dimitrof Bulgar Millet Meclisine seçiliyor.

2 Şubat 1914: Dimitrof Berkoviça’da tutuklanıyor.

30 Mayıs 1914: Dimitrof, Sofya Belediye Meclisi Üyesi.

2 Aralık 1917: Dimitrof Sofya’da bir toplantıda. Büyük sosyalist ekim ihtilâlini selamlıyor.

8 Ağustos 1918: Dimitrof ‘askerleri kışkırtmakla’ suçlanarak üç yıla hüküm giyiyor ve Sofya Merkez Cezaevine konuluyor.

16 Aralık 1918: Georgi Dimitrof serbest bırakılıyor.

20 Şubat 1919: Dimitrof Pernik grevi çarpışmalarından ötürü tutuklanıyor.

29 Haziran 1920: Komünist Enternasyonal’in Moskova’da II. kongresine katılmak için Karadeniz’e kayıkla açılan Dimitrof ve Kolarov, Romen kıyı koruma subaylarınca tutuklanıyor ve 23 Temmuz’da serbest bırakılıyor.

Ocak 1921: Dimitrof, İtalyan Komünist Partisi’nin Livorno kongresine katılıyor.

Şubat 1921: Komünist Enternasyonal’in III. kongresine katılmak için Dimitrof Moskova’ya gidiyor ve Lenin’le görüşüyor.

Eylül 1921: sonu Dimitrof, Yugoslavya’ya sığınıyor.

Ekim 1923: Dimitrof Viyana’ya geçiyor. 15 Ekim günü kurulan Bulgar Komünist Partisi Dış Ülkeler Komitesi başkanlığına seçiliyor.

Ocak 1924: Dimitrof, Moskova’ya gidiyor. Enternasyonal İcra Komitesinde Bulgaristan Haziran-Eylül olayları üzerine açıklama yapıyor.

Nisan 1924: Dimitrof Avusturya Komünist Partisi’ne Enternasyonal’in İcra Komitesi Temsilcisi oluyor.

5 Kasım 1925: Dimitrof’un erkek kardeşi Todor’u faşistler öldürüyor.

1925-1928: Dimitrof, Komünist Enternasyonal’in genişletilmiş genel kurulunda Balkan Federasyonu Sorumlu Sekreteri olarak çalışıyor ve özellikle işçi sınıfı Birleşik Cephesi’nin önemli sorunlarını ele alıyor.

1929 başlangıcı: Dimitrof Berlin’e geçiyor ve 6 Ocak günü Yugoslavya’da kurulan faşist rejime karşı bütün Balkan ülkelerinde bir protesto eylemi düzenliyor.

Nisan 1929-1933: Dimitrof, Enternasyonal’in Batı Avrupa bürosu yöneticiliğini yapıyor. 25 ülkenin partileriyle bağlantılar kuruyor ve birçok Avrupa ülkesine bu amaçla yolculuklar yapıyor, kongrelere katılıyor.

27-28 Şubat 1933: Reichstag yangını haberini trende öğreniyor.

9 Mart 1933: Dimitrof, Popov ve Tanev Berlin’de tutuklanıyor.

20 Mart 1933: Dimitrof polis müdürlüğünde verdiği ifade de, bir komünist olarak Reichstag kundakçılığıyla hiçbir ilgisi olmadığını belirtiyor.

28 Mart 1933: Polis soruşturmasından sonra sanık Bulgarlar Berlin’de, Moabit Cezaevine götürülüyor.

Mayıs 1933: Dimitrof’un eşi Ljuba İvoseviç ölüyor.

1 Haziran 1933: Ön soruşturma hazırlanıyor.

3 Ağustos 1933: Dimitrof iddianameyi alıyor.

21 Eylül-23 Aralık 1933: Reichstag yangını duruşması. Faşistlerin, kanlı terörlerini adalet yoluyla haklı göstermek amacı, Dimitrof’un yürekli davranışlarıyla, sonuçlanamıyor. Suçlanan Bulgarları serbest bırakmak zorunda kalıyorlar. Sovyetler Birliği üç Bulgar’a yurttaşlık hakkı veriyor.

27 Şubat 1934: Dimitrof, Popov ve Tanev Moskova’da.

29 Nisan 1934: Dimitrof, Orta Avrupa ülkeleri sekreteri seçiliyor.

28 Mayıs 1934: Dimitrof, ikinci eşi bayan Rosa ile evleniyor.

2 Ağustos 1935: Dimitrof, VII. kongreye: ‘Faşizmin saldırısına karşı işçi sınıfının mücadelesi için Komünist Enternasyonal’in görevleri’ konulu geniş raporunu sunuyor.

1939-1940: Georgi Dimitrof, ‘Pravda’da yayınlanan iki yazısında savaşın emperyalist ve gerici niteliğini belirtti, dünyayı ve milletleri yangından korumak için dünya proletaryasının bir halk cephesinde birleşmesi gerektiğini anlattı. Nazilerin Sovyetler Birliği’ne saldırısından sonra, Dimitrof’un girişimiyle, faşist işgali altında Avrupa ülkelerine kendi dillerinde radyo yayınları başladı.

21 Ağustos 1945: Sovyetler Birliği Yüksek Meclisi, Dimitrof’un Bulgaristan’da milletvekili seçilebilmesi için, Sovyet yurttaşlığını geri alıyor.

4 Kasım 1945: Dimitrof Bulgaristan’a dönüyor ve halk tarafından coşkun bir sevinçle karşılanıyor.

21 Kasım 1946: Dimitrof Bulgaristan Halk Cumhuriyeti Başkanı oluyor.

7 Mart 1949: Dimitrof ağır hastalanıyor ve tedavi için Moskova’ya gidiyor.

2 Temmuz 1949: Georgi Dimitrof Moskova’da Boroviça sanatoryumunda ölüyor.

YAKIN GEÇMİŞTE
BULGARİSTAN’DAKİ POLİTİK OLAYLAR

20 Temmuz 1891: Bulgar Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin kuruluşu.

1894: Kitap Basım İşçileri Sendikası’nın kuruluşu.

1 Mayıs 1898: Sofya’da işçi gösterilerinin kanlı olaylarla bastırılması.

23 Şubat 1903: Sofya’da parti örgütünde bölünme oluyor ve oportünist Reformcu Sosyalistler çıkarılıyor.

18-21 Temmuz 1904: Bulgar Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin XI. kongresi. Georgi Dimitrof delege seçiliyor.

13-14 Temmuz 1905: Bulgar Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin XII. kongresi. Georgi Dimitrof anarşist-liberallere şiddetle karşı çıkıyor.

Haziran-Temmuz 1906: Pernik maden işçileri grevi.

25-27 Aralık 1909: Sosyal demokratların ilk Balkan konferansı.

5 Ekim 1912-30 Mayıs 1913: Müttefik Balkan devletlerinin Osmanlı İmparatorluğu’na savaş açması (I. Balkan Savaşı).

29 Haziran-10 Ağustos 1913: Balkan devletleri savaşı (II. Balkan savaşı).

5-8 Temmuz 1915: Sosyal demokratların II. Balkan kongresi.

Ağustos 1915: ‘Dar Sosyalistler’in XXI. kongresi. Sofya’da emekçilerin savaşa karşı gösterileri.

14 Ekim 1915: Bulgaristan savaşa giriyor (İtilaf devletleri yanında).

Eylül 1918: Radoslavov’un gerici hükümeti düşüyor.

Eylül 1918: sonu Bulgar ordusunda ayaklanma (Köylüler Birliği sol kanadının yönetiminde.)

1 Ekim 1918: Ayaklanma Alman topçusu ve Bulgar Harp Okulu öğrencilerince bastırılıyor.

Şubat 1919: Müttefik devletler Bulgaristan’la ‘Neuilly’ barış antlaşmasını imzalıyor.

28 Mayıs 1919: Bulgar Sosyal Demokrat Partisi adını Komünist Partisi olarak değiştiriyor.

29 Aralık 1919-3 Ocak 1920: Bulgaristan’da politik amaçlı genel grev.

18 Mart 1920: Alexander Stamboliski başkanlığı altında Köylü Halk Birliği Hükümeti’nin kurulması.

9 Haziran 1923: Stamboliski hükümeti bir askeri darbeyle devriliyor.

5-7 Ağustos 1923: Bulgar Komünist Partisi Merkez Komitesi bütün halkın silahlı ayaklanmaya çağrılmasını karara bağlıyor.

23 Eylül 1923: Silahlı ayaklanma başlıyor ve 28-29 Eylül’de kanlı biçimde bastırılıyor.

17-18 Mayıs 1924: Bulgar Komünist Partisi ilk gizli toplantısını Sofya yakınında Vitoşa dağında yapıyor.

16 Nisan 1925: Sofya’da faşist yöneticilere karşı suikast. Komünistlere ve Köylü Birliği Partisi üyelerine korkunç bir teröre yol açıyor.

Ağustos 1930: Bulgar Komünist Partisi dış ülkeler bürosu Moskova’ya naklediliyor.

Ekim 1940: Bulgar İşçi Partisi emperyalist savaşta direnci ve Sovyetler Birliği’ne yakınlaşmayı öneren programını açıkladı.

23 Temmuz 1941: Bulgar ‘Hristo Botev’ radyosu yayına başlıyor ve 22 Eylül 1944 gününe kadar sürdürüyor. Dimitrof’un yayınlarda belirli bir tesiri oluyor.

17 Temmuz 1942: Dimitrof’un kaleme aldığı Vatan Cephesi programı ‘Hristo Botev’ radyosunca duyuruluyor.

9 Eylül 1944: Bulgar partizan ordusuyla Krallık ordusunun yurtsever birlikleri tam bir dayanışma halinde ve ilerlemekte olan Sovyet ordularının da yardımıyla, faşist krallığı deviriyorlar.

18 Kasım 1945: Bulgar Millet Meclisi seçimleri. Vatan Cephesi listesinin birinci adayı: Georgi Dimitrof.

15 Eylül 1945: Bulgaristan Halk Cumhuriyeti’nin ilanı.

18 Mart 1948: Bulgaristan Halk Cumhuriyeti ve Sovyetler Birliği arasında dostluk, işbirliği ve karşılıklı dayanışma antlaşması.

MİLLETLERARASI İŞÇİ HAREKETİNDE
ÖNEMLİ OLAYLAR VE TARİHLER

14 Mart 1883: Karl Marx Londra’da öldü.

16 Nisan 1886: Ernst Thaelmann Hamburg’da doğdu.

8 (20) Mayıs 1887: Lenin’in en büyük erkek kardeşi Alexander Uljanov Çar III. Aleksandır’a suikast sanığı olarak kurşuna dizildi.

14-20 Temmuz 1889: Paris’te Milletlerarası İşçi Kongresi (II. Enternasyonal’in kuruluşu).

25 Ocak 1890: Alman Reichstag’ı sosyal kanunu yürürlükten kaldırdı.

5 Ağustos 1895: Friedrich Engels Londra’da öldü.

1895 sonbaharı: Lenin, St. Petersburg’da “İşçi sınıfının kurtuluşu için mücadele örgütü”nü kurdu.

14 Ekim 1897: Alman savaş gemilerinin Kiauçu’yu Almanya’ya ilhakı.

1900: Çin’de Ihotwan eyaletinde patlak veren ayaklanma yabancı emperyalist güçlerce korkunç ve kanlı olarak bastırıldı.

1900-1903: Rusça ilk Marksist işçi gazetesi Iskra Lenin’in yönetimi altında çıktı.

30 Temmuz-23 Ağustos 1903: Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin II. kongresinde Marksist mücadeleci ve ihtilâlci parti olan Bolşevik Partisi Lenin’in yönetiminde kuruldu.

8 Şubat 1904-5 Eylül 1905: Rus yenilgisiyle sonuçlanan Rus-Japon savaşı.

22 Ocak 1905: St. Petersburg’da ‘Kanlı Pazar’. Rus ihtilâlinin başlangıcı (1907 ortalarında yenilgiyle sonuçlanır).

Ocak-Şubat 1905: Bütün dünya işçilerinin Rus ihtilâlcileri için dostluk gösterileri ve para bağışları.

Haziran 1905: Potemkin savaş gemisinde ayaklanma.

18-24 Ağustos 1907: Milletlerarası sosyalist kongresi (Stuttgart). Bir emperyalist savaş olursa milletlerarası proletaryanın ihtilâlci Marksizme uygun görevleri karara bağlandı.

24 Haziran 1909: Çar II. Nikola’nın Batı Avrupa gezisini protesto için Sosyalist Enternasyonal’in beyannamesi.

26 Temmuz 1910: Brüksel’de Milletlerarası Maden İşçileri Kongresinde Dimitrof federasyon bürosuna seçildi.

1 Temmuz 1911: Alman hükümeti ‘Panther’ ve ‘Agadir’ savaş gemilerini Fas’a gönderdi. Fransız ve Alman emperyalistleri Fas’ı sömürmek için anlaşma yaptı.

29 Eylül 1911: İtalyan-Türk savaşı, İtalyan emperyalistleri Trablus’u ilhak etti.

5-12 Kasım 1911: Savaş tehlikesine karşı birçok Avrupa şehrinde protesto gösterileri.

17 Nisan 1912: Lena’da kanlı olaylar. Çar askerleri 250 işçiyi öldürüyor ve 270 işçiyi yaralıyor. Rusya’da yeni bir ihtilâl başlangıcı.

24-25 Kasım 1912: Sosyalistler’in Basel’de yaptığı milletlerarası olağanüstü kongre. Emperyalist bir savaşın kapitalizmin egemenliğini devirerek son vermesini işçi sınıfından isteyen beyanname yayınlandı.

Kasım-Aralık 1914: Prusya askerleri ve Alsaslılar arasında ciddi çarpışmalar.

28 Temmuz 1914: Saraybosna’da Sırp milliyetçileri Avusturya veliahdı Franz Ferdinand’ı öldürdü.

1 Ağustos 1914: Birinci emperyalist dünya savaşı patlak verdi.

4 Ağustos 1914: Alman parlamentosunda Sosyal Demokratlar savaş kredisinden yana oy verdi.

8 Ağustos 1914: Rus Duma meclisinde Bolşevik üyeler savaş bütçesine karşı oy kullandı.

1 Kasım 1914: Lenin, İsviçre’de “Savaş ve Rus Sosyal Demokrasisi” bildirisini yayınlandı.

2 Aralık 1914: Karl Liebknecht Alman parlamentosunda savaş kredisine karşı tek oyunu kullandı.

5-8 Eylül 1915: Zimmerwald’da Milletlerarası II. Sosyalistler kongresi. Lenin’in yönettiği Milletlerarası Zimmerwald Solu’nun kuruluşu.

19 Mart 1916: Berlin’de Spartakistlerin kongresi.

1 Mayıs 1916: Barış için işçilerin gösterileri. Potsdam alanında bir konuşma yapan Liebknecht tutuklandı.

10-12 Mart 1917: Rusya’da Burjuva-demokrat ihtilâli (Şubat İhtilâli). Çarlık devrildi.

Mart-Haziran 1917: Rus ve Alman askerlerinin doğu cephesinde kardeşlik gösterileri.

7 Ekim 1917: Rusya’da sosyalist ihtilâlin zaferi. Bütün dünyada ilk kez ve Bolşevik Partisi yönetiminde proletarya diktatörlüğü hükümetinin kurulması.

27 Ocak 1918: Finlandiya’da ihtilâl üç ay sürdükten sonra Alman birlikleri ve beyaz Rus subaylarınca bastırıldı.

3 Mart 1918: Sovyet hükümeti itilaf devletlerinin dikte ettiği barış antlaşmasını imzaladı. (Brest-Litovk)

1918 Kasım: Alman işçi ve askerlerinin ihtilâlci başkaldırısı. Asker ve işçi şûraları kurulması.

9 Kasım 1918: Berlin’de silahlı ayaklanma. Wilhelm II. tahtı bırakıyor. Karl Liebknecht sosyalist Alman Cumhuriyeti’ni ilan etti.

11 Kasım 1918: Alman hükümeti ile müttefik devletler arasında mütakere imzalandı.

30 Aralık 1918-1 Ocak 1919: Alman Komünist Partisi’nin kuruluşu.

4-15 Ocak 1919: Berlin’de silahlı çarpışmalar. Karl Liebknecht ve Rosa Luxenburg katledildi.

2-6 Mart 1919: Moskova’da Komünist Enternasyonal’in kuruluş kongresi.

28 Haziran 1919: Alman hükümeti Versaille barış andlaşmasını imzaladı.

20-26 Kasım 1919: Komünist Gençlik Enternasyonal’in Berlin’de gizli kuruluş kongresi.

Aralık 1919: Kızıl Ordunun Denikin’i yenmesi.

1919-1920: Avrupa, Amerika ve Asya’nın birçok ülkesinde komünist partileri kuruldu.

13-17 Mart 1920: Almanya’da Kapp askeri darbesini işçi sınıfının birleşik eylemi püskürtüyor.

19 Temmuz-7 Ağustos 1920: Komünist Enternasyonal II. kongresi.

22 Haziran-12 Temmuz 1921: Komünist Enternasyonal III. kongresi.

3-17 Temmuz 1921: Kızıl Sendikalar Enternasyonalinin kuruluşu.

5 Kasım-5 Aralık 1921: Komünist Enternasyonal’in IV. kongresi.

Ekim 1923: Saksonya’da sosyal demokrat-komünist hükümetlerin kurulması. Hamburg’da silahlı ayaklanma. Sınıf mücadelesi, Alman işçi sınıfının yenilgisi ve Alman Komünist Partisi’nin yasaklanmasıyla sona erdi.

21 Ocak 1924: V. İ. Lenin, Moskova yakınında Gorki’de öldü.

17 Haziran-8 Temmuz 1924: Komünist Enternasyonal’in V. kongresinde Dimitrof birçok komisyonlarda görev alıyor ve yine İcra Komitesine seçiliyor.

24-28 Temmuz 1925: Frankfurt’ta yapılan I. İşçi Olimpiyadına 12 ülkeden sporcular katıldı.

24 Nisan 1926: Almanya ile Sovyetler Birliği arasında dostluk ve tarafsızlık antlaşması.

10-15 Şubat 1926: Emperyalizme karşı kongre (Brüksel).

Mart 1928: Sovyetler Birliği orantılı ve ileri kademeli silahları bırakma üzerine Milletler Cemiyeti’ne bir öneri sundu.

17 Mart-3 Nisan 1928: Dimitrof, Kızıl Sendikalar Birliği kongresinde artan faşist tehlikesi ve mücadele zorunluluğu üzerine bir konuşma yaptı.

17 Temmuz-1 Eylül 1928: Dimitrof Enternasyonal kongresi konuşmasında artan savaş tehlikesi karşısında milletlerarası işçi sınıfının Sovyetler Birliği’ni koruma sorumluluğunu belirtti.

9-10 Mart 1929: Milletlerarası anti-faşistler kongresi Berin’de toplandı.

29 Ekim 1929: Birleşik Amerika’da borsalar rezaleti ve dünyada ekonomik bunalımın başlangıcı.

1931-1932: Almanya’da Nazi çetelerinin Komünist Parti yöneticilerine saldırıları.

27-29 Ağustos 1932: Savaşa karşı olanların Amsterdam kongresi. Dimitrof savaşa karşı olanların dünya komitesine seçildi.

Aralık 1932 sonu: Savaşanların Paris kongresi.

30 Ocak 1933: Hitler Almanya Başbakanı oldu. Almanya’da faşizme geçiş böylece gerçekleşti.

27 Şubat 1933: Faşistlerin Reichstag kundakçılığı anti-komünist bir terör hareketi için kullanıldı.

28 Şubat 1933: Hitler hükümeti her çeşit anti-faşist eylem için ölüm cezası kanunu çıkarttı.

3 Mart 1933: Alman Komünist Partisi Başkanı Ernst Thaelmann tutuklandı.

5 Mart 1933: Alman Millet Meclisi için son seçim. Alman Komünist Partisi, Nazilerin korkunç terörüne rağmen 5 milyon oy alıyor ve 81 sandalye kazanıyor. Fakat faşist hükümet seçimleri geçersiz sayıyor.

14-18 Eylül 1933: Reichstag yangınının açıklığa kavuşması için kurulmuş olan milletlerarası araştırma komisyonu, Britanya’nın gözde avukatlarından Pritt’in başkanlığında toplandı. 20 Eylül’de açıkladıkları karar, Dimitrof’un ve öteki Bulgarların suçsuzluğunu ortaya koydu. Kararda, bundan sadece faşistlerin yaralanacağı belirtildi. Bu karar Leipzig Devlet Mahkemesi’ne de gönderildi.

28 Kasım-12 Aralık 1933: Moskova’da Enternasyonal’in İcra Komitesi toplantısında faşizmin, büyük sermayenin genellikle gerici, şoven ve emperyalist unsurlarına dayanan açıkça bir terör diktatörlüğü olduğu belirtildi ve bütün ülkelerin işçi sınıfları faşizmle mücadeleye çağrıldı.

18 Eylül 1934: Sovyetler Birliği Milletler Cemiyeti’ne girdi.

2 Mayıs 1935: Sovyetler Birliği ve Fransa arasında dostluk antlaşması imzalandı.

21-25 Haziran 1935: Milletlerarası yazarlar birliğinin barışı savunmak için I. kongresi (Paris).

16 Şubat 1936: İspanya’da halk cephesi seçimleri kazandı.

18 Temmuz 1936: İspanyol halk cephesi hükümetine karşı faşistlerin askerlere dayanan hükümet darbesi, İspanya’da iç savaşın başlaması.

12-13 Mart 1938: Avusturya’nın Almanya’ya ilhakı.

29 Eylül 1938: Münih antlaşması ve Nazilerin Çekoslovak Südet bölgesini işgali.

9-10 Kasım 1938: Almanya’da Yahudilere ve Yahudi asıllı Almanlara karşı kıyım.

1939 başları: İspanyol halk cephesinin yenilgisi.

12-16 Mart 1939: Çekoslovakya’nın Nazi Almanyası tarafından işgali.

23 Ağustos 1939: Almanya ile Sovyetler Birliği arasında saldırmazlık paktının imzalanması.

1 Eylül 1939: Faşist emperyalistler Polonya’ya saldırıyor. İkinci Dünya Savaşının başlaması.

3 Eylül 1939: Büyük Britanya ve Fransa Almanya’ya savaş ilan etti.

22 Haziran 1940: Fransa, Hitler Almanyası karşısında yenilgiye düştü.

Ekim 1940: Litvanya, Letonya ve Estonya’da şûra hükümetleri kuruldu ve Sovyetler Birliği’ne katılma kararı aldı.

22 Haziran 1941: Hitler Almanyası Sovyetler Birliği’ne saldırıyor.

1941 Kasım sonu Aralık başları arasında Kızıl Ordu Moskova önlerinde karşı saldırıya geçti. Hitler’in yıldırım savaşı planı kesinlikle suya düştü.

1942 sonları: 1943 başları Kızıl Ordu’nun Stalingrad zaferiyle İkinci Dünya Savaşı’nın yönü kesinlikle değişiyor.

Haziran 1943: Komintern kendi kendini dağıtıyor.

20 Temmuz 1944: Alman subaylarının Hitler’e karşı suikast girişimi. Ne var ki, çabuk bir başarısızlıkla sona erdi.

22 Temmuz 1944: Polonya’da halk hükümeti kuruldu.

8 Mayıs 1945: Hitler Almanyasının kayıtsız şartsız teslimi.

26 Haziran 1945: Birleşmiş Milletler beyannamesini San Fransisco’da elli devlet imzaladı.

17 Temmuz-2 Ağustos 1945: Büyük Britanya, Sovyetler Birliği ve Birleşik Amerika hükümet başkanları Potsdam’da bir antlaşma imzaladı, eski Almanya toprakları üstünde barışsever ve demokrat bir Almanya kurulması esaslarını tesbit etti.

6 ve 9 Ağustos 1945: Amerika, Japonya’da Hiroşima ve Nagozaki şehirleri üzerine atom bombası attı.

2 Eylül 1945: Japonya’nın kayıtsız ve şartsız teslimi İkinci Dünya Savaşı’nın sonu. Demokratik Vietnam Cumhuriyeti’nin ilanı.

3-8 Kasım 1945: Dünya Sendikalar Birliği’nin kuruluş kongresi (Paris).

31 Ekim-10 Kasım 1945: I. Dünya Gençlik Kongresi (Londra).

Demokrat Dünya Gençlik Birliği’nin kuruluşu.

26 Kasım-1 Aralık 1945: Milletlerarası I. Kadınlar kongresi (Paris). Milletlerarası Demokrat Kadınlar Birliği’nin kuruluşu.

29 Kasım 1945: Federatif Yugoslav Halk Cumhuriyeti’nin ilanı.

21-22 Nisan 1946: Berlin’de KPD ve SPF birleşti: SED (Almanya Sosyalist Birliği Partisi).

30 Aralık 1947: Romanya Halk Cumhuriyeti’nin ilanı.

20-25 Şubat 1948: Çekoslovakya’da yönetim halka geçti.

2 Eylül 1948: Kore Halk Cumhuriyeti ilan ediliyor.

20 Ağustos 1949: Macar Halk Cumhuriyetinin ilanı.

7 Ekim 1949: De3mokratik Almanya Cumhuriyeti’nin kuruluşu.