Erkan Aydoğanoğlu

Sınıf

Mücadelesinde

Sendikalar

Politika

Evrensel Basım Yayın-320

Sınıf Mücadelesinde Sendikalar

Erkan Aydoğanoğlu

Birinci Basım Mart 2007

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Bahar Eroğlu, Fırat Çaralan

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamerhatun Mah.

Alhatun Sk. Emek Apt. No: 25/1 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Sınıf

Mücadelesinde

Sendikalar

Giriş

İnsanlar tarihlerini kendileri yaparlar, ama kendi keyiflerine göre, kendi seçtikleri koşullar içinde değil, doğrudan belirli olan ve geçmişten gelen koşullar içinde yaparlar.

Karl MARX, 18 Brumaire

İnsanlık tarihi, köleci toplumdan bugüne sınıf mücadelesi tarihi olarak gelişmiştir. Çıkarları birbirine karşıt olan sınıflar arasındaki mücadele, insanlığın ve toplumların ilerleyişinin temelini oluşturmuştur: Köleci toplumda kölelerle köle sahipleri arasında; feodal toplumda derebeyler ile “özgür” köleler olarak adlandırılan serfler arasında. Bu mücadele, kapitalizmin gelişmesi ile birlikte işçi sınıfı ile burjuvazi arasındaki mücadeleye dönüşmüş ve böylece sınıf mücadelesi, toplumsal yaşamın bütün alanlarını, ekonomik, siyasal ve ideolojik olarak kapsar hale gelmiştir.

Tarih içinde insanlar arasındaki ilişkiler üzerinden yükselen toplumsal yapılar, bir anlamda bütün toplumsal ilişkilerin şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Toplumların tarihine baktığımızda insanların, daha iyi bir yaşam amacıyla verdikleri mücadelenin sürekli değiştiği ve geliştiği görülür. Bu mücadele, her dönem olduğu gibi, günümüzde de eşit-özgür bir dünyada yaşamak açısından önem kazanmış durumdadır.

İnsanın doğayla, diğer insanlarla ve toplumla olan ilişkileri ve bu ilişkilerin değişmesi, mevcut toplumsal yapının bütünlüğü içinde olur. Başka bir ifade ile insanlar, birbirleriyle pratik faaliyetlerinin sonucu olarak belirli ilişkiler kurar; temel geçim araçlarını sağlamak ve kendi varlıklarını sürdürmek için aralarında karşılıklı bağıntılar oluştururlar. Ancak bu toplumsal bağıntılar aracılığıyla, birbirleriyle ve doğa ile aralarında ilişki kurabilir, üretimlerini gerçekleştirebilirler. Tüm bu süreçler sonucunda, belirli toplumsal ilişkiler ortaya çıkar. Toplumsal ilişkiler, insan faaliyetleri sonucu tarihsel olarak oluşup kurulmuş, her toplumun özgül koşulları ve toplumsal biçimlenmeleri altında gelişen ve belli amaçlara, değerlere ve normlara dayanan ilişkiler olarak tanımlanır.

İşçi ve emekçi sınıfların sahip olduğu en önemli örgütlenmelerin başında gelen sendikalar, kapitalist toplumsal ilişkiler içinden, işçi sınıfının mücadelesinin ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Önceleri işçiler arasında sadece birlik, dayanışma ve yardımlaşma işlevi gören sendikaların, kapitalizmin gelişmesiyle birlikte, ona karşı durmanın, ona karşı mücadele etmenin en önemli araçları haline geldiği görülür.

Başlarda sadece ekonomik mücadele aracı olarak görülen sendikalar, işçi sınıfı mücadelesinin politikleşmesinde de tarihsel bir rol oynamıştır. Sınıf mücadelesinin temel biçimlerinden olan ekonomik ve siyasal mücadelenin doğru şekilde birleştirildiği ülkelerde çetin sınıf mücadeleleri yaşanmış, pek çok siyasal hak, işçi sınıfının sendikalar vasıtasıyla yürüttüğü mücadele sonucunda kazanılmıştır.

Sendikalar üyelerinin ekonomik, toplumsal, demokratik, siyasal hak ve çıkarlarını kazanmak, korumak ve geliştirmek için şekillenip gelişmiş yapılardır. Emekçilerin ekonomik, sosyal, siyasal, kültürel v.b. çıkarları birbirinden ayrı düşünülemez. Her ekonomik hak aynı zamanda siyasal bir karakter taşır. Ekonomik kazanımların yaygınlaşma eğilimi göstermesi, çoğu zaman, örneğin sadece tek bir fabrika ile sınırlı kalmaması, mücadelenin siyasal yönelime açık olduğunun en somut göstergesidir. Örneğin bir fabrikadaki işçilerin; sendika, sigorta, 8 saatlik işgünü için yürüttüğü sendikalaşma mücadelesi, diğer fabrikalardaki işçileri de aynı mücadeleyi vermek için cesaretlendirecektir. Sendikalaşma sürecinde işçiler patronlarıyla sadece ekonomik olarak değil, siyasal olarak da karşı karşıya gelecektir.

Sendikaların geçirdiği evrime bağlı olarak gelişen ve özellikle 20. yüzyıl içinde yaygınlaşan anlayışa göre, sendika ve siyaset kavramları birbirine tamamen yabancı kavramlardır. Bu anlayış, sanki mümkünmüş gibi, sendikaların siyaset dışı kalmalarını savunup durmuştur. Oysa tarih boyunca işçi ve emekçi sınıfların yaşadığı deneyler, başarı ve başarısızlıklar, sendikal mücadelenin siyasal mücadeleden bağımsız olmadığını, ondan ayrı gerçekleşmediğini göstermiştir. Sendikal eylemin temelini oluşturan emekçi yaşamı ve sorunları, emek siyasetinin de temelini oluşturmuştur.

İşçi ve emekçiler arasında sendika ile siyaset arasında bir ilişki olmadığı düşüncesinin yerleşmesine ilişkin pek çok neden sayılabilir. Örneğin genel anlamda siyaset söz konusu olduğu zaman, bazen siyasal olan her şeye şüpheli gözle bakılmasına neden olan özel durumlar ortaya çıkar. Siyasetin daha çok varlıklı sınıflara ve kişilere özgü bir alan olduğu ve siyasetle bağlantısı olan konuların emekçilerin kendi çıkarlarıyla hiçbir ilgisi bulunmadığı düşüncesi pek çok işçi ve geniş halk kesimleri içinde yerleşmiş, yaygın bir düşüncedir. Bu düşüncenin çeşitli dönemlerde dile getirilmesi, bizde ve diğer ülkelerde oldukça sık karşılaşılan bir durumdur. Pek çok emekçi, sendikalarına siyaset girdiği zaman kendi sorunlarının unutulacağından, güçlerinin başkalarının çıkarları için sömürüleceğinden endişe etmektedir. Bu endişe onların siyasete, özellikle kendi sınıf siyasetlerine mesafeli durmalarının en temel nedenidir.

Emek-sermaye çelişkisinin her geçen gün daha da derinleştiği, sömürü ilişkilerinin gün geçtikçe arttığı toplumsal-ekonomik yapılarda iki tür siyaset ön plana çıkar: Bunlar burjuvazinin/sermayenin çıkarları için yapılan burjuva siyaseti ve onun tam karşısında yer alan, emeğin ve emekçilerin sınıf çıkarlarını gerçekleştirmeye çalışan işçi sınıfı/emek siyasetidir. Emekçiler arasında, “Sendikalar siyasetten uzak dursun!”, “Sendikalara siyaset bulaştırmayalım!”, “Sendikanın işi siyaset değildir!” v.b. sözlere sık sık tanık oluruz. Burada bahsedilen ve uzak durulması gereken siyaset acaba bir bütün olarak siyasetin kendisi midir? Bu soruya verilecek yanıt elbette hayır olacaktır.

İşçi ve emekçi kitlelerden uzak durmaları gerektiği sürekli söylenen ve her fırsatta tekrarlanan siyaset; emeğin kendi öz siyaseti, işçi sınıfının ve emeğin çıkarlarını gözeten sınıf siyasetidir. Sistemin tüm kurumları, emekçilerin kendi siyasetlerini yapmalarını engellemek ya da en azından sömürü ve baskı düzeni karşısında onları tarafsız kılmak için neredeyse 365 gün boyunca ideolojik aygıtlarıyla (özellikle kitle iletişim araçları aracılığıyla) propaganda yapar. Sendikalara ilişkin en küçük bir olumsuzluğu abartarak ve sendikaları kötüleyerek vermeye özen gösterir.

Sendikaların sınıf mücadelesi içindeki rolü ve siyaset ile olan ilişkisi açısından önemli olan, işçi ve emekçi sınıfların kendi sınıf çıkarlarını ifade eden işçi sınıfı siyaseti çerçevesinde hareket etmesidir. Bu gerçekleştiğinde işçi sınıfı kendi sınıfsal çıkarları doğrultusunda mücadele etmeyi öğrenebilir. Aksi takdirde sendikalar, başkaları tarafından yönlendirilen, başka sınıfların çıkarlarını yansıtan siyaseti savunup, onu uygulamak zorunda kalır. Sendikanın benimsediği siyaset, eğer kendi sınıf çıkarlarını yansıtmıyorsa, bu anlamda söz konusu olan siyaset kaçınılmaz olarak “burjuva siyaseti” olacaktır.

Sendikalaşmanın, örgütlenmenin, günümüzün ‘popüler’ kavramları arasında yer almadığı ortadadır. Ancak işçi ve emekçi sınıfların ekonomik-demokratik-siyasal mücadelesi açısından baktığımızda akla ilk gelen kurumlardan birisi sendika ise, diğeri de siyasettir. Özellikle sermaye saldırılarının yoğunlaştığı son yıllarda, sendikaların sınıf mücadelesi içindeki yeri ve rolünün yeniden tanımlanması gerekliliği, geçmişteki güçlü, mücadeleci günlerini arayan sendikalar için bir zorunluluk haline gelmiştir.

Bütün eksiklik ve güçsüzlüklerine rağmen sendikalar, hâlâ sermayenin ve onun sistemi olan kapitalizmin, saldırılarını yönelttiği başlıca hedeflerden birisidir. Siyasi iktidarların sendikaları yozlaştırmak ve itibarsızlaştırmak için bütün güçlerini seferber etmesi, onların, içinde bulundukları olumsuz koşullara rağmen neden hâlâ hedef olarak seçildiği sorusunu akla getirmektedir. Bu sorunun iki nedeni vardır. Sendikaların ve sendikal mücadelenin sermaye tarafından hedef olarak seçilmesinin birinci nedeni sendikaların, onları oluşturan kitlelerin egemen sınıflar için potansiyel bir tehdit oluşturmasıdır. Bir ikinci neden olarak sendikaların, en azından bazılarının, sendika-siyaset ilişkisini bugün, düne göre daha sıkı bir biçimde kurmaktan başka yol olmadığının farkına varmaya başladıkları söylenebilir. Bu nedenle, “Siyaset yapmayacağız!”, “Sendikaya siyaset bulaştırmayacağız!”, “Sendikanın işi siyaset değildir!” diyen sendikalar, sendikacılar ve sendikal anlayışlar kendilerini nasıl bir sonun beklediğini yavaş yavaş görmeye başlamışlardır.

Günümüzde kapitalist devletin ve siyasetin içerik ve görevler açısından büyük bir gelişme göstermesi, siyaset denilen şeyin toplumun ekonomik ve toplumsal çıkarları ile bağlantısını daha da belirginleştirmiştir. Bu nedenle, ilk ortaya çıktığından bu yana sendikalar, her geçen gün artan bir biçimde siyasetle yoğun bir ilişki içine girmiş, siyasetin temel öğelerinden birisi haline gelmiştir.

Eski toplumlarda kralların ve padişahların tanrının yeryüzündeki temsilcisi olduğuna inanılmış ve onların yaptığı her şeyin doğru olduğu, tanrı adına yapıldığı kabul edilmiştir. Bu anlayış, günümüzde de çeşitli toplumlarda (özellikle doğu toplumlarında), değişik biçimlerde geçerliliğini korumaktadır. Devletin, toplumu oluşturan insanlardan ve sınıflardan bağımsız, onların üzerinde bir yapı gibi düşünülmesi, bu anlayışın bir yansımasıdır. Çünkü devlete böylesine “tarafsız” bir nitelik yüklendiği zaman, onun farklı sınıflara mensup insanlar ve çıkar grupları karşısında tarafsız olduğunu kabul etmek kolaylaşır. Nitekim tarih boyunca yaşananlar bu tespiti doğrulamaktadır. Sendikaların, üyelerinin çıkarları için politikalar oluşturmasına, bunun için siyasal iktidara etkide bulunmasına karşı çıkan ve hatta sendikaların gereksiz olduğunu söyleyenler, iddialarını devletin bütün yurttaşların devleti olduğu, dolayısıyla kimseye, hiçbir sınıfa ayrıcalık tanıyamayacağı görüşüne dayandırmışlardır.

Ancak yaşanan deneyler pek çok kez göstermiştir ki, devlet ne toplumu oluşturan insanlara eşit mesafededir, ne de sınıflardan bağımsızdır. Dolayısıyla devlet, belli bir insan grubunun oluşturduğu sınıfın çıkarlarını korumak üzere yapılanmıştır; bu sınıfların çıkarlarını koruması da işleyiş mantığı gereği gayet doğaldır. Kapitalist toplumlarda çıkarları korunan sınıf burjuvazidir. Burjuvazinin çıkarlarının korunması, öncelikle işçi sınıfı ve diğer ezilen sınıfların ekonomik ve siyasal olarak sömürülmesi ve denetlenmesi ile mümkündür.

Siyasal faaliyet denildiği zaman niçin tek başına işçilerin değil de, daha çok onların örgütleri olan sendikaların akla geldiği, üzerinde düşünülmesi gereken bir diğer konudur. Bu sorunun açıklık kazanması için, siyasal etkinlik ile ekonomik olanaklar arasındaki yakın ilişkiye bakmak gerekir. Örneğin güçlü bir patron, tek başına hareket etse bile siyasal alanda büyük etkiler yaratabilir. Onun bu etkinliği, sahip olduğu ekonomik-siyasi olanaklar, kamuoyunu kendi görüşü etrafında yönlendirme, basın-yayın organları, TV v.b. araçları kullanmasındaki kolaylıktan kaynaklanır. Ekonomik çıkar ilişkilerini kullanarak yardımlar yapar, basın yayın organlarını etkileyebilir. Bu etki, onun her hareketinin örnek gösterilmesini, her açıklamasının gazete manşetlerine taşınmasını sağlayabilir. Oysa bir işçi, tek başına tüm bu olanaklardan yoksundur. Kalabalık bir topluluk içinde, “fabrikamda yaşadığım sorunlarla ilgili bazı açıklamalar yapmak istiyorum” derse, ona deli gözüyle bakılır. Bu nedenle emekçileri güçlü kılan örgütlü mücadeleleri, sendikalarıdır.

Sendikalar açısından sorun, sadece belirli hak ve özgürlüklerin elde edilmesiyle bitmemekte, aksine sınıf mücadelesi, özellikle günümüzde, yeni ve önemli boyutlar kazanmaktadır. Bu nedenledir ki, sendikal hakların geniş ve kapsamlı bir siyasal mücadeleyle bütünleşmesi, başka bir ifadeyle sendika ile siyaset arasındaki ilişkinin yeniden ve daha güçlü bir şekilde kurulması bugün için bir zorunluluk olarak ortaya çıkmaktadır. Bu zorunluluk, sınıf mücadelesinin ilerleyebilmesi ve sendikal hareketin, sınıf hareketinin güçlenebilmesi açısından son derece önemlidir.

Sendikal hareketin siyaset ile nasıl bir ilişki içine gireceği emek tarihinin en eski ve en önemli tartışma alanlarındandır. Öyle görünüyor ki bu tartışma, geçtiğimiz yüzyılda olduğu gibi, içinde bulunduğumuz 21. yüzyılda da önemini koruyacaktır. Bu gerçeğin bilincinde olmak, sendikaların ve sendikaların sınıf mücadelesi içindeki yeri, önemi ve rolünün tarihsel-sınıfsal bir bakış açısıyla yeniden ele alınmasını gerekli kılmaktadır.

Tarihsel Süreç İçinde Sendikalar

Sendikaların Doğuşu ve Gelişimi

Batıda işçi sınıfının katıldığı ilk sınıf mücadelelerinin başlatıcısı ve öncüsü burjuvazi olmuştur. Avrupa’da ekonomik alanda giderek güçlenen burjuvazi, işçi sınıfının desteğini arkasına alarak ekonomik temelleri sarsılmaya başlayan aristokrasinin egemenliğine son vermiştir. Bu dönemde devrimci bir sınıf olarak tarih sahnesine çıkan burjuvazi, işçiler ve köylüleri eşitlik, özgürlük, kardeşlik sloganı ile etrafında toplayarak Fransız Devrimi’ni gerçekleştirmiş ve ekonomik egemenliğini, siyasal egemenliği de ele geçirerek sağlamlaştırmıştır. Ancak, burjuvazinin işçi sınıfını yedeğine alarak yürüttüğü bu mücadelenin sonrasında yaşananlara bakıldığında, işçiler ve işçi hareketi açısından büyük hayal kırıklıkları ile karşılaşıldığı görülmektedir.

Burjuvazi, işçi sınıfının desteğiyle iktidara sahip olduktan sonra, işçi sınıfına sırtını dönmüş, onların taleplerine kulaklarını tıkamıştır. Fransa’da ve İngiltere’de burjuvazinin, seçme-seçilme hakkı başta olmak üzere, bazı temel hakları sadece mülk sahibi erkekler ile sınırlı bir ayrıcalık olarak hayata geçirmesi, tamamı mülksüz olan işçi sınıfı açısından tam bir hayal kırıklığı yaratmıştır. Ancak bu gelişme, aynı zamana işçi sınıfına tarihi bir ders vermiştir. Bu tarihsel dersin en önemli sonucu, işçilerin devletten ve sermayeden bağımsız bir sınıf olarak örgütlenmedikçe, burjuvazinin tahakkümü ve etkisinden kurtulamayacağıdır. Bu durumun sonraki döneme yansıyan en somut sonucu, işçilerin burjuvaziden bağımsız olarak diğer sınıf kardeşleriyle birleşerek birlikler, sendikalar kurması olmuştur.

Sendikalar, iki yüzyılı aşkın bir süredir emekçiler ve onların karşıtı olan sermayedarların birbirlerine karşı yürütüp sürdürdükleri ekonomik, toplumsal, siyasal ve ideolojik mücadelede; emekçilerin bilinçlenme, birlik olma, dayanışma ve mücadele araçları olarak gelişmiş yapılardır. Sınıflı toplumların, sömürü, bağımlılık ve egemenlik ilişkileriyle denetimleri altında tutmaya çalıştıkları işçiler için sendikalar, öncelikle birer yardımlaşma ve dayanışma örgütleri olarak ortaya çıkmıştır.

Sendikalar ve sendikal hareketler, esas olarak kapitalizmin gelişmesiyle birlikte gelişmiş ve yaygınlaşmıştır. Emeğinden başka satacak hiçbir şeyi olmayan, sadece kendi emek gücünü satarak geçinen işçilerin ilk örgütlenme çabalarını, kapitalist toplumun tam olgunlaşmadığı dönemlere kadar götürmek mümkündür. Anayurdu Kıta Avrupası olan sendikaların, kapitalizmin küçük ölçekli zanaat üretiminin, atölye üretiminin gerçekleştiği dönem olan manifaktür üretimden, büyük ölçekli, kitlesel ve çok sayıda işçinin kullanıldığı modern üretimi ifade eden fabrika sistemine geçiş sürecinde ortaya çıktığı görülür.

Modern sanayi, babaerkil ustanın küçük atölyesini sanayi kapitalistinin büyük fabrikasına dönüştürmüştür. Fabrikalarda dolup taşan işçi yığınları, askerce organize edilirler. Sanayi ordusunun erleri olarak tam bir astsubaylar ve subaylar hiyerarşisinin denetimi altında tutulurlar. Proleterler, yalnız burjuvazinin ve burjuva devletinin köleleri olmakla kalmaz, her gün ve her saat, makinenin, postabaşının ve öncelikle de fabrikatör burjuvanın kendisinin kölesi durumuna düşerler. (Karl MARX, Friedrich ENGELS, Komünist Parti Manifestosu)

Sanayi Devrimi’ne kadar olan binlerce yıllık dönemde üretim, büyük ölçüde tarıma dayalı olarak yürütülmüş, el sanatlarından ve küçük imalattan oluşan tarım dışı üretim ise, uzak bölgeler arasında yapılan kara ve deniz ticareti şeklinde gerçekleşmiştir. Bu dönemdeki ekonomik faaliyetler, sadece pazara yönelik olarak gerçekleşmemiş, insanlar daha çok kendi ihtiyaçlarını gidermek için üretmeye ve tüketmeye ağırlık vermiştir. Sanayi Devrimi’nden sonra el işi ile yapılan üretim, buhar makinesinin keşfi ve sanayide uygulanması ile birlikte, yerini büyük fabrika üretimine bırakmıştır. Küçük çaplı ve el işi ile yapılan malların, bu dönemden itibaren makinelerle seri olarak üretilmeye başlandığı görülür. Bu dönüşüm sürecine Sanayi Devrimi denilmektedir.

Modern proletaryanın¹ oluşum sürecinde, tarımsal toprak alanlarının yeniden örgütlenmesi olarak adlandırılan Çitleme Hareketi’nin önemli etkisi olmuştur. İlk olarak İngiltere’de başlamış olan çitleme hareketi ile, toplulukların ortak kullanımında olan geniş araziler, krallık tarafından özel şahısların mülkiyetine verilmeye başlanmış ve bu gelişmenin sonucu olarak arazilerin etrafı sahipleri tarafından çitlerle çevrilmiştir. Bu değişiklik, ilk olarak o toprakları ekerek geçimini sağlayan tarım işçilerinin açlık sorunu ile karşılaşmalarına neden olmuştur. Çitleme hareketi sonucu kırsal kesimde tarım işçilerinden oluşan büyük bir emek gücü fazlası ortaya çıkmıştır. Aynı zaman diliminde İngiltere’nin şehirlerine bakıldığında (özellikle Londra ve Manchester), emek tasarrufu sağlayan makinelerin ortaya çıkışıyla tekstil imalatının biçimini dönüştürmeye başladığı görülmektedir. Fabrika üretimi, bu dönemden itibaren yavaş yavaş hakim üretim biçimi olarak tarih sahnesine çıkmaya başlamıştır. Çitleme hareketi sonrası tamamen mülksüzleşen tarım işçileri sanayi kentlerine doğru göç etmiş ve fabrikalarda, madenlerde insanlık dışı koşullarda çalışmaya başlamıştır. Modern işçi sınıfının ilk kuşakları, 18. yüzyılın ikinci yarısında yaşanan bu gelişmelerle birlikte yetişmeye başlamıştır.

Komünist Manifesto’daki ifadesiyle modern işçi sınıfı, iş buldukları sürece yaşayan ve emekleri sermayeyi arttırdığı sürece iş bulan emekçiler sınıfıdır. Kapitalist gelişmeyle birlikte üretim aracı sahipliğinden kopan emekçiler, yaşamlarını sürdürebilmek için kendi emek güçlerini satarak hayatta kalmaya çalışmıştır. Bu durum kapitalist toplumun nesnel ve temel bir gerçeğidir. Sınıfı oluşturan bireyler bunun bilincinde olsa da olmasa da bu gerçek değişmez ve söz konusu nesnel ölçüt, işçi sınıfının genel niteliğini belirlemektedir. Lenin, sınıfı şu şekilde tanımlar;

Sınıflar, birbirlerinden, tarihsel olarak belirlenmiş bir toplumsal üretim sisteminde tuttukları yere, üretim araçlarıyla olan ilişkilerine, emeğin toplumsal örgütlenişindeki rollerine ve bunun sonucu olarak, toplumsal zenginlikten aldıkları payın boyutlarına ve bunu elde etme tarzına göre ayrılan büyük insan gruplarıdırlar. (V. İlyiç LENİN, Burjuva Demokrasisi ve Proletarya Diktatörlüğü)

Lenin, işçi sınıfını tanımında, “toplumsal üretim sisteminde tutulan yer”den sonra getirdiği ölçütler, gerçekte bu yerin ne olduğunu belirleyen ölçütlerdir. Başka bir ifadeyle, sınıfları belirleyen temel ölçüt, sınıfı oluşturan insan gruplarının toplumsal üretim sisteminde tuttukları yerdir. Bu yeri belirleyen ölçütler ise; üretim araçlarıyla kurulan ilişki, emeğin toplumsal örgütlenmesindeki rolü ve yaratılan toplumsal zenginlikten alınan pay ve bu payı elde etme biçimidir.

Sanayi Devrimi’nin temelini, buharla çalışan makinenin keşfedilmesi ve sanayide kullanılması oluşturur. Buhar makinesinin keşfedilmesiyle üretim, makineyle ve pazarda satılmak amacı ile yapılmaya başlamış, işbölümü bir zorunluluk haline gelmiştir. El işinin yerini makineli üretim almış, geniş işçi kitlelerinin fabrikalarda çalışmaya başlaması ile birlikte yönetim ve örgütleme sorunları ön plana çıkmıştır. Sanayinin gelişmesi ile birlikte, farklı ekonomik, toplumsal ve siyasal sorunların ortaya çıkmaya başladığı görülür. Özellikle sanayi kapitalizminin hızlı gelişimi, fabrikaların yaygınlaşması, uzun çalışma süreleri, kadın ve çocukların fabrikalarda çalışmaya başlaması gibi önemli sorunları da beraberinde getirmiştir. Kapitalizmin gelişim süreci içinde işçiler, yeni bir bölüşüm sisteminin sancılı oluşum sürecini bizzat yaşayarak öğrenmişlerdir.

18. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de başlayan, 19. yüzyılda Avrupa ve Amerika’ya yayılan Sanayi Devrimi’yle ortaya çıkan fabrika sistemi, el sanatları ve ev sanayisinin küçük ve dağınık üretim birimlerinin tek çatı altında toplanması ve fabrikalarda merkezileşmesi sonucunu doğurmuştur. Bu durum, aynı zamanda, geniş işçi kitlelerinin binler, on binler halinde fabrikalarda çalışmaya başlaması ve sonraki dönemde tarihin akışını değiştirecek olan modern işçi sınıfının doğuşu anlamına gelmektedir.

Modern işçi sınıfının oluşmasında, feodal ve diğer geleneksel çalışma ilişki ve bağımlılıklarının çözülmesi, emeğin ekonomi dışı tüm bağımlılıklardan (kölelikten, serflikten, angaryadan v.b.) kurtulması belirleyici olmuştur. Emekle, yani iş yapan kişiyle üretim araçlarının ayrılması, üreticinin üretim araçlarından koparak, emek gücünü üretim araçlarına sahip olanlara satabilecek duruma gelmesi diğer belirleyici nedendir. Bu süreç, kapitalizmin tarihsel gelişme sürecidir ve öncelikle Avrupa’da, kapitalizmin ilk geliştiği merkezlerden başlayarak, 17. yüzyılın ortalarından itibaren yayılmaya başlamış, 18. yüzyılda yaşanan Sanayi Devrimi ile birlikte hız kazanmıştır.

Buhar makinesinin daha gelişmiş modelinin 1775 yılında James Watt tarafından geliştirilmesinden sonra bu makine, ilk olarak maden ocaklarında hava ve su pompalanmasında, daha sonra da 1785 yılında tekstil sanayinde kullanılmaya başlanmıştır. Bu gelişmenin ilk etkisi tekstil alanında olmuştur. İngiltere, 1830’lu yıllara gelindiğinde dünya pamuklu dokuma tüketiminin %60’ını karşılayabilecek düzeye gelmiştir. Buhar gücünün makinelerde, özellikle kömür ve demir sektöründe kullanımı, o dönemde Sanayi Devrimi’ne damgasını vurmuştur. Taşımacılık alanında, demiryolu, deniz ulaşımı ve karayollarında teknik gelişmeler yaşanmış; dokumacılık gelişmiş; nihayet petrol ve elektrik gibi yeni enerji kaynaklarının kullanımı, II. Sanayi Devrimi’ni beraberinde getirmiştir. Kuşkusuz bu yenilikler hemen yaygınlaşmamıştır. Nitekim İngiltere’de odunla çalışan son yüksek fırının ancak 1809 yılında söndürüldüğü bilinmektedir. Fransa’da ise yeni ve geleneksel sektörler iç içe geçerek uzun süre varlıklarını korumuştur.

Sanayi Devrimi, yalnızca üretim araçlarının tarihsel gelişiminde görülen büyük bir sıçrama anlamına gelmemektedir. O, aynı zamanda, bir süreden beri tarih sahnesine çıkmış olan iki karşıt sınıfın, işçi sınıfı ve burjuvazinin mücadelesinde de belirleyici bir rol oynamıştır. Makine ile üretimin yaygınlaşması geniş işsiz kitlelerin oluşmasını sağlamış, topraklarından koparak kente gelmek zorunda kalan tarım işçilerinin de bu işsiz kitlesine katılmasıyla, işsizler ordusu sürekli olarak büyümüştür. Sanayi Devrimi’nin gelişmesiyle birlikte sınıf farklılıklarının da belirginleşmeye başladığı görülmüştür.

(Sanayi Devrimi’nde) işçi bir meta düzeyine, son derece yoksul bir meta düzeyine indirgenir; işçinin yoksulluğu kendi üretim gücü ve üretim miktarıyla birlikte artış gösterir; rekabetin kaçınılmaz sonucu olarak sermaye birkaç kişinin elinde toplanır ve sermayenin tekeli daha korkunç bir biçimde yeniden kurulur. Ve, nihai olarak, kapitalist ile toprak sahibi, tarım işçisi ile sanayi işçisi arasındaki ayrım ortadan kalkacak ve bütün bir toplum, biri mülk sahipleri diğeri mülkiyetten yoksun işçiler olmak üzere iki sınıfa bölünecektir. (Karl MARX, Sendikalar Üzerine)

Sanayi Devrimi’nin ilk yıllarında, işsizliğin artmasına neden olan en büyük etken olarak üretim sürecinde büyük dönüşüm yaratan gelişmiş makineler görülmüştür. Sanayi Devrimi ile birlikte yaşanan üretim sürecindeki makineleşmenin ilk sonucu, nüfusun büyük bir bölümünün işsizlik ile tanışmasıdır. Makinelerin fabrikalarında kullanılması sonucu işsiz kaldıklarını gören işçiler, önceleri işsizliğin sorumlusu olarak gördükleri makinelere karşı mücadele ederek onları parçalamaya başlamıştır. 17. yüzyıl Avrupa’sında dokuma tezgâhlarına karşı ilk isyanların ortaya çıktığı bilinmektedir. Ancak makinelerin üretim sürecine girmesi sonucu ortaya çıkan ekonomik ve sosyal sorunlar, makineleri parçalama eylemlerinin gittikçe radikalleşmesini de beraberinde getirmiştir. İlk mekanik yün biçme makinesi 1758 yılında İngiliz işçileri tarafından parçalanmıştır. 18. yüzyılda makine parçalamak o kadar yaygınlaşmıştır ki, İngiliz Parlamentosu, kitlesel paniğin önüne geçebilmek için fabrikaları tahrip eden ya da makineleri parçalayan herkesi ölüm cezasıyla tehdit eden bir yasa çıkarmıştır. Yine bu dönemde işçilerin, makinelerin yasaklanması için parlamentoya başvurdukları bilinmektedir.

19. yüzyılın başlarında makinelere duyulan öfke daha da şiddetlenmiştir. İngiltere’de başlayan ve tarihe Luddist Hareketi olarak geçen Makine Kırıcılığı Hareketi kısa sürede bütün Avrupa’ya yayılmıştır. 1810-1812 yıllarında başta İngiltere olmak üzere birçok Avrupa ülkesinde işçiler; yoksulluğun, açlığın ve ezilmişliğin sorumlusu olarak makineleri görmüş ve onları kırmaya, tahrip etmeye çalışmıştır.² Kimi kaynaklara göre o dönemde tahrip edilen makine sayısı bin, kimi kaynaklara göre ise üç binin üzerindedir. Makine kırıcılığı 19. yüzyılın ortalarına kadar etkisini bütün Avrupa’da göstermiştir.

Sanayi Devrimi’nin gelişim süreci içinde işçiler, zamanla makineleri kırarak sonuç alamayacaklarını görmeye başlamıştır. Çünkü makineleri kırmak işsizliği önlememiş, yoksulluğu gidermemiş ve sorunlarını azaltmamıştır. İşçiler gerçek düşmanlarının makineler değil, makinelerin sahipleri olan kapitalistler olduğunu çok sonra kavrayabilmişlerdir. Bu konuda Marx ve Engels, Komünist Manifesto’da şu tespiti yapmaktadır:

Proletarya değişik gelişme aşamalarından geçer. Doğuşuyla birlikte burjuvaziyle savaşımı başlar. Başlangıçta savaşımı bireysel olarak işçiler, sonra bir fabrikanın işçileri, sonra da bir mesleğin bir yerdeki mensupları, kendilerini doğrudan doğruya sömüren bireysel olarak burjuvalara karşı yürütürler. Saldırılarını burjuva üretim koşullarına değil, bizzat üretim araçlarına yöneltirler; kendi emekleriyle rekabet eden dışalım mallarını tahrip edip, makineleri parçalar, fabrikaları yakar, ortaçağların artık yok olmuş işçi konumunu güç yoluyla yeniden kurmak isterler. (Karl MARX, Friedrich ENGELS, Komünist Parti Manifestosu)

Özellikle 19. yüzyılın ilk yarısında, işçilerin büyük bir baskı altında örgütlenme hakkından yoksun olarak çalıştığı görülmektedir. Yüz binlerce işçi, siyasal iktidarın ve üretim araçlarının mülkiyetini elinde bulunduran kapitalistler tarafından acımasızca sömürülmektedir. Bu dönemde insan emeği; arz ve talebin, kâr ve kazancın emrinde herhangi bir ticari mal gibi işlem görmekte, pek çok işçi fabrikalarda kölelik koşullarında çalışmaktadır. İlk yıllarında kapitalizmin oldukça hızlı gelişme göstermesi, kapitalist sınıfın her geçen gün daha fazla zenginleşmesini beraberinde getirirken, işçi sınıfının aynı oranda yoksullaşmasına neden olmuştur.

19. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren hızlanan kapitalist gelişme sınıflar arasındaki uçurumu daha da arttırmış ve bu uçurum, sonraki döneme damgasını vuracak olan sınıf çatışmalarının temel nedenini oluşturmuştur.

Makinenin girmesiyle toplum içindeki işbölümü büyümüş, atölye içindeki işçinin işi basitleştirilmiş, sermaye yoğunlaştırılmış, insanların parçalanmaları daha da ötelere götürülmüştür. (Karl MARX, Felsefenin Sefaleti)

İşçi sınıfının içinde bulunduğu yoksulluk koşulları özellikle İngiltere ve Fransa’da 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başlarında kendisini acımasızca göstermeye başlar. Bu dönemde birbirinden kopuk pek çok grev ve isyan yaşandığı bilinmektedir. Bu durum, o döneme kadar kendinden son derece emin olan kapitalistlerin geleceklerinden endişelenmesine yol açmıştır. İşçi sınıfı, grev ve isyanların da etkisiyle 1820’li yıllardan itibaren örgütlenme özgürlüğünü isteyerek, örgütlenmeye çalışacak ve kendisini yoksulluğa ve sefalete iten kapitalist sömürü koşullarını değiştirmek için mücadeleye atılacaktır.

Burjuvazinin içinde hareket ettiği üretim ilişkilerinin basit, tekdüze bir niteliğe sahip olmayıp, ikili bir niteliğe sahip oldukları; zenginliğin üretildiği aynı ilişkiler içinde yoksulluğun da üretildiği; üretici güçlerin bir gelişme gösterdiği aynı ilişkiler içinde engelleyici bir gücün de bulunduğu; bu ilişkilerin burjuva zenginliğini, yani burjuva sınıfının zenginliğini, ancak bu sınıfın tek tek üyelerinin zenginliklerini sürekli yok ederek ve durmaksızın büyüyen bir proletarya yaratarak ürettiği, her geçen gün biraz daha açığa çıkmaktadır. (Karl MARX, Felsefenin Sefaleti)

Zamanla işçilerin yaşadıkları sorunların kaynağı konusunda daha da bilinçlenmeye başladıkları görülür. Onlara göre, artık sömürünün kaynağında sadece makineler değil, onlara sahip olan kapitalistler ve kapitalizm vardır. İşçi sınıfının her geçen gün sayıca çoğalması, çok sayıda işçinin tek tek fabrikaların çatısı altında toplanması, daha sonraki dönemde sınıf mücadelesinin ateşleyicisi olacak olan sınıf bilincinin oluşmasının nesnel koşullarını yaratacaktır. Aynı güçlükleri, sorunları birlikte yaşayan işçiler, artık birbirlerine bağlanmaya, birleşmeye, dayanışma içinde olmaya ve sermayeye karşı bir sınıf olarak örgütlenmeye başlamıştır.

Sendikalar ve grevlerin gerçek önemleri, kendi aralarındaki rekabete son vermek için işçilerin giriştiği ilk çabalar arasında olmalarında yatar. Burjuvazinin işçiler üzerindeki hakimiyetinin bütünüyle işçilerin kendi aralarındaki rekabete, yani dayanışma yokluğuna dayandığı gerçeğinin kavranması, sendikaların temelini oluşturur. (Friedrich ENGELS, İngiltere’de Emekçi Sınıfın Durumu)

Ekonomik, politik bir hareket olarak gelişmesine rağmen, işçi sınıfının Marksizm öncesi döneminin temel özelliği, hareketin kendiliğinden ya da büyük ölçüde ekonomik hareket olarak ortaya çıkmış olmasıdır. Hareketin kendiliğinden niteliğini belirleyen şey Engels’in ifadesiyle “işçilerin sadece kendi aralarındaki rekabeti yok etmekle” yetinmeleri, “rekabetin yalnızca bir yönüne değil, tümüne son verme” bilincine erişememeleridir.

Sendika ve sendika benzeri örgütlerin kurulması, kapitalist üretim ilişkilerinin gelişmesi ile birlikte hızla artmaya başlamıştır. Kapitalizmin yaygınlık kazanmasıyla birlikte işçi sınıfı ekonomik, toplumsal ve siyasal hak ve çıkarlarını kazanmak amacıyla daha geniş ve kitlesel biçimde örgütlenmek ve tarihte hiç olmadığı kadar güç koşullarda mücadele etmek zorunda kalmıştır. Çünkü hiçbir sosyal politika önlemi veya yasal düzenlemeyle korunmayan, kapitalizmin vahşi sömürüsü karşısında yalnız kalan işçiler, öncelikle yaşam ve çalışma koşullarını iyileştirmek için sadece kendilerine ve arkadaşlarına güvenmiştir. Fabrikalarda aynı güç koşullarda çalışan işçiler bir araya gelerek birlikler, örgütler kurmuş, ardından büyük grevler ve eylemler gerçekleştirmişlerdir.

Dünyada sanayinin ve kapitalizmin ilk ve en hızlı geliştiği ülke olan İngiltere’de, 18. yüzyılda ilk işçi örgütlenmelerinin oluşmaya başladığı görülür. Bu örgütlenmeler ilk olarak; dayanışma dernekleri, yardımlaşma sandıkları, daha sonra işçi dernekleri biçiminde oluşturulan “emek birlikleri” şeklinde ortaya çıkmıştır:

İşçilerin kendi aralarındaki ilk birleşme çabaları, her zaman dayanışmalar biçiminde olur. Büyük sanayi, birbirlerini tanımayan insan kalabalıklarını bir yerde yoğunlaştırır. Rekabet, bunların çıkarlarını böler. Ama ücretlerin korunması, patronlarına karşı sahip oldukları bu ortak çıkar, onları ortak bir direnme düşüncesinde birleştirir –dayanışma. Demek ki dayanışmanın her zaman ikili bir amacı vardır; işçiler arasındaki rekabeti durdurmak ve böylelikle kapitalistlerle olan genel rekabetlerini sürdürebilmek. (Karl MARX, Felsefenin Sefaleti)

İşçilerin işyerlerinde patronlara karşı oluşturdukları “grev komiteleri” bugünkü anlamda sendikaların çekirdeğini oluşturur. Oluşturulan grev komiteleri zaman içinde kurumsal bir nitelik kazanmış ve sendikaların kurulmasında belirleyici olmuştur. Yine, Avrupa ülkelerinin önemli bir bölümünde sendikaların kuruluşu, birer meslek dayanışma örgütü olan lonca sistemi içinde çalışan kalfaların kurdukları gizli örgütlenmelere dayanmaktadır. Üretimde büyük ölçekli fabrika sistemine geçilmesi, ustaların küçük bir bölümünü ekonomik olarak güçlendirerek kapitalistleştirmiş, kalfa ve çırakların büyük bir bölümü ise, atölyelerin dağılması sonucu işçileşmiştir.

Devletten bağımsız örgütlenmeler olan loncalarda yaşanan farklılaşma, kendiliğinden bir şekilde kalfaların ve çırakların gizli örgütler kurmasına yol açmıştır. Kalfa ve çırakların işçileşmesi, tarıma makinenin girmesiyle işsiz kalan tarım işçilerinin de bu işçilere katılmasıyla birlikte, büyük bir sanayi ordusunun oluşmasını sağlamıştır. Bu dönemde gerçekleşen grev ve örgütlenmelerin önemli bir bölümü, süreç içinde sendikalara dönüşmüş ve sendikalaşmayı kolaylaştıran örgütlenme geleneği bu şekilde başlamıştır.

Sendikacılığı doğuran en temel unsur, sadece teknik dönüşümden kaynaklanmamış; fakat emek ile üretim araçları mülkiyetinin birbirinden ayrılması sendikaların doğuşunda belirleyici olmuştur. (George LEFRANC, Le Syndicalisme Dans Le Monde)

Fransa’da, 1831’de Lyon ve 1834’te Paris işçilerinin çoğunun ekonomik ve siyasal amaçlı çetin sınıf mücadeleleri içine girdiği görülür. ‘Ya çalışarak yaşamak ya da savaşarak ölmek!’ sloganı o dönemin yaşam ve mücadele şartlarını ifade etmektedir. Fransa’da, sendikalaşma, en yaygın sanayi kolu olan tekstil alanında büyük mücadelelere sahne olmuştur. İşçilerin, kendi iktidarlarını kurmak amacıyla siyasal örgütlenmelerin gerekliliğini, bu dönemden itibaren hızla kavramaya başladıkları görülmektedir.

1847 yılında ekonomik bunalımın Fransa’yı karıştırması üzerine 1848 yılında büyük bir halk ayaklanması gerçekleşir. Kral devrilir, tahtı yakılır ve Cumhuriyet ilan edilir. Devleti tam anlamıyla ele geçiren kapitalistler, çalışma hakkını kabul ederken işçilerin “Sosyal Cumhuriyet” istemlerine karşı çıkar. Bunun üzerine Haziran 1848’de bu kez işçiler büyük bir ayaklanma gerçekleştirir. Bu ayaklanma esnasında binlerce işçi kapitalistlerin emrindeki düzenli ordu tarafından öldürülmüştür. Bu tarihte ilk kez, işçi sınıfı ile kapitalistler bu kadar keskin sınıf karşıtlığı üzerinden karşı karşıya gelmiştir. İzleyen yıllarda Almanya, İngiltere ve Fransa’da büyük işçi eylemleri ve sınıf savaşımları yaşanır. Tüm bu eylemler, işçi sınıfının kendi sınıf çıkarları çerçevesinde bilinçlenmesinde, bir sınıf olarak kapitalistlere karşı çıkmak zorunda olduğunu kavramasında büyük rol oynamıştır.

Fransa’da demokrasinin daha sonraki yeniden doğuş aşamalarında, işçi hareketinin ve sendikalar belirleyici bir rol oynamıştır. Fransa’da demokratikleşme açısından önem taşıyan başlıca dönüm noktalarından birini oluşturan 1848 devriminde, işçi hareketinin katkılarını çok daha açık bir biçimde gözlemleyebilmek mümkündür. 1848’de krallığın devrilmesi ve Cumhuriyet’in yeniden ilanı ile sonuçlanan devrim hareketinin ortaya çıkardığı Anayasa, seçme-seçilme hakkını tüm yurttaşlar için genel ve eşit olarak güvence altına alınması; işçi sınıfı ve insanlık için bazı temel ilkeleri ilk defa yasal hükme bağlayarak, yalnızca Fransa bakımından değil, evrensel anlamda da büyük önem taşıyan bir gelişme sağlamıştır.³

1848’de, Marx ve Engels Komünist Manifesto’yu yayınladıklarında, işçi sınıfının tarihsel rolünü her yönü ile ortaya koyarken, onun sınıfsız-sömürüsüz bir dünyaya giden yolda, öncelikle “proletaryanın egemen sınıf olarak devlet iktidarına sahip olması ve demokrasi savaşımını kazanması” gerekliliğinden söz ederler. 1848-50’li yıllarda özellikle Fransa merkezli yaşanan büyük toplumsal mücadelelerin ve işçi hareketinin deneyimleri, Marx ve Engels tarafından dikkatle gözlenmiştir. Burjuvazinin devlet iktidarını ele geçirdiği oranda, bu aygıtı, tümüyle halktan tecrit ettiğini, işçi sınıfı ve emekçilerin ezilmesi için daha da geliştirip güçlendirdiği fikrinin bir sonucu olarak, bu devletin ele geçirilemeyeceği, onun yıkılması gerektiği düşüncesinin netleştiği görülür.

Weydemeyer’e yazdığı ünlü mektubunda proletarya diktatörlüğünün zorunluluğundan söz eden Marx, bu diktatörlüğün, ancak yıkılmış olan burjuva devlet makinesinin yıkıntıları üzerine inşa edilebileceği sonucuna varmaktadır. Ancak ne Marx’ın, ne Engels’in Komün öncesinde, proletaryanın devletinin ne şekilde bir kurumsal örgütlenme olarak şekilleneceği üzerine detaylı bir projeleri olmamıştır. 1871 yılında gerçekleşen Paris Komünü ise, “Nasıl bir yönetim?” sorusuna kendi pratiği ile gerekli yanıtı vermiştir. Engels, Marx’ın Fransa’da İç Savaş adlı yapıtına yazdığı önsözde şunları söylemektedir:

Son zamanlarda Alman burjuva kamuoyu bir defa daha proletaryanın diktatörlüğü kelimeleri ile dehşete kapılmıştır. İyi güzel ama baylar, bu diktatörlüğün neye benzediğini bilmek istemez misiniz? Paris Komünü’ne bakınız: Proletarya diktatörlüğü işte odur. (Karl MARX, Fransa’da İç Savaş)

Marx ve Engels, daha sonra yapılan pek çok yorumun aksine, halkların ve işçi sınıfı mücadelesinin yaratabileceği onlarca siyasal biçim olasılığı ile, Komün’ü proletarya diktatörlüğünün tek biçimi olarak düşünmemişler, Komün’ün, proletarya diktatörlüğünün “özgül bir biçimi” olduğunu belirtmişlerdir.

19. yüzyılda, özellikle Almanya işçi sınıfı ve sendikal örgütlerine bakıldığında, Lasalle’ın ve görüşlerinin etkili olduğu görülmektedir. Lasalle’ın görüşlerini benimseyenler işçi sınıfının siyasal kurtuluşunun ancak genel oy hakkının kazanılmasıyla elde edileceğini düşünmüş ve sınıf mücadelesini öncelikle genel oy hakkı için mücadeleye indirgemiştir. Bu anlamda Lasalle ve taraftarları, ücretli kölelik düzeni olarak tanımlanan kapitalizmin yıkılması yönünde mücadele içine girmekten büyük oranda kaçınmıştır.

Alman işçi hareketi, Lasalle’ın etkisinde bulunduğu dönemde Fransa’nın aksine güçlü bir sınıf mücadelesi deneyimi yaşamamıştır. Sendikaları birleştirmek için Genel Alman İşçi Derneği kurulmuş, ancak 1875 yılında içinde Marksistlerin de yer aldığı Alman Sosyal Demokrat Partisi kongresinde kabul edilen ünlü Gotha Programı ile işçilere, siyasetin sendikalardan uzak tutulması gerektiği önerilmiştir. Marx ve Engels bu öneriye şiddetle karşı çıkmış, bu programı ve sendikalara egemen olan anlayışı eleştirmek amacıyla Gotha Programının Eleştirisi’ni kaleme almışlardır.

19. yüzyıl koşullarına bakıldığında, işsizlik oranının fazla olması nedeniyle, çalışan erkek işçilere ancak kendisini besleyebilecek kadar ücret verildiği görülür. Bu nedenle evlerinde ekmek bekleyen kadın ve çocuklar fabrika yaşamı içine, kapitalizmin vahşi sömürü çarkına katılmak zorunda kalmıştır. Bu dönemde makinelerin insan kuvvetine daha az gereksinim duyması, işçi sınıfını hem nitelik hem de sayısal açıdan değiştiren önemli bir faktördür. Makineleşmeyle birlikte kadın ve çocuk emeğinin kullanılmaya başlanması, işçi sınıfının yapısını geri dönülemez bir biçimde değiştirmiş ve işçi aileleri bütün üyeleriyle birlikte üretim sürecine dahil olmaya başlamıştır. Vahşi kapitalizm artık bütün çarklarını işletmekte ve erkeği, kadınıyla tüm işçiler, ama özellikle yaşları 6 ile 8 arasında değişen çocuk işçiler makine çarklarının dişlileri arasında ezilmeye ve yaşamaya çalışmaktadır.

Makine, adale gücünü vazgeçilmez bir öğe olmaktan çıkardığı ölçüde, adaleleri zayıf, vücut gelişmesi eksik, ama eklem ve organları kıvrak işçileri çalıştıran bir araç halini alır. Bu nedenle de kadın ve çocuk emeği, makine kullanan kapitalist için aranan ilk şey olmuştur. Emek ve emekçinin yerini alan bu güçlü araç, çok geçmeden, yaş ve cinsiyet farkı gözetmeksizin işçi ailelerinin bütün üyelerini doğrudan doğruya sermayenin egemenliği altına sokarak; ücretli işçi sayısını artırmanın bir aracı olup çıkmıştır. Kapitalist hesabına yapılacak zorunlu iş, yalnız çocukların oyun alanlarına el atmakla kalmamış, aile çevresinde bireylerin kendileri için diledikleri gibi harcayabilecekleri zamana ve emeğe de el atmıştır. (Karl MARX, Kapital Cilt 1)

Günde 16-18 saat çalıştırılan kadın ve çocuklara, tıpkı günümüzde olduğu gibi erkeklerden de az ücretler verilmekte, bu da yetmezmiş gibi dünya tarihinde görülmemiş oranlarda şiddet ve tecavüz olayları yaşanmaktadır. Bu dönemde çocukların çalışmaya başlama yaşı tekstilde 6, madenlerde 10’dur. Fabrika içinde oyun oynamasın diye kollarından makinelere zincirle bağlanan çocuklardan pek çoğunun küçük bedenleri, aşırı çalışmaya dayanamamış ve binlerce çocuk işçi makine başında öl(dürül)müştür.

İngiltere ve Fransa’da işçiler, Çalışma Karneleri uygulamasıyla sıkı bir denetim altına alınmakta, işini bırakıp giden işçiler cezalandırılarak, hapse atılmaktadır. Kadın ve çocukların fabrikalarda çalıştırılması ise, bu dönemde genel bir ilke halini almıştır. Sermayenin ve üretim araçlarının gün geçtikçe belli ellerde yoğunlaşması, işçilerin, iş bulabilen kısmının atölye, fabrika gibi yerlerde “toplama kampları” tarzında çalıştırılması, aynı zamanda proleterleşme sürecinin hızlanmasını beraberinde getirmiştir.

Kapitalizm, 19. yüzyılın ortalarında o kadar vahşi bir işleyiş yaratmıştır ki, 8 Mart 1857 tarihinde, Amerika’nın New York kentinde 40.000 dokuma işçisi insanca yaşama ve çalışma koşulları talebiyle işyerlerinde greve başlar. Ancak Amerikan polisi grevcilere saldırır ve saldırı sırasında çıkan yangında çoğu kadın 129 işçi can verir. 1910 yılında Danimarka’nın Kopenhag kentinde II. Enternasyonal’e bağlı ilerici kadınlar toplantısında, Alman Sosyal Demokrat Parti’nin önde gelen isimlerinden Clara Zetkin, 8 Mart 1857 tarihinde yangında ölen kadın işçiler anısına 8 Mart’ın Dünya Emekçi Kadınlar Günü olarak benimsenmesi önerisini getirir ve öneri oybirliği ile kabul edilir. Sendikalar, o tarihten bu yana yıllarca, tüm kadınlara yönelik her türlü ayrımcılığa son verilmesi taleplerini daha güçlü olarak dile getirmektedir. Dünya emek hareketi tarihine geçen bu olay, sonraki dönemde yürütülen sınıf mücadelelerinin de tetikleyicisi olmuştur.

O dönemlerde kadın ve erkek işçiler, bir taraftan ağır çalışma ve yaşama koşullarına karşı çözüm yolları ararken; diğer taraftan üretimin en önemli öğesinin kendileri, yani kendi emek güçleri olduğunu görmüşlerdir. İşte bu aşamada işçiler grev olarak adlandırılan eylem biçimini geliştirmiş ve kapitalistlere isteklerini kabul ettirebilmek için işyerlerinde “grev komiteleri” oluşturulmaya başlanmıştır. İşçiler, grevler aracılığıyla, ücretlerini artırmak, insanca çalışma ve yaşama koşullarına kavuşmak için topluca üretimi durdurarak işverenler karşısına dikilmişlerdir.

Ezilmekte olan bir sınıfın varlığı, uzlaşmaz sınıf karşıtlığı üzerine kurulmuş her toplumun hayati koşuludur. Ezilen sınıfın kurtuluşu demek, yeni bir toplumun yaratılması demek olmaktadır böylece. Ezilen sınıfın kendisini kurtarabilmesi için, o ana dek elde edilmiş üretici güçlerle var olan toplumsal ilişkilerin artık yan yana var olmamaları gerekir. Bütün üretim aletleri içinde en büyük üretici güç, devrimci sınıfın kendisidir. Devrimci öğelerin bir sınıf olarak örgütlenmeleri, eski toplumun bağrından doğabilecek bütün üretici güçlerin var olmalarını öngörür. (Karl MARX, Felsefenin Sefaleti)

Bugünkü anlamıyla sendika kavramının ilk çıktığı ülkenin İngiltere olmasının kuşkusuz bazı tarihsel nedenleri vardır. Sanayi Devrimi’nin beşiği olan İngiltere, bu anlamda modern işçi sınıfının ve sendikaların da ilk kez oluştuğu, doğduğu yer olmuştur. Her şeyden önce, makinelerin ve fabrikaların ortaya çıkması şeklinde kendisini gösteren Sanayi Devrimi; küçük zanaat, tezgâh ve atölye üretiminin yerine, yeni buluşların getirdiği yeni teknik ve makinelerle donatılmış fabrika üretiminin geçmesi sonucu oluşmuştur. Bu anlamda sadece teknik bir devrim değil, toplumun sınıfsal bileşimi, insanlar arasında yeni ilişkilerin kurulması, iki karşıt sınıfın, burjuvazi ile işçi sınıfının doğuşu, gelişmesi ve birbirine karşı mücadelesinin koşullarını yaratan bir devrim olarak tanımlanabilir.

Endüstri devrimini ilk ve son olarak gerçekleşmiş radikal bir devrim olarak değil de 19. yüzyılı bile aşan, sürekli bir değişimler dizisi olarak nitelemek isteyen yazarların çoğu, bu terimi salt teknik bir devrimle eş anlamlı olarak kullanırlar. Böyle yaparken de endüstrinin yapısındaki ve toplumsal üretim ilişkilerindeki dönüşümün, belirli bir canalıcı düzeydeki teknik değişimin sonucu olan bu dönüşümün özel anlamını tamamen gözden kaçırırlar. (Maurice DOBB, Kapitalizmin Gelişimi Üzerine İncelemeler)

Toplumun geçirdiği bu derin yapısal dönüşümde, kapitalist üretim ilişkilerinin ortaya çıkması ve gelişmesinin büyük etkisi vardır. Sanayi üretiminin makineleşmesi, işçilerin alabildiğince sömürülmesine ve son derece kötü koşullarda çalışmak zorunda kalmalarına neden olur. Sanayi Devrimi sürecinde üretim ilişkilerinde yaşanan bu değişiklikler yoksulluk, açlık ve bunun gibi pek çok toplumsal gelişmenin yanı sıra sermayeye karşı örgütlenmenin, sendikalaşmanın da temel nedenini oluşturmuştur.

İnsanların içinde bulundukları toplumsal ilişkiler, toplumsal üretim ilişkileri, maddi üretim araçlarındaki, üretici güçlerdeki değişme ile birlikte dönüşerek değişir. Üretim ilişkileri bir bütün halinde toplumsal ilişkiler denilen şeyi, toplumu ve özellikle belirli bir tarihsel gelişim aşamasındaki toplumu, özgün, ayırt edici nitelikte bir toplumu oluşturur. (Karl MARX, Ücretli Emek ve Sermaye)

Sanayi Devrimi’yle birlikte büyük nicel ve nitel gelişim gösteren bir kesim olan işçi sınıfı, üretim sürecinde bulunduğu konum itibarıyla, sınıflı üretim biçimlerinin tümünde yer alan ezen/ezilen ayrımında ezilen tarafı temsil etmiştir. Sadece ezilen tarafı temsil etmekle kalmamış, daha ileri bir üretim ve toplum biçiminin temsilcisi olma konumuna yükselmiştir. İşçi sınıfı, toplumsal ilişkiler içinde bir sınıf olarak her geçen gün büyümüş, siyasal anlamda, Marx ve Engels’in ifadesi ile tarihin devrimci öznesi haline gelmiştir.

Birbirine zıt çıkarlar çerçevesinde sınıflar cephesinde oluşan bu dönüşüm ve değişen üretim ilişkileri, doğal olarak toplumsal yaşamda da niteliksel değişikliklere yol açmıştır. Asillere ait olan kent merkezlerinin kırsal kesimden gelip, işçileşen insanlarla bu dönemde tanıştığı bilinmektedir. Kale surları dışında, gecekondu benzeri yerleşim yerlerinin oluşmasının kökeni bu döneme kadar gider. Makineli üretimin ve fabrikaların artan oranda üretimin merkezine yerleşmiş olması, toplumsal yaşamı da bu merkezlerin çevresinde oluşturmaya ve biçimlendirmeye başlamıştır. Yeni oluşmaya başlayan kent kimliği, yeni ihtiyaçlar, yeni değerler, yeni ilişki biçimleri üretmiştir. Bu süreç aynı zamanda işçilerin kendi sınıf kültürünün, yaşam biçiminin ve sınıfın sınıfa karşı mücadelesinin üretilmesinin temelini oluşturmuştur.

İlk sendikal örgütlenmelerin, kendine özgü özellikleri oluşturması yanında işçilerin süreç içinde birlik olma, örgütlenme ve dayanışma bilincini sürekli olarak geliştirdiği söylenebilir. Ancak işçilerin yavaş yavaş bir sınıf olduklarının bilincine varmaları ve bu doğrultuda örgütlenmeleri, giderek kapitalistlerin sendikalaşmaya karşı çeşitli önlemler almasını beraberinde getirmiştir. Burjuvazinin elinde bulunan siyasal iktidarlar, işçilerin örgütlenmelerini engellemek için saldırı ve yasaklamalar dahil her yola başvurmuştur.

Sendikaların, işçi sınıfı içinde gerek örgütsel gerekse siyasal anlamda etkilerinin artması üzerine, değişik ülkelerde, değişik dönemlerde sendikaların yasaklandığı, yasa dışı ilan edildiği görülür. Örneğin İngiltere’de 1824 yılına kadar sendika kurmak, sendikal faaliyet yürütmek yasaktır. 1799-1800 tarihinde çıkarılan, grev ve sendika faaliyetlerini yasaklayan Birleşme Yasaları (Combination Act) uzun yıllar yürürlükte kalmıştır. Yine Fransa’da 1791 yılında çıkarılan Le Chapelier Yasası ile örgütlenmenin, sendika kurmanın yasaklandığı bilinmektedir.

Sendikaların, sosyalizm gibi kapitalizm karşıtı ideolojilerle yakın ilişki içinde olduğu dönemlerde örgütlenme yasaklarının oldukça katı bir şekilde uygulandığı görülür. Ancak bu yöntem her türlü baskı ve şiddete rağmen uzun süre başarılı olamamıştır. Sendikalar birer mücadele örgütü olarak ortaya çıkmaları nedeniyle; yasak, baskı ve şiddete aldırmaksızın kapitalizme ve onun sonuçlarına karşı olan fiili mücadelelerini sürdürerek yaygınlaşmış ve mücadele içinde meşruluk kazanmıştır. Bu süreci Marx şu şekilde ifade etmektedir:

İşçi sınıfının yürüttüğü kavganın gerçek meyvesi, bu kavganın hemen ardından elde edilen sonuçta değil, işçi birliklerinin giderek yaygınlaşmasında yatmaktadır. (Karl MARX, Sendikalar Üzerine)

Sendikaların yaygınlaşması ve güçlenmesi burjuvaziyi sendikal örgütlenmelere karşı önlemler almaya mecbur etmiştir. İşçi sınıfının, yasaklara karşın eylemlerini sürdürmesi ve işçi örgütlenmelerinin siyasi bir nitelik kazanmaya başlamasıyla birlikte sosyalizm, demokrasi bilinci ve insan hakları mücadelesi de gelişip yaygınlaşmıştır. Tüm bu eylem ve mücadeleler, burjuva sınıfı ve onun siyasi iktidarının, sendikaları işçi sınıfının örgütleri olarak tanımak zorunda kalmasını beraberinde getirmiştir. Ancak sendikaların kurulmasına izin verilerek, sendikalara düzen içi bir nitelik kazandırmanın olanakları da yaratılmaya çalışılmıştır. İşçiler, uzun süren mücadeleler sonucu yasakların kaldırılmasını sağlayabilmiş, 1824 yılında İngiltere’de, 1884 yılında da Fransa’da sendikal örgütlenmeler yasal olarak tanınmaya başlamıştır.

Modern sanayi ve rekabet ne denli gelişirse, dayanışmayı ortaya çıkaran ve güçlendiren o denli çok öğe vardır ve her geçen gün güçlenen bir ekonomik olgu durumuna gelir gelmez, dayanışmanın, çok geçmeden bir yasal olgu halini alması da kaçınılmazdır. (Karl MARX, Felsefenin Sefaleti)

19. yüzyılda, sendikaların doğuşunun bir diğer kaynağını oluşturan, ekonomik talepler yanında siyasal talepleri de ön planda tutan ve işçi sınıfının bütününü harekete geçirmeye çalışan yaygın kitlesel örgütlenmelere rastlamak mümkündür. Seçme, seçilme ve yönetme hakkının tek bir sınıfın elinde toplanması, burjuvazinin dışında her türlü demokratik-siyasal haktan yoksun işçi ve köylülerin büyük tepkisini çekmeye başlamıştır. Bunun bilincinde olan burjuvazi, İngiltere’de, 19. yüzyılın ilk yarısında siyasal haklardaki soyluluk tekelinin kaldırılması doğrultusunda göstermelik bir reform hareketi girişiminde bulunur. Proletarya, o dönem, kendisine de oy hakkı getirecek Reform Yasası’nın en radikal savunucusudur.

Reform hareketi geniş kitlelere yayılmış ve büyük gösteriler gerçekleşmiştir. Sonuçta, Fransız Devrimi’nin yarattığı havanın da etkisiyle, yasa 1832 yılında kabul edilmiştir. Reform Yasası ile parlamento (Avam Kamarası) geniş ölçüde burjuvaziye açılmıştır. Bu, Fransa’dan sonra İngiltere’de burjuvazinin aristokrasi karşısında aldığı ilk büyük zaferdir. Ne var ki, aynı Fransa’da olduğu gibi İngiliz burjuvazisinin ihaneti sonucu, proletarya yine oy hakkından yoksun kalmıştır. Bu tarihi ihanetin ardından, İngiliz işçi sınıfının burjuva partisinden (Liberal Parti) kopuşu ve bağımsız bir işçi hareketi olarak örgütlenmesi gelmiştir.

Bu dönemde ortaya çıkan işçi kitle örgütlenmeleri ve sendikalar, çeşitli ülkelerde, çeşitli dönemlerde geniş işçi kitlelerini ekonomik, demokratik ve siyasal talepler doğrultusunda harekete geçirmeyi başarabilmiştir. Sendikaların, bu dönemde sendikal örgütlülük aracılığıyla, işçi sınıfının çeşitli tabakaları ve kesimleri arasındaki farklılıkların iç bölünmelere yol açmasını önlemeye çalıştığı görülür. Bu dönemde İngiliz parlamenter ve ütopik sosyalist Robert Owen öncülüğünde gelişen ve 1834 yılında kurulan Ulusal Birleşik Meslek Birliği birkaç hafta içinde 500 bin üyeye ulaşır. Owen, bu çabasıyla İngiltere’deki işçileri tek bir çatı altında toplamaya çalışmaktadır. İngiliz Hükümeti bu girişimi “gayri meşru” ilan etmiştir. 1838 yılında yine İngiltere’de İşçilerin Derneği (Working Men’s Association) kurulmuş ve dernek, bir “Halk Yasası” ile siyasal demokrasiyi kurup, buradan sosyalizme gitmeyi amaçladığını ilan etmiştir.

Tarihte Çartizm (Fermancılar) olarak bilinen siyasi hareket ise, sendikaların mücadelesi ile birleşerek bu döneme damgasını vurmuştur. Çartizmin öncüleri, öncelikle bütün işçi sınıfını genel oy hakkı ve diğer demokratik-siyasal haklar için harekete geçirmeyi amaç edinmiş ve bu amaçla 6 maddelik Halkların Bildirgesi’ni (People’s Charter) yayınlamıştır. Çartizm ile birlikte sendikalar, işçi kitlelerini, genel oy hakkı, parlamentonun her yıl toplanması, parlamento üyeliği için mülk sahibi olma koşulunun kaldırılması gibi genel siyasal talepler etrafında birleştirerek harekete geçmiş ve o dönem için çok güç olan bazı temel hakların kazanılmasında önemli rol oynamıştır.

1838-42 yıllarında hüküm süren iktisadi bunalım, işçilerin Çartist harekete daha büyük bir oranda katılmalarını sağlar. İşçiler, 1838 yılında çeşitli şehirlerde süren toplantılara kalabalık kitleler halinde katılarak Çartist talepleri desteklediklerini ortaya koymuşlardır. 1839’da Çartist Konvansiyon tarafından parlamentoya sunulan dilekçe ise 1.200.000 kişinin imzasını taşımaktadır. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

İşçilerin, 1842’de Avam Kamarası’na sundukları dilekçe, gösterilerin şiddetle bastırılmasının ardından reddedilmiştir. Ancak alınan yenilgiye rağmen işçi hareketi kısa bir duraklama gösterse de güçlenerek büyümeye devam etmiştir. Bu süreçte Halkların Bildirgesi’ndeki siyasal nitelikli taleplerin yanı sıra başta on saatlik işgünü olmak üzere, adil ücret, iş güvencesi, çalışma koşullarının düzeltilmesi, Yoksulluk Yasası’nın kaldırılması gibi ekonomik ve sosyal talepler de gündeme gelmiştir.

Çartist hareketin, 1848 yenilgisinin ardından gücünü yitirmeye başladığı görülür. Marx ve Engels’in önderliğindeki merkezi Londra’da bulunan I. Enternasyonal, sendikaların ve Çartistlerin bu yozlaşmaya karşı direnmesi ve bilimsel sosyalist bir çizgide militan özelliklerini koruması için yoğun mücadele vermiştir. Ancak onların özverili çabası buna yetmemiş, işçi sınıfı ve Çartistler, gericiliğin baskısı ve yarattığı rüzgârın etkisiyle içinden çıktıkları Liberal Parti’ye yeniden katılarak etkisini yitirmiştir.

1850’ler sonrası dönem, işçi sınıfının gerçek gücüne ulaştığı ve dünya çapında örgütlenmeye giriştiği yıllar olarak karşımıza çıkmaktadır. Yerel örgütlülükler olarak ortaya çıkan işçi örgütleri, varlıklarını sürdürebilmek için güçlerini ve örgütlerini birleştirme zorunluluğunu hissetmiş ve bu doğrultuda önce meslek ve işkolu düzeyinde bir araya gelmiş, sonra da ulusal ve uluslararası alanda genel federasyon, konfederasyon örgütleri ortaya çıkmış ve tüm Avrupa’da hızla yaygınlaşmaya başlamıştır.

Aynı dönemde Amerika’ya baktığımızda, meslek sendikaları ile sınıfın bütününü kapsamaya çalışan sendikal örgütlenmelerin ön plana çıktığı görülmektedir. 1869 yılında kurulan Emek Şövalyeleri işçi sınıfının bütün tabakalarını birleştirmeyi amaçlarken, 1881 yılında kurulan Örgütlü Meslekler ve Sendikalar Federasyonu daha çok vasıflı işçilerin kısa vadeli çıkarlarını ön planda tutmuştur. Amerikalı işçilerin, sınıf mücadeleleri tarihinde önemli bir yeri vardır. Daha sonraları oldukça kötü bir evrim geçirmiş olmasına karşın, Amerikan işçi sınıfının mücadeleci niteliği, işçilerin sınıflaşma, bağımsızlaşma ve siyasallaşma yürüyüşüne önemli katkılarda bulunmuştur.

Dünya işçi sınıfı kültürüne Kızıl Sendikacılık kavramını kazandıran Amerikan işçi sınıfıdır. Oldukça sert ve çatışmalı bir sınıf mücadelesi üzerinden yürütülen Amerikalı işçilerin direnişlerine, patronlar yanlısı işçiler tarafından saldırılar düzenlenmiş, direnişçiler, bu saldırılarla mücadele arkadaşlarını ayırt edebilmek için arkadaşlarına “kırmızı önlük” giydirmeye başlamıştır. Direnen, mücadele eden işçilere giydirilen kırmızı önlükler zaman içinde direnişçi, mücadeleci sendikaları tanımlamak için kullanılmıştır. Kızıl sendikacılık deyiminin, bu olay sonucunda emek tarihindeki yerini aldığı görülür. Amerikalı işçilerin, Emek Şövalyeleri öncülüğünde 1884 yılında sekiz saatlik işgünü için başlattıkları mücadele, daha sonraları dünya emekçi halklarının mücadelesine de ışık tutmuştur.

Sendikalar açısından bahsedilmesi zorunlu olan bir diğer özellik, ilk oluşmaya başladığı yıllardan itibaren sosyalist düşüncelerden etkilenmiş olmasıdır. 1848 yılında K. Marx ve F. Engels tarafından yayımlanan Komünist Manifesto, Çartizmin 1848’den sonraki önderleri ile işbirliği içinde yayımlanmıştır. Komünist Manifesto’da Çartizm, gerçek bir siyasal işçi hareketinin ilk örneği olarak ifade edilmekte ve işçi sınıfının siyasal mücadelesine örnek olarak gösterilmektedir.

1864 yılında İngiltere’de toplanan ve bilimsel sosyalizmin kurucuları K. Marx ve F. Engels’in de içinde yer aldığı Uluslararası Emekçiler Birliği (I. Enternasyonel 1864-1876) toplantısı sendikalarla, bilimsel sosyalist düşüncenin buluşması ve birbirini tanıması açısından önemlidir. I. Enternasyonal’in kurulmasında İngiliz ve Fransız sendikacıların çok önemli katkıları olmuştur. İlk kez Komünist Manifesto’da, daha sonra I. Enternasyonal’le tüm dünyaya yayılan, Bütün Ülkelerin İşçileri Birleşiniz! sloganı, sonraki dönemde işçi sınıfı, sendikalar ve sınıf partileri için önemli bir kılavuz olarak kabul edilmiştir.⁴

I. Enternasyonal’in kurulması, işçi sınıfı hareketi ve sendikalar için önemli bir dönüm noktasını oluşturur. I. Enternasyonal, 1866 Cenevre Kongresi’nde 8 saatlik işgünü çağrısı yaparken, 1869 yılında toplanan Basel Kongresi’nde sendikaların, her meslek ve işkolunda mutlaka örgütlenmesi, ülke çapında birleşerek sendikal örgütlerin kurulması kararını almıştır. Burada esas amaç, sendikaları sadece ekonomik bir mücadele aracı olmaktan çıkarmak, doğrudan sınıf mücadelesi saflarına çekmektir. I. Enternasyonal’in kuruluşu ile, ilk uluslararası sendika kuruluşu olan Uluslararası Tütün İşçileri Federasyonu 1871 yılında kurulmuştur. Artık işçi sınıfının sermayeye karşı geliştirdikleri mücadele yalnızca kısmi ekonomik iyileştirmeler için değil, ulusal ve uluslararası alanda siyasal amaçlara doğru, siyasal iktidarı ele geçirmeye, işçi sınıfı iktidarını kurmaya doğru adım adım ilerlemeye başlamıştır.

Tek tek işyerlerinden başlayan, daha sonra fabrikaları da kapsayan çeşitli sendikal örgütlenmelerin ortaya çıkması, aynı zamanda patronların işyerlerinde kendilerine bağımlı/işbirlikçi yapılar oluşturabilmesinin olanaklarını yaratmakta gecikmemiştir. Nitekim 1877 yılında Fransa’da bir patron, aralarında örgütlenmeyi tartışan işçilere, fabrikanın bahçesindeki sarı badanalı binayı göstererek çalışmalarını burada sürdürebileceklerini, kendisinin de onlara yardımcı olacağını söylemiştir. Günümüzde oldukça sık kullanılan “Sarı Sendikacılık-İşbirlikçi Sendikacılık” tanımlamasının kökeni bu olaya dayanmaktadır.

Batı toplumlarında demokrasi doğrultusunda atılan adımların ve esas olarak demokrasinin doğuşunun gerisinde işçi hareketi ve işçi sınıfının siyasal mücadelesinin yattığı açıkça gözlemlenebilir. Batı toplumlarında demokrasi, kapitalizmin doğuşunun kaçınılmaz ve doğal sonucu olarak veya kendiliğinden ortaya çıkan bir uzantısı olarak doğmamış, kapitalist gelişmenin ürünü olan işçi sınıfına dayalı toplumsal ve siyasal hareketlerin, kapitalizme rağmen, onun bünyesinde mevcut temel eğilimlerle çelişen mücadele ve kazanımlarının bir ifadesi olarak ortaya çıkmıştır.

1 Mayıs: İşçi Sınıfının Uluslararası Birlik Dayanışma ve Mücadele Günü

18. yüzyılın sonları ile 19. yüzyılın başlarında Avrupa’da ve özellikle İngiltere’de sanayi ve ticarette büyük gelişmeler yaşanır. Küçük atölyelerin ve imalathanelerin yerini yüzlerce hatta binlerce işçinin çalıştığı büyük fabrikalar almıştır. Böylece modern sanayinin hızlı gelişimi başlamıştır. Ancak sanayi modernleşirken, işçiler çok ağır koşullarda, gün doğumundan gün batımına kadar çalışmaktadır. Bu nedenle özellikle bu dönemde, iş kazaları sürekli olarak artmakta, iş kazaları için önlem alınmadığı gibi, kaza geçiren işçilere tazminat dahi ödenmemektedir. Ölen ya da yaralanan işçiler dikkatsiz oldukları gerekçe gösterilerek suçlu durumuna düşürülmekte, işlerine son verilmektedir. Bu duruma daha fazla sessiz kalmayan işçi sınıfının, Avrupa’da ve Amerika’da kendi sınıf çıkarları ve hakları için yoğun bir mücadele içine girdiği görülür.

Amerika’da yaşanan iç savaş sonrası ekonomi büyük sorunlar içine girince kapitalistler bu sorunlarından kurtulmak için ucuz işgücü kullanmayı çözüm olarak görür ve 1874 yılında dört eyalette birden ücretlerin düşürülmesine karar verir. İşçilerin bu karara ilk tepkisi sonuna kadar direnmek olur. Bu amaçla 13 Ocak 1874 günü düzenledikleri kitlesel bir toplantı polis tarafından basılır, pek çok işçi yaralanır ve tutuklanır. Kısa bir süre sonra Pensilvanya’da kömür işçileri de harekete geçer. Direniş kanlı bir biçimde bastırılır.

Bu arada Amerikan işçi sınıfının, özellikle Emek Şövalyeleri önderliğinde kanları ve canları pahasına başlattıkları direnişler sürerken, kapitalistlerin işçiler üzerindeki baskısı daha da yoğunlaşmıştır. 1877 yılında, bütün baskılara rağmen 8 saatlik işgünü isteyen ve ücretlerinin düşürülmesini protesto eden işçilerin eylemlerinin doruğa ulaştığı görülür. Bu eylemlere de saldıran polis, demiryolu işçilerinden 12’sini öldürür. 1877 direnişi de kanlı biçimde sona erer fakat işçi sınıfı, 8 saatlik işgünü mücadelesini ve örgütlenmesini kararlı bir şekilde sürdürür.

1 Mayıs 1886 günü Amerikan işçileri, bu sefer daha güçlü bir şekilde genel greve çıkmıştır. Yüz binlerce işçi 8 saatlik işgünü için direnişe geçer. 3 Mayıs’ta Chicago’da direnişçi işçilerin üzerine ateş açılır ve yüzlerce işçi, çoluk çocuk demeden öldürülür. Olayı protesto eden işçiler ertesi gün tekrar alanları doldurur. Kalabalık dağılırken bir kışkırtıcının attığı bombanın ortalığı karıştırmasıyla polisler silahlarını ateşler ve canlı ne varsa, kadınlara, çocuklara, yaşlılara ve gençlere kurşun yağdırır. Olaylar sonunda Albert Parsons, August Spies, Adolph Fischer ve George Engel isimli dört işçi önderi sorumlu gösterilerek, göstermelik bir şekilde yargılanır ve 1887’de idam edilir.

1888 Aralık ayında toplanan Amerikan Emek Federasyonu (AFL) 8 saatlik işgünü elde edilinceye kadar, her yıl 1 Mayıs’ta kitle gösterileri düzenleme kararı almıştır. Aynı aylarda birbirinden habersiz olarak Fransız ve Belçika İşçi Sendikaları Konfederasyonları’nın 8 saatlik işgünü için mücadele kararı aldığı bilinmektedir. 14-21 Temmuz 1889’da Paris Kongresi ile kuruluşu gerçekleştirilen II. Enternasyonal, 1 Mayıs’ı işçi sınıfının Uluslararası Birlik, Dayanışma ve Mücadele Günü ilan eder. 1890 yılından sonra 1 Mayıs’lar bütün ülkelerde işçi ve emekçi sınıflar için mücadelenin daha da yükseltildiği bir gün olarak kabul edilir. 8 saatlik işgünü ise yıllar sonra, ancak 1919 yılında, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) kuruluş kongresinde karara bağlanabilmiştir.

Bugün geleneksel olarak adlandırılan sendikaların şekillenmesinde, Sanayi Devrimi’nin bir ürünü olan ve vasıfsız işçileri örgütleyerek kısa sürede büyük bir güç haline gelen ve İngiltere’de başlayıp, Kıta Avrupası’nda da etkili olan Yeni Sendikacılık akımı önemli rol oynamıştır. 19. yüzyılın sonlarına doğru ortaya çıkan ve 1880-1900 yılları arasında oldukça etkili olan bu akım, vasıflı zanaatkâr emeği temel alan ve oldukça dar bir örgütlenme biçimini ifade eden meslek sendikacılığı anlayışından kopuşun simgesi olmuştur. Yeni sendikacılık, aynı zamanda işkolunu temel alan “kitle sendikacılığı”nın da doğuşunu ifade etmektedir. İşçi sınıfının ağır sömürü koşulları karşısındaki militan tepkilerine dayanan bu akımın, kitlesel işkolu sendikacılığının doğuşu yanında, etkili olduğu dönemde örgütlü işçi hareketinin kısmen siyasallaşmasında da önemli bir rol oynadığı söylenebilir.

İlk ortaya çıktığında dönemin sosyalistleri tarafından işçi sınıfının siyasal birlik ve mücadele olanaklarını güçlendiren bir dinamik olarak önemsenen yeni sendikacılık akımı, başlangıçta siyasal bir sendikacılık tarzı olarak ortaya çıkmıştır. İşçi sınıfının mücadele gündemi ücret, çalışma koşulları gibi ekonomik-demokratik taleplerle; demokratikleşme, genel oy hakkı gibi siyasal talepleri bütünleştirip siyasallaştırmayı amaçlamış, sendikal mücadeleyi bu bütünsel içerikle işçilere kavratmaya çalışmıştır. Devletin, işçi sınıfının en temel taleplerinin bile karşısına diktiği baskıcı yöntemlere karşı, sendikal hareketin devletten ve sermayeden bağımsız bir mücadele çizgisini savunmasının kökenleri, bu akıma ve etkili olduğu döneme kadar uzanır.

Yeni sendikacılığın örgütsel temelini, tarımda yaşanan mülksüzleşme nedeniyle sanayi bölgelerine göç etmek zorunda kalan vasıfsız işçi kitleleri oluşturmuş, bu kitlesel işgücü, üretimde büyük fabrika sistemine geçişle birlikte, büyük ölçekli işyerlerinde, diğer sınıf kardeşleriyle benzer sömürü koşullarında çalışmaya başlamıştır. Gücünün temelini, üretimi birleşik bir temele oturtmaktan alan bu işçi kitlesinin yeni sendikacılığın tabanını oluşturduğu söylenebilir. Vasıfsız işçiler bu akımın örgüt yapısını da büyük ölçüde belirlemiştir.

Yeni sendikacılık akımının etkisiyle, sonraki dönemde, işkolu sendikacılığına dayanan, işyeri, şube, sendika genel merkezi ve konfederasyon ilişkisinden oluşan dikey bir örgütsel hiyerarşi oluşur. İşkolu ayrımı gözetmeyen bölge örgütlenmeleri türünden yatay örgütsel mekanizmalar da zaman zaman ortaya çıkmakla birlikte, bu dönemde egemen örgüt yapısı dikey hiyerarşi üzerine kurulmuştur. İşyerini temel alan bu örgütlenme biçimi, sonraları geçirdiği evrimle birlikte işçi sınıfının ekonomik ve siyasal mücadele alanlarını birbirinden kopartan ve mücadeleyi giderek sadece işyeri sorunlarıyla sınırlandıran bir sendikacılık tarzı haline gelmiştir. 20. yüzyılın başlarında sınıf sendikacılığı akımının gelişmesi ve yaygınlaşmasıyla etkisini yitirmiştir.

İlk “kitle sendikacılığı” örneği olan yeni sendikacılık, başlarda işçi sınıfının militan mücadele deneyimleri üzerinde yükselmekle birlikte, sendikalar ve siyasal mücadele arasındaki ilişkiyi kurmakta başarılı olamamıştır. Tarihsel gelişim süreci içinde ortaya çıkan her sendikal akım için temel sorun olan sendikalar ile siyaset arasındaki ilişki ve bu ilişkinin niteliği, bu dönemde olduğu gibi 20. yüzyılda da sendikaların temel gündemini oluşturmuştur.

18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyılda ortaya çıkan sendikaların ve sendikal örgütlenmelerin daha çok kısa vadeli talepler için mücadele etmesi nedeniyle ömürlerinin kısa olduğu görülmüştür. 19. yüzyıl koşullarına baktığımızda, geçmiş durumun devamı ile birlikte işyeri, işkolu ve fabrika örgütlülüklerinin yaygınlaştığı ve öneminin arttığı göze çarpmaktadır. 19. yüzyıl sınıf hareketinde ortaya çıkan örgütler ise genel olarak zayıf ve sınıfı temsil etme konusunda başarısız olmuştur. Ancak işçiler, bu dönemde işçi sınıfı mücadelesi tarihine altın harflerle yazılan önemli deneyim ve başarılar da kazanmıştır.

Gelişmiş kapitalist ülkelerde, 19. yüzyıl sonlarına doğru kapitalizmin yaygınlaşması ve sonrasında tekelci kapitalizm aşamasına geçilmesi, tüm dünyada daha sistemli bir sömürü sisteminin egemen hale gelmesinin olanaklarını yaratacak, sınıflar mücadelesi 20. yüzyılla birlikte keskinleşerek devam edecektir.

20. Yüzyıl ve Sendikal Hareketin Niteliği

İşçi sınıfı ve onların mücadele örgütü olan sendikalar, 19. yüzyıl boyunca verdikleri mücadele sonucu, 20. yüzyıl başlarında oldukça yaygın ve etkin örgütlenmeler haline gelmiştir. Kapitalizm, 19. yüzyıl sonlarında başlayan ve 20. yüzyıl başlarında gittikçe belirginleşen yeni bir aşamaya girmiş, kapitalizmin en yüksek aşaması olarak adlandırılan Emperyalizm Çağı, başka bir ifade ile, tekelci kapitalizm dönemi başlamıştır. Bu dönemin en karakteristik özelliği, sermayenin yaygınlaşması ve merkezileşmeye başlaması sonucu dev şirketlerin bir araya gelerek daha da güçlenmesi ve tekellerin ortaya çıkmasıdır.

1900’lü yıllara gelindiğinde işçi sınıfı hareketinde sendikaların öneminin daha da arttığı görülür. Bu dönemde, sendikaların rol ve görevlerine ilişkin olarak “tek yönlü” düşünen eğilimler büyük ölçüde yaygınlaşmıştır. Bu tek yanlı düşünce ve değerlendirmeler; bir taraftan sendikaların, işçi sınıfı örgütlenmesinin “en üst” biçimi olduğunu savunmuş ve propaganda etmiş, diğer taraftan da sendikaların bütünüyle siyaset dışında kalmasını istemiştir. Bu görüşleri savunanlar, asıl olarak İngiltere ve Amerika kaynaklı muhafazakâr-reformist (Trade Unionism) ve daha çok Fransa ve Latin Amerika kaynaklı Anarko-Sendikalist (Anarşist) anlayışlardır. Nitekim, 1905 yılında toplanan Uluslararası Sendika Konferansı, işçi sendikalarının faaliyet alanını iyice sınırlayan bir karar almıştır. Bu kararla; “siyaseti bütünüyle işçi sınıfının siyasi kanadı yapar, sendikalar işçilerin çalışma sorunlarına ilişkin taleplerle kendilerini sınırlamalıdır” yaklaşımı benimsenmiştir.

20. yüzyıl sendikal hareketinin en önemli özelliği ulusal örgütlenmeler yanında, uluslararası sendikal örgütlenmelerin de önem kazanmış olmasıdır. Bu dönemde kapitalizm yeni bir aşamaya, tekelci kapitalizm, emperyalizm aşamasına girmiştir. Tekelci kapitalizmle birlikte işçi sınıfı üzerindeki sömürü daha da artmış, işsizlerin sayısı çoğalmış, yoksulluk ve açlık işçi sınıfını kuşatmıştır. Eski tip sömürgeciliğin yerini, yeni tip emperyalist sömürgecilik almıştır.

Bu dönemde gelişmiş kapitalist ülkelerin, geçmişte olduğu gibi sadece işgal yoluyla değil, diğer ülkelere yabancı sermaye aktarımı yoluyla girerek egemenlik kurmaya başladığı görülür. Emperyalist ülkelerin paylaşımı giderek sertleşir ve 1914 yılında I. Dünya Savaşı’nın doğmasına yol açar. Bu savaş, aynı zamanda dünya pazarlarının paylaşımı savaşıdır. Avrupa’da işçi sendikaları bu paylaşım savaşına şiddetle karşı çıkmışlar ve bu dönemde her ülkede sayıları yüz binleri bulan kalabalıklar savaş karşıtı eylemlerle siyasal tepkilerini göstermekten çekinmemiştir.

Savaşın 1918’de bitmesinin ardından Avrupa sendikalarının talepleri doğrultusunda 1919 yılında Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) kurulmuştur⁵. Yine sendikaların mücadele ve çabaları sonucu, aynı zamanda Versailles Barış anlaşmasının giriş bölümünü oluşturan “İşçi Hakları Bildirgesi” benimsenir. Bu bildirgenin temel ilkeleri şunlardır:

• Emek bir meta değildir;

• Herkese sendikal örgütlenme hakkı sağlanmalı, yeterli bir yaşam düzeyini koruyabilmek için elverişli ücret ödenmeli;

• Günlük 8, haftalık 48 saat çalışma süresi;

• Haftada en az 24 saat dinlenme süresi;

• Çocuk yaşta işçi çalıştırılmasının yasaklanması;

• Ülkede tüm işçilere eşit davranılması;

• İşçileri korumayı amaçlayan yasa hükümlerinin uygulanmasını sağlayacak denetim sisteminin kurulması sağlanmalıdır.

Böylece çalışma koşulları ve işçilerin yaşamını ilgilendiren konularda ilk olarak evrensel nitelikli sözleşmelerin oluşturulması süreci başlamıştır. Ancak bu ilkelerin çalışma yaşamında tam anlamıyla uygulanabilmesi, yine her ülkede yürütülen sınıf mücadeleleri ile mümkün olabilmiştir. Sınıf hareketinin zayıf olduğu ülkelerde bu haklar, sadece kâğıt üzerinde kalmıştır. Dünyada sendikal hareketin genişlemeye başladığı bu dönemi izleyen 1929 yılında büyük bir ekonomik bunalım yaşanmıştır. Bu arada Almanya ve İtalya’da faşizmin tırmanmaya başladığı görülür. Almanya’da Hitler, İtalya’da Mussolini iktidara gelir. Sendikalar kapatılır ve birçok işçi önderi ya toplama kamplarına sürülür ya da idam edilir.

20. yüzyılın ilk çeyreğinde, daha sonraki süreçte sendikaların ve sınıf mücadelesinin güçlenmesinin önünü açacak olan önemli bir gelişme yaşanmıştır. 1917 yılında gerçekleşen Sosyalist Ekim Devrimi gerek ekonomik, toplumsal ve siyasal, gerekse ideolojik anlamda sosyalizmi, kapitalizme karşı tek alternatif olarak ortaya çıkarmıştır. Sovyetler Birliği’nin kurulması, dünya çapında o zamana kadar oluşan bütün dengelerin yerinden oynamasına neden olmuştur. Artık ekonomik-toplumsal-siyasal yapılanmaların oluşmasında, Sovyetler faktörü temel belirleyicilerden birisi haline gelmiştir. Kuşkusuz bu durumun sendikalara ve sınıf mücadelelerine de doğrudan etkisi olacaktır.

20. yüzyılın ilk çeyreğinde dünyanın yeniden şekillenmesinden sendikalar da payına düşeni almıştır. Ekim Devrimi’nin hemen ardından 1919 yılında III. Enternasyonel (Komintern) kurulur. Daha önceki dönemde oluşmuş komünist partilerle ilişkili sendikalar Komintern’e üye kabul edilir. III. Enternasyonel’in 1921 yılında yapılan kongresinin ardından 42 ülkeden komünist ve anarşist sendikacıların katılımıyla bir Dünya Sendikalar Kongresi düzenlenmiş ve hemen ardından Kızıl Sendikalar Enternasyonel’i (Profintern) kurulmuştur.

Komintern, 1921 yılının başında Almanya, Fransa, İtalya, Norveç, Bulgaristan ve Çekoslovakya’daki yasal kitle partileri ve önemli bir kitle desteğine sahip olan Finlandiya ve Polonya’daki yasadışı ya da yarı yasal partilerle sağlam bir güç olarak dünya sendikal hareketi ve işçi partileri üzerindeki etkisini arttırmıştır. III. Enternasyonel ayrıca II. Enternasyonel’in Avrupa merkezciliğini büyük ölçüde kırmış ve bütün ulusal kurtuluş hareketlerinin doğrudan desteklenmesi için büyük çaba harcamıştır. Bu çaba aynı zamanda, değişik ülkelerden işçilerin sınıf sendikaları çatısı altında bir araya gelmelerini sağlamış ve pek çok ülkede komünist partilerin ortaya çıkmasına hizmet etmiştir.

Profintern’in kurulmasıyla birlikte sınıf sendikacılığı ile burjuva sendikal anlayışlar arasındaki mücadelenin iyice sertleşmeye başladığı görülür. Sendikal düzeyde gelişen bu zorlu mücadele, Kızıl Sendikalar Enternasyonali’nin dünya çapında şekillenişini beraberinde getirmiştir. Diğer tarafta ise, Uluslararası Özgür Sendikalar Federasyonu, Hıristiyan Sendikalar Konfederasyonu gibi reformist sendikal yapılar kapitalizmle uyumlu, onunla barışık politikalar etrafında saf tutmaya başlamıştır.

Kızıl Sendikalar Enternasyonali’nin o dönemdeki programı genel olarak şu amaçlardan oluşmaktadır:

• Tüm dünya işçilerini, kapitalizmin alaşağı edilmesi, işçilerin kurtuluşu ve proletaryanın iktidarının kurulması amacıyla örgütlemek;

• Devrimci sınıf savaşımını, toplumsal devrim, proletarya diktatörlüğü fikirlerinin kapitalist sistemlerini devirmek amacıyla kitlelerin eylemini yönetmek;

• Dünya sendikal hareketini kemiren reformizme karşı savaşım vermek; burjuvazi ile işbirliğini, sınıf uzlaşmacılığını ve toplumsal barış yalanını mahkûm etmek;

• Dünya sendikal hareketindeki devrimci sınıf unsurlarını bir araya getirmek;

• Tüm ülkelerdeki işçi sınıfının savaşımını birleştirmek ve koordine etmek, devrimci eylemlere girişmek;

• Sınıf savaşımının önemli olaylarında uluslararası kampanyalar düzenlemek, grevci işçilere yardım etmek.

Kızıl Sendikalar Enternasyonali’nin kurulması, işçi sınıfı ve dünya sendikal hareketi açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilebilir. Çünkü siyasal alanda kapitalizm ile sosyalizm arasında başlayan ayrılık artık sendikaları da kapsamıştır. Bu iki sistemin etkisinde kalan sendikal yapılarda ve sınıf hareketinde, sonraki döneme damgasını vuran bu saflaşmanın etkileri görülmüştür.

I. Dünya Savaşı öncesinde 1913 yılında kurulan, Uluslararası Özgür Sendikalar Federasyonu (IFTU)⁶ ise, özellikle Profintern’in karşısında olmasının da etkisiyle, 23’ü Avrupa’dan olan 28 ulusal merkezde örgütlenmiş, ancak dünya sendikal hareketinde II. Dünya Savaşı’na kadar önemli bir varlık gösterememiştir. IFTU’nun zayıf kalmasında, Profintern’in Sovyetler Birliği gibi önemli bir siyasal desteği arkasına almış olmasının büyük etkisi vardır.

IFTU, yapısal olarak ulusal çapta ve çeşitli işkollarında örgütlenmiş sendikal merkezleri bir araya getiren uluslararası ilk sendikal üst örgüt olarak kurulmuştur. Bu sendika içinde çeşitli sendikal anlayışları bir arada görmek mümkündür. Anarko-sendikalizmin etkisinde olan Fransız, İtalyan ve İspanyol sendikaları, sağ sendikalist çizgideki muhafazakâr-reformist İngiliz ve Amerikan sendikaları, II. Enternasyonal’in gerici çizgisini savunan ve oldukça kitlesel olan Alman sendikaları IFTU’nun esas çekirdeğini oluşturmuştur. IFTU’nun temel amacı, tüzüğünde yer alan, “sendikal hakların korunması ve geliştirilmesi”dir. Bunun dışında “her türlü savaşı engellemek ve gericilikle savaşmak” gibi muğlak bir ifade ile sendikaların siyasal mücadele ile olan ilişkisini pamuk ipliğine bağlamaktadır.

IFTU ancak Profintern’in 1940’tan sonra etkisini yitirmeye başlamasıyla birlikte önemli bir sendikal çekim merkezi haline gelebilmiştir. Profintern’in zayıflaması, IFTU’nun yeni üyeler kazanmasında etkili olmuştur. ABD’nin en önemli sendikal merkezlerinden birisi olan AFL, 1937 yılında IFTU’ya yeniden üye olunca IFTU’nun üye sayısı 1934 yılında 8 milyona gerilemişken, 1939 yılı sonlarına doğru 20 milyona yükselmiştir. Diğer taraftan ise, sendikalı işçilerin sayısı önceki dönemlere göre daha hızlı artmaya başlamıştır.

II. Dünya Savaşı arasındaki dönem, kapitalist düzenin iç buhranı, işçi sınıfının sayıca artması, sendikalarda örgütlenmesi ve devrimci ruhun yükselmesiyle belirlenmiştir. Nitekim I. Dünya Savaşı’nın arifesinde 10 milyon sendikalı işçi varken, II. Dünya Savaşı öncesinde bütün dünyada 40 milyona yakın sendikalı işçi bulunmaktadır. (Filip KOTA, Dünya Sendikal Hareketinde İki Karşıt Çizgi)

IFTU yanında, bahsedilmesi gereken bir diğer sendika federasyonu Uluslararası Hıristiyan Sendikalar Federasyonu’dur (IFCTU). 1920 yılında Hollanda’nın Lahey kentinde kurulan bu sendikal örgüt faaliyetlerini Hıristiyanlık dini üzerine kurmuştur. Tüzüğünün ikinci maddesi; “Ekonomik ve sosyal yaşam aynı halkın bütün çocuklarının işbirliği yapmasını gerektirir. Dolayısıyla şiddet ve sınıf mücadelesini reddeder.” demektedir. Böylece işçi sınıfının burjuvaziye karşı girişeceği her türlü ekonomik-siyasal mücadelenin önü daha baştan kesilmektedir. IFCTU, büyük ölçüde Avrupa Kıtası ile sınırlı kalmış (Almanya, Belçika, Hollanda), buna karşın İngiltere ve ABD’de hiçbir zaman gelişme imkânı bulamamıştır. IFCTU’nun üye sayısı, II. Dünya Savaşı öncesinde 3.5 milyon dolayındadır.

IFCTU, 1968 yılında yaptığı kongre ile adını Dünya Emek Konfederasyonu (WCL) olarak değiştirmiş ve Hıristiyanlığın toplumsal ilkelerine dayanan ideolojik yönünü değiştirerek yeni bir ilkeler bildirgesi yayınlamıştır. WCL, tüm dünya emekçilerinin genel bir sömürü altında yaşadıklarını belirtmiş ve “sosyalist” ülkelerde de emekçilerin baskı, yabancılaşma ve sömürü altında olduklarını savunmuştur. WCL, diğer uluslararası sendikaları “emperyalist blokların işine yarayan” bir bölünme içinde olmakla suçlayarak, enternasyonalizmin yeniden inşasının gerektiğini savunmuştur. Ancak bu savunuların büyük ölçüde söylemde kaldığını belirtmek gerekir.

1939 yılında yeni bir emperyalist paylaşım savaşı olan II. Dünya Savaşı başlamıştır. Savaş sonrası dönemde insanlığın önünde yeni bir ufuk belirir. Bu aşamada sendikalar, sosyalizmin de etkisiyle, bir yandan toplumsal-siyasal rollerini genişletirken, çalışma koşulları, örgütlenme, grev ve toplu sözleşme v.b. haklar artık işçi sınıfı ve sendikal mücadele için evrensel ilkeler haline gelmiştir.⁷ Ancak tüm bu hakların elde edilebilmesi kolay olmamış, yüzyıllar süren mücadeleler ve ağır bedeller ödemeyi gerektirmiştir.

Bu arada dünya sendikalarının uluslararası birlikler oluşturmaya savaş sonrası dönemde de devam ettiği görülmektedir. II. Dünya Savaşı sırasında, anti-faşist mücadele çerçevesinde sendikal alanda düzenli bağların kurulması ve işbirliği için oluşturulan ilk çabalar, 1941 Aralık ayında İngiliz-Sovyet Sendikal Komitesi’nin kurulmasıyla somutlaşmıştır. Bu komite daha sonra Sovyet Sendikaları Merkezi Konseyi, Britanya Trade-Union’ları Kongresi ve ABD Endüstriyel Örgütler Kongresi’den (CIO) oluşan hazırlık komitesini kurma girişiminde bulunmuştur. Bu komite, aynı zamanda bir dünya sendikal konferansını hazırlamış ve toplamıştır.

1945 tarihinde, Hazırlık Komitesi’nin çabalarıyla, Paris’te 56 ülkeden 64 milyon işçi adına toplanan 272 sendikacı Dünya Sendikalar Federasyonu’nu (WFTU) kurmuştur. WFTU’nun, özellikle ilk yıllarında, dünya sendikal hareketini tek bir çatı altında toplamak için büyük çaba harcadığını söylemek mümkündür. Ancak ABD’nin II. Dünya Savaşı’ndan sonra önemli bir güç merkezi haline gelmesi ve kendisini, her alanda olduğu gibi sendikalar üzerinde de sosyalizmin etkisini kırmaya adaması sonucu uluslararası alanda sendikal birliğin oluşturulması başarılamamıştır.

WFTU’nun birinci kongresinde belirlenen başlıca amaçları şu şekilde sıralanmaktadır:

• Savaşa ve savaşın nedenlerine karşı yıkılmaz ve kalıcı bir barış için çalışmak; savaş kışkırtıcısı ve faşizmin gelişiminin yaratıcısı olarak büyük tekellere karşı savaşım;

• Emekçi halkın istemlerinin karşılanması, daha geniş sendikal haklar, “eşit işe eşit ücret” ilkesi, fiyat denetiminin kurulması ve bu denetimde işçilerin yer alması;

• Sömürgeciliğin ortadan kaldırılması, ülkelerin kendi kaderini belirleme ve ulusal bağımsızlık haklarının tanınması;

• Az gelişmişliğe ve tekellerin sömürü politikasına karşı savaşım;

• Ulusal ve uluslararası düzeyde işçi sınıfının dayanışması ve sendikal birliğinin oluşturulması.

Soğuk savaşın etkisiyle WFTU’dan ayrılan İngiliz ve Hollanda sendikaları ile ABD’deki AFL ve diğer sendikalar 1949 yılında Londra’da toplanarak Uluslararası Hür İşçi Sendikaları Konfederasyonu’nu (ICFTU) kurmuştur. 58 ülkeden ulusal sendika merkezi ve 28 örgüt bu kuruluş toplantısında yer almıştır. ICFTU’nun kuruluşu, sendikal hareket içinde anti-komünizmin baş aktörü olan ABD sendikası AFL’nin, 1946 yılındaki 65. kongresinde aldığı “dünyadaki tüm ‘özgür’ sendikaları bir araya getirmek için çaba gösterme” kararı sonucunda ortaya çıkmıştır.

ICFTU’nun ana hedefinin, sınıf sendikacılığı ilkelerini benimseyen mücadeleci sendikaları etkisiz hale getirmek ve sosyalizme karşı aktif mücadele yürütmek için kendine bağımlı sendikal yapılar oluşturmak olduğu söylenebilir. Bu hedefe uygun olarak ICFTU ve CIA’nın da özel çabalarıyla, özellikle sendikal hareketin güçlü olduğu ülkelerde, ICFTU’nun çizgisine uygun sendikal yapılar yaratılmıştır. Almanya’da DGB, Fransa’da CGT’nin bölünmesine neden olan FO (Force Ouvrier-İşçi Gücü) ve İtalya’da CISL (İtalyan İşçi Sendikaları Konfederasyonu) bu çabaların ürünü olarak ortaya çıkmış olan sendikal yapılar olarak bilinmektedir. Türk-İş ise, kurulduktan hemen sonra ICFTU’nun etki alanına girmiştir. ICFTU, özellikle 1950’lerden itibaren başlayan soğuk savaş döneminde, ABD’nin ve kapitalizmin, sendikal hareketler içindeki önemli faaliyet araçlarından birisi olarak önemli bir işlev görmüştür ve bu görevini halen sürdürmektedir.⁸

II. Dünya Savaşı sonrası dönemde, kapitalizmin “komünizm korkusu” ile oluşturduğu sosyal devlet modeli ile işçi sınıfına tanınan geniş ekonomik-sosyal haklar sendikaları, büyük oranda kapitalist sistem ile uzlaşmaya itmiştir. Sendikalar bu dönemden sonra artık işçi sınıfının mücadele araçları olarak değil, kapitalizmin sevimli birer “sivil toplum örgütü” olarak anılmıştır. Bu dönemde, artan kâr oranlarının da etkisiyle, işçilere yüksek ücretler verilmiş ve pek çok sendika, mücadeleci geçmişini inkâr edercesine kapitalist sisteme entegre olmuştur. Özellikle gelişmiş kapitalist ülkelerde milyonlarca işçiyi örgütleyen sendikalar, talepler üzerinden mücadele etmek yerine, masa başı çözümlere yönelmiş ve geniş işçi kitlelerinin mücadele isteklerini engelleyebilmiştir.

Bu dönemde güçlenen “işbirlikçi-sarı sendikacılık”, “partiler üstü sendikacılık”, “ücret sendikacılığı”, “meslek sendikacılığı” v.b. sendikal yaklaşımlar, başından beri var olan sendikalar ile siyaset arasındaki ilişkiyi, kapitalizmin çıkarları çerçevesinde yeniden biçimlendirmiştir. Bu sendikal yaklaşımlar, sendikaların özellikle 1970’li yılların ortalarından itibaren başlayan erime süreçlerinin hızlanmasında etkili olmuştur. Kapitalizmin saldırgan politikaları karşısında ne yapacağını bilemeyen sendikalar, mücadeleci kimliklerini bir tarafa bırakarak kazanılmış haklarını savunmaya geçmiş ve uzlaşmacı bir çizgiye çekilmiştir. Bu dönüşümde işçi sınıfı içinde neredeyse ayrı bir katman olarak ortaya çıkan işçi aristokrasisinin etkisinin son derece güçlü olduğunu söylemek gerekir.

Sermayenin yoğunlaşması ve merkezileşmesiyle büyük ölçekli sanayi işyerleri aşamasına gelindiğinde, kapitalistin çapını aşan denetim ve gözetim işi, onunla iyi geçinen ve onun da kendileriyle iyi geçindiği, işinin ehli ustabaşı ve teknisyenlere ve benzeri nitelikli işçilere bırakıldı. Bunlar zamanla diğer işçi kitlesinden farklılaşarak ayrıcalıklı bir katman oluşturdular. (Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi)

İşçi aristokrasisi 19. yüzyılın sonlarında İngiltere’de oluşmuş ve 20. yüzyılın başlarında diğer gelişmiş ülkeler ve kapitalizmin az çok geliştiği ülkelerde ortaya çıkmış ve genelleşmiştir. O dönemlerden bu yana, yaşamı ve düşünce tarzı ile işçi sınıfından ayrılan bu burjuva tabakanın sendikalarda sermaye hesabına yer edindiği; sınıf içinde ve sendikalarda uzlaşmaz bir çelişkiye, çatışma ve mücadelelere yol açtığı bilinmektedir.

Üretimin ve gelirlerinin artmasına paralel olarak burjuvazi, kalifiye işçilerin ve iş kategorilerinin sayısını suni olarak arttırarak, sıradan işçilerle uzmanlaşmış işçiler arasında büyük ücret farklılıkları yaratarak, uzman işçilere üretim sektöründe ve diğer yerlerde sorumluluk vererek, bu aristokrasinin saflarını daha da büyütmeye çalışır. (Filip KOTA, Dünya Sendikal Hareketinde İki Karşıt Çizgi)

İşçi sendika hareketinin bu dönemden sonraki bütün tarihi, sendikal hareketin ve sendikaların, sendika aristokrasisi tarafından sermaye yararına parçalanması ile anılır olmuştur. Özellikle yeni-liberal kapitalist dönüşümün başlangıcı olarak kabul edilen 1970’li yıllardan sonra, ciddi mücadele süreçlerinden geçmiş pek çok sendika ve konfederasyon, işçi aristokrasisinin elinde bürokratikleşmiş ya da parçalanmıştır. Öncesi bir yana bırakılırsa, sendikalardaki en büyük aristokratik ve bürokratik bozulma ve sendikaların bu bozulmanın ardından gelen dönemde yaşadığı parçalanma; II. Dünya Savaşı sonrası dönemde “çağdaş sendikacılık” olarak adlandırılan ve savunulan uzlaşmacı-reformist sendikacılık anlayışının şekillenişi ile ortaya çıkmıştır.

Özellikle Avrupa sendikal hareketi için, uzun mücadeleler sonucunda kazanılan hakların kapitalist devletin bir parçası haline getirilmesi, sendikaların egemen sistemle bütünleşmelerine zemin hazırlamıştır. Bütün bu gelişmeler sonucunda, sendikal bürokrasinin de çabalarıyla, sendikal hareketin büyük bir bölümü düzen içi bir nitelik kazanarak, kapitalist sistem ile “uzlaşma”yı temel politika haline getirmiştir.

Sendikaların, işçi-işveren ve devlet birlikteliğini kurumsallaştıran “işbirlikçi” korporatist yapılanmalarla düzen içi siyasetin aktif bir parçası haline gelmesini, işçi sınıfının bağımsız siyasal mücadele hedeflerinden tamamen kopan bir yaklaşımı benimsemesi izlemiştir. Bu biçimiyle yeni bir yönelime giren sendikalar, pek çok ülkede işçi ve emekçilerin bazı kısa vadeli ve gündelik çıkarlarını güvence altına alma karşılığında, sermaye sınıflarının ekonomik-siyasal programlarına kitlesel destek sunmanın araçları haline gelmiştir.

1970’li yılların ortalarında başlayan ve sendikaların gündemini oluşturan bir başka konu, “işçi sınıfının devrimci niteliğini yitirdiği”, “kapitalizmin kendini yenilediği” gibi yaklaşımlar çerçevesinde sürdürülen “çağdaş sendikacılık” tartışmalarıdır. “Uzlaşmacılık” ve “sosyal diyalog” kavramlarını merkeze alan bu anlayışa göre, üretim araçlarındaki değişim ve teknolojinin gelişmesi, üretim ilişkilerini etkilemiş, bu nedenle eskisi gibi kaba güçle sorunları çözme devri kapanmıştır. Sendikaların görevi çatışmaları körüklemek değil, uzlaşmayı, diyaloğu geliştirmek olmalıdır. Son otuz yıla damgasını vuran bu anlayış, gerek dünyada ve gerekse Türkiye’de işçi sınıfının ve sendikaların pek çok noktada mücadeleden geriye düşmesine neden olmuştur.

Sendikaların, kapitalizmin kendisini aştığının iddia edildiği “yeni dönemde”, sistem içindeki yerlerinin ne olacağı sorununun gündeme gelmesiyle birlikte, işçi sınıfı ve sosyalist hareketlerin saflarındaki ayrışma daha da belirginleşmiştir. Yıllardır sendikaların birlik ve mücadele örgütü değil, “sosyal diyalog” örgütü olması gerektiğini savunan anlayışlar, kapitalizmin her kriziyle birlikte eriyen sendikalar gibi erimeye başlamıştır.

Genel olarak ifade etmek gerekirse sendikalar, 1950-1970 arası dönemde, özellikle gelişmiş kapitalist ülkelerde sermaye ile uzlaşma yoluna giderek, işçi sınıfının kısa vadeli çıkarları uğruna mücadeleci kimliklerini terk etmiş, sınıf işbirliğine dayalı bir çizgi izlemiştir. Kâr oranlarının artma eğiliminde olduğu, “sosyal devlet” uygulamasının sorunsuz yürüdüğü yıllarda sendikalar yüksek ücretler alabilmiş, işçilerin sosyal haklarını genişletebilmiştir. Ancak 1970 sonrası dönemde sermayenin ulusal ve uluslararası alanda başlattığı yeni saldırılarla, o dönem elde edilen kazanımların büyük bir bölümünün geri alınabildiği görülmüştür. Bu dönemden itibaren sendikal hareket büyük bir krize girmiş, özellikle işçi sendikaları büyük oranlarda üye kayıpları ile karşı karşıya kalmıştır. Bu durumu fırsat bilen kimi ideologlar ise, artık “sendikalara elveda demenin zamanı geldi” yorumları yapmaya başlamıştır.

20 yüzyılın ikinci yarısından itibaren Avrupa’da başlayan, daha sonra tüm dünyaya yayılan, sendika-devlet-sermaye ilişkilerinin yeni oluşumların da önünü açtığı görülmektedir. Özellikle Batı Avrupa ülkelerinde, ekonomiye devlet müdahalesinin giderek artmasının sonucu olarak sendikalar, işveren örgütleri, esnaf örgütleri ekonomik ve sosyal alanlarda kamu politikalarının oluşturulması ve uygulanması sürecine kurumsal bir şekilde katılmaya başlamıştır. Oluşturulan korporatist modelde çıkarlar, devlet tarafından tepeden oluşturulmakta ve biçimlendirilmektedir. Sendikaların erime sürecine girmesinde sermaye ve emek işbirliğine dayalı bu korporatist yapılanmaların ciddi etkisi olmuştur.

Tüm bu gelişmeler yanında, özellikle azgelişmiş ülkelerde dünya sendikal hareketinin yaşadığı olumlu gelişmeler de yaşanmıştır. Ancak bu ülkelerin çoğunda daha başından sendikal hak ve özgürlüklerin baskı altında tutulmaya ya da etkisiz kılınmaya çalışıldığı bilinmektedir. Sendikal hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği ve evrensel kurallara ters uygulamaların yaşandığı pek çok ülkede, ABD destekli olarak askeri-faşist darbeler düzenlenmiştir. Bu faşist darbelerin ilk hedefi ise, hep işçi sınıfının sendikal-siyasal örgütlenmeleri olmuştur. Sınıftan yana sendika önderleri ve devrimciler işkencelerle ya da düzenlenen suikastlarla yok edilmeye, sınıf mücadelesinin dışına itilmeye, sindirilmeye çalışılmıştır.

Şili, Arjantin, Brezilya, Kolombiya, Türkiye ve daha birçok ülkede gerçekleştirilen askeri-faşist darbeler aracılığı ile örgütlü mücadelenin, dolayısıyla sınıf mücadelesinin engellenmeye çalışıldığı söylenebilir. Ancak 80’li yıllarda sindirilmeye, yok edilmeye çalışılan sınıf mücadelesi 1990’lı yıllarla birlikte yeni bir ivme kazanmış, 21. yüzyılın geçmişte olduğundan daha keskin ve daha çetin sınıf mücadelelerine gebe olduğunun habercisi olmuştur.

Sendika ve Siyaset Kavramları

Modern işçi sınıfının, doğuşundan günümüze kadar, birbirinden temel nitelikleriyle ayrılan, değişik tarihsel ve toplumsal koşullarda ortaya çıkmış sendikal-siyasal örgütlülükleri olmuştur. Marx ve Engels’in bilimsel sosyalizm teorisini şekillendirmeye başladıkları ve peş peşe sanayi devrimlerinin gerçekleştiği tarihsel koşullarda da sendikalar ve sendikal mücadele deneyimleri vardır; kapitalizmin tekelci aşamasında, işçi sınıfının uluslararası ölçekte birbiriyle değişik düzeylerde ilişkiye geçtiği, karşılıklı mücadele deneyimlerini aktardığı, maddi ve manevi sınıf dayanışmasının yaşandığı tarihsel koşullarda da sendikalar ve sendikal mücadele deneyimlerine rastlamak mümkündür.

Sendikalar, işçi ve emekçi sınıfların ekonomik, sosyal ve demokratik hak ve çıkarlarını kazanmak, korumak ve geliştirmek için oluşmuş ve geliştirilmiş örgütlerdir. Sendikalar belirli bir alanda çalışan emekçilerin tümünü kucaklamayı hedefleyen; örgütlü olduğu alandaki tüm emekçilerin ayrım yapmaksızın ortak çıkarlarını ve taleplerini savunmayı temel alan; işçi sınıfının en eski, en yaygın ve en kitlesel sınıf örgütüdür. Sendikalar, aynı zamanda, emekçilerin bir sınıf olarak ortak ekonomik, toplumsal ve demokratik çıkarlarını korumak ve geliştirmeyi hedefleyen mücadele örgütleridir.

İşçi sınıfı ve emekçilerin, ortak amaçlara yönelik olarak gerçekleştirdikleri gönüllü ve eylemli birlik, bizleri örgüt ve örgütlenme gerçeğine götürür. Örgüt ve örgütlenme gerçeği, aynı zamanda emekçilerin ekonomik, toplumsal, demokratik ve siyasal haklarının kazanılması, korunması ve geliştirilmesine yönelik mücadeleyi içerir. Günümüz koşullarında sendikalar; toplumsal ve siyasal yaşamın içinde; işçi ve emekçi sınıfların, sınıf çıkarları doğrultusunda etkinliklere katıldıkları sürece, hem güçlenir hem de bulunduğu ülkede demokrasinin sınırlarını genişleterek siyasal rolünü yerine getirmeye çalışır.

İlk ortaya çıktığı tarihten itibaren, farklı ekonomik-toplumsal yapılanmaların sonucu olarak şekillenen sendikaların, örgütlenme biçimlerine bağlı olarak çeşitli biçim ve düzeylerde örgütlendiği görülmüştür.⁹ Örgütlenme biçimlerine göre oluşan sendikal yapılar ve benimsenen örgütlenme biçimleri, sendikalar ile sınıf mücadelesi arasında kurulan ilişkinin biçimini ve içeriğini belirlemiş, hatta çoğu zaman sendika-siyaset ilişkisinin niteliği, sendikaların örgütlenme biçimlerine göre büyük değişiklikler göstermiştir.

Sendikalar ve sendikal örgütlülük, ülkelere, hatta bölgelere göre farklı nitelikler gösterir. Tarih boyunca örgütlülük paydası altında birbirinden farklı sendikalar, sendikal yapılar ortaya çıkmıştır. Bu ayrımların temel gerekçesini, çalışma ilişkilerinden gelen farklılıklar, ülkelerin kendine özgü olarak oluşturdukları siyasal ve toplumsal yapılar oluşturur. Bunun dışında sendikaları ve sendikal örgütlenmeleri farklı hale getiren bir başka boyut, sendikaların yönetim yapısı ve buna bağlı olarak oluşan işleyiş mekanizmalarıdır. Bazı ülkelerde sendikalar daha merkezi bir yapıda örgütlenirken, bazılarında son derece esnek örgütlenme biçimlerini görmek mümkündür.

Sendikaların karar organları ve sendika içi demokrasinin işleyişi konusunda da önemli farklılıklar oluşabilmektedir. Günümüzde ise, sendikaların değişik örgütlenme yapıları bulunmaktadır. Tarih içinde, örgütlenme biçimine göre oluşmuş sendikalar şu başlıklar altında toplanabilir:

Meslek Sendikaları: Hangi işyeri ve hangi işkolunda çalışırsa çalışsın, aynı meslekten olan emekçilerin kurdukları sendikalar meslek sendikası olarak adlandırılır. Bu tür örgütlenme biçimleri, sendikaları bir meslek örgütü olarak görmeleri nedeniyle diğer sendika türlerine göre daha dar örgütlenmelerdir. Sendikacılık hareketinin ilk örgütlenme biçimini oluşturan meslek sendikaları, aynı meslekten olan işçilerin bir araya geldikleri bir yapıyı ifade eder. Meslek sendikalarının genel olarak yatay bir örgütlenme modeli olduğu, belirli bir bölgede değil, ülke bazında federasyon içinde kurulduğu ve faaliyetlerini sürdürdüğü söylenebilir.

Meslek sendikaları biçiminde örgütlenmenin işçiler arasında ilk örgütlenmelerden olan lonca geleneği ile yakın ilişkisi bulunmaktadır. Avrupa’da meslek sendikalarının kökeninde loncalar ve lonca tipi örgütlenmeler vardır. Loncaların kapitalist sanayinin gelişmesi karşısında etkilerini kaybetmelerinin ardından ilk olarak meslek sendikaları ortaya çıkmıştır. Aynı meslekten olan işçiler sahip oldukları nitelikleri kendileri için bir ayrıcalığa dönüştürüp, mesleğe girişleri sendikaları sayesinde denetim altında tutmuşlar, böylece işverenle pazarlık güçlerini arttırabilmişlerdir. Bu tür dar meslek sendikacılığına günümüz koşullarında çok az rastlanmaktadır.

Bu tür sendikaların etkileri, ABD ve İngiltere gibi güçlü oldukları ülkelerde bile artık azalmaya başlamıştır. Çoğu meslek sendikasının sanayi ve hizmetler sektörünün gelişmesi karşısında “genel sendika” haline dönüştüğü söylenebilir. Başlangıçta meslek sendikası olan pek çok sendika başka meslek gruplarını da kapsayarak oluşturduğu genel sendikaların en önemli örneği, ABD’de kurulan, Kamyon Şoförleri ve Depolama İşçileri Sendikası’dır.

Genel Sendikalar: Her işyerinden, her meslekten ve her işkolundan emekçinin aynı yapı içinde örgütlendiği sendikalardır. Sendikaların özellikle ilk gelişme dönemlerinde ‘emek birlikleri’ adı altında örgütlenen bu sendika türüne günümüz sendikal örgütlenmeleri içinde çok az rastlanır.

İşyeri Sendikaları: İşyeri sendikası, belirli bir işyerinde çalışanlar tarafından kurulan ve faaliyeti o işyeri ile sınırlı olan sendikalardır. Bu tür sendikal faaliyetin sadece o işyeri ile sınırlı kalması pek çok sakıncayı beraberinde getirir. Bu tür sendikal yapılara, ABD ve Japonya dışında başka gelişmiş ülkelerde rastlamak güçtür. Bu biçimdeki sendikal örgütlenmenin işyerleri içinde güçsüz bir yapıyı ortaya koydukları, bölünmelere ve dağılmalara yol açması nedeniyle fazla tercih edilmedikleri söylenebilir. Özellikle aynı işyerinde örgütlenmeye çalışan birden çok sendikanın rekabet nedeni ile çalışanların çıkarlarını etkin biçimde koruyamadıkları ve geliştiremedikleri görülmüştür.

İşyeri sendikası aynı zamanda işletme sendikası olarak da adlandırılmaktadır. İşyeri örgütlenmelerinin genellikle küçük ve az sayıda işçiyi kapsaması nedeniyle ve işveren tarafından kontrol altına alınabilmesinin getirdiği kolaylıklar sarı sendikacılık olarak adlandırılan bir sendika türünün oluşmasını sağlamıştır. İşyeri sendikalarının küçük ve güçsüz olmalarından dolayı bu tür örgütlenmelerde dağılma ve bölünme potansiyeli yüksektir. İşyeri sendikaları, sadece işyerleri temelinde örgütlendiği için sendika-siyaset ilişkisi oldukça gevşektir.

İşkolu Sendikaları: Her meslekten, değişik işyerlerinde çalışan ve aynı işkolunda bulunan emekçilerin sendikaları işkolu sendikası olarak tanımlanır. Türkiye’deki işçi ve memur sendikaları işkolu esasına göre örgütlenmiştir. İşyeri sendikal örgütlenmesinden sonra gelen örgütlenme düzeyi işkolu sendikacılığı biçimindedir. İşkolu sendikaları, ekonominin benzer faaliyet dalındaki tüm emekçilerini, mesleklerine ve niteliklerine göre ayırım yapmaksızın örgütleyen sendikalardır. Burada aynı meslekte ya da işyerinde olmak sendikal örgütlenme için önemli değildir. Sendika üyelerinin hak ve çıkarlarının daha güçlü korunması, tek bir sendika içinde temsil edilmek suretiyle birlik ve dayanışmanın güçlendirilmesini beraberinde getirmektedir.

Sendikal hareketin geliştiği yıllarda örgütlenme modeli daha çok işkolu sendikacılığı biçiminde olmuştur. Meslek sendikacılığının daha güçsüz ve zayıf olduğu ülkelerde, işkolu sendikacılığı bölgesel ve ulusal düzeyde örgütlenmesini tamamlayarak faaliyetlerini yaygınlaştırmıştır. Günümüzde yaygın olan sendikal örgütlenme, işkolu düzeyinde örgütlenme şeklindedir.

İşkolu sendikacılığı, sendikacılık hareketinin geleneksel olarak güçlü olduğu ülkelerde egemen yapı olarak yerleşmiştir. Avrupa sendikal hareketi genel anlamda işkolu sendikacılığına yakındır. Özellikle Kıta Avrupası sendikalarının, sınıf temeline dayalı örgütlenme modeli daha güçlü bir sendikal anlayış oluşturmuştur. İşçi ve emekçi sınıfların bir bütün olarak dayanışması temeline dayanan işkolu sendikacılığı, sendikal hareketin güçlenmesi için en uygun örgütlenme modeli olarak kabul edilmektedir. Bu tür örgütlenmelerin, işkolunda izlenecek politikaların tutarlı ve uyumlu olmasını sağlamada daha etkili olduğu söylenebilir. Sendika-siyaset ilişkisi, en yoğun şekilde işkolu sendikacılığında yaşanır.

Federasyon: Sendikalar, belli bir sendikal politika etrafında bir araya gelerek üst örgütler kurabilirler. Bu örgütler aynı işkolunda faaliyet gösteren farklı sendikalar arasında olabileceği gibi, aynı bölgede farklı işyeri ve işkollarında bulunan sendikalar arasında kurulan birlik, platform türü yapılar da olabilir. Federasyon aynı işkolundaki farklı sendikaların oluşturduğu federal yapıda bir birliktir. Sendikalara egemen olan dikey hiyerarşik örgütlenme yanında, yatay örgütlenmeyi ifade ettiği için federasyon tipi örgütlenme güçlü bir sendikal hareketin yaratılması açısından son derece önemlidir. Aynı bölgedeki değişik işyerinde ve işkolundaki sendikaların yatay örgütlenmeleri, sendikacılık hareketini büyük ölçüde güçlendirir. 12 Eylül rejimi federasyon tipi örgütlenmeyi “tehlikeli” bulduğu için yasaklamıştır.

Konfederasyon: Bir ülkede tüm işkollarında ve bölgelerde faaliyet gösteren belli sayıdaki (Türkiye’de bu sayı 5’tir) sendikaların, ülke çapında tek bir merkezi üst kuruluş olarak örgütlenmeleridir. Konfederasyon içinde birleşen sendikalar, kendi egemenliklerini koruyarak bu birliği oluştururlar. Federasyon ile kıyaslandığında daha gevşek örgütlenmelerdir.

Uluslararası Sendikal Örgütlenmeler: Ulusal çapta örgütlenen sendikaların işkolu ya da ulusal düzeyde, uluslararası dayanışmayı ve ilişkileri güçlendirmek amacı ile kurdukları konfederasyon tipi örgütlenmelerdir.

Sendikaların doğuşu ve gelişimi sırasında siyasal mücadele ve daha sonra siyasal partilerle kurulan ilişkiler, sendikalarla siyaset arasında kurulan ilişkilerde en önemli tartışma noktasını oluşturur. Sanayileşme sürecinin vahşi kapitalizm koşullarında yaşandığı, işçilerin acımasızca sömürüldüğü ülkelerde, önce sendikalar kurulmuş, ekonomik taleplerin tek başına yeterli olmadığı, sorunun temel kaynağı olan kapitalizmin ortadan kaldırılması gerektiği görüşünün bir sonucu olarak, siyasi partiler ortaya çıkmaya başlamıştır.

Sendikaların ilk kurulduğu dönemlerde sendika-siyasi parti ilişkisi çok net olmamış, bir örgüt hem sendika hem siyasi partinin işlevini yerine getirebilmiştir. Bugün bu ilişkinin düzeyi ve niteliği halen tartışma konusudur. O dönemde bazı ülkelerde sendikalarla siyasi partiler arasında organik bağlar kurulmuş (İngiltere), bazı ülkelerde sendikalar siyasi partileri, bazılarında siyasi partiler sendikaları yönlendirmiştir. Bazı ülkelerde ise sendika-parti ilişkisinde “bağımsızlık” anlayışı egemen kılınmaya çalışılmıştır (Almanya). Bunların hangisi doğrudur diye bir soru sorulduğunda net bir cevap vermek güçtür. Çünkü her ilişki, ilgili ülkenin kendi tarihsel-toplumsal koşullarının somut birer ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Ancak soruya sınıfsal bir bakış açısıyla yaklaşmak gerektiğinde cevap basittir. Sendikalar sermayeden, devletten ve burjuva karakterli her türlü siyasal akımdan “bağımsız” örgütlenmeler olmak zorundadır.

Sendikalar, seçimlerle oluşturulmuş olan örgütsel yapıları içinde, üyelerinin hak ve çıkarları temelinde karar süreçlerini işleten kurumlardır. Bu anlamda sendikaların sermayeden, devletten ve burjuva siyasetinden bağımsız olması gerekir. Sendikalar, işçi ve emekçi sınıfın mücadele araçları oldukları kadar, üzerinden sınıf mücadelesi verilen araçlardır. Sermaye, devlet ve onların siyasal partileri, bu aygıtların denetimini ele geçirmek ve sendikaların hareket alanını sınırlamak için her dönem özel bir çaba harcar. Bu çabanın esas amacı, işçi sınıfı ve sendikal hareketin zayıflatılması, bölünmesidir. İşçi sınıfı ve sendikal hareketin bağımsızlığı, sınıf mücadelesinin ve birliğinin ön koşuludur. Bu nedenle sınıf mücadelesinin aracı ve zemini olarak sendikalar devletten, sermayeden ve onun bütün kurumlarından bağımsız olmak zorundadır.

Sendikalar, neden sermayeden bağımsız olmalıdır? Çünkü sendikalar sermayenin değil, emeğin çıkarlarının savunucusudur. Emeğin çıkarları ise sermayenin çıkarları ile taban tabana zıttır. Sermaye ile emek arasında uzlaşmaz karşıtlıklar vardır. Bu nedenle sendikalar, sermayeden bağımsız olmak zorundadır. Sendikalar sadece emeğin ve emekçilerin örgütüdür. İşverenlerin “sendika” adı taşıyan örgütler kurması, sermayenin tamamen emekçilerin örgütlü mücadelesine karşı geliştirdiği ideolojik bir manevradır.

Sendikalar neden devletten bağımsız olmalıdır? Sendikalar, devlet kuruluşlarının güdümünde olan, onların bir parçası gibi çalışan örgütler değildir. Çünkü devlet, ortaya çıkışı ve tanımı gereği egemen sınıfın emekçiler üzerinde oluşturduğu, mevcut sömürü ve egemenlik ilişkilerini süreklileştiren bir baskı, denetim ve yönetim aygıtıdır. Kapitalist toplumda devlet, emek ile sermaye arasında sınıfsal bir tercihin sonucu olarak ortaya çıkmış ve sermaye çıkarlarının korunması devlet aygıtının nihai amacı olmuştur. Bu nedenle, birer emekçi örgütü olan sendikalar devletten bağımsız olmalıdır. Devlet güdümünde kurulan, işbirlikçi-sarı sendikalar, esasında emekçi mücadelesini baltalamak amacıyla kurulmuş “kontra” nitelikli örgütlerdir.

Sendikalar, neden burjuva siyasetinden bağımsız olmalıdır? Sendikalar, her türden burjuva akım ve siyasetten her yönüyle, örgütsel-siyasal ve ideolojik anlamda bağımsız olmak zorundadır. Burjuva siyasetinden bağımsız olmayan bir siyasal hattın izlenmesi, sendikaların yapısından bağımsız olarak, burjuva siyasetine eklemlenmeyi beraberinde getirir. İşçi sınıfının mücadele örgütü olan sendikalar, burjuvazinin, burjuva partilerin istek ve beklentilerine bağlı olarak davranamaz, karar alamazlar.

İşçi sınıfı partileri açısından ise konu, büyük ölçüde “örgütsel bağımsızlık” noktasında düğümlenmektedir. Örgütsel bağımsızlık, bir sendikanın doğrudan doğruya bir siyasi parti ile arasında organik bir bağın olmamasını ifade eder. Bu durum sendikaların işçi sınıfı iktidarı için mücadele eden partilerle siyasal-ideolojik anlamda bir bağının olmayacağı anlamına gelmez. Ayrıca, İngiltere’de olduğu gibi, kendi tarihsel süreci içinde oluşmuş ve bir gelenek olarak yerleşmiş uygulamalar bu maddenin doğruluğunu tartışmalı hale getirmez. Sendikalar kendi tüzüklerine bağlı olarak, genel kurulları ve seçilmiş karar organları aracılığıyla emekçilerin ve sendika üyelerinin kısa, orta ve uzun vadeli çıkarlarına bağımlı olarak karar alır ve mücadele eder.¹⁰ Sendikaların, işçilerin siyasetini yansıtan bir ideolojik-siyasal çizgiyi benimsemesi ve üyelerine de benimsetmesi, engellerin aşılabilmesi açısından önemlidir.

Bu özellikleri taşıyan sendikaların gerçek birer sınıf örgütü olacağından kuşku duyulmaz. Sendikalar ile, sınıf siyasetini benimseyen, işçi sınıfı iktidarı için mücadele eden siyasi partiler arasında mutlaka siyasal-ideolojik anlamda bir bağ olmak zorundadır. Bu bağı kuracak olanlar, öncelikle siyasal kadrolardır. Sendika-parti ilişkisinin bu şekilde kurulmasının temelinde, sendikaların sınıf siyasetinden uzaklaştıkça, burjuva siyasetinin etkisi altına girmesi vardır. Dolayısıyla sendikalarla siyasi partiler arasındaki ilişkilerde önemli olan; emeğin çıkarlarını savunan, emekçilerin ekonomik, toplumsal ve siyasal taleplerini kendi öz talepleri haline getirerek iktidar mücadelesi veren siyasi partilerle mi, yoksa sınıf çıkarları açısından emeğin tam karşısında bulunan, emek karşıtı partilerle mi ilişki içine girileceğidir.

Sendikal örgütlerin organik olarak siyasal partilerin yan örgütü olarak düşünülmesi onun bir sınıf örgütü olma özelliği ile bağdaşmaz. Sendikaların partilerle organik bütünleşme içine sokulması işçi sınıfının sendikal-sınıfsal birliğine yapılacak en büyük kötülüktür. Bir sendikanın, bir partinin kayıtsız şartsız güdümünü kabullenmesi, onun emir veya direktifleriyle yürümesi, o örgütün kitleselleşmesini, etkinleşmesini güçleştirir; bölünmelere yol açar. Sendikanın sınıf örgütü olma niteliği büyük yaralar alabilir. Siyasal mücadele ile ekonomik mücadelenin birbirine bağlanması, ancak sınıf siyasetinin sendikalara taşınması, oralarda yaygınlaştırılması ile mümkündür.

Örgütsel bağımsızlık bir sendikanın; kendi ilkeleri içinde, kendi üyelerinin ve genel kurulunun denetimi altında, seçilmiş organlarıyla, hiçbir örgüt dışı yerden emir ve buyruk almadan işlemesi; kendi organlarında, kararlarını demokratik bir biçimde alıp uygulaması anlamına gelmektedir.

Sendikalar için bağımsızlık; ülke sorunlarının çözümlenmesi ve emekçi sınıfın çıkarlarının gerçekleştirilmesi yönünde meslek örgütleriyle, sendikanın örgütsel bağımsızlığını kabul eden siyasal örgütlerle ortak amaçlar yönünde, ortak eylemler yapmayacağı, birlikte hareket etmeyeceği anlamına gelmez. Çünkü emekçilerin ortak çıkarları ve amaçları yönünde gerçekleştirilecek olan her ortak eylem, aynı zamanda sendikaların ekonomik, toplumsal ve siyasal rollerinin bir gereğidir. Dolayısıyla sendikaların bağımsızlığından söz edilecekse, söz konusu olan sendikaların işçi sınıfının kendi sınıf siyasetinden değil, devleti ve ideolojisiyle burjuvaziden bağımsızlığı olmalıdır. Dolayısıyla burada ortaya çıkan sorun, sendikalarda siyaset yapılıp yapılmaması değil, hangi siyasetin yapılması gerektiğidir.

Hemen hemen tüm ülkelerde emekçilerin ekonomik, siyasal ve toplumsal sorunlara çözüm arayışı, çoğunlukla siyasal katılım örgütü olan partiler aracılığıyla, ülkenin oylama sistemine bağlı olarak gerçekleşir. Ancak siyasal sistemi etkilemeyi ve kimi zaman değiştirmeyi içeren bu katılımın burjuva karakteri ve tek boyutluluğu giderek açığa çıkmıştır. Toplumsal sorunlara ya da gelişmelere karşı; bilinçli/örgütlü tutum geliştirmenin, tek başına siyasal partiler aracılığıyla gündeme getirilmesinin yeterli olmadığı zaman içinde görülmüştür.

Toplumsal yaşamın en önemli alanlarından birini oluşturan siyaset için “tek” araç kuşkusuz sadece siyasal partiler değildir. Çünkü, emekçiler açısından siyaset ve demokrasi yalnızca parlamento seçimlerinde oy vermeye indirgenecek basitlikte bir kavram olarak değerlendirilemez. Bu nedenle siyaset, tek başına “profesyoneller”in, “uzmanlar”ın, “siyasetçiler”in, daha da önemlisi tek başına sermayenin ve onun temsilcilerinin tekeline bırakılacak bir alan değildir. Tüm değerlerin, yaşamın yaratıcısı olan emeğin ve emekçilerin siyasetin temel öznesi olması, günümüz koşulları düşünüldüğünde daha fazla önem taşımaktadır.

Bir sınıf örgütü olan sendikalar, sermaye örgütlerinin her türden saldırıları karşısında net bir tutum sergilemek, kendi siyasal hattını belirlemek zorundadır. Bu tutum aynı zamanda, benimsenecek sendika siyasetinin çekirdeğini oluşturur. Genel bir sendika-siyaset ilişkisi yanında, sendikaların da kendilerine ait bir siyaseti olmak zorundadır. Sendika siyaseti, örgütün amacı, işleyişi ve sorumluluklarından, genel ülke sorunlarına kadar her konuda taraf olmayı, müdahale etmeyi ve emekçilerle ilgili kararlara doğrudan katılmayı ifade eder.

Sendikal politikaların, genel olarak siyaset arenasında benimsenmesi ve hayat bulması, birer sınıf örgütü olan sendikaların ve sendika üyelerinin kararlı, inatçı ve sürekli mücadeleleri ile mümkündür. “Peki bu mücadelenin temel unsurları nelerdir?” diye bir soru sorulduğunda akla yine sendikalar gelmekte, fakat mücadele biçimleri söz konusu olduğunda siyaset kavramı karşımıza çıkmaktadır.

Siyasetin tanımı, sendikaya göre oldukça güçtür. Çünkü sendikalar, iki yüz yıllık bir geçmişe sahipken, siyaset kavramının kökenleri sınıfların ve devletin ilk ortaya çıkışı kadar eskidir. Bu nedenle siyaset, toplumu oluşturan farklı sınıflar açısından farklı şekillerde tanımlanır. Sınıflar mücadelesini savunanlar için siyaset, karşıt çıkarlara sahip sınıflar arasındaki ilişkiler açısından en önemli mücadele unsurudur. Burjuvazi için ise siyaset, karşıt çıkarları olan sınıfları “uzlaştırma” aracı olarak tanımlanır. Hangi açıdan bakarsak bakalım, siyasetin tüm toplumsal yaşamı kapsayan, oldukça geniş bir olgu olduğunu görürüz. Bu anlamda siyaseti tanımlamak, bir anlamda onu yaşamın içinden çekip almak; onu ifade ettiğimiz sözcüklerle sınırlamak demektir. Bu riski göze alarak şöyle bir tanım yapılması mümkündür:

Siyaset; insanların, toplumsal yaşamda karşılaştığı ve toplumsal hayatı çeşitli şekillerde etkileyen her konuya taraf olması, ona müdahale etmesi süreci, sınıflar arasındaki mücadelenin en somut biçimidir. Devlet, iktidar, hukuk, siyasal sistemler, siyasal partiler v.b. siyasetin temel kavramlarıdır. Sendikalar da siyasetin temel unsurlarından birisidir. Siyaset, tıpkı sendika gibi toplumla, sınıflarla ilgili, onlarla iç içe bir kavramdır. Pek çok bilimcinin savunduğu gibi sadece basit bir kuram değil, her yönüyle somut bir pratiktir. Siyaseti, farklı şekillerde tanımlamak da mümkündür. Bir tanıma göre siyaset, toplumun bütününü ilgilendiren/etkileyen genel kararların alınması ve uygulanması sürecidir. Başka bir tanım ise siyaseti kaynakların dağılımının, bölüşüm ilişkilerinin düzenlenmesi süreci ve yoğunlaşmış ekonomi olarak tanımlar. Toplumsal yaşamın ortak kurallarının saptanması da siyasetin bir başka tanımıdır. Tüm bu tanımlara bakıldığında aslında siyasetin kavramların içine sığmadığı, onun, en yalın haliyle yaşamı ve mücadeleyi ifade ettiği görülecektir.

Yukarıda yapılmış olan tanımlardan da anlaşılacağı gibi, siyaset bizler için, doğrudan doğruya yaşamımızı etkileyen ekonomik, toplumsal ve benzeri süreçlerin ayrılmaz bir bütünüdür. Dolayısıyla, belli bir toplumda yaşayan, belli bir sınıfın üyeleri olan insanların siyasetin dışında kalması, istese de mümkün değildir. Kendi yaşantısı, geleceği ile ilgilenen her insan, her kurum, siyasetle ilgilenmek zorundadır. Peki hangi siyasetle nasıl ilgilenilir? Böylesi bir soru, özellikle kendilerini birer mücadele örgütü olarak tanımlayan sendikalar için son derece önemlidir. Özü itibariyle, birer sınıf örgütü olan sendikaların esas olarak sınıfının siyasetini, emekçi siyasetini yapmaları gerekir, beklenir. Ancak emeğin ve emekçilerin tarihi bu beklentinin, her zaman hayat bulmadığını göstermektedir. Bunun en temel nedeni, her konuda olduğu gibi siyaset konusunda da sınıf çıkarlarının, sınıf tercihlerinin ve sınıflar arasındaki güç dengelerinin belirleyici olmasıdır.

Çalışma sorunlarının büyük bölümü, emek-sermaye çelişkisinin en açık şekilde yaşandığı alanlar olan işyerlerinde yaşanır. Bu sorunların çözülebilmesinin ilk adımı, işyerinde benzer sorunları yaşayanların birlik olmasından geçer. Bugün işyerinde çalışanlar hangi siyasi görüşten, hangi etnik kökenden olursa olsun, yaşanan sorunlar bir ve ortak sorunlardır. Bütün farklılıklarına rağmen, aynı olumsuz çalışma ve yaşama koşullarında bulunan emekçiler için çözüm, hiçbir ayrıma fırsat vermeden bir araya gelmek ve örgütlenmektir. Bu olanağı sağlayacak en önemli kurumun ise sendikalar olduğu açıktır.

Emekçiler, yaşadıkları dünyaya bir emekçi gibi bakamıyorlarsa, sınıf bilincine sahip değillerse, kendilerini bir emekçi olarak görmeyerek sendikalarında bir araya gelmiyorlarsa, sayıları ne kadar çok olursa olsun güçlü olmaları mümkün değildir. Güçlü olmanın ilk koşulu, emekçi bir sınıfın üyesi olduğunun farkına varmak ve daha iyi koşullarda, eşit-özgür biçimde yaşayabilmek için bir sınıf gibi hareket etmenin zorunluluğunu kavramaktır. Çünkü sendikalar, tıpkı bir organizma gibi canlı ve hareketli örgütlerdir. Sendikaları oluşturan öğeler (üyeler, işyeri temsilcileri, yöneticiler v.b.) görev ve sorumluluklarının ne kadar farkında olur ise, mücadele içinde ortaya çıkan yeni ihtiyaçlara o kadar yanıt verilebilir. Emekçilerin bilgi, bilinç, mücadele ve deneyim birikimi sürecinde sendikanın yapısı ve işleyişinde olumlu değişiklikler olması kaçınılmazdır.

Emekçiler içinde çok farklı meslekten, bölgeden, etnik kökenden, siyasal görüşlerden insanlar vardır. Sendikalar, işçi sınıfının en geniş kesimlerini ortak sınıf çıkarları temelinde bir araya getirmeyi amaç edinmelidir. Bunun yolu, emekçi kitlelerin en geniş taleplerini ortaklaştırmak ve bu talepleri sendika-siyaset ilişkisi çerçevesinde programlaştırmaktan geçer. Ancak bu şekilde insanlığın evrensel değerleri korunabilir ve geliştirilebilir. Bu noktada sendikaları birer mücadele örgütü yapan özellikler ve sendikaların hangi esaslara göre örgütlendikleri önem kazanır. Bu özelliklerden en önemlisi, sendikaların her şeyden önce bir sınıf örgütü olmasıdır. Kapitalist toplumlarda uzlaşmaz, karşıt çıkarlara sahip iki temel toplumsal sınıf vardır; bu sınıflar burjuvazi ve işçi sınıfıdır.

Toplumsal uzlaşmazlıklar, birbirine karşıt sınıfların burjuvazi/sermaye sınıfı ile işçi sınıfı ve emekçiler arasındaki ilişkilerin ve çıkarların temel belirleyicisidir. Sermaye ile emek arasındaki uzlaşmaz çelişki, iki sınıf ve onların örgütleri (sendika, parti v.b.) arasında sürekli bir çatışmaya neden olur. İşçi sınıfının bu mücadelede en önemli araçlarından birisi birlik, dayanışma ve mücadele örgütleri olan sendikalardır. Sendikalar, bir taraftan işçi sınıfının kazanımlarını geliştirme yönünde mücadele ederken, diğer taraftan emek sömürüsünün tamamen ortadan kaldırılması için diğer sendikalar, partiler v.b. örgütlerle birlikte hareket etme sorumluluğunu ertelenemez bir görev olarak önlerine koyar.

Sendikalar, aynı zamanda işçi-emekçi kitlelerin tümüne açık örgütlenmelerdir. Yani, siyasal düşüncesi, cinsiyeti, dini inancı, anadili, etnik ya da ulusal kökeni ne olursa olsun nesnel çıkarları sermaye ile çelişen tüm emekçilerin örgütü olmak zorundadır, çünkü emekçiler, her şeyden önce ekonomik ve toplumsal çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla sendikal örgütlülükler içinde yer alır ve mücadele ederler.

Bu temel özellikler yanında sendikaların diğer özellikleri şunlardır:

• Sendikalar, aynı zamanda sınıf bilincinin kazanıldığı, sınıf mücadelesinin öğrenildiği birer ‘okul’ işlevi görür;

• Sendikaların yapısının oluşmasında üyelerinin niteliği, bilinç düzeyi ve dünyaya bakışı önemli rol oynar;

• Sendika, emekçilerin haklarını ve onların sınıf çıkarlarını savunan bir örgüt olma mücadelesi verir;

• Sendikalar, gerçek demokrasinin yaşandığı yerler olmalıdır. Üye ve organlarının işleyişinde demokratik merkeziyetçiliğin egemen kılınması, sendikal denetim mekanizmalarının çalıştırılması, sendikaların sağlıklı birer örgüt olarak var olabilmeleri için zorunludur;

• Sendikalar bütün sorunları çözemez, güçleri sınırlıdır. Sendikaya, her sorunu çözebilir diye üye olan bir emekçi, bazı sorunları çözülmeyince sendikaya olan güvenini yitirebilir;

• Sendikanın olmadığı yerde demokrasiden söz edilemez.

Emeğin ve emekçilerin mücadele tarihi bizlere, işçi sınıfının ve sendikal hareketin mücadele biçim ve yöntemlerinin çok sayıda ve değişik biçimlerde ortaya çıktığını göstermektedir. İşçi sınıfının mücadele biçim ve yöntemlerinin şekillenmesinde, sendikal örgütler kadar, bu örgütlerin temel bileşenleri olan emekçi kitlelerin de önemli payı vardır. Hiçbir sendika, kendi üyelerinin düşünce ve eylemlerinden bağımsız olarak var olamaz ve mücadele edemez. Eğer üyelerinin çıkarlarının takipçisi olmayan bir sendika varsa, o artık tanımladığımız anlamda bir sendika değil; niteliksiz, içeriksiz, şekilsiz bir bina yığınıdır.

Sendikalar, aksi iddia edildiği durumda bile, siyasetten bağımsız değildir. Fakat sendikaların yürüteceği mücadeleyle, sınıfın öncü ve bilinçli kesiminin devrimci siyasal faaliyeti, mücadelenin nitelik ve kapsamı bakımından birbirinden ayrı şeylerdir. İşçi sınıfının kitlesel sınıf örgütleri olan sendikaların, siyasi partilerden ciddi farklılıkları vardır. İşçi sınıfı partisinin amacı, kapitalist sömürüye son vermek, kapitalizmi yıkmaktır; onun örgüt ve mücadele anlayışını belirleyen temel hedefi budur. Oysa sendikalar, öncelikli olarak sömürüyü sınırlandırma mücadelesi verir. Kapitalist sömürüye son vermek için sınıf partilerine destek olur. Bu yüzden işçi sınıfının siyasal ve sendikal örgütlerinin sınıf mücadelesi içindeki görevlerinin, bu görevler üzerinden belirlenen strateji ve taktiksel konumlarının birbirine karıştırılmaması gerekir.

“Sendikalar ekonomik mücadele araçlarıdır, siyaset yapmamalıdır” düşüncesi, tamamen burjuva siyasetini tanımlamak için kullanılan bir düşüncedir. Burjuvazi ve temsilcileri daima, ekonomik alandaki sorunlarla siyasal alandaki sorunları birbirinden ayrıymış gibi göstermeye çalışır. İşçilerden yalnızca ekonomik sorunlarıyla ilgilenmesini, ücret ve meslek sorunları üzerinde yoğunlaşmasını ister. Oysa siyaset yoğunlaşmış ekonomiden başka bir şey değildir. Bu anlamda işçi sınıfının ekonomik ve siyasal mücadelesini birbirinden koparmak, herhangi birini reddetmek, küçümsemek ya da bilinçli olarak ihmal etmek, işçi sınıfının varlığını ve mücadelesini reddetmekle aynı anlama gelir.

Sendikaların Mücadele Araçları

İşçi ve emekçi sınıflar, ancak örgütlenerek ve mücadele ederek sermayenin saldırılarına karşı hak ve çıkarlarını koruyabilir, geliştirebilir. Sendikalarda örgütlenen emekçilerin, sınıf çıkarlarını ve haklarını elde edebilmeleri için çeşitli mücadele araçlarına sahip olmaları gerekir. Bu araçlardan en önemli iki tanesi grev ve toplu sözleşmedir. Bu araçlar, sendikayı sendika yapan en önemli öğelerdir. Grevsiz, toplu sözleşmesiz bir sendika, en önemli mücadele araçlarından yoksun sayılır. Grev ve direnişlerin sendikalar oluşmadan önce az-çok örgütlenen hareketler olması, grev sürecinde oluşturulan grev komiteleri, daha sonra işçiler içinde kalıcı birlikler olan sendikaların doğmasını ve gelişmesini sağlamıştır.

İşçi sınıfının mücadele tarihine bakıldığında taleplerin ve talepler üzerinden mücadelenin esas olduğu görülür. Bir ya da birkaç talebi kazanabilmek için birleşen işçiler, taleplerini gerçekleştirebilmek için değişik eylem biçimleri kullanmışlardır. İşçiler için önemli olan, öncelikle kullanılacak eylem biçiminin etkisi ve sermaye saflarında yaratacağı tedirginliktir. Bu noktada, en az sendikaların varlığı kadar önemli olan mücadele araçları gündeme gelir. İşçi sınıfının mücadele araçları da, tıpkı sendikaların ortaya çıkmasında olduğu gibi, kapitalizmin gelişimi sürecinde ortaya çıkan eşitsizliklere, haksızlıklara tepki olarak ortaya çıkmış ve yaygınlaşmıştır.

Tarih, işçi sınıfının ve sendikal hareketin mücadele araçlarının çok sayıda ve değişik biçimlerde ortaya çıktığını göstermektedir. Grevler sınıf mücadelesinin en güçlü, en önemli mücadele biçimi ve aracıdır. Engels İngiltere’de Emekçi Sınıfın Durumu adlı yapıtında İngiliz işçilerin grev mücadelelerine önemli bir yer vererek, İngiliz işçilerinin bir sınıf olarak birleşmesinde, bir mücadele aracı olarak grevi kullanmalarına dikkat çekmekte ve “grevler işçilerin artık kaçınılmaz halde büyük çatışmaya hazırlandıkları bir savaş okuludur” ifadesiyle grevlerin sınıf mücadelesi açısından ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır.

İşçilerin burjuvaziye karşı mücadelesinin belirli bir aşamasında, tek tek işçilerin tek tek kapitalistlere karşı değil de, bir grup işçinin bir kapitaliste karşı birlikte karşı durması aşamasında grev, işçi sınıfının bir mücadele aracı olarak ortaya çıktı. O aşamadan itibaren işçiler, üretimden gelen güçlerini kullanarak kapitalistlere istemlerini kabul ettirmeye çalıştılar. (Ali GÜNDOĞMUŞ, Sendikalar, Kitle Örgütleri ve Kitle Mücadelesi)

Öncelikle kendiliğinden ve tek başına bir hareket olarak ortaya çıkan grev, işçi sınıfının bilinç düzeyi yükseldikçe, kapitalist baskı ve sömürüye karşı işçi sınıfının en önemli siyasal eylemi haline gelmiştir. İşçi sınıfı grevle, sadece insanca yaşam hakkını ve iş güvencesinin tanınmasını talep etmekle yetinmemiş, aynı zamanda ülkenin ekonomik, toplumsal ve siyasal sorunlarına karşı grevi, bir silah olarak kullanmayı öğrenmiştir.

Genel olarak kapitalizmin egemen olduğu ülkelerdeki işçilerin çalışma ve yaşama şartlarının son derece kötü olması, yoksulluk ve açlığın artması şiddetli sınıf çatışmalarını da beraberinde getirmiştir. Grev hareketinin güçlü yükselişi, işçi sınıfı ve diğer sömürülen kitlelerin daha net bir siyasi bilinç kazanmasının, emek-sermaye çelişkisinin keskinleşmesi ve şiddetlenmesinin, kapitalizmin içine düştüğü derin bunalımın somut bir ifadesi olarak ortaya çıkmıştır.

Ekonomik-sosyal haklar açısından kazanımlar elde etmek, ancak ülkenin genel ekonomik ve sosyal politikalarına emekçilerden yana taraf olarak müdahale etmekle mümkündür. Sendikalar bu müdahaleyi gerçekleştirdikleri ölçüde, yürüttükleri mücadeleye bütünlük kazandırmış olur. Sendikaların bu düzeyde bir siyasal etkinlik kazanmaları, eşit, özgür ve insanca yaşayabilecekleri bir toplum düzeni oluşturma mücadelesi açısından da son derece önemlidir.

Sendikalar; ekonomik, toplumsal ve siyasal talepleri noktasında farklı mücadele araçları kullanmak zorundadır. Bu mücadele araçlarından en önemlisi grevdir. Sendika kurmak, toplu sözleşme yapmak işçiler için ne kadar önemli ise, bir mücadele biçimi olan ve emekçilerin hak kazanma aracı olarak ortaya çıkan grevler de öylesine temel bir haktır. Her temel hakta olduğu gibi, grev hakkı da yıllar içinde farklı bölgelerde, farklı ülkelerde, farklı bir evrim geçirmiş, çeşitlenmiş ve zenginleşmiştir. Sendika ve toplu sözleşme hakkının oluşması yıllarca süren büyük savaşımlar sonucu kazanılmıştır. Yani grev; sendika ve toplu sözleşme hakkını genişleten bir araç olurken; sendika, grev hakkına meşru/yasal bir nitelik kazandıran bir aygıt işlevi görmüştür. Biri diğerini koşullandırmış, genişletmiş, tartışılmaz bir hak düzeyine yükseltmiştir.

Grevlerin, kapitalizmin ilk yıllarında çok uzun iş sürelerine, sefalet ücretine ya da ücret ödenmemesine, ağır ve tehlikeli çalışma koşullarına, yoksulluğa karşı bir ayaklanma biçiminde; aktif ya da pasif şiddete karşı, yer yer şiddeti de içeren biçimde yapıldığı görülür. 19. yüzyılın ortalarında Avrupa ve Amerika’da uygulanan grevler, kimi zaman ekonomik ve toplumsal hak aramak amacıyla; kimi zaman da siyasal iktidarı ele geçirmek için kullanılmıştır.

Sanayi Devrimi’nin doğuş yıllarında, işçilerin makine kırıcılığı, isyan ve kapitalistleri birey olarak hedef alan dövme ya da mallarına karşı sabotaj türünden eylemlere rastlanılmıştır. Ancak süreç içinde geçici birliklerden, dernek ve sendikaları yaratan ve örgütlenmede sürekliliğe ulaşan işçi sınıfı, yaşam ve çalışma koşullarını düzeltmek, siyasi alanda seslerini duyurabilmek ve ağırlıklarını koyabilmek için daha olgun, yetkin ve anlamlı eylemler yaratmışlardır. (Şehmus GÜZEL, Türkiye’de İşçi Hareketi)

Grev, her toplumsal eylem gibi zaman içinde değişim göstermiştir. Yüzyılın başında uygulanan grevlere göre; bugün uygulanan grevler çoğunlukla iş uyuşmazlığının sıradan bir aşaması olarak algılanmakta ve toplu sözleşmenin son aşamasında devreye giren bir sendikal eylem türü olarak değerlendirilmektedir. Bugün, birçok ülkede grev hakkı “sınırları aşmamak kaydıyla” yasal bir hak olarak tanınmaktadır. Ancak bu hak kimi ülkelerde –ki bu ülkelerin büyük çoğunluğu demokratik-siyasal haklar ve özgürlüklerin sınırlı olduğu ülkelerdir– grev, toplu sözleşmenin tamamlayıcı bir unsuru olarak görülmektedir. Kimi ülkelerde ise grev, tüm uygulama biçimleriyle yalnızca toplu sözleşme sürecinde ortaya çıkmayan, farklı bir siyasal tutum unsuru olarak sendikalara güç veren demokratik bir hak olarak kullanılır.

Emekçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde üretim faaliyetini durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla, aralarında anlaştıkları veya sendikalarının aynı amaçla topluca çalışmamaları için verdikleri karara uyarak işi bırakmalarına ‘grev’ denir. Grev kavramı, 19. yüzyıl Fransa’sında ücretlerini alamadığı için üretimi durduran, çalışmayan Parisli işçilerin, Paris Belediye Sarayı önünde Grévé denilen meydana giderek orada toplanmalarından gelmekte, greve gitmek (allez a Grévé) kavramı da bu olaya dayanmaktadır. Avrupa’da görülen ve bilinen ilk grev, 1539 yılında Fransa’da, Paris ve Lyon’daki basımevi işçileri tarafından yapılmıştır.

Şüphesiz ilk grevler yapıldığı zaman ortada kanun yoktu. Bu konuda çıkan ilk kanunlar, grev hakkının kullanılışını düzenleyen kanunlar değil, yasaklayan kanunlardır. Fakat bu yasaklar çok zor mücadelelerle kanunsuz grevler yaparak ve bunun çetin sonuçlarına katlanılarak, bazen işini, herhangi bir organını, hatta canını kaybederek grev yasal bir hak olarak yeniden kazanılmış ve kurala bağlanmıştır. Grev hakkını koruma uğruna yapılan mücadelede Almanya’da onbinlerce işçinin kulakları kesilmiş, Çarlık Rusyası’nda kitleler kurşuna dizilmiş, Amerika’da niceleri asılmış; başka ülkelerde de onbinlercesi hapse atılmış, sürgüne gönderilmiştir. (Fakir BAYKURT, Sendika ve Grev)

Grev, üretimden gelen gücün kullanılarak kapitalist sömürüye karşı gösterilen örgütlü bir tepkinin sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bu nedenle grevler belli bir amaçla yapılır, amaçsız grev olmaz. Grev durumunun ortaya çıkması, genellikle büyük sorunların var olduğunun işaretidir. Grev eylemi de, herhangi bir toplumsal olgu gibi, ekonomik, toplumsal, teknolojik ve diğer değişikliklerden etkilenir. Teknolojik ilerlemeler, giderek artan uluslararası ticaretin yaygınlığı, emekçilerin yaşama koşulları ve çalışma ilişkilerini etkileyen temel unsurlardır ve bunların tümü grevler üzerinde önemli etkilerde bulunur.

20. yüzyılda Avrupa’da yaygınlaşan eylemler grevi, sendikal-siyasal yaşamın temel ve ayrılmaz bir parçası olarak sınıf hareketine sokmuştur. II. Dünya Savaşı’ndan sonra, grev hakkının artık toplum yaşamının ayrılmaz bir parçası haline geldiği görülür. Türkiye’de ise grev, 80 yıllık Cumhuriyet tarihinin ancak son 40 yılında; o da askeri darbeler ile sıkıyönetimler dışında, kısıtlı Anayasal ve yasal bir hak olarak hukuk sistemi içinde kalarak uygulanmıştır. Grevler son 40 yıllık dönemde yaklaşık 8 yıl fiili olarak yasaklanmış, sendikal hakların dışına çıkarılmıştır. Türkiye’de ancak 32 yıllık dönemde yasal grev uygulamaları, son derece sınırlı bir şekilde gerçekleşebilmiştir.

Grev, amaçlarına ve uygulanma biçimlerine göre değişiklik gösterir ve farklı şekillerde görülür:

Uyarı Grevi: Grev, işvereni çalışma koşullarının düzeltilmesi ve geliştirilmesi için uyarmak amacıyla yapılıyorsa uyarı grevidir.

Menfaat Grevi: Toplu sözleşmenin yasal süreci içinde ortaya çıkan grevlerdir. Toplu sözleşme görüşmelerinde anlaşma sağlanamaması veya uyuşmazlıkların belirli bir dönemde çözümlenememesi durumunda gerçekleştirilen grevler menfaat grevidir.

Hak Grevi: Bir hakkın elde edilmesi ya da var olan bir hakkın kullanılması amacını taşıyan grevler hak grevidir.

Dayanışma Grevi: Ulusal veya uluslararası düzeyde demokratik kazanımları korumak, geliştirmek amacıyla başlatılan bir ya da birçok grev veya eylemle dayanışma göstermek amacıyla gerçekleştirilen grevler dayanışma grevi olarak adlandırılır.

Genel Grev: Yalnızca bir işletmede ya da işkolunda değil, ülke çapında, tüm işkollarında üretimin topluca bırakılması şeklinde gerçekleştirilen ve siyasal anlamda sonuç alıcı özellikleri olan grev türüdür.

Siyasal Grev: Grev siyasal amaçlı olarak yapılıyorsa, siyasal grev adını alır. (Örneğin Emek Platformu’nun savaşa karşı bir genel grev kararı alması siyasal amaçlı bir grevdir). Aslında her grev, ekonomik amaçlı da olsa, özünde siyasal bir nitelik taşır. Ancak her siyasal eylemin emekçilerin çıkarlarını korumaya yönelik olarak yapıldığı söylenemez.

Grev çeşitleri içinde siyasal grevin, sendika ile siyaset arasındaki ilişki açısından ayrı bir yeri vardır. Siyasal grev, esas olarak iktidarı elinde bulunduran hükümete ve siyasal iktidara karşı bir karar almaya ya da alınmış bir karardan dönmeye zorlamak için yapılır. Siyasal grevin muhatabı doğrudan devletin kendisidir. Bir grevin siyasal grev sayılması için bazı öğelerin bir arada bulunması gerekir. Öncelikle bu tür grevlerde taraf devlettir. Grev istemiyle yerine getirilmesi istenenler, tek bir işverenin iradesi ve olanakları dışındadır ve bu tür grevlerde siyasal amaçlar daha baskın bir şekilde ortaya çıkar.

Mevcut toplumsal düzeni değiştirmeyi veya bir rejim değişikliğini, siyasal reformu ya da hükümetin politik kararını, örneğin bir savaş ilanının geri alınmasını amaçlayan grev, doğrudan devlete yönelik olduğundan siyasal grev sayılır. En demokratik ülkeler dahil pek çok ülkede siyasal grev yapmak, yasalar karşısında “suç işlemek” anlamına gelmektedir. Ancak gerek dünyada ve gerekse Türkiye’de fiilen pek çok siyasal grev yaşanmıştır. Örneğin Türkiye’de 1976’daki DGM direnişi, 1990’ların başındaki Bahar Eylemleri, Emek Platformu’nun düzenlemiş olduğu 1 Aralık 2000 eylemi siyasal grev olarak adlandırılabilir.

Grev belirli bir amaçla yapılır. Bu amaç doğrudan ve yalnızca o işyerini ilgilendirdiği gibi o ülkedeki veya başka bir ülkedeki emekçileri veya demokrasi mücadelesini desteklemek amacıyla da gerçekleştirilebilir. Bir yasanın değiştirilmesi ya da siyasal iktidarın düşürülmesi amacına yönelik olabileceği gibi, siyasal iktidarların emek ve demokrasi karşıtı, sermaye yanlısı girişimlerine karşı da uygulanabilir. Her eylemde olduğu gibi grevin belirgin bir amacı olmalıdır. Bu amaç grevin niteliğini, biçimini, süresini ve katılım düzeyini belirler.

İşçiler, birçok grev çeşidinin varlığına rağmen bazı durumlarda, grev olarak adlandırılabilen grev benzeri eylemlere de başvurmaktadır. Grev niteliği taşıyan başlıca eylemler şu şekilde sıralanabilir:

• İşyerinde çalışan tüm emekçilerin üretimi durdurması;

• İşyerinde çalışan emekçilerin bir bölümünün, bütün işyerinde işin durdurulmasına yol açan bir biçimde iş bırakması;

• İşyerinde tüm emekçilerin belirli aralıklarla ve kısa sürelerle çalışmaya ara vermesi;

• İşyerinde çalışan emekçilerin sistemli olarak verimliliği düşürmesi;

• Topluca viziteye çıkılması;

• Emekçilerin, işyerindeki işlerini yaparken aşırı bir özen göstererek üretimi veya hizmet sunumunu düşürmeleri;

• İşyerinde işi durdurarak işyerini terk etmemeleri;

• İşyerini topluca terk ederek yürüyüş, basın açıklaması, miting ve gösteri düzenlemesi.

Bir bölge ya da ülke genelinde daha somut sonuçlar alabilmek amacıyla genel greve gidilebilir. Genel grevler, siyasal niteliği ağır basan grevlerdir. Ekonomik ve siyasal mücadeleyi birbirine bağlayan ve doğrudan sınıf mücadelesini besleyen bir nitelik taşır. Genel grevler, sendikaların siyaset ile olan ilişkilerinin en fazla yoğunlaştığı dönemlerde görülür. Sınıf mücadelesinde büyük sıçramalar gerçekleşmesi açısından büyük önemi olan genel grevler, gerek ekonomik-toplumsal ve gerekse siyasal sonuçları açısından sermayeye karşı kullanılabilecek en önemli silahtır.

Grevler, işçi sınıfının kurtuluşu için mücadele ettiği yollardan biridir; fakat tek yol değildir. Ve eğer, işçiler mücadeleyi yürütmenin diğer yollarına da önem vermezlerse, işçi sınıfının gelişimini ve başarılarını yavaşlatmış olurlar. (V. İlyiç LENİN, Sendikalar Üzerine)

Sendikalar grev dışında da mücadele araçlarını kullanırlar. Mitingler, yürüyüşler, basın açıklamaları, tüketici boykotları, protestolar, kampanyalar bunların başta gelenleridir. Sendikaların tüm bu demokratik mücadele yöntemleriyle, ekonomik-demokratik-siyasal taleplerini gerçekleştirmeye çalıştıkları, bir anlamda sendikal mücadeleyi zenginleştirdikleri söylenebilir. Bu eylemler, grev ve toplu sözleşmenin alternatifi olamayacağı gibi, onları güçlendirdiği oranda sonuç alıcı, etkili olabilir.

Grev ve eylemler uygun zamanda, uygun koşullarda ve mutlaka sendika üyesi olan/olmayan tüm emekçiler arasında birlik sağlanarak yaşama geçirilirse başarılı olabilir. Başarılı bir eylem için öncelikle üyelerin muhtemel sorun ya da sorunlar karşısında bilgilendirilmesi, eylem için örgütlenmesi, eyleme mümkün olan en geniş katılımının sağlanması gerekir.

Eylem için temel şartlardan birisi, emekçiler arasında ayrım yapmadan bir birlik oluşturmaktır. Sendikal mücadelede emekçilerin birliği, açıklıkla ve demokratik katılım süreçlerinin işletilmesi ile sağlanabilir. Uygun koşullarda gerçekleştirilmeyen; başlama, yükselme ve sonuçlandırma aşamaları belirlenmeyen, olası riskler ve tehlikeleri saptanmayan, koşulların değişmesini dikkate almayan, emekçiler arasındaki birliği ve dayanışmayı koruyamayan; yılgınlık, korku ve panik yaratabilecek örgütlenmelerle gerçekleştirilecek, ayrımcılığa neden olabilecek eylemlerin başarı şansı azdır. “Eylem için eylem”, “Eylem her şey, amaç hiçbir şey” v.b. yaklaşımlar; sendikaya, sendikal örgütlülüğe, emekçilerin kazanımlarına ve en önemlisi sınıf mücadelesine büyük zararlar verebilir. Bu tür yaklaşımlar benimsenirse amaçlananlar gerçekleşmez. Sermaye çevreleri, medya v.b. araçlar aracılığıyla provokasyonlara neden olabilir, hatta yıllarca üyelerin üzerinden atamayacağı bir yılgınlık yaratabilir.

Grevler, kapitalizmin sonuçlarına karşı işçi sınıfının örgütlü tepkisi olarak ortaya çıkmış ve emekçiler içinde sınıf bilincinin gelişmesine büyük katkıda bulunmuştur. Yaşanan her grev, aynı zamanda sınıf mücadelesinin yeniden üretilmesi anlamına gelir. Başarılı olan her grev, emekçilerin kendi özgücüne olan güvenini arttırır, emekçiler arasındaki dayanışmanın, birlik ve beraberliğin ve örgütlü gücün neler yapabileceğini gösterir, öğretir.

İşçi sınıfının bir başka mücadele aracı olan toplu sözleşme, adından da anlaşılabileceği gibi emekçilerin örgütleri aracılığıyla ücret, çalışma koşulları, sosyal yardımlar, izinler v.b. haklarını güvenceye almak ve geliştirmek amacıyla, hukuki bir ilişki çerçevesinde işverenle yaptıkları mukavele olarak tanımlanmaktadır. Bu klasik tanımın yanında toplu sözleşme:

Her şeyden önce ücretin, yani işgücünün fiyatının saptanması olduğu gibi, aynı zamanda işçinin çalışma koşulları ve işgücünün yeniden üretiminin koşullarının saptandığı bir sözleşmedir. (Ali GÜNDOĞMUŞ, İşçi Sınıfı Mücadelesi ve Toplu Sözleşme)

Her mücadelede olduğu gibi TİS mücadelesinde de iki taraf vardır. Patronlar ya da patron sendikaları bir tarafta, işçiler ve sendikaları bir tarafta bulunur. Kapitalist, işçinin emek gücünü mümkün olduğu kadar düşük bir fiyata satın alabilmek için bütün imkânlarını kullanır. İşçiler ise güçleri ve kararlılıkları oranında emek güçlerinin fiyatını arttırmaya çalışır.

İşçiler, değer yaratma yeteneği olan bir metanın sahibi olarak, grev ve direnişlerle kapitalistin can suyu olan artı-değer yaratmaktan bir süre için bile vazgeçebildiklerinde, kapitalist üretim büyük ölçüde sekteye uğrayabilir. Hatta grevin boyutuna göre, sadece bir tek kapitalist değil, ülke ekonomisi de önemli ölçüde kayba uğrayabilir. Eğer işçiler yeterince birleşmişse, direnen kapitalistler karşısında diğer işyerleri ve sektörlerdeki işçiler, grev ve gösterilerle pazarlık masasındaki arkadaşlarını destekleyerek kapitalistleri zayıf düşürecek eylemlere yönelebilirler. Hatta iş genel grev ve direnişlere varan bir boyut kazanarak, sadece ekonomik değil, siyasi bakımdan da kapitalist sistemi sarsan bir boyut kazanabilir. (Ali GÜNDOĞMUŞ, İşçi Sınıfı Mücadelesi ve Toplu Sözleşme)

Toplu sözleşme genellikle ücret kavgası ile sınırlı görülür. Oysa tarihine baktığımızda, her toplu sözleşme, karşıt çıkarları temelinde mücadele eden tarafların belli bir zaman dilimindeki güç ilişkisinin hukuksal bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Yani toplu pazarlık süreci, her kazanımda olduğu gibi, yıllarca yürütülen mücadelelerin bir sonucu olarak elde edilmiştir. Grevli-toplu sözleşmeli sendika hakkı, her dönem, işçi ve emekçi sınıflar için vazgeçilmez derecede önemli bir hak olarak kabul edilmiştir. Türkiye’de yasal olarak işçilerin grev ve toplu sözleşme hakkı vardır. Ancak bu hakkın pek çok “yasal” kısıtlama ile kullanılamaz hale geldiği yaşanan örneklerden bilinmektedir.¹¹

Sendikalar açısından toplu sözleşme hakkı, işyerlerinde çalışma koşullarını iyileştirmekten, çalışma ve yaşama standartlarının yükseltilmesine kadar her konunun sendikal güvencelerin esas unsuru olarak geliştirilmesini amaçlar. Bunlara bağlı olarak sendikalar toplu sözleşme hakkı ile genel olarak:

• Satın alma gücünün korunması ve geliştirilmesi için, ücretlerin/maaşların ve diğer parasal sosyal ödemelerin artırılmasını;

• Çalışma süresinin, ücretlerde herhangi bir azalma olmaksızın kısaltılmasını;

• İş ve sendikal güvencelerin geliştirilmesini;

• Çalışma koşullarının iyileştirilmesini, iş güvenliğinin sağlanmasını;

• Mesleki ve özlük haklarının korunmasını, geliştirilmesini,

• İşyeri ya da işletmenin sosyal ve kültürel olanaklarının artırılması yönünde düzenlenmesini;

• Sendikal etkinlik ve güvencelerin işyerinde oluşturulan kurullar aracılığı ile genişletilmesini;

• Çalışma koşullarının ve çalışma ilişkilerinin demokratikleştirilmesini içeren düzenlemeleri yaşama geçirmeyi amaçlarlar.

Toplu sözleşme süreci, işçileri dolaysız bir biçimde sendikal mücadelenin içine çektiği ölçüde sınıf hareketinin birleşip güçlenmesinin bir dayanağı olabilir. Aksi bir durumda toplu sözleşmeler, sadece sendikacılar ile patronlar arasında yapılan birer protokol olmaktan öteye gidemez. Tüm bunların yanında sendikalar; üyelerinin çıkarlarını koruma ve geliştirme görevini sürdürürken; ülkenin geleceği, ekonomik, toplumsal ve siyasal alana ilişkin demokratik talepler yönünde de eylemler ve etkinlikler gerçekleştirmeye çalışır. Bu anlamda grev ve toplu sözleşme, sadece emekçileri çalışma ve yaşama koşullarının iyileştirilip geliştirilmesi açısından değil, sınıfın en geniş kesimlerini mücadeleye çekmek, onları sendikal-siyasal mücadele içinde eğitmenin fırsatını yaratmak bakımdan da son derece önemlidir.

Emekçilerin tarihi bizlere, işçi sınıfının ve sendikal hareketin mücadele biçim ve yöntemlerinin farklı zamanlarda, farklı yerlerde ve değişik biçimlerde ortaya çıktığını göstermektedir. İşçi sınıfının mücadele biçim ve yöntemlerinin şekillenmesinde, sendikalar kadar siyasal-sendikal akımların da etkili olduğu görülür. Bu anlamda sendikaların siyasetle olan ilişkisi kendi içinde bir bütünlük gösterir. Tarih boyunca, dünya sendikal hareketi içinde etkili olmuş belli başlı sendikal akımlar vardır. Bu akımlar, gerek sınıf mücadelesine etkileri bakımından ve gerekse toplumun ekonomik-toplumsal-siyasal biçimlenmesi bakımından sınıf mücadelesi üzerinde oldukça etkili olmuştur.

Sendikal Akımlar

Emekçilerin her çeşit siyasal etkinliği bakımından başlıca dayanakları olan sendikal örgütlenme ve bu yolla sağlanan başarılar, işçi sınıfına siyasal alanda yürütülecek mücadele açısından büyük yararlar sağlar. Ancak bir siyasi partinin yüklenmesi gereken sorumlulukları bir sendikanın yüklenmesini beklemek, tarihteki örneklerden hareketle, çeşitli sıkıntılar yaratabilir. Sendikaların, siyasi partilerin yerine getirmesi mümkün olmayan, kendine özgü özellikleri ve amaçları vardır. Sendikalarla siyaset arasındaki ilişki bu amaçları gerçekleştirmek, siyasal alanı desteklemek ve onu güçlendirmek amacıyla kurulur.

Dünyanın çeşitli ülkelerinde sendika-siyaset ilişkisinin gelmiş olduğu nokta göstermektedir ki, belirtilen çerçeve içinde bir gelişim, gittikçe belirginleşen bir biçimde kendisini ortaya koymaktadır. Her ülkede sendikalar, zorunlu olarak siyasal alan içine dahil olmuştur. Bu durum kimi ülkelerde tek parti ile kurulan organik ilişkilere dayanmış (İngiltere), kimi ülkelerde “bağımsızlık” esas alınmış (Almanya), Türkiye, İtalya, İspanya, Portekiz gibi kimi Akdeniz ülkelerinde ise karma ve parçalı bir yapı ortaya çıkmıştır. Özellikle Akdeniz ülkelerindeki sendikalar, çoğu zaman yürüttükleri sendikal mücadeleyi bir ya da birkaç siyasi parti ile bağlantılı bir şekilde gerçekleştirmeye çalışmış ve bu yolda her biri değişik derecelerde de olsa önemli gelişmeler kaydetmiştir.

Her ülkenin sendikal hareketi, sınıf mücadelesi, kendi özgül tarihsel-toplumsal koşullarında oluşmaktadır.¹² Bu ülkelerdeki sendikal hareketleri değerlendirirken, her ülkenin kendine özgü koşullarını göz önünde tutmak gerekir. Dünyada ve Türkiye’de sınıf hareketinin, sendikal hareketin ve sendikaların sınıf mücadelesindeki yeri ve rolü, siyasal mücadele içindeki yeri böylece daha sağlıklı kavranabilir.

Modern işçi sınıfının doğuşundan günümüze kadar, birbirinden temel nitelikleriyle ayrılan değişik tarihsel ve toplumsal koşullarda ortaya çıkmış sendikal örgütlülükler oluşmuştur. Emekçilerin örgütlenmesi ve mücadelesi, sendikaların oluşumu ve sendikal hareketin özellikleri, her ülkede farklı şartlarda biçimlenmiştir. Bu anlamda tarihi boyunca sendikaların gelişimi, kapitalizmin eşitsiz gelişimine, işçi sınıfının bilinç düzeyine ve içinde bulunulan dönemin koşullarına göre değişiklik göstermiştir.

Sendikaların sınıf mücadelesi içindeki yeri ve siyasal mücadele ile arasındaki ilişki ele alınırken, sorunu sadece iki öğe arasında oluşan doğrusal bir ilişkiye indirgemek çeşitli yanılgılara neden olabilir. Bu nedenle, ilişkinin oluşmasını ve devam etmesini belirleyen özgül koşullar (ekonomik, toplumsal, siyasal, ideolojik) ve sendika ile siyaset arasındaki diyalektik ilişki yapılacak bir değerlendirmede mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.

Dünya sendikal hareketinin tarihine baktığımızda, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeşitli sendikal akımların oluşmaya başladığı görülmektedir. Her biri kendine özgü özellikleri ile tanınan bu akımlar, gerek sendika ile siyaset arasındaki diyalektik ilişkinin gelişimi, gerekse bu ilişkisinin hangi temeller üzerinde şekillendiğini açıklamak açısından önemlidir. Bu noktada, 19. yüzyıldan başlayarak sendikal hareketler üzerinde etkili olan, dönem dönem dünyanın pek çok ülkesindeki sendikalar için model olarak benimsenen dört ana sendikal akımdan bahsedebiliriz.

İngiliz Sendikacılığı (Muhafazakâr-Reformist Sendikacılık)

Sendikal literatüre muhafazakâr-reformist sendikacılık olarak geçen İngiliz sendikacılığı, dünya sendikal hareketinde önemli bir yere sahiptir. Sanayi Devrimi’nin beşiği olması ve ilk sendikal örgütlenmelerin İngiltere’de görülmesi, bu önemi daha da arttırmaktadır. Sendikalaşmaya yol açan ekonomik-toplumsal-siyasal koşulların ilk olarak İngiltere’de ortaya çıkması, sendikalar ile siyasal mücadele arasındaki ilişkinin kökenine inilmesi açısından İngiltere örneğinin bilinmesini gerektirmektedir.

İngiltere’de işçi hareketi ve sendikal hareket, İngiliz proletaryasının alabildiğine sömürülmesi ve birçok sömürge ülkenin insafsızca yağmalanması sonucunda burjuvazinin iktisadi gücünün muazzam bir şekilde büyüdüğü özel şartlarda gelişmiştir. (Filip KOTA, Dünya Sendikal Hareketinde İki Karşıt Çizgi)

İngiltere’de toplumun siyasal gelişimi, çoğunlukla ekonomik gelişiminin arkasından gelmiş, işçi sınıfının siyasal alanda örgütlenmesi de sendikal örgütlenmesinden sonra gerçekleşmiştir. İngiliz işçi sınıfı, ancak güçlü ve yaygın bir sendikal hareket yarattıktan sonra bu alandaki başarılarını siyasal alana ve siyasal mücadeleye taşıma başarısı gösterebilmiştir.

Toplumsal sınıflaşmanın belirginlik kazanması, işçi sınıfının, sayıca genel nüfus içinde öneminin artması, sendikalaşmayı hızlandırıcı bir etken olduğu gibi, işçi sınıfının siyasal bakımdan potansiyel gücünü de arttırıcı bir unsurdur. İşçilerin siyasal bakımdan güç kazanmaları, siyasal rejimin demokratikleşmesine bağlı olarak, sendikal alanda örgütlenme ve faaliyette bulunma özgürlüğünü elde etmeleri ve siyasal alanda eşit haklar sağlamaları ölçüsünde gerçekleşmiştir. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

İngiltere’de sendikalar, meslek sendikaları, genel sendikalar, sanayi sendikaları, federasyon, konfederasyon ve meslek kuruluşları halinde, belli bir plana bağlı olmayan ve düzensiz bir gelişme sonunda ortaya çıkmış, oldukça karmaşık bir görüntü gösterir. Tüm bu karmaşıklığa karşın, İngiltere’deki sendikaların büyük çoğunluğu az sayıda büyük örgütler çatısı altında bir araya gelebilmiştir. İngiliz sendikaları, 1868 yılında kurulan, Sendikalar Kongresi (TUC-Trade Union Congress) içinde temsil edilmektedir. TUC İngiltere’de en önemli işçi örgütü olmasına rağmen, sendikalar üzerinde benzer ülkelerdeki örgütlenmelere nazaran daha az otoriteye sahiptir.

İngiltere’de sendikaların vasıflı işçi örgütlenmelerinin dışına çıkarak tüm işçileri kapsayabilecek bir yapıya kavuşmasında, 1880-1900 yılları arasında etkili olan “yeni sendikacılık” anlayışının önemli etkileri görülür. 19. yüzyıl sonunda gelişen bu anlayış, eski sendikalardan taktik ve örgütlenme bakımından ayrılmaktadır. Geniş ölçüde vasıfsız, yoksul ve düşük ücretli işçileri bünyesinde toplayan bu sendikalar, işkolu türü ayrımına gitmeden işçileri bir arada örgütlemeyi hedefleyen genel sendikalar olarak ortaya çıkmış ve kısa zamanda yüz binlerce vasıfsız işçinin sendikalarda örgütlenmesini sağlamıştır.

İngiltere’de sendika-siyaset ilişkisi denildiği zaman ilk akla gelen Fabiancılık akımıdır. Bu akım, daha çok orta sınıf aydınlarından oluşan ve sendikaların daha ılımlı, tavizci bir politika izlemesi gerektiğini savunan bir anlayışa sahiptir. Sosyalizmi kendi görüşlerine göre yorumlamış ve “Fabiancı sosyalizm” olarak adlandırılan kendilerine özgü reformist bir “sosyalizm” anlayışını savunmuştur. Fabiancılığın da etkisiyle İngiliz sendikalarının siyasal eyleminde, devrimci bir yönelimi ve işçi sınıfının çıkarları çerçevesinde bir mücadeleyi değil, uzlaşmacı-reformist bir sendikacılık anlayışı ve ona uygun düşen burjuva siyasetini görürüz.

Fabiancı sosyalizm anlayışının temelleri 1884’te cemiyete üye olan Sidney Webb’in görüşlerinde ifadesini bulmuştur. Fabiancılık Marx’a dayanmaz; nesnel sonuçları bakımından Marksizme karşı bir akım teşkil etmiştir. Fabiancılık, J. S. Mill’in açıklamalarında yer bulan Benthamcı faydacılık, Darwinci evrimcilik ve Jevonscu ekonomizm ile devrimci yanı olmayan bir maddeci tarih anlayışında kaynaklarını bulur. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

İngiliz sendikacılığının, sendika-siyaset ilişkisi alanındaki en temel özelliği, sendikaların siyasal partiler karşısındaki durumları ile ilgili olarak ortaya çıkmaktadır. İngiliz İşçi Partisi, sendikalar tarafından 1907 yılında kurulmuştur. İngiliz İşçi Partisi, sendikalar tarafından kurulan bir parti olması nedeniyle, sendika-siyaset ilişkisinin tarihi açısından önemli bir gösterge olarak kabul edilir. İşçi Partisi ve bu partinin sendikalarla olan organik ilişkileri, İngiltere’de sendika-siyaset ilişkisinin diğer ülkelerden farklı bir şekilde kurulduğunun açık bir ifadesidir. Şüphesiz pek çok ülkede bazı sendikaların desteğinden yararlanan siyasi partilere rastlamak mümkündür. Ancak İngiltere örneği, kendi içinde ayrı bir orijinalliğe sahiptir.

İngiltere’de sendika ile siyaset arasındaki ilişki, sürekliliği, yoğunluğu ve aralarında kurulan organik ilişkiler bakımından diğer ülkelerden ayrılır. İngiliz sendikaları ile İşçi Partisi arasında örgütsel bir bağ vardır. TUC bünyesindeki sendikalara üye işçilerin önemli bir bölümü aynı zamanda İşçi Partisi üyeleridir. İşçi Partisi’nin kuruluşunda başlıca rolü oynamış olan sendikalar, Parti’nin örgütsel yapısı içinde uzun süre önemli bir yer işgal etmiştir. İşçi Partisi’nin en büyük ekonomik desteği yine sendikalardan gelmekte, Parti’nin mali gücü büyük ölçüde sendikalardan gelen aidatlar ve bağışlarla oluşturulmaktadır. Sendika üyelerinin aidatlarının bir bölümü İşçi Partisi’ne gitmekte, bu da İşçi Partisi’nin ekonomik olarak güçlü bir yapıya sahip olmasını sağlamaktadır.

İşçi Partisi’nin üye çoğunluğunun ve ekonomik gücünün büyük oranda sendikalara dayanması, siyasal-ideolojik yapısının belirlenmesinde de işçi sendikalarının önemli bir etken olması gerektiği gibi bir sonucu akla getirir. Sendikalar işçi sınıfı örgütleri olduğuna göre, bunların Parti’ye kazandıracakları etkinin işçi sınıfının ideolojini benimsetmek şeklinde olması beklenir. Ancak, İngiltere’nin ekonomik-toplumsal gelişimi İngiliz işçi sınıfı ile İşçi Partisi arasındaki ilişkinin bu şekilde gelişmesini engellemiştir. İngiliz emperyalizminin özellikle Hindistan gibi ülkeleri sömürerek, oradaki kaynakları İngiltere’ye taşıması ve yaratılan zenginlik ile işçi sınıfının ekonomik olarak rahatlatılması, İngiliz işçi sınıfına yönelik beklentileri büyük ölçüde olumsuz etkilemiştir.

İngiltere’de işçi sınıfının içinde bulunduğu koşullar nedeniyle, İşçi Partisi’ne işçi sınıfının sınıfsal egemenliğini kurdurmak gibi bir ideolojiyi benimsetmesi mümkün olmamıştır. Aksine, bu ideolojinin yaygınlaşmasını engellemek amacıyla gerek sendikalardan ve gerekse İşçi Partisi’nden kaynaklı girişimlerin gündeme geldiği bilinmektedir.

Büyük kârlar biriktiren burjuvazi (İngiliz burjuvazisi –y.n.) işçi sınıfının önderlerini parayla satın almayı başaran ilk burjuvazi oldu. Onlar kalifiye işçilerle, sendika ve işçi örgütleri “liderleri” ile birlikte, ülkenin siyasi organlarına, parlamentoya, mahalli iktidar organlarına vs, katılan geniş işçi sınıfı aristokrasisi tabakasını oluşturdular. (Filip KOTA, Dünya Sendikal Hareketinde İki Karşıt Çizgi)

İngiltere’de sendikalar ve sendika politikalarının çoğu zaman “mantık dışı” olarak değerlendirilmesi, etkilendiği düşünceler ile bağlarının açık bir şekilde ortaya konulmamış olmasından kaynaklanmaktadır. İngiltere’de, genel anlamda bile olsa, sendika ve siyaset arasındaki ilişkileri tespit etmek, TUC-İşçi Partisi örneğine karşın, oldukça güçtür. Ancak bu durum, böyle bir ilişkinin olmadığı anlamını çıkarmamızı gerektirmez.

Gelişen sendikalar, toplumun siyasal evriminin ve işçi sınıfının kendi iç dinamiğinin imkân verdiği ölçüde doğmaya başlayan siyasal örgütlenmeye gerekli zemini ve desteği sağlamak bakımından önemli bir rol oynamışlardır ve bu rollerini çeşitli bakımlardan devam ettirmektedirler. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

İngiltere, tarih boyunca olduğu gibi, günümüzde de işgücü içinde işçi sınıfının oransal olarak en yüksek bulunduğu ülkelerden birisidir. Gelir getirici bir işte çalışanlar içinde ücretli emekçi oranı 1980 yılında yüzde 91,9 iken, 2000 yılında yüzde 87,7 olmuştur. Başka bir ifade ile, İngiltere toplumunun önemli bir bölümü işçi sınıfından oluşmaktadır. Ülkede 25 milyondan fazla işçi vardır. Buna karşın İngiliz işçileri arasında sendikalaşma oranı 1979 yılında yüzde 56 düzeyinde iken, uygulanan neo-liberal politikaların da etkisiyle 1998 yılında bu oran yüzde 29’a kadar düşmüştür.

İlk başlarda, İngiliz Trade-union’ları işçi sınıfının gelişmesinde bir aşamayı, işçi sınıfının henüz zayıf bir tecrübeye sahip olduğu ve daha ilk adımlarını attığı aşamayı temsil ediyorlardı. Trade-union’ların kurulması o çağda, işçi hareketinin tarihinde ilerici bir rol oynadı; ama kısa zamanda trade-union’culuk sendikal hareket içinde oportünist bir akım haline geldi ve olumsuz bir rol oynamaya başladı. (Filip KOTA, Dünya Sendikal Hareketinde İki Karşıt Çizgi)

İngiltere’de sendikalar ile siyaset arasındaki ilişki şekilsel olarak çok yoğun gibi gözükse de, gerçek anlamda sıkı ve yoğun bir ilişkiden bahsetmek söz konusu değildir. Ancak 90’lı yılların ortalarından itibaren, TUC içinde, şu anda iktidarda bulunan İşçi Partisi’nin politikalarına karşı güçlü bir muhalefet oluşmuş ve İşçi Partisi’nin politikalarını benimsememe eğilimi güçlenmiştir.

Geçtiğimiz yıllarda yapılan sendika seçimlerinde, TUC içinde yer alan altı büyük sendika yönetimine, mücadeleci sendikacılığı savunan sendikacıların seçilmiş olması İngiltere’de sendikal hareketin yeniden canlanmasının ipuçlarını vermektedir.¹³ Hatta İşçi Partisi’nin kuruluşunda önemli bir rol oynayan Demiryolu İşçileri Sendikası (RMT), İngiliz İşçi Partisi’nin emek karşıtı politikalarını artık desteklemeyeceğini ilan etmiş ve Parti’ye olan ekonomik-siyasal desteğini çekmiştir. Bu durum aynı zamanda, TUC içindeki bazı sendikaları benzer bir tavır almaya zorlamaktadır. İngiltere’de son birkaç yılda yaşanan gelişmeler, yüzyıllık bir geçmişi bulunan İşçi Partisi-TUC ilişkisinin eskiden olduğu gibi sorunsuz devam etmeyeceği göstermeye başlamıştır.

Amerikan Sendikacılığı (Gangster Sendikacılık)

Amerikan işçi sınıfı, sınıf mücadelesi tarihine, altın harflerle yazılan kazanımlar ve zaferlerle girmiştir. Özellikle 19. yüzyılın sonlarında Emek Şövalyeleri önderliğinde görülen 8 saatlik işgünü için yürütülen mücadele ve elde edilenler, o dönemin koşulları düşünüldüğünde önemli kazanımlardır. Amerika, dünya sendikal hareketi tarihine sadece mücadele ve zaferleri ile değil, kendine özgü özellikleri bulunan sendikal anlayışı ile de geçmiştir. Amerikan sendikacılığı, Amerika kıtasında sendikal harekete egemen olan, onu yönlendiren bir akım olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu anlamda, Amerika kıtasının tarihine damgasını vuran ve “gangster sendikacılık” olarak da adlandırılan bir sendikal akımından söz etmek mümkündür.

Amerika’nın kendine özgü bir sendikal akım geliştirebilmesinde en büyük pay Samuel Gompers (1850-1924) ve Amerika’nın en büyük sendika örgütü olan Amerikan Emek Federasyonu’na (AFL) aittir.¹⁴ Gompers, AFL’nin 1886 yılında kurulmasıyla ilk başkanı olmuş, 1924 yılında ölene kadar bu görevini sürdürmüştür. Gompers, Amerikan sendikacılık akımının düşüncelerinin oluşmasında en büyük paya sahiptir. Şiddetli bir sosyalizm düşmanı olan Gompers, bütün hayatını Marksizmin Amerikan sendikaları üzerindeki etkisini kırmaya adamış ve bunda büyük ölçüde başarılı olmuştur. Sendikacılığı, işçi sınıfının günlük çıkarlarını (özellikle ücret ve mesleki haklar anlamında) sağlama mücadelesi ile sınırlamış olan bir sendikacılık anlayışı benimsemiş ve bu anlayış AFL’nin ve Amerikan sendikal hareketinin temel felsefesini oluşturmuştur.

‘Laisse-faire’ kuralları¹⁵ içinde sendikalar, Gomperizme göre, herhangi bir nihai amaç gözetmeksizin ve bu kuralları bir veri olarak kabul etmek suretiyle, işçiler için mümkün olan ‘en fazla’yı ve ‘en iyi’yi sağlamak için çaba göstermelidir. Bunun için kapitalizmi yıkmak gerekmez. AFL’nin görevi var olan düzenin muhafazası ve onun geliştirilmesi ve ıslahıdır. Amerikan işçi hareketi özel mülkiyeti yıkmaya çalışmaz. Özel mülkiyeti kaynakların iyi kullanımının sağlanmasında zorunlu bir öğe sayar. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

Amerikan sendikacılığının temel özelliği, sınıf bilincinin “ekonomik” karakterinin güçlü oluşudur. Sınıf bilinci olmayınca, sınıf bilinci üzerine dayalı bir sendikal örgütlenme ortaya çıkmamış, sınıf çatışması niteliğine bürünmüş sendikal mücadele yöntemleri söz konusu olmamıştır. Bu durum yansımasını en çok sendikalarla siyaset arasındaki ilişkilerde göstermiştir. Amerika’da sendikacılık hareketi boyunca işçilerin siyasal gücünü birleştirmek amacıyla ayrı bir siyasal parti kurmak yönünde ciddi bir girişim olmamış, kurulmak istenen partiler ise, Amerikan siyasal hayatı içinde önemli bir varlık gösterememiştir.

Amerikan sendikacılığında, Samuel Gompers ve AFL’nin belirleyiciliği her dönem ön planda olmuştur. Sınıf bilincinden çok ücret ve meslek bilincinin esas alındığı bir sendikal örgütlenme ve mücadele söz konusudur. ABD’de sendikalaşma çabaları son derece zor şartlarda olmuş, sendikaların yasal olarak kurulması ancak 1937 yılında başarılmıştır. Bu tarihe kadar ciddi sınıf çatışmaları yaşanmış, ancak bu çatışmalar genellikle yerellerle sınırlı kalmıştır.

Sınıf çıkarları çerçevesinde örgütlenmek yerine, işverenle uyumlu ücret sendikacılığına dayanan bir sendikal bilincin işçiler arasında yaygın olmasının kökeninde, Amerikan işçilerinin düşünce ve davranışlarında canlılığı koruyan “bireycilik” önemli bir yere sahiptir. ABD’nin emperyalist bir güç olmasının sağladığı kimi “avantajların” da bu noktada etkisinin olduğu söylenebilir. Bu doğrultuda oluşan bir sendikal bilinç yapısı ile Amerikan işçilerinin, siyasal alanda işçi sınıfının birlik ve dayanışmasını yaratması pek mümkün olmamıştır.

AFL’ye göre ABD’de sendikaların temel ilkeleri; ücret ve meslek sendikacılığının savunulması, toplumun mevcut yapısını değiştirmeye yönelik eylemlerden uzak durulması, benimsenecek temel ilkelerin çatışmayı değil uzlaşmayı esas alıyor olması, siyaset karşısında “tarafsız politika” güdülmesi ve lobi faaliyetleri ile iktidardaki siyasal kadrolar üzerinde işçiler lehine baskıda bulunulmasıdır.

AFL’nin ücret ve meslek sendikacılığı ilkesine karşı çıkan bir başka grup sendikacı, AFL’nin yönelimini eleştirerek 1935 yılında Endüstriyel Örgütler Kongresi’ni (CIO) kurmuştur. CIO, AFL’ye göre daha radikal ve sol eğilimli bir örgüt olarak ortaya çıkmıştır. Sosyalistler bir süre CIO içinde güç kazanmış, ancak 1950 yılında yaşanan birleşme sonrası gerçekleştirilen bir tasfiye operasyonu ile örgütten tamamen uzaklaştırılmıştır.

ABD, ileri derecede sanayileşmiş ve yeryüzünün tarih boyunca görülmüş en gelişmiş kapitalizmine sahip, emperyalist bir ülkedir. Bu özelliklere sahip olması, ABD’de sınıf mücadelesi ve sınıf bilincinin belirginlik kazanmasına yol açacak özelliklere sahip olması gereken bir ülke gibi görülür. Ancak Amerika kıtasının sonradan keşfedilmesi, gelişiminin Avrupa’daki gibi Sanayi Devrimi’ne bağlı olarak gelişen bir evrime göre değil de, daha çok dışardan (özellikle İngiltere ve İspanya’dan) getirilen sermaye ve insan gücü ile gerçekleştirilmiş olması, Amerika’yı Avrupa’dan ayıran en önemli özellik olarak ortaya çıkmıştır.

Marksizmin Amerikan işçi sınıfı içinde yaşama imkânı bulamamış olmasının nedeni, Amerika’da sendika-siyaset ilişkisinin zayıflığı olarak açıklanabilir. Sendikaların, sınıf bilinci üzerine kurulu bağımsız bir siyasal işçi örgütünü meydana getirebilmeleri ve onu yaşatabilmeleri için, her şeyden önce sosyalist fikirlerin ve Marksizmin gelişimine uygun bir ekonomik-siyasal ortamın olması gerektiğini tarihsel gözlemler ortaya koymaktadır.

ABD’nin günümüzde emperyalist-kapitalist sistemin baş aktörü olarak rol oynaması, dünya zenginliklerine el koymasındaki kolaylıklar, Amerikan işçi sınıfına belli bir hayat standardı sağlamaya ve bireyciliğe olan güvenin sürekli olarak arttırılmasına yönelik politikaları, işçiler içinde sınıf bilincinin Avrupa’da olduğu gibi gelişmesini engellemiştir. Bu nedenle Amerika’da sendikalar ile siyaset arasındaki ilişkilerin kuruluş biçimi, kapitalist gelişme sürecinin özellikle ilk yıllarında Avrupa’dan farklı olması nedeniyle dikkat çekicidir.

Tüm bu gelişmelere ek olarak Amerika’da, tarih boyunca sendikalar gibi işçi örgütlülüklerine karşı mücadelede çok çeşitli yöntemler (işçi örgütlenmelerine karşı silah kullanımı, sendika liderlerine düzenlenen suikastlar, bombalama v.b. eylemler) geliştirilmiştir. Amerika kıtasında sendikal örgütlenmelere karşı daha çok mafya tipi tepkiler geliştirildiği için, sendikal örgütlenmede mafya ve mafya tipi eylemler sık sık kullanıldığı için Amerikan sendikacılığı “Gangster Sendikacılık” olarak da adlandırılır.

ABD’de işçilerin ve sendikaların kurduğu güçlü bir parti yoktur. Ancak bu ülkede de sendikaların desteği, büyük ölçüde, mevcut iki partiden birisi olan Demokrat Parti’ye yönelmiştir. Bu destek belli bir ilke veya program üzerine kurulu değildir. Amerika’da sendika-siyaset ilişkisi daha çok, parti adaylıklarının ve başkanlıkların işçilere yönelik kişilerden, adaylardan kaynaklanan bir dayanışma şeklinde ortaya çıkmıştır. Bu nedenle sendikalar, T. Roosvelt, J. F. Kennedy gibi demokrat başkan adaylarına yoğun bir destek göstermiş ve karşılığında iktidar döneminde bazı haklar almıştır.

Amerikan sendikaları, emekçi kitleleri bilinçlendirmeyi ve böylece kararlı bir güç meydana getirmeyi başaramamışlar ve bundan bir ölçüde de kaçınmışlardır. İlkelere ve bu ilkeleri benimsemiş kitlelere göre değil, bazı liberal politikacıların anlayışına dayanan bir siyasal eylemin doğurduğu başarısızlıklar, işçileri en ilkel siyasal görevlerinden soğutmuş ve böylece siyasal başarısızlıklarının ayrı bir nedenini oluşturmuştur. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

Sendikaları ve sendikal faaliyeti ekonomik-demokratik hakların elde edilmesi ve ücret mücadelesine indirgeyen sendikal anlayışın dünya çapındaki önderi, ABD merkezli olarak ortaya çıkan ve “partilerüstü sendikacılık”, “ücret sendikacılığı” gibi adlarla anılan sendikal bakış açısıdır. Türkiye gibi ülkeler tarafından model ülke olarak görülen Amerika’da, sendika-siyaset ilişkisi “partilerüstü” olarak tanımlanmaktadır. Bu politika, her ne kadar gerçek durumu yansıtmasa da, Amerika’da sendikaların siyasetle olan ilişkisinin son derece gevşek olduğu söylenebilir. Amerikan toplumunun bireyci, rekabetçi ve dayanışma duyguları gelişmemiş bir yapıda olduğu düşünüldüğünde bu durum pek şaşırtıcı olmamaktadır.

Avrupa’dan sonra kapitalizmin gelişme düzeyine paralel olarak Güney Amerika ülkelerinde de ülke genelini kapsayan sendika merkezleri kurulmaya başlanmıştır. Latin Amerika ülkelerinde de kapitalizm ve işçi sınıfının gelişimiyle birlikte işçilerin, işçi birliklerinde bir araya gelmesi ve daha iyi yaşam ve çalışma koşulları için mücadeleye başladıkları görülür. Dünya Sendikalar Federasyonu’nun kayıtlarına göre ülke çapında ilk sendikal merkezler Uruguay’da 1875, Peru’da 1884, Arjantin’de 1890, Küba’da 1890, Şili’de 1909, Meksika’da 1912’de, Bolivya’da 1912’de, El Salvador’da 1914 yılında kurulmuştur. 1909 yılında Latin Amerika ülkelerinden altısı, Brezilya’da bir sendikal konferans düzenleyerek, bölgede işçi sınıfı hareketinin örgütlenme sorunu, sermaye ve hükümetlerine karşı mücadele sorunlarını tartışmıştır. Latin Amerika ülkelerindeki işçi sınıfı hareketi Avrupa ülkelerine göre daha geç ortaya çıkmasına karşın, 1890 yılında dünya çapındaki ilk 1 Mayıs Arjantin, Küba ve Meksika’da kutlamıştır.

Güney Amerika ülkeleri, sendikaların siyasal mücadeledeki yeri açısından ABD’den büyük farklılıklar gösterir. Bu ülkelerde sendikalar, yıllardır faşist diktatörlük rejimlerinin baskısı altında yaşama mücadelesi vermiştir. Dolayısıyla Latin Amerika’nın sendikal mücadele, sınıf mücadelesi açısından kendine özgü özellikleri vardır. Tarih boyunca özellikle Anarşist ve Marksist akımların etkisinin görüldüğü bu ülkelerde mücadelenin ortak noktası, ABD destekli işbirlikçi ülke yönetimleri ve ABD emperyalizmine karşı mücadeledir.

Latin Amerika ülkeleri ve sendikaları üzerinde ABD’nin sürekli baskısı ve kontrolü olduğu bilinmektedir. Nitekim, AFL-CIO 1962 yılında Amerika Özgür Sendikacılığı Geliştirme Enstitüsü (AIFLD) adlı bir örgüt kurarak bu baskı ve kontrolü sağlamlaştırmayı ve süreklileştirmeyi hedeflemiştir. Özellikle Latin Amerika’da etkili olan bu örgüt, zaman içinde Amerikan kontra sendikacılığının dünyadaki ana üssü haline gelmiştir. AIFLD, sayısız eğitim stajları düzenlemiş, başarılı bulunan stajyerler Latin Amerika’ya ve dünyanın pek çok bölgesine gönderilmiştir.¹⁶ Ülkelerine gittiklerinde kendi sendikalarında AIFLD’nin ücretli temsilcileri olarak 6 ile 8 ay arasında görev almışlardır.

AIFLD ve onun uzantısı durumundaki pek çok sendika Latin Amerika’daki askeri darbeleri desteklemiş, hatta bu darbelere bizzat karışmıştır. Bu durumun en iyi bilinen örneği Şili’de, sosyalist Başbakan Salvador Allende hükümetine karşı gerçekleştirilen ABD destekli faşist darbedir. ABD’nin, AIFLD’nin etkisinde olan Şili, askerlerin kurdurduğu “resmi” sendikaların desteğiyle yapılan darbe sonunda Salvador Allende öldürülmüş ve askeri yönetim faşist Pinochet önderliğinde iktidarı ele geçirerek uzun yıllar süren bir faşist diktatörlük rejimiyle ülkeyi yönetmiştir.

Latin Amerika ülkelerinin hemen hemen hepsinde, toplumsal-ekonomik-siyasal koşullar nedeniyle sendikalar, siyasal mücadele içinde önemli bir yere sahiptir. Fakat bu durum, sanıldığının aksine bu ülkelerin daha demokratik bir hale gelmesini sağlamamış, işçi sınıfının daha fazla baskı altında tutulmasının, sendikacılara yönelik siyasal cinayetlerin artmasının en önemli nedeni olmuştur.

Latin Amerika’da sendikal hareketlerin güçlü olduğu ülkelerin ortak özelliği, binlerce sendikacının, sendika başkanlarının devlet destekli “kontra çeteler” tarafından sokak ortasında kurşunlanarak öldürülmesidir. Örneğin Kolombiya, Ekvador ve Venezuella gibi pek çok ülkede yüzlerce sendikacı gerçekleştirilen suikastlar sonucu öldürülmüştür.¹⁷ Sendikaları siyasetten uzak tutmak için yapılan bu tür saldırıların artması, Latin Amerika sendikalarının siyasetle olan ilgi ve ilişkisini azaltmamış, aksine daha da arttırmıştır. Latin Amerika’da Brezilya, Arjantin, Şili, Küba, Kolombiya gibi ülkeler güçlü sendikal geleneklere sahiptir.

Sendika-siyaset ilişkisinin oldukça yoğun bir şekilde yaşandığı, sendikal hareketlerin arkalarına aldıkları siyasi destek ile büyük başarılar kazandığı Latin Amerika ülkelerinde, genel olarak Marksist ve anarşist temelli sendikal akımların etkili olduğu söylenebilir. Yıllardır bu kıtada yaşananlar düşünüldüğünde, Marksizmin ve anarşizmin bu ülkelerdeki sendikalar içinde neden bu kadar güçlü olduğu daha iyi anlaşılmaktadır.

Anarko-Sendikalizm (Anarşist Sendikacılık)

Fransa’da sendikaların doğuşu, sanayileşmenin gelişmesiyle birlikte ilk kurumsal örgütlenmeler olarak ortaya çıkan “emek borsaları” şeklinde olmuştur. Fransa’da kurulan sendikaların temelini oluşturan emek borsaları, işçilerle işçi arayan patronların buluşup sözleşme yapabilecekleri bir kurum olarak tasarlanmış ve Fransa’nın kendine özgü ekonomik yapısı içinde, 1875 yılından itibaren uygulanmaya başlamıştır. Fransa’da ilk yıllardan beri üretim yapısının çeşitli bölgelerde, küçük atölyelerde gerçekleşmesi, daha sonra aynı bölgedeki küçük sendikaların bir araya gelerek emek borsasını oluşturmasıyla sonuçlanmıştır. Bu küçük ve parçalı yapı, Fransa’da anarşizmin ve anarşist ideolojinin gelişmesinin de en önemli nedenidir.

Sendikal akımlar içinde en ilginç özellikler gösteren akım anarko-sendikalizmdir. 19. yüzyılda ortaya çıkan bu akım, sınıf mücadelesinde, sendikal örgütü siyasal örgüt yerine koyarak mücadele etmeyi savunur. İşçi sınıfının doğrudan eylem yoluyla devleti ve kapitalist düzeni yıkmasını amaçlayan anarko-sendikalizm bu düzenin yerine federasyonlar şeklinde üretim birimlerinde örgütlenmiş işçilere ve gönüllü katılımlara dayalı otonom (özerk) bir toplumsal düzen kurmayı hedeflemektedir. Anarko-sendikalizme göre yeni düzende siyasal kurum ve örgütler olmayacak, sadece ekonomik kuruluşlar olacaktır. Yeni ekonomik düzende işçi sendikaları toplum hayatına yön veren örgütler olarak yer alacaktır. Anarko-sendikalizm Fransa’da gelişmiş ve diğer ülkelere Fransa’dan yayılmıştır.

Anarko-sendikalizm, işçi sınıfının özgür, otonom sendikalarda örgütlenmesi ve ekonomik etkinliklerde yoğunlaşmasıyla, merkezi olmayan bir özyönetim kurmaya çalışmaktadır. Bu akıma göre, bunu sağlamak için işçi sendikalarının önderliğinde, şiddet eylemleri ve genel grev aracılığıyla devletin varlığına son vermek gerekmektedir. Yeni düzende ekonomi, siyasetin yerini alacaktır. Devlet yıkıldıktan sonra üretim araçları sendikaların eline geçecek, işçi-işveren ayrımı kalkacak, sendikaların hakimiyetine dayanan, federe, otonom bir topluluk düzeni kurulacaktır.

Bu akımın ortaya çıkış nedeni olarak, özellikle Fransa’da, küçük burjuvaziden kaynaklanan orta tabakanın 19. yüzyılda sanayinin gelişmesi ile birlikte büyük yıkıma uğraması gösterilir. İşçi sınıfının saflarını genişleten bu tabaka, kendisiyle birlikte işçi sınıfına küçük burjuva ideolojisini taşımış ve anarko-sendikalizmin gelişmesinin toplumsal temelini oluşturmuştur. Fransız işçi sınıfının güçlü anarşist ve parlamento karşıtı geleneğinden doğan bu akımın, özellikle Fransa’nın en büyük sendikası olan ve 1895 yılında Limoz’da bütün Fransız sendikalarının birleşmesiyle kurulan Genel Emek Konfederasyonu (CGT) içinde 1914 yılına kadar etkili olduğu görülür. 1914 yılından sonra CGT ve Fransa sendikal hareketi büyük ölçüde Fransız Komünist Partisi’nin (FKP) etkisine girmiş, CGT-FKP arasındaki ilişki uzun yıllar kesintisiz olarak sürmüştür.

Fransa’da anarko-sendikalizmin doğuşunda, sendikalar üzerine yoğun olarak yapılan anarşist propagandaların etkisini görmek mümkündür. Özellikle Bakunin, Kropotkin ve Proudhon’un fikirlerini benimsemiş olan Fransız anarşistleri bu akımı diğer ülkelere ihraç etmek için sendikaları temel araç olarak kullanmışlardır. Bu dönemde yaşanan gelişmeler üzerine sendikalarda anarşistleri kabule hazır bir ortam belirmesi ise anarko-sendikalistlerin işlerini kolaylaştırmıştır.

Anarko-sendikalizme göre sendika ile siyaset arasında bir ilişki yoktur, çünkü ikisi aynı şeyi ifade eder. Temel görüşleri, 1906 yılında yapılan Amien Kongresi’nde oluşmuştur. Tarihe Amiens Şartı (Charte D’Amiens) olarak geçen bu kongrede, anarko-sendikalizmin program belgesi ve ideolojik platformu belirlenmiştir.

Amiens Şartı’nda sendikal mücadele, siyasal mücadeleden kesin olarak ayrılmıştır. Amiens Şartı’nda kabul edilen ilkelerin, anarko-sendikalistlerin egemenliği sürdürdüğü ölçüde ve sürece, işçi sınıfını temsil amacıyla eylemde bulunan siyasal partilerin sendikalardan yararlanmak yönündeki emellerine karşı önemli bir engel olduğu söylenebilir. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

Bakunin ve Proudhon’un etkisinde ve önderliğinde¹⁸ gelişen bu akım, sendikalara önemli işlevler yükler.

Anarko-sendikalizm eylem yolu olarak genel grevi önerir ve bugün direnişin merkezi haline gelen sendikanın gelecekte bir üretim ve bölüşüm merkezi, toplumsal yeniden örgütlenmenin merkezi olacağı görüşünü benimser. (J. REYNAUD’dan aktaran Filip KOTA, Dünya Sendikal Hareketinde İki Karşıt Çizgi)

Anarko-sendikalistler genel grevi, işçi sınıfı mücadelesinin en yüksek, en radikal biçimi olarak görür. Genel grevi bir araç olarak değil, bir amaç olarak gören bu akıma göre eğer genel grev devrimin gerçekleşmesi için bir silah olarak kullanılırsa başarılı olabilir. Niteliğine bakmadan her çeşit kurum ve otoriteye karşı çıkan bu akım sendikaları, işçi sınıfını burjuvaziye karşı tek örgütlenme ve direniş merkezi olarak görmektedir. Sendika-siyaset ilişkisi açısından tam bir bağımsızlığı savunurken, işçi sınıfının siyasi partisi ile yürüteceği siyasal mücadelenin gerekliliğini reddetmektedir.

Sendikalizme göre sınıf savaşı aralıksız olarak yapılmalıdır. İşçiler grev halinde değilken girişecekleri doğrudan doğruya hareket, sabotaj, boykot gibi eylemler en sonunda grev haline dönüşmelidir. Sabotaj ise makineleri kırmak, tembellik etmek, bilerek yanlış iş yapmak, bilerek faydasız olmak, kötü ücrete kötü iş metodları ile üretim faaliyetini engellemek amacını güder. Sendikalizm direkt eylem halinde proletaryanın başvuracağı bütün şiddet hareketlerinin insanlara değil, sadece mal ve mülke karşı yönetilmesi gerektiğini kesinlikle savunur. (Anıl ÇEÇEN, Sendikalizm)

Anarko-sendikalizm, sınıf mücadelesinin varlığını kesinlikle kabul etmediği gibi, sendikaların dışında ve üzerinde bir siyasal örgütlenmeyi, parti örgütünü de reddeder. Bir anlamda işçilerin siyasal taleplerini sendikalara yükler. Bu durumun doğal bir sonucu olarak, sendikalar önderliğinde savunulan talepler büyük oranda ekonomik karakterli olarak ortaya çıkar ve sınıf mücadelesinin en önemli ayağı olan siyasal mücadele daha başından engellenmiş olur.

Anarko-sendikalist akımın en ünlü siması George Sorel’dir (1847-1922). Sorel’de görülen en önemli özellik, Bakunin’de de görülen, aşırı şiddet saplantısı ve bütün umudunu her türlü program, kurum ve otoriteye karşı olan bir anarşist azınlık hareketine bağlamış olmasıdır. Ancak Sorel önderliğinde savunulan bu görüşler daha sonraki süreçte önce Fransız aşırı sağının, daha sonra Faşizmin teorisi haline gelmiş, Mussolini, Hitler ve Franco gibi faşist liderler için esin kaynağı olmuştur. Bu bakımdan Sorel’in anarşist düşünce içindeki yeri anarşizm ile sendikacılık arasında değil, anarşizm ile faşizm arasındaki ilişkinin bir görüntüsü olarak ortaya çıkmıştır.

Anarko-sendikalizmin en etkili olduğu ülke Fransa olmasına karşın, İtalya, İspanya ve Latin Amerika ülkelerinde de etkili olmuştur. İtalya’da anarko-sendikalizm 20. yüzyıl başında oldukça güçlenmiştir. 1912 yılında İtalyan Sendika Birliği (USI) kurulmuş ve 100 bin üyeye ulaşmıştır. Üye sayısı 1918 yılında 300 bine ulaşmıştır. İtalya’da anarko-sendikalistler 1923-1945 faşizm döneminde anti-faşist mücadelede aktif olarak yer almış ve II. Dünya Savaşı sonrasında etkisini kaybetmiştir.

Anarko-sendikalizmin güçlü olduğu bir diğer ülke İspanya’da bu etkisini günümüzde dahi sürdürdüğü görülmektedir. Anarko-sendikalizm, özellikle 1870’li yıllardan itibaren İspanya’da etkili olmaya başlamıştır. İspanya’da anarko-sendikalizm denilince akla Ulusal Emek Konfederasyonu (CNT) gelir. 1911 yılında kurulan CNT’nin üye sayısı, sınıf sendikacılığının en güçlü olduğu 1930’lu yıllarda 2 milyonun üzerindedir. İspanya iç savaşında önemli bir rol oynayan CNT’nin gücü, savaş sonrasında giderek kırılmış ve sonrasında yok denecek kadar azalmıştır. Ancak CNT, anarşizmi benimseyen pek çok sendikanın aksine, İspanya’daki varlığını sürdürmektedir.

Anarko-sendikalizm, yarı anarşist, küçük burjuva bir akım olarak, işçi ve sendika hareketine anarşizmin ideolojisini ve siyasetini taşımıştır. Özellikle 19. yüzyılda kendinden söz ettiren bu akım, anavatanı olan Fransa başta olmak üzere, İspanya, İtalya, Portekiz, Meksika ve Arjantin’de önemli gelişmeler kaydetmiştir. Fransa hariç tutulursa, bütün bu ülkelerin ortak özelliği, kapitalist gelişme açısından geri kalmış, azgelişmiş ülkeler olması ve küçük burjuvazinin nüfus içinde önemli bir oran oluşturmasıdır.

Anarko-sendikalizmin amaçları ve mücadele yöntemlerinin ütopik niteliği, özellikle bütün umutlarını tek başına genel greve bağlamalarının bir sonuç vermediği, dünya sendikal hareketinin yaşadığı deneyler sonucu ortaya çıkmıştır. Her türlü siyasal örgütlenmeye, otoriteye ve işçi sınıfı iktidarına karşı olmasıyla bilinen anarko-sendikalizmin, etkili olduğu süreç içinde sendikal hareketlere ve sınıf mücadelelerine olumsuz etkileri olmuştur.

Sınıf Sendikacılığı (Marksist-Leninist Sendikacılık)

Sınıf sendikacılığı, özellikle belli bir dönem dünya sendikal hareketine büyük oranda egemen olmuş bir sendikal akım olarak bilinmektedir. Özellikle 20. yüzyılın ilk yarısında etkin bir şekilde sendikal hareketler içinde kendisine yer edinen bu akım, sendika-siyaset ilişkisinin kuruluş tarzı, sendika-parti ilişkisi ve sendikal mücadele ile sınıf mücadelesi arasındaki ilişkinin kuruluş biçimine getirdiği değişiklikler ile diğer sendikal akımlardan farklılıklar gösterir. Sovyet deneyiminin de katkısıyla gündeme gelen “demokratik merkeziyetçilik” ilkesi sınıf sendikacılığı akımının, sendikal-siyasal örgütlenmelere kazandırdığı önemli özelliklerden birisidir.

Kapitalizm şartlarında sendikaları sınıf mücadelesinin okulu olarak gören, sınıf sendikacılığının teorik, pratik ve örgütsel temellerini ilk olarak ortaya atanlar, diyalektik ve tarihsel materyalizmin kurucuları Marx ve Engels olmuştur. Marx’ın Cenevre’de toplanan I. Enternasyonal’in birinci kongresine sunduğu “Sendikaların Rolü, Önemi ve Görevleri Hakkında” kararla birlikte, ilk defa bir sınıf örgütü olarak sendikalar üzerine Marksist görüşün temelleri atılmıştır. Bu karara göre, sendikalar işçi sınıfının örgütlenme merkezleri olmalı, işçi sınıfının tam kurtuluşu için mücadele etmeli ve diğer yandan tüm devrimci hareketleri desteklemelidir. Bu karara göre işçiler ekonomik mücadelenin önemini ne abartmalı ne de ihmal etmelidir.

Sendikalar özgün amaçlarının yanı sıra artık, daha büyük çıkarları olan tam kurtuluş için işçi sınıfını örgütleme merkezleri olarak, bilinçle hareket etmeyi öğrenmelidirler. Bu amaca yönelik her toplumsal ve politik harekete yardımcı olmalıdırlar. Böylece kendilerini tüm işçi sınıfının temsilcileri ve savunucuları sayarak ve böyle davranarak, birliğin dışında kalanları da saflarına katmayı başaracaklardır. (Karl MARX, Sendikalar Üzerine)

Marx’ı konumuz bakımından uluslararası sendikal hareket üzerinde etkili olmuş Proudhon, Bakunin, Lasalle gibi çağdaşlarından ayıran temel bir farklılık vardır. Bu fark, Marx’ın, zamanında henüz emekleme çağını yaşayan sendikaların sadece o zamanki durumlarına bakarak hüküm vermemesi; teorisini, sendikaların gelişme potansiyellerini dikkate alarak kurmuş olmasıdır. Gerçekten Marksizm, diğer toplumsal teorilerden farklı olarak işçi sınıfına çok önemli ve tarihi bir rol verir. Marx için sendikalar, dağınık işçileri bir araya getiren ve onlara ilk sınıf eğitimini veren temel örgütlenme merkezleri, sosyalizm okullarıdır. Bu nedenle sendikalar, işçi sınıfının tarihsel rolü açısından vazgeçilmez örgütlerdir. Engels’in “İşçilerin kurtuluşu kendi eserleri olacaktır” sözü bu tarihi rolü belirtmek amacını taşır.

Marksizmin ve sonrasında Leninizmin, sendika-siyaset ilişkisine getirdiği en önemli yenilik, ekonomik mücadelenin siyasal mücadeleyle kopmaz bir bağ şeklinde sürdürülmesi gerektiği üzerinedir.¹⁹ Emekçilerin temel çıkarları, ancak köklü toplumsal-siyasal değişiklikler ile karşılanabilir. Bu anlamda tek başına ekonomik savaşımın bunu karşılamaya yetmeyeceği açıktır. Ekonomik savaşımın siyasal savaşımla kopmaz bağlar içerdiğini savunan sınıf sendikacılığı akımının uygulayıcısı ve önde gelen isimlerinden birisi olan Lenin, 1900’lü yılların başında “siyaset”ten ne anlaşılması gerektiğinin altını çizer. “Siyaset vardır, siyaset vardır” diyen Lenin’e göre tek başına sendikal mücadele;

Bütün işçilerin, hükümetin, içerisinde bulundukları durumu ortadan kaldırmayan, yani emeğin sermayeye bağımlılığını yok etmeyen, ama bu koşulların ortaya çıkardığı sıkıntıları hafifleten önlemler almasını sağlamak yolundaki ortak çabadır. (V. İlyiç LENİN, Ne Yapmalı?)

Sınıf sendikacılığı akımına göre, sendika ile parti arasında siyasal-ideolojik bir bağımlılığın olması zorunludur. Bu olmadığında işçilerin örgütü olan sendikalar, işçilerin değil burjuvazinin siyasetini savunmak durumunda kalır. Sendikalar ile işçi sınıfı partisinin arasındaki siyasal-ideolojik bağımlılığa dayanan sıkı ilişkinin kurulmasından sonra yapılacak ilk şey, sınıf partisi ile yürütülecek siyasal iktidar mücadelesine destek olmak ve kapitalist sömürü düzeninin kaldırılması için gereken uzun süreli mücadeleye girişmektir. Bu durum, aynı zamanda işçi sınıfının kısa vadeli çıkarları ile uzun vadeli çıkarları arasında bir bağ kurulması gerektiğinin, bunun için sınıf sendikalarına ve sınıf partilerine büyük görevler düştüğünün somut ifadesi olarak değerlendirilmektedir.

Sermayeye karşı günlük sendikal mücadeleyi yürütenler sonuçları doğuran sebeplere karşı değil, sadece sonuçlara karşı mücadele etmektedirler. Kendi aşağı düşüş hareketini geciktirmekte, fakat yönünü değiştirememektedirler. Sadece geçici çareler uygulamakta, fakat hastalığı iyi edememekte olduklarını unutmamalıdırlar. (Karl MARX, Ücret, Fiyat ve Kâr)

Kapitalist üretim biçiminin, vahşi kapitalizmin yarattığı sömürü biçimine bir tepki olarak ortaya çıkan sendikalar, aynı zamanda bir sınıf örgütü olarak tarih sahnesindeki yerini almıştır. Sadece bu özellikleri bile sendikalara siyasal bir öz vermektedir. Bu anlamda sınıf sendikacılığını benimsemiş bir sendikanın, alanındaki bütün emekçileri kapsayan bir sınıf örgütü olması gerektiği savunulur. Ekonomik mücadeleyi tümden yadsımayan sınıf sendikacılığı, ekonomik hak ve taleplerin özünde siyasal bir nitelik taşıdığını vurgular ve sürekli olarak bu özü açığa çıkarmaya çalışır.

Sınıf sendikacılığı, ekonomik taleplerle siyasal taleplerin birleştirilmesinin, aynı zamanda işçi sınıfının birbirinden farklı unsurlarının da birleşerek, sınıf mücadelesine kazandırılmasının önünü açacağını savunur. Sınıf mücadelesinde siyaset ekonomiden önce gelir. Başka bir ifade ile sınıf mücadelesinin çekici gücünü siyasal nitelikte olan eylemler oluşturur. Sınıfsal bakış açısı, sendikaların birer meslek örgütü olarak görülmesine şiddetle karşı çıkar. Bu nedenle birer sınıf örgütü olarak tanımlanan sendikaların sendika ile siyaset arasındaki ayrılığı aşmadaki rolü, kendi sorunlarına ve toplumsal olaylara sadece ekonomik çıkarlar veya dar sınıf çıkarları açısından bakılmamasını gerektirir. Ekonomik talepleri göz ardı etmeyen geniş bir sınıf siyasetinin benimsenmesini önerir.

Sınıf sendikacılığında grev, sınıf mücadelesinin en önemli silahı olarak görülür. Ancak bu bakış açısı grevi sadece toplu pazarlık sürecinin bir parçası olarak görmekle yetinmez. Grev, ekonomik mücadele ile sınıf mücadelesinin birlikteliğinin, dolayısıyla sendika-siyaset ilişkisinin nasıl kurulması gerektiğinin sınandığı en önemli kitle hareketi olarak değerlendirilir. Sınıf sendikacılığına göre grev, kitlelerin siyasal eğitimini ve olgunlaşmalarını sağlayan etkin bir araç; emekçilerin bir sınıf olarak güçlerini harekete geçiren bir kaldıraçtır. Grev esnasında emekçiler sadece emek ile sermaye arasındaki çelişkiyi tüm çıplaklığı ile görmekle kalmaz; hem siyasal iktidarın (polisi, yargısı, basınıyla) tüm boyutlarını görür, hem de kendi güçlerini somut olarak kavrar.

Sınıf sendikacılığında sendika-siyaset ilişkisi, emek ile sermaye arasındaki çatışmaların sadece ekonomik alanla sınırlı görülmemesine, sendikal mücadelenin ekonomik mücadele alanından çıkarılarak, siyasal düzeye yükseltilmesine yöneliktir. Çünkü kapitalizmin özünü oluşturan sömürü olgusu tek ve bir bütün olarak değerlendirilir. Başka bir ifade ile sınıflar arasındaki sömürü ilişkileri ile uluslar, halklar ve benzeri toplumsal gruplar arasındaki sömürü ilişkileri, farklı toplumsal gerçeklikleri değil, aynı kapitalist sömürü sisteminin birer parçasını oluşturur. Bu nedenle sınıflar arasındaki sömürü ortadan kalkmadıkça, diğer sömürü ilişkilerinin (etnik, ulusal, cinsel v.b.) ortadan kaldırılamayacağı savunulur. Bu nedenle sınıf sendikacılığı, emek ile sermaye arasında olduğu kadar diğer toplumsal çelişkileri de dikkate alan, başka bir ifade ile toplumun gündemini oluşturan tüm gerilim alanları ile çatışma unsurları arasındaki diyalektik ilişkiyi gözeten bir sınıf mücadelesi anlayışına dayanır.

Sınıf sendikacılığının en önemli özelliği sendika-siyaset ilişkisinde belirli düzeyde bir dengeyi içermesidir. Lenin’in Rusya örneğinden yola çıkarak yaptığı, işçilerin örgütü ile devrimcilerin örgütü arasındaki ayrım sendikal örgüt ile sınıf partisi arasındaki ilişkilerin de nasıl olması gerektiği açısından önemli ipuçları vermektedir.

Siyasal özgürlüğün var olduğu ülkelerde sendika örgütüyle siyasal örgüt arasındaki ayrım apaçıktır. Sendikalarla sosyal demokrasi arasındaki ayrım gibi. Biriyle öteki arasındaki ilişkilerin tarihsel, hukuksal v.b. koşullara, ülkeden ülkeye gelişmesi doğaldır; bu ilişkiler az ya da çok sıkı, karmaşık v.b. olabilir. Ama özgür ülkelerde sendika örgütünü sosyal demokrat parti ile aynı şey saymaya kalkışmak söz konusu olamaz. Rusya’da ilk bakışta otokrasinin boyunduruğu, sosyal demokrat örgütlerle işçi dernekleri arasındaki her türlü ayrımı silmektedir. Çünkü bütün işçi dernekleri ve bütün inceleme çevreleri yasaklanmıştır. Ve işçilerin iktisadi savaşımının başlıca belirtisi ve silahı olan grev adi bir suç sayılmaktadır. Böylece bizdeki durum, bir yandan iktisadi savaşı yürüten işçileri siyasal sorunlarla uğraşmaya ‘iterken’ öte yandan sosyal demokratları da sendikacılıkla sosyal demokrasiyi birbirine karıştırmaya itmektedir. (V. İlyiç LENİN, Ne Yapmalı?)

Lenin, 1900’lü yılların başında, sendikaların yasak olduğu ve sınıf mücadelesinin şiddetle bastırıldığı koşullarda, daha sonraları sendikaların neden bir sınıf örgütü olduğunun belirginleşmesi açısından sendikalarla, sendikalar içinde çalışma yürüten siyasal kadrolara ilişkin olarak da şu tespiti yapmaktadır:

İktisadi mücadeleyi amaçlayan işçi örgütleri, sendikal örgütler olmalıdır. Her sosyal demokrat işçi elinden geldiği kadar bu örgütleri desteklemeli ve bunların içinde etkin olarak çalışmalıdır. Bu böyle olmakla birlikte, sendikalarda üyeliğe yalnız sosyal demokratların seçilmesini istemek elbette bizim çıkarımıza uygun bir şey değildir. Çünkü böyle bir şey bizim yığınlar üzerindeki etkimizin kapsamını daraltır. İşverenlere ve hükümete karşı mücadele için birleşmenin gereğini anlayan her işçi sendikalara girmelidir. Eğer sendikalar, hiç değilse bilinçlenmenin bu ilkel derecesine ulaşmış olan herkesi birleştirmezse ve çok geniş örgütler olarak kurulmazsa, sendikaların asıl amacına ulaşması olanaksızlaşır. Bu örgütler ne kadar geniş tutulursa, bunlar üzerindeki etkimiz de o kadar geniş olur. (V. İlyiç LENİN, Ne Yapmalı?)

Sendikal örgüt ile siyasal örgüt arasındaki ilişki sınıf sendikacılığı açısından son derece net olmasına karşın, sınıf sendikacılığından sapmış sağ ve “sol” eğilimler açısından hâlâ karmaşıklığını sürdürmektedir. Nitekim sendika ile siyasal örgüt arasındaki ilişkinin bu kesimlerce genellikle iki uç noktada tartışılmış olduğu görülür. Birinci yaklaşım, sendikaları sadece geniş işçi örgütleri olarak tanımlar ve sendikaların bir bütün olarak siyasetten, özellikle sınıf siyasetinden bağımsız olması gerektiğini savunur. Bu görüş özellikle Avrupa ülkelerinde yaygındır. İkinci yaklaşım ise, sendikaları, siyasal örgütün bir yan kuruluşu, alt örgütü konumuna indirgeyerek, sendikaların kendi kurul ve karar organlarını yok sayar. Sendikaların ideolojik olarak sınıf siyasetini benimsemesi gerçeğini bir tarafa bırakarak, örgütsel olarak partiye bağlanmasına indirger.

İkinci yaklaşımın bir benzeri, Ekim Devrimi’nden kısa bir süre sonra Troçki ile bu yaklaşımın karşısında olan Lenin, Stalin ve Losovskiy arasındaki tartışmalara da yansımıştır. Troçki, devletin artık işçi devleti olması nedeniyle sendikaların kapitalist ülkelerdeki rollerinden bahsedilemeyeceğini, dolayısıyla sendikaların tüm yetkilerini partiye ve devlete vermesi gerektiğini savunmuştur. Troçki’nin bu isteğine Lenin, “işçilerin kendi devletine karşı da grev yapma haklarının olması gerektiğini” belirttikten sonra şu şekilde cevap vermiştir:

Devletimiz bütün örgütlü proletaryanın kendisini savunmasını gerektiriyor. Bu işçi örgütleri işçileri kendi devletine karşı korumada da bize lazım olacaktır. (V. İlyiç LENİN, Sendikalar Bugünkü Durum ve Troçki’nin Hataları Üzerine)

Sınıf sendikacılığının kapitalizme ve onun her türden siyasal-ideolojik müdahalesine karşı oluşturduğu sendika ile sınıf siyaseti arasındaki ilişki 20. yüzyılın ikinci yarısında uluslararası siyasal gelişmelere de bağlı olarak (soğuk savaş, SSCB’nin yaşadığı dönüşüm v.b. nedenlerle) tam anlamıyla sağlanamamış; özellikle Sovyetler Birliği’nde sendikalar, onlar için olmazsa olmaz bir koşul olan ‘demokratik merkeziyetçilik’ ilkesini işletemeyerek bürokratik birer yönetim ve denetim aygıtı haline gelmiştir.

Sınıf sendikacılığı, diğer sendikal akımlardan farklı olarak, gerek ulusal ve uluslararası sendikal hareketlerin birleştirilmesi (Enternasyonalizm) ve gerekse işçi sınıfının sendikal mücadelesi ile siyasal mücadelesi arasındaki bağlara ilişkin yaklaşımları dolayısıyla diğer sendikal akımlardan büyük ölçüde farklılaşır. Sınıf sendikacılığı, özellikle içinde bulunduğumuz dönemde, sendikaları sınıf mücadelesinin en önemli araçları yapması ve siyasal mücadelenin canlı tutulması bakımından önemini hâlâ sürdürmektedir.

Elbette sendika-siyaset ilişkisi sadece bu dört ana akım çerçevesinde oluşmamıştır. Ancak dünya sendikal hareketinin seyrini belirleme açısından baktığımızda karşımıza bu dört sendikal akım çıkmaktadır. Sendikalar içinde etkili olmuş bu akımlar açısından söylenebilecek bir başka şey, oluşturdukları teori ile uygulamalarının her zaman birbiriyle uyumlu olarak hayata geçirilememiş olmasıdır. Özellikle sınıf sendikacılığı akımı, farklı “sosyalist” düşünceler tarafından farklı şekilde yorumlanmış, sosyalist hareketlerdeki parçalı yapının ve ideolojik yalpalanmaların da bir sonucu olarak, farklı açılardan değerlendirilmiştir.

Yapılan değerlendirme ve yorumların sendikaları çoğunlukla sınıf mücadelesinden uzaklaştırarak uzlaşmacı bir çizgiye çekmesi, bu akımı var eden temel ilkelerin yeniden ve güçlü bir şekilde savunulmasının ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Dünyada ve Türkiye’de yaşanan gelişmeler karşısında sınıf sendikacılığının gerekleri doğrultusunda siyasallaşmış bir mücadele eksenine oturamayan sendikaların, zamanla etkisizleşeceği, zayıflayacağı ve yok olma noktasına geleceği söylenebilir.

Günümüzde sendikaları çeşitli manevralarla sistem içine çeken, onları sınıf örgütü olma özelliklerinden uzaklaştırarak uzlaşmacı-reformist bir çizgiye oturtmaya çalışan sendikal anlayışlar karşısında, işçi sınıfı öncelikle kendi içindeki yapay bölünmelere son vererek sendikalarını sınıf sendikacılığı temelinde, birer mücadele merkezleri olarak yeniden inşa etmek zorundadır. Bu yapılmadığı zaman, sendikalar ve üyeleri için ne var olan sorunların, ne de gelecekteki sermaye saldırılarının engellenmesi mümkündür.

Özellikle 21. yüzyılın ilk yıllarını geride bıraktığımız şu dönemde, yaşanan iki yüz küsur yıllık deneyim; sendikalar, siyaset ve sınıf mücadelesi arasındaki ilişkinin farklı ülkelerde, benzer zamanlarda, oldukça farklı şekillerde yaşandığını ve yaşanacağını göstermektedir. Birbirinden ayrı düşünülemeyecek iki kavram olan sendikalar ile siyaset arasındaki ilişki ve bu ilişkinin nasıl kurulması gerektiği sorusuna verilecek yanıt, içinde bulunduğumuz dönemde, sendikaların varlıklarını koruyup koruyamayacağı, sınıf mücadelesi ve siyasal mücadele ile olan ilişkilerini sürdürüp sürdüremeyeceklerine bağlıdır.

Türkiye’de Sendikaların Doğuşu ve Gelişimi

Türkiye’de sendikaların ve sendika benzeri örgütlerin ortaya çıkması, Cumhuriyet öncesinde yaşanan gelişmelere dayanmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti olan İstanbul’da yoğunlaşan ve çoğu ordunun gereksinimlerini karşılamaya yönelik olarak kurulan fabrikalarda görülen ilk işçi örgütlenmeleri, Avrupa’da gelişen işçi hareketinden çok sonra ortaya çıkmıştır. Kuşkusuz bu gecikmenin çeşitli nedenleri vardır. Bu nedenlerin en önemlisi, ülkenin üzerinde kurulduğu coğrafyada yaşayan insanların neredeyse tamamının uzun yıllar toprağa bağımlı olarak yaşıyor olmasıdır.

Osmanlı Devleti, özellikle son yıllarında Avrupa devletleriyle ekonomik ve siyasal alanda sıkı ilişkilere sahip olmasına karşın ülkede kapitalizm, nüfusun büyük ölçüde toprağa bağımlı yaşaması ve feodal bir yapı üzerinde kurulması nedeniyle diğer Avrupa ülkelerinden daha geç gelişmeye başlamıştır. Bu geri kalışın nedenini, ülkenin kendisine özgü ekonomik, toplumsal koşulları ve siyasal yapısında aramak gerekir. Devletin temel gelir kaynağı, yüzyıllar boyunca hep savaşlar ve savaş sonrası elde edilen ganimetler olmuş, bu nedenle kapitalist anlamda ekonomiye ve üretime gereken önem verilmemiştir.

Osmanlı Devleti’nin ekonomik, siyasal ve kültürel alanlarda gelişmesini büyük ölçüde geciktiren ve ülkenin içinde bulunduğu feodalizm koşullarından daha ileri bir düzen olan kapitalizme geçmesini güçleştiren başka etmenler de vardır. Özellikle ülkede uzun yıllar egemen olan askeri-feodal sistem ve din ideolojisine göre oluşmuş olan teokratik yapı, ülke yönetiminde ağırlığı olan ekonomik, toplumsal ve siyasal kurumların oluşmasında temel faktör olmuştur. Avrupa devletleri bu değişimleri Osmanlı’dan çok önceleri yaşamış ve sancılı da olsa kapitalist düzene geçmiştir.

Osmanlı Devleti, bu süreçte toplumların tarihsel gelişme yasalarının dışında kalmamış, geç de olsa kapitalist sisteme geçme yönünde ilerlemiştir. Çünkü toplumların gelişme yasası, bir toplumdaki üretim ilişkilerinin, ekonomik-toplumsal yapının ve bunlara bağlı olarak meydana gelen feodal sistemin hiç değişmeden kalmasını olanaksız kılmaktadır. Tarihsel gelişmenin zorunlu bir sonucu olarak Osmanlı feodalizmi, diğer ekonomik-siyasal faktörlerin de etkisiyle, büyük bir değişime uğramış ve daha ileri bir toplumsal ekonomik düzen olan kapitalizme geçiş süreci 19. yüzyılın ortalarından itibaren başlamıştır.

Sendikal örgütlerin ortaya çıkması, her şeyden önce, ücretli emekçinin, işçinin ve işçi sınıfının doğmuş olmasını gerektirir. Güçlü bir işçi hareketinin, sendikaların, güçlü ve yaygın bir sanayileşme temelinde varlık kazanmasını, genel bir kural olarak tarihin çeşitli dönemlerinde ve çeşitli toplumlarda açık bir biçimde görmek mümkündür. Bu anlamda geleneksel olarak etkin bir işçi hareketine ve güçlü bir sendikacılığa sahne olan Batı toplumlarının en önde gelen özellikleri, sanayileşmiş ülkeler olmalarıdır. Tarihsel olarak Sanayi Devrimi’ne öncülük etmiş olan bu ülkeler, kapitalist topluma özgü sınıflaşmanın doğuşunu hazırlayan koşulları da en önce yaşamıştır. Sanayi Devrimi’ne ve bu oluşuma eşlik eden yeni üretim ilişkilerine geç katılabilen toplumlarda, işçi sınıfının ve buna bağlı olarak işçi hareketinin doğuşu ve gelişimi de aynı ölçüde geç olmuştur.

Avrupa’da manifaktür üretimin terk edilip, makineli üretime geçilmesi, işçilerin küçük atölyelerden koparak büyük fabrikalarda bir araya gelmesi üretim ve emek sürecinde pek çok değişikliği beraberinde getirmiştir. Yeni üretim araçları gelişmiş, yeni örgütlenme biçimleri gündeme gelmiştir. Üretimde fabrika sistemine geçilmesi, Avrupa’da büyük bir gelişme yaşanmasına neden olmuş, Osmanlı’nın feodalizme özgü geri üretim örgütlenmesiyle Avrupa ile rekabet etmesi, daha da önemlisi, Avrupa karşısında ekonomik olarak kendisini geliştirmesi mümkün olmamıştır.

Kapitalizmin Avrupa’da hızla gelişmesi, bu ülkelere daha ileri üretim araçları kullanarak silahlar yapmayı ve askeri açıdan kendilerini daha da geliştirerek hem ekonomik hem de askeri açıdan güçlenmelerini sağlamıştır. Bu döneme kadar Batı karşısında uzun süre askeri üstünlüğe sahip olan Osmanlı, üretilen modern silahlarla donatılmış ordular karşısında tamamen bozguna uğramış, uzun yıllar sadece elinde bulunan toprakları savunmak zorunda kalmıştır.

19. yüzyılın ortalarından itibaren, Osmanlı Devleti’nin, içinde bulunduğu mali sıkıntıları aşmak amacıyla Avrupa ülkelerinden çok ağır şartlar içeren borçlar alması kapitalist ülkelerle ilişkilerin yoğunlaşmasını sağlamıştır. Alınan bu yüksek faizli borçların miktarı kısa sürede artmış ve sonunda Osmanlı hem ekonomik hem de siyasal bakımdan Avrupa’ya bağımlı hale gelmiştir. Geniş bir coğrafyanın tüm maddi kaynaklarını ve ekonomik faaliyetlerini kontrol altına alan İngiltere, Fransa ve sonrasında Almanya, Osmanlı üzerindeki ekonomik ve siyasal etkisini arttırmış, ülke kaynaklarını kendi çıkarları çerçevesinde sömürmeye başlamıştır.

Yabancı sermayenin ülkeye girmesinin zorunlu bir sonucu olarak Osmanlı’da kapitalist üretim ilişkilerinin gelişmeye başladığı görülür. Kapitalist toplumun iki temel sınıfı olan burjuvazi ve proletaryanın ortaya çıkmasının maddi zemini artık oluşmaya başlamıştır. Ancak kapitalizmin Avrupa’da olduğu gibi, Osmanlı topraklarında büyük bir gelişme göstermesi hemen mümkün olmamıştır. Bunun en önemli nedeni olarak, kapitalizmin sermaye akışı ile ülkeye girmiş olmasına karşın, egemen olan feodal sistemin hemen hiçbir değişikliğe uğramamış olması gösterilebilir. Kapitalist devletler ile Osmanlı arasında gün geçtikçe artan egemenlik ve bağımlılık ilişkileri, geniş bir coğrafyanın sömürgeleştirilmesi sonucunu beraberinde getirmiş, ancak bu durum hemen bir kapitalistleşme sürecine girilmesini engellemiştir.

Türkiye’de, feodalizmin bağrında ilk kez modern kapitalist sömürüyü başlatanlar ve işçi kitlelerinin ortaya çıkışını sağlayan ilişkileri kuranlar, sömürgeci Batılılar olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nda, Türk ve Müslüman kapitalistler henüz oluşmamışken, Batı sermayesinin kurduğu işletmelerde, Türkiye’nin modern işçi sınıfının ilk öncülerinin ortaya çıkmaya başladığı görülür. Demiryollarını, büyük limanları yapanlar, zengin madenleri yerin altından çıkaranlar, ilk fabrikalarında alın terlerini akıtanlar, demire ve toprağa hayat verenler, kısacası Türkiye tarihinde yaratıcı emekleriyle, henüz burjuvazi ortada yokken belirleyici rol oynayanlar bu ülkenin farklı uluslardan işçileri olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nun son seksen yılına bakıldığında, ülkedeki bütün ekonomik ve siyasi haksızlıklara ilk karşı çıkanların yine bu ülkenin işçileri, insanları olduğu görülecektir.

Kapitalizmin ülkeye girmesinden sonra, demiryollarının yapımı hızlanmış, maden ocakları işletilmeye başlanmış, sınırlı sayıda da olsa yeni sanayi kuruluşları açılmıştır. Ancak tüm bu gelişmelerin büyük ölçüde yabancıların denetiminde gerçekleşmesi, sömürgeleştirilmiş bir devletin, içinde bulunulan dönemin en önemli özelliklerinden birisi olan “uluslaşma” ve “ulusal sanayinin kurulması” aşamasına geçmesini uzun süre engellemiştir. Kapitalizm, Osmanlı topraklarında kapitalist ilişkilerin yavaş da olsa gelişmesine yol açmış, ancak ulusal sanayinin kurulmasına imkân vermemiştir.

İlk Sendikal-Siyasal Örgütlenmeler

Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde işçi hareketi üzerinde etkili olan unsurların önemli bir bölümü, 1789 Fransız Devrimi’yle birlikte Avrupa’da canlılık kazanan özgürlük, eşitlik, kardeşlik temellerine dayalı demokratik düşünce ve oluşumların bir yansıması olarak ortaya çıkmıştır. Batıda bu yönde gelişmeler yaşanırken, Türkiye’de işçi hareketinin ilk kıpırdanışlarının kendisini göstermeye başladığı görülür. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında yoğunlaşan işçi hareketi, özellikle yaşanan grevlerle birlikte daha sonraları sendikalaşmanın temelini oluşturacak yeni bir dönemin başlangıcı niteliğindedir.

Kapitalizm, Osmanlı topraklarında gelişme gösterirken, kendisiyle birlikte kapitalizmin mezar kazıcısı olan işçi sınıfının doğmasına da yol açar. Yapılan demiryolları, limanlar, maden ocakları v.b. kuruluşları işleten Batılı kapitalistler, fabrikaları işletmek için gerekli emek ihtiyacını, topraksız köylüler ve kapitalist gelişme sonucu işsiz kalan zanaatçılardan karşılamaktadır. İşçi sınıfının oluşumuna yol açan ve kapitalist sanayinin ücretli emek ihtiyacını karşılayan kaynaklar, geleneksel üretim yapılarının çözülmesiyle üretim araçlarını kaybetmiş olan zanaatkârlar ve çeşitli nedenlerle topraklarından kopup kente gelen köylülerden oluşmuştur.

İlk kuşak işçi sınıfının köylülüğün en yoksul kesiminden olması, aynı zamanda köye geri dönüşte zorluklar yaşanmasını da beraberinde getirmiştir. Bu kuşaktaki işçi sınıfının mücadeleci yönlerinin gelişkin olmasının en önemli nedenlerinin kökeninde, yoksul köylülüğün hayatını sürdürebilmek için doğa ile giriştiği çetin mücadele duygusu etrafında gelişen direncin etkisi vardır. Kırdan kopan yeni işçiler, hayatlarını köydeki şartlarda sürdüremeyeceklerini anladıktan sonra şehre gelip işçi sınıfına dahil olduklarında, bu özelliklerini uzun süre sürdürebilmişlerdir.

Bu noktada, Batıdaki işçi sınıfıyla Türkiye’deki işçi sınıfının oluşum aşamasındaki önemli bir farka işaret etmek gerekir; Batıda Sanayi Devrimi yaşanırken gerekli işgücü yine köylülüğün modern bir sınıfa dönüştürülmesiyle gerçekleşmiştir. Bu dönüşümün önemli belirleyenlerinden birisi, “özgür köleler” olarak adlandırılan serflerin işçi sınıfına dahil olmasıdır. Toprakta çalışan serf, toprağı bırakıp kente gittiğinde artık geri dönecek bir yeri kalmamıştır. Bu durum kapitalizmin işçi sınıfını acımasızca sömürmesinde önemli bir etken olmuştur.

Toprağa geri dönemeyen ve modern işçi sınıfına dahil olan yeni işçi kuşağı, kendisine yöneltilen saldırılara karşı örgütlenmiş, sendikalarını kurmuştur. Bunda artık asıl olan işçilerin modern bir sınıf olarak emek gücünden başka sunacak bir şeyinin olmayışı ve hayatını sürdürebilmek için bir işte çalışmak zorunda olmasıdır. Türkiye’deki işçi sınıfının öncülü olan köylülüğün önemli bir bölümü, yaşamını sürdürebilecek ufak da olsa bir tarım arazisine ya da orman köylüsü olarak belli bir orman arazisine sahip olmuştur. Batıdaki işçi sınıfını oluşturan köylülükten farklı olarak ortaya çıkan bu durum, Türkiye’de işçi sınıfının oluşum süreci açısından bir özgüllük olarak değerlendirilebilir.

Türkiye işçi sınıfının ilk çekirdeğini demiryolu işçileri oluşturur. Yabancı şirketlere ait demiryollarının yapımında ve korunmasında çalışan ilk işçiler, ülke için o zamana kadar yepyeni bir varlık, yeni bir sınıf olarak ortaya çıkmıştır. Maden ocaklarında, silah yapımında, atölyelerde pek çok işçinin çalışmaya başlamasıyla birlikte, Türkiye işçi sınıfının doğuşu ve gelişimi serüveni başlamıştır. Yarı köylü niteliğinde olan, topraklarından tam anlamıyla kopmayan pek çok işçi, yılın belli dönemlerinde kendi köylerinde, belli dönemlerinde ise maden ocakları, demiryolları ve diğer kapitalist işletmelerde çalışmaktadır.

Osmanlı’da 19. yüzyıl başlarından itibaren çeşitli işçi eylemlerine rastlamak mümkündür. İşçilerin yeni oluşmaya başlayan kapitalist üretim ilişkilerine ilk tepkileri, tıpkı Avrupa’da olduğu gibi makinelere karşı olmuş, makine kırıcılığı uzun süre etkisini hissettirmiştir.

Makinelerin kendilerini işsiz bırakacağına inanan emekçiler, bu tür eylemlere ilk olarak 1830’lu yıllarda Rumeli’de başvurmuşlardı. Makine tahrip hareketleri 1840’dan sonra da hızlanarak devam etti. 1908 yılında, çoğu kadınlardan oluşan Uşaklı halı dokumacılarının makinelere yönelik isyanı ise makineleşmeye karşı direnişin 20. yüzyıla kadar sürdüğünü göstermektedir. (Oya SENCER’den aktaran Yüksel AKKAYA, Türkiye’de İşçi Sınıfı ve Sendikacılık-1)

Kapitalist üretim ilişkilerinin Batıya nazaran daha geç ortaya çıkması, Osmanlı’nın ve sonrasında Türkiye Cumhuriyeti’nin tarihsel oluşumunda ekonomik, toplumsal ve siyasal değişim anlamında yeni bir dönemin başlangıcı niteliğindedir. Artık tamamen feodal olan bir sistemin yerini yavaş yavaş da olsa kapitalist üretim ilişkileri almaktadır. Bu durum, aynı zamanda birbiriyle uzlaşmaz çıkarlara sahip iki karşıt sınıfın, burjuvazi ile işçi sınıfının doğması ve emek-sermaye mücadelesinin başlaması anlamına gelmektedir. Bu kavganın en önemli araçlarından birisi olan sendika ve sendika benzeri örgütlenmelerin ortaya çıkması, işte bu tarihsel arka plan üzerinden gerçekleşmiştir.

Sendikaların kurulmasını mümkün kılan sanayileşme süreci, azgelişmiş ve sömürgeleştirilmiş ülkelerde gelişmiş ülkelere göre daha geç başlamıştır. Kuşkusuz bu durumun pek çok ekonomik-siyasal nedeni vardır. Geç sanayileşme, sadece ekonominin bir dünya sistemi olan kapitalizme eklemlenmesini geciktirmemiş, aynı zamanda toplumsal-siyasal gelişmenin diğer Avrupa ülkelerinin gerisinde kalmasının da en önemli nedeni olmuştur.

Kapitalist üretim ilişkilerinin yoğun ve yaygın olmayışı, sanayi işçisi birikiminin önemsizliği, genel olarak güçlü bir sendikacılık hareketinin doğmayışının ilk akla gelen nedenleridir. Sanayi birimlerinin hacimce darlığının da aynı yönde etkili olduğu söylenebilir. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

Osmanlı’da kapitalizmin yeterince gelişememesi, henüz yeni oluşma aşamasında olan işçi sınıfının eylemlerinde en önemli öğelerden birisi olan sınıf bilincinin egemen unsur olamamasının en önemli nedenini oluşturmaktadır. Tüm bu gelişmelerle birlikte, ilk kez 1860’lı yıllarda, sendika benzeri örgütlülükler olarak çeşitli işçi derneklerinin kurulduğu görülür. Ancak bunlar, Avrupa’da olduğu gibi sendikadan çok işçi yardımlaşma sandıkları biçimindedir.

Bugünkü anlamıyla işçi kavramı Türkiye’de ancak 19. yüzyılın ilk yarısından sonra kullanılmaya başlanmıştır. İşçilerle işverenler arasındaki, ücret ve çalışma koşullarıyla ilgili ilk anlaşmazlıklar da aynı dönemde meydana gelmiştir. (Dimitır ŞİŞMANOV, Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketi)

Osmanlı’da işçi kelimesinin karşılığı Ameledir ve ilk işçi örgütlenmeleri Amele adıyla kurulmuştur. Bu örgütlenmelerin yaşandığı dönemde sendikal tarihimizde bilinen önemli grevlerden biri gerçekleşir. 1863 yılında Zonguldak kömür madeni işçileri tarafından gerçekleştirilen grev Osmanlı tarihindeki ilk grevdir. 1872 yılında o günlerde adı Kasımpaşa Tersanesi olan Taşkızak Tersanesi’nde üç aydır ücretlerini alamayan işçiler greve çıkmış ve kararlılıklarıyla taleplerini işverene kabul ettirmişlerdir.

19. yüzyılın sonlarına doğru demiryolları işçileri, Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası işçileri, iskele hamalları, liman işçileri, Şirketi Hayriye (Denizyolları) işçileri, tütün işçileri, İstanbul Mürettipleri grevler yapmıştır. 1879’da 500 kadar yapı işçisinin greve çıktığı bilinmektedir. Grev yapan işçilerin temel talepleri, ücretlerinin artırılması ve çalışma saatlerinin kısaltılmasıdır. Bu grevin özelliği, ilk kez çalışma sürelerinin kısaltılması için yapılmış olmasıdır. Bu önemli grev deneyiminden sonra Osmanlı’da zaman zaman yapılan grevler ve iş bırakmalara rastlanır. O zamanlar greve “işin durdurulması” anlamına gelen “Tatil-i Eşgal” denilmektedir.

İşçilerin 1870’li yıllara kadar geliştirdikleri direniş ve mücadele biçimleri arasında; işi savsaklamak, işi terk ederek memlekete dönmek, bir üst makama şikayette bulunmak gibi hareketler vardır. Osmanlı’da işçi hareketlerinin grevleri de kapsayan bir niteliğe bürünmesi esas olarak 1870 sonrasına rastlamaktadır. Bu dönemde gerçekleştirilen grevlerde dönemin ekonomik-siyasal koşulları arasında yakın ilişki vardır. Grevler ekonomik krizlerin artışıyla doğru orantılı olarak artmış, ancak siyasal baskının yoğunlaştığı dönemlerde büyük oranda azalmıştır.

Osmanlı’da kurulan ilk işçi örgütlenmelerinden birisi 1894 yılında Tophane fabrikalarında çalışan işçilerce kurulan Osmanlı Amele Cemiyeti’dir. Osmanlı Amele Cemiyeti, Türkiye topraklarında kurulan ilk sınıfsal örgütlenmelerden birisi olarak kabul edilir. Osmanlı Amele Cemiyeti’nin bu dönemde kurulan diğer sendikal örgütlenmelerden önemli bir farkı vardır. Paris işçi sınıfının mücadelesini örnek alan Cemiyet kurucuları, bir taraftan işçilerin ekonomik mücadelelerini örgütlerken bir taraftan da illegal alanda siyasal faaliyeti örgütlemektedir.

İşçiler arasında Komünist Manifesto’daki düşünceleri yaymaya çalışan cemiyet üye ve yöneticilerinin, aynı zamanda tüm işçileri Padişahın baskıcı yönetimini devirmeye çağırması o dönem için önemli bir gelişmedir. Yapı olarak daha çok sendikayı andıran ve sendikaların doğasında var olan siyasal talepleri, dönemin koşulları çerçevesinde hayata geçirmeye çalışan bu örgüt, varlığını sadece bir yıl sürdürebilmiştir. Cemiyet, yönetici ve üyelerinin Cemiyet’in sendikal ve siyasal örgütlenme faaliyetleri nedeniyle tutuklanıp 7-8 yıl hapse mahkûm edilmeleri ve sürgüne gönderilmeleriyle ortadan kalkmıştır. Ancak yöneticilerin pek çoğu sürgünden kaçıp İstanbul’a dönmüş ve işçiler arasındaki faaliyetlerine illegal olarak devam etmiştir.

II. Abdülhamit’in istibdat rejimi, işçilerin meslek örgütleri etrafında örgütlenmek için verdikleri mücadeleye daha başından karşı çıkıp şiddetle ezmiştir. Osmanlı Amele Cemiyeti’nin kapatılmasından sonra, 1908 II. Meşrutiyet’in ilanına kadar Türkiye’de birtakım işçi komitelerinin dışında işçi örgütü kurulamamıştır. (Dimitır ŞİŞMANOV, Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketi)

II. Meşrutiyet, Padişahın yetkilerini sınırlamış, siyasi parti ve işçi örgütlerinin kurulmasına izin vermiştir. Yapılan bu tür reformlar, kısa bir süreyi kapsasa da, ülkenin siyasal ve sosyal hayatına belli bir canlılık getirmiştir. Bu dönemin, kısa sürse de bir özgürlük ortamı yaratması, ekonomik ve siyasal açıdan gelişmenin önünü açmakla birlikte, ülkedeki işçi sınıfı ve sosyalist hareketin ilerlemesine de olumlu etkilerde bulunmuştur.

1908’den sonra meydana gelen ekonomik ve siyasal değişiklikler, yarı feodal, yarı kapitalist Türkiye toplumunda kapitalist ilişkilerin daha da yaygınlaşmasına ve sınıf mücadelesinin şiddetlenmesine yol açmıştır. Sermayenin gelişmesiyle birlikte sayıca artan işçi sınıfı, artık kendi sınıf çıkarlarını savunmak ve korumak amacıyla sendikalar ve sendika benzeri kuruluşlar etrafında örgütlenmeye başlamıştır.

1908 sonrası dönemde yapılan grevlerde dile getirilen talepler ilk bakışta “ekonomik” nitelikli yürümesine karşın dolaylı olarak anti-emperyalist bir karaktere sahiptir. Çünkü yabancı sermaye işletmelerinde uygulanan ücret politikası etnik/ulusal temele dayalı bir işbölümüne denk düşmektedir. (Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi)

Bu dönemde, ülkede oluşan yeni siyasal durum sosyalist hareketin de gelişip ilerlemesi için elverişli koşullar yaratmıştır. Yeni özgürlük ortamında kısa da sürse, sosyalist eğilimli örgütlerin kurulmasına izin verildiği görülür. Oysa o güne kadar, basına yönelik sansür nedeniyle, gazetelerde sosyalist kelimesinin geçmesi dahi yasaktır. Aynı dönemde ilk defa özellikle yapılan işçi eylemlerini ve grevleri haber yapan ilk sosyalist işçi gazeteleri çıkmaya başlar. Bu gazetelerin, sınırlılıklarına rağmen, sosyalist düşüncenin işçiler arasında yayılmasında, işçi sınıfının örgütlenmesinde, grevlerin hız kazanmasında ve işçi sınıfı hareketinin gelişmesinde büyük katkısı olmuştur.

1908 grevlerinin üç önemli sonucu oldu. Bunlardan birincisi işçi basınında bir canlanmaya yol açması; ikincisi işçileri örgütlenmeye, sendika kurmaya itmesi; üçüncüsü ise kurulan siyasi partilerin dikkatini çekerek ülkede bir işçi sorunu olduğunu, bu nedenle parti programlarında buna yer vermek gerektiği düşüncesini ortaya çıkarmış olmasıdır. Özellikle sosyalist düşünceyi savunan parti ve kuruluşların 1908 grevlerinden sonra canlılık kazanması ise bu açıdan ayrıca zikredilmeye değer bir durumdur. (Yüksel AKKAYA, Türkiye’de İşçi Sınıfı ve Sendikacılık-1)

II. Meşrutiyet ile birlikte işçi örgütlenmelerinin hem nicelik hem de nitelik olarak farklılıklar gösterdiğini gözlemlemek mümkündür. Sayısal olarak artan grevler, niteliksel olarak da sürekli hale gelmeye başlamıştır. Kuşkusuz bu durumda çeşitli ekonomik-sosyal faktörlerin etkisini görmek mümkündür. İlk olarak, Osmanlı’da söz konusu dönem itibariyle, ilk işçi örgütlenmelerinin kurulduğu yıllara göre sanayileşme ve buna bağlı olarak da işçi sayısında belirli bir artış gözlenir. Bir ikincisi, II. Meşrutiyet dönemi, tüm yasal ve fiili sınırlamalarına rağmen, 30 yıllık Abdülhamit baskısına göre göreli bir özgürlük ortamı yaratmıştır. Bir üçüncüsü ise, ücretli emeğin yani bağımlı çalışanların örgütlenme konusundaki deneyimlerinde belirli bir oranda artış yaşanmasıdır.

II. Meşrutiyet döneminde ortaya çıkan işçi örgütlenmelerinde önceki döneme özgü özelliklerin de etkili olduğunu söylemek mümkündür. Örneğin, Meşrutiyet’ten sonra kurulan Osmanlı Terakki Sanayi Cemiyeti, 1895 yılında kapatılan Osmanlı Amele Cemiyeti’nin devamı niteliğinde bir kuruluştur. Bu kuruluş da tıpkı Osmanlı Amele Cemiyeti gibi kapatılmış ve yerine 1910 yılında Osmanlı Sanatkaran Cemiyeti kurulmuştur. (Ahmet MAKAL, Osmanlı İmparatorluğu’nda Çalışma İlişkileri: 1850-1920)

1908 yılının Ağustos ve Eylül aylarında çok sayıda grev yapılmıştır. Bunların en önemlileri, yabancıların işlettiği demiryolları ve maden ocaklarında meydana gelmiştir. Özellikle Selanik’te çalışan demiryolu işçilerinin grevi hızla yayılmış ve kısa sürede İstanbul-Edirne hattında çalışan işçileri kapsamıştır. O dönemin şartları düşünüldüğünde bir işyerinde yaşanan grevin diğer işyerlerini de etkilemesi yapılan grevlerin ne kadar etkili olduğunu görmek açısından önemlidir.

Osmanlı’da işçi örgütlenmeleri, değişik tarihlerde yapılan hukuksal düzenlemelerle yasaklanmıştır. Örneğin, 1845 tarihli “Polis Nizamnamesi” işçi örgütlenmesi ve işçi hareketlerini yasaklamakta ve polisleri yapılacak eylemleri engellemek ve bastırmakla görevlendirmektedir. Ancak sendikal örgütlenmelerin kesin bir şekilde yasaklanması, 1909 tarihli “Tatil-i Eşgal Kanunu” olarak bilinen ve grev yapılmasını yasaklayan yasanın uygulanmasıyla başlamıştır. Bu baskı yasasına rağmen işçilerin örgütlenmesinin ve mücadelesinin durmadığı, fiili olarak devam ettiği görülmektedir. Demiryolu, tütün, tramvay, deri, gazhane işçileri zaman zaman grevler, iş durdurmalar gerçekleştirmiştir. Bu yıllarda çalışma saatleri 14-16 saati bulmakta, kadın ve çocuk işçiler tıpkı Avrupa’daki sınıf kardeşleri gibi acımasızca sömürülmektedir.

Bu dönemde işçiler siyasi iktidarın baskıcı tavrına çeşitli miting ve gösterilerle yanıt vermiştir. Selanik Sosyalist İşçi Federasyonu Osmanlı Parlamentosu’nda görüşülmekte olan Tatil-i Eşgal Kanunu’nun işçiler lehine düzenlenmesini sağlamak amacıyla 19 Haziran 1909’da siyasal niteliği ön plana çıkan büyük bir miting düzenlemiştir. Bu tür eylemlere İzmir, Kavala, Drama ve Edirne’de de başvurulduğu görülür. 1909 yılının işçi hareketi açısından bir diğer özelliği de 1 Mayıs’ın Osmanlı topraklarında ilk kez bu yıl kutlanmış olmasıdır.

Tatil-i Eşgal Kanunu, kamuya yönelik hizmetlerde çalışanların sendikalaşmasını engelleyen bir düzenleme olarak ortaya çıkmıştır. 1909 yılında çıkarılan Cemiyetler Kanunu ise, kamu dışında çalışanların örgütlenmesini düzenlediği için, çalışma ilişkileri açısından önem taşıyan bir diğer hukuki düzenlemedir. Kanun, bir yandan Tatil-i Eşgal Kanunu dışında kalan işçileri kapsarken, diğer yandan sendikalaşması engellenen işçilerin Cemiyet şeklinde bir araya gelerek örgütlenmesinin önünü açmıştır. İşçiler ve özellikle öğretmenlerin, bu dönemde, Cemiyetler Kanunu çerçevesinde örgütlenerek, sendika niteliği taşıyan örgütler, dernekler oluşturmaya başladığı bilinmektedir.

Genel olarak bakıldığında, Osmanlı döneminde sendikal örgütlenmelerin Avrupa’daki örgütlülüklerden oldukça farklı özellikler gösterdiğini söylemek mümkündür. Bu özellikleri ana hatlarıyla ortaya koymak gerekirse; sendika niteliği taşıyan, ama dernek çerçevesinde gerçekleştirilen örgütlenmeler yaygındır. İşçi yardımlaşma kuruluşları çerçevesinde değerlendirebileceğimiz, sendikadan çok dernek biçiminde gerçekleştirilen örgütlenmeler de bu dönemde karşımıza çıkmaktadır.

Uzun yıllar geleneksel yapısını koruyan, tarım-dışı uğraşlarda lonca ya da benzeri sınırlayıcı örgüt yapılarının hakim olduğu toplumsal kuruluşlarda Batıda izlenen sanayileşmeyle hızlı bütünleşme, sendikal yapılarda hızlı “geleneksel” yapıların uzantılarını da içeren “geçiş” örgütlerinin doğuşuna neden olur. Bu nedenle korporatif dikey örgüt yapısıyla sendikal yatay örgüt yapısı bir süre iç içe varlıklarını sürdürür. (Zafer TOPRAK, Türkiye’de “Milli İktisat” 1908-1918)

Cumhuriyet öncesi dönemde gerçekleşen sendikal örgütlenmelerin genel özelliklerini değerlendirdiğimizde, işçi örgütlenmelerinin sendika niteliği taşıyan, ancak yasal ve fiili sınırlamalar nedeniyle dernek biçiminde kurulan yapılar aracılığıyla gerçekleştiğini görürüz. II. Meşrutiyet ile birlikte, sadece işçiler değil memurlar, özellikle öğretmenler de yoğun örgütlenme çabaları içinde olmuştur. II. Meşrutiyet öncesi kurulan Encümen-i Muallimin 1908 yılında öğretmenlerin haklarını savunmak için kurulan Muhafaza-i Hukuk-u Muallimin ile birleşerek Cemiyet-i Muallimin adını almıştır. Dolayısıyla, Meşrutiyet’in ilanı ile birlikte işçi ve memur örgütlenmelerinin ivme kazandığı söylenebilir. Sendikal hareketin daha sonraki dönemde yönünü belirleyecek olan düşünce ve akımların temeli bu dönemde atılmıştır.

1 Mart 1920 yılında, sonraki yıllarda sendikal hareketin daha da genişleyerek ilerlemesine ön ayak olacak olan bir olaya tanık oluruz. Öğretmenlerin 1920 yılı Ocak ve Şubat ayı maaşları ödenmemiştir. 28 Şubat 1920 günü ilkokul öğretmenleri topluca Maarif Müdürlüğü’ne giderek birikmiş aylıklarının verilmesini, verilmediği takdirde “göreve devam edemeyeceklerini” bildirirler. Bu durum en genel anlayışa göre “grev ilanı”dır. İlkokul öğretmenleri ilk olarak birikmiş iki aylık maaşlarının verilmesini talep ederek “iş bırakacaklarını”, “tatil-i tedrisat” edeceklerini bildirirler. İlkokul öğretmenleri tarafından ekonomik bir hak istemiyle yapılan bu grev tam 14 gün sürmüş ve devlet memurlarının yapmış olduğu ilk “hak grevi” olarak tarihe geçmiştir.

Osmanlı’da sendikalarla siyaset arasındaki ilişkinin siyaset kısmına bakıldığında ise oldukça ilginç sonuçlarla karşılaşılır. Öncelikle siyaset sözcüğünün Osmanlı-Türk geleneğinde özel bir anlamı bulunmaktadır. Padişahın ülke yönetimi ve siyasal nedenler ile verdiği cezalar arasında en önemlisi olan “idam cezası”nın bu dönemde bir diğer adı da “siyaset”tir. Halk içinde “siyaset-ül katl” ya da doğrudan “siyaset” olarak ortaya çıkan adlandırmalar uzun yıllar, ölüm cezasını ifade etmek amacıyla kullanılmıştır. Türkiye’nin siyasi tarihi açısından önemli bir niteleme olan bu adlandırmanın, yönetime ya da padişaha karşı suç işleyenleri “siyaseten katl”e, yani idama götürmesi anlamına geldiğinden, halk içinde siyaset kelimesine karşı büyük bir korkunun oluşmasına neden olduğu söylenebilir.²⁰ Siyasetin idam cezası anlamına gelmesinden dolayı, idam cezasının infaz edildiği meydanlara da “meydan-ı siyaset” (siyaset meydanı) anlamında siyasetgâh denilmiştir. En ünlü siyaset meydanı ise İstanbul Taksim meydanıdır. Siyaset deyiminin, sadece Osmanlı’da değil, aynı zamanda halk dilinde, folklor ve edebiyatta da uzun yıllar ölüm cezası anlamında kullanıldığını görmek mümkündür.²¹

1908 yılına kadar, Osmanlı topraklarında sosyalizm propagandası, öncelikle diğer ulusların aydınları tarafından yürütülmüştür. Meşrutiyet’ten sonra bir kısım Türkiye aydını ve işçi hareketi yöneticilerinin de bu sürece katıldığı görülür. Sendika benzeri örgütlenmeler ile o yıllarda tüm Avrupa’yı etkileyen siyasal hareketlerin birleşme sürecinin bu yıllarda yoğunlaştığını söylemek mümkündür. İşçi hareketinin siyasallaşmasının bir etkisi olarak, ilk 1 Mayıs, 1909 yılında fiili olarak kutlanmış ve çeşitli adlar altında işçi ve sosyalist gazeteler yayınlanmaya başlamıştır.

Osmanlı ülkesinde sosyalist parti kurulması görüşünü savunan sosyalist eğilimli gazeteler çıkmaya başladı. “Amele” ve “Irgat” gazetelerinden başka “İştirak”, “Sosyalist”, “İnsaniyet”, “Serbest İzmir”, “Muahede” gibi sosyalist görüşleri benimseyen gazeteler yayınlanmaktaydı. (Dimitır ŞİŞMANOV, Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketi)

1910 yılında Osmanlı toprakları üzerinde oluşan ilk sosyalist parti olan Osmanlı Sosyalist Fırkası resmen kurulmuştur. Türkiye işçi sınıfının en önemli liderlerinden birisi olan Mustafa Suphi, siyasal çalışmalarına ilk kez Osmanlı Sosyalist Fırkası’nda başlamıştır. Kurulmasıyla birlikte parti içinde görüş ayrılıklarının ortaya çıkması nedeniyle uzun süre bir siyasal bütünlük gösterememesine rağmen, Parti, çıkarılan gazete ve dergiler aracılığıyla sosyalist düşüncenin işçi sınıfı içinde propagandasında oldukça etkili ve başarılı olmuştur. Parti programı Fransız Sosyalist Partisi’nden esinlenerek oluşturulmuş ve kısa sürede, o dönemin koşulları göz önünde bulundurulduğunda, oldukça etkili bir hareket haline gelmiştir.

Osmanlı Sosyalist Fırkası’nın halk içinde etkinliğinin artması ve sendikalar içinde yürüttüğü faaliyetin yaygınlaşması, valiler ve yerel yöneticileri rahatsız etmiş ve partinin kapatılması için dönemin hükümetine çeşitli başvurular yapılmıştır. Bu endişeleri bahane eden dönemin hükümeti “memleketin emniyet ve asayişi namına” Osmanlı Sosyalist Fırkası’nı ve diğer sosyalist kulüpleri kapatmıştır.

I. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye işçi ve sosyalist hareketi, İttihat ve Terakki Fırkası tarafından bastırılmış durumdadır. Ancak savaş sonlarına doğru, özellikle İstanbul’da “işçi” ve “sosyalist” adı altında çeşitli partilerin kurulduğu bilinmektedir. Ancak bunlar çok önemli bir varlık gösterememiş, dönemin siyasal-sosyal koşullarının da etkisiyle zayıf kalmıştır.

I. Dünya Savaşı’nın sonunda, işgal altındaki İstanbul’da yeni bazı sendikalar kurulmaya başlanmıştır. Bu sendikalar özellikle işgal yıllarında demiryollarında, kent içi kara ve deniz taşımacılığında ciddi grevler gerçekleştirerek Kurtuluş Savaşı’na büyük destek vermiştir. İşgal yıllarında yapılan hemen hemen bütün grevlerin aynı zamanda anti-emperyalist bir karakter taşıdığını söylemek mümkündür.

1921-1922 yıllarında İstanbul’da 1 Mayıs sendikaların öncülüğünde canlı bir biçimde kutlanmıştır. 1919-1923 yılları arasında başlıca şu grev hareketleri yer alır: Tütün İşçileri grevi, Kasımpaşa Tersanesi işçileri grevi, Tünel işçileri grevi, Tramvay işçileri grevi, Çatalca Demiryolu işçileri grevi, Zonguldak maden işçileri grevi, Bomonti Bira Fabrikası işçileri grevi, İzmir incir toplama işçileri grevi, Aydın demiryolu işçileri grevi, İstanbul matbaa işçileri grevi. (Şehmus GÜZEL, Türkiye’de İşçi Hareketi-1908-1984)

Bu dönemde yapılan Şark Şimendiferleri işçilerinin grevi özel bir önem kazanır. Bu greve 1400 işçiden 1200’ü katılmış ve 10 gün sürmüştür. İşçilerin istemlerinin bazıları şunlardır: İşgalcilerle işbirliği yapanların işten uzaklaştırılması, günlük iş süresinin 8 saate indirilmesi, ücretlerin artırılması, ücretli hafta tatili, iş kazalarına uğrayanlara tedavileri boyunca gündelik ödenmesi.

Cumhuriyet öncesi dönemde, Türkiye işçi sınıfı ve sendikal hareketinin kökeninde çoğunlukla sosyalist nitelikli hareketlerin etkisi görülür. Cumhuriyet’in kurulmasından birkaç yıl öncesine bakıldığında bu durumu açıkça gözlemlemek mümkündür. Özellikle Ekim Devrimi’nden sonraki dönemde gözlenen sendikal-siyasal örgütlenmelerin daha çok sosyalist temelde örgütlendikleri söylenebilir. Tüm dünyayı etkileyen siyasal gelişmelerin sonucu olarak sendikalar ile sosyalizm arasındaki etkileşim, somut etkilerini Türkiye topraklarında da göstermiştir. Bu etkileşimin bir sonucu olarak bir yandan sosyalist partiler kurulurken, diğer taraftan da bu partilerin etkisi altında sendikalar ortaya çıkmaya başlamıştır.

Bunlardan ilki, 1919-1923 yılları arasında kısa bir süre yaşayan ve Hüseyin Hilmi (İştirakçi Hilmi) tarafından kurulan Türkiye Sosyalist Fırkası’dır (TSF). Siyasi bir partiden çok, bir sendika gibi hareket eden ve İngiliz sendikacılığından fazlasıyla etkilenmiş olan bu örgüt, II. Enternasyonal’in reformist çizgisini benimsemiş ve sendikalar üzerinde kısa bir dönem etkili olabilmiştir.

1920-1922 arasında başta İstanbul tramvay işçileri olmak üzere, çeşitli devlet ve özel işyerlerinde çalışan işçiler zaman zaman Genel Grev korkusunun kenti sardığı bir hareketlilik içine girdiler. Bu grevlerden bazıları, Hüseyin Hilmi’nin başkanlığını yaptığı Türkiye Sosyalist Fırkası (TSF) etkisindeydi. Ancak TSF’nin 1921’deki grevlerinin büyük başarısına karşılık 1922’de önderlik ettiği grevler büyük başarısızlıkla sonuçlandı. (Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi)

1919 yılında, Şefik Hüsnü ve Ethem Nejat önderliğinde kurulan Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası (TİÇSF), işçi sınıfının sendikal örgütlenmesinde ve sosyalist siyasal yönelişin doğuşunda önemli bir araç olarak ortaya çıkmıştır. Türkiye’de bilimsel sosyalizmi ideoloji olarak kabul eden ve Marksist-Leninist düşünceleri kitlelere yaymayı amaçlayan ilk siyasi kuruluş Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası’dır. 1919 yılında tersane işçilerinin kitlesel grevinden hemen sonra, TİÇSF öncülüğünde 2000 delegenin katılımıyla yine sosyalist nitelikli Türkiye İşçi Derneği’nin kuruluş kongresi yapılmıştır.

Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası’nın esas çekirdeğini, Almanya’dan dönen Türk işçileri meydana getiriyordu. I. Dünya Savaşı sırasında Almanya’ya göç eden üç bin kadar işçinin büyük çoğunluğu, orda devrimci işçi ve sosyalist hareketle, Spartakistlerin ayaklanmasına, savaşa karşı yapılan işçi gösterilerine katılmış, Hamburg’ta Berlin’de barikatlarda dövüşmüştür. Bu işçiler, Türkiye’ye döndüklerinde Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası’na girmişlerdir. (Dimitır ŞİŞMANOV, Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketi)

Ekim Devrimi’nden esinlenerek 10 Eylül 1920’de Bakü’de kurulan TKP, Türkiye ile ilişkilerini TİÇSF aracılığıyla sağlamıştır. TKP’yi oluşturan ana kollardan birisini de TİÇSF oluşturmaktadır. Türkiye’de Marksist-Leninist düşüncelerin yayılmasına ilk bu partilerin kadroları ön ayak olmuştur. TKP, Türkiye’de verilmekte olan Kurtuluş Savaşı’nda anti-emperyalist güçler arasında yerini almak amacıyla parti merkezinin Türkiye’ye taşınması kararını alır. Amaç, Türkiye’de sürmekte olan kurtuluş savaşını bir işçi-köylü devrimine dönüştürmektir. M. Suphi bu amaçla, Rusya’da esir düşmüş olan Türk subay ve erlerinden bir tabur oluşturmuştur. Mustafa Suphi, Ethem Nejat ve on üç arkadaşı TKP’nin kuruluşundan dört ay sonra Anadolu’ya hareket ederler. Ancak TKP önder kadrosu, Türkiye’de kendilerini bekleyen tehlikeden habersizdir. Mustafa Suphilerin yolu Erzurum’da kesilerek önceden hazırlandığı açık olan bir tuzağa düşürülmüşlerdir. Oradan Rusya’ya geri gönderilmek bahanesiyle 28-29 Ocak 1921 gecesi Karadeniz’de gemilerinin batırılması sonucu boğularak öldürülmüşlerdir.

Türkiye işçi sınıfının sendikal hareketini Kızıl Sendikalar Enternasyonali’nde temsil eden TSF ve TİÇSF, işçi sınıfının geniş yığınlarının bağımsız bir sınıf mücadelesine kazanılmasında, içinde bulunulan dönemin karmaşıklığı düşünüldüğünde, çok önemli ve tarihi roller oynamışlardır. Osmanlı işçi sınıfı adına nicelik ve nitelik olarak önemli bir miras devralamayan Cumhuriyet dönemine, işçi sınıfının ve sendikal hareketin siyasal yönelimine ilişkin olarak önemli deneyimler ile girdiği söylenebilir.

Türkiye’de işçi hareketinin ve sendikal hareketin tarihine bakıldığında, İstanbul’un işçi eylemleri ve işçi örgütlenmesi bakımından her zaman merkezi olduğu görmüştür. Bunda kentin aynı zamanda ülkenin en önemli ekonomik merkezi olmasının, sanayinin İstanbul ve çevresinde yoğunlaşmasının, işçi sayısının fazlalığının ve 100 yılı aşkın bir işçi hareketine sahip olmasının büyük etkisi vardır. Cumhuriyet öncesi dönemde ortaya çıkan önemli bir özellik olarak söyleyebileceğimiz İstanbul bu özelliğini, Cumhuriyet’ten sonra da arttırarak sürdürmüştür.

1923-1960 Arası Sendikal Örgütlenmeler

Osmanlı Devleti ile Cumhuriyet Türkiye’si arasındaki geçişin özellikle devlet yapısı ve sistem açısından bir sürekliliğe sahip olduğunu söylemek mümkün değildir. Ekonomik ve siyasal açıdan iki toplum arasında özellikle niteliksel bir kopuş vardır. Cumhuriyet’e geçiş, siyasal anlamda büyük bir değişime tekabül etmektedir. Teokratik, monarşik bir yapıdan Cumhuriyet’e geçiş sürecini, özellikle bu değişimin getirdiği kurumlar ve sonuçları ile birlikte düşündüğümüzde, radikal bir rejim değişikliği olarak nitelemek mümkündür. Ancak tüm bu değişiklikler ve kopuşa karşın, Osmanlı’ya özgü, özellikle siyaset anlayışına ilişkin pek çok öğenin, Cumhuriyet Türkiye’sine de taşındığı söylenebilir.

Siyaset açısından bakıldığında, özellikle II. Meşrutiyet sonrası dönem ile Cumhuriyet’in ilk yılları arasında bir benzerlik gözlemlemek mümkündür. Bu dönemde özellikle grev hakkı konusunda bazı düzenlemeler yapılmış olmasına karşın, hem hukuki hem de fiili anlamda işçi örgütlenmeleri ve grevlerin uzun süre yasaklanmış olduğu söylenebilir. Nitekim Cumhuriyet’in ilk yıllarında benimsenen “İmtiyazsız sınıfsız kaynaşmış bir kütleyiz” sloganı ve “Türk’ün Türkü, Müslümanın Müslümanı sömürmeyeceği” anlayışı, ayrı bir sınıf olarak örgütlenmenin, işçi sınıfının hak ve çıkarları için mücadele etmesinin önündeki en önemli engellerden birisi olmuştur.

Bu dönemde siyasi iktidarda, Türkiye toplumunun sınıfsız olduğu ya da sınıfların çıkarlarının çelişmediği yönündeki düşünceler egemendir. Ancak bu düşüncenin ülkenin içinde bulunduğu somut durumun ifadesinden çok, başlı başına uluslaşma ve yeni bir toplum tasarımından kaynaklandığını, ancak gerçekte Türkiye Cumhuriyeti’nin, başından itibaren, nicelik olarak zayıf da olsa, farklı sınıflar üzerinde inşa edildiği söylenebilir.

Batı ülkelerinde görülen, sınıflar arası çatışmaya sebep olan sömürünün bir benzerinden o dönemde Türkiye’de söz edilmemesi, geniş ölçüde dini ve politik öğelerle örtülü bir üretim ilişkileri düzeninin yerini, henüz tam anlamıyla çıplak, kaba, direkt ve kesin kapitalist üretim ilişkileri düzeninin almamış olmasıyla açıklanabilir. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

Burjuvazi ve işçi sınıfının nicelik olarak zayıf olmasının bir başka sonucu, Cumhuriyet’in ilk yıllarında görülen işçi örgütlenmeleri ve grevlerde de görülür. Ancak nitelik olarak, sendikal örgütlenmelerle kıyaslandığında, özellikle siyasal mücadele deneyimi açısından, çoğunlukla ülkenin Avrupa kısmı ile sınırlı olmuş, belirli bir siyasal mücadele birikimi bulunmaktadır.

Sınırlı olsalar da, işçi örgütlenmelerinin ve işçi hareketleri deneyiminin Cumhuriyet Türkiyesi’ne devredilememesinin önemli bir nedeni bulunmaktadır. İmparatorluk’taki işçi örgütleri ve işçi hareketlerinin önemli bir bölümü, başta Selanik olmak üzere, Avrupa ülkeleriyle ve buradaki fikir hareketleriyle sınırlı olmuştur. (Ahmet MAKAL, Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946)

Toplumsal yaşamın yeniden düzenlenmeye başlandığı, ülkenin kalkınma atılımlarına hazırlandığı, bir anlamda yeniden inşa edildiği Cumhuriyet’in başlarında, 1924 yılında Amele Teali Cemiyeti kurulmuştur. Amele Teali’nin çatısı altında birden çok sendika bulunmakta ve 1925 yılı başlarında üye sayısı 30 bini aşmaktadır. Hükümet, 1925 başlarında Mecliste İş Yasası Tasarısı’nı gündemine alarak bazı düzenlemeler yapmıştır. İş Yasası Tasarısı, 21 Şubat 1925 tarihinde toplanan “Büyük İşçi Kongresi”nde de ele alınmıştır. 1 Mayıs’ın işçi bayramı olarak bu yasayla tanınması, işçi sınıfının ve Amele Teali’nin o dönem en önemli talepleri arasında yer almaktadır. Dönemin Hükümeti, işçi sınıfının uluslararası birlik, dayanışma ve mücadele gününü amacından saptırmak için, 1 Mayıs’ı 1925’te “Bahar ve Çiçek Bayramı” olarak ilan etmiştir.

1927 yılının 1 Mayıs’ında 2000’e yakın işçinin iş bıraktığı ve Amele Teali’nin binasında toplanarak 1 Mayıs’ı coşkuyla kutladığı görülür. 1927’nin sonlarında Amele Teali Cemiyeti “yasadışı bulunarak” kapatılmıştır. 150 etkin sendika üyesi ve cemiyetin yönetim kurulu üyeleri tutuklanmış, cemiyet binasına el konulmuştur. Amele Teali Cemiyeti’nin dağıtılması ardından, yıllarca işçilerin sendikal-siyasal örgütlenmesine olanak tanınmamış, yapılan girişimler ise başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Osmanlı’nın son yıllarında ve Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında yapılan grevlere ve sonuçlarına bakıldığında, grev yaşanan her sektörde işçilerin doğrudan sendikal örgütlenmeye de yönelmiş olduğu görülür. Çalışma ve yaşam koşullarının son derece kötü olması, tıpkı Avrupa’da olduğu gibi, kadın ve çocukların üretim sürecine katılması, işçileri sürekli olarak örgütlenmeye ve eylem yapmaya zorlamakta, dolayısıyla bu durum, işçi sınıfının gelişimini ve büyümesini beraberinde getirmektedir.

1929 ekonomik buhranının etkisiyle benimsenen “devletçilik” anlayışı, 1930’lu yılların başlarında yabancı sermayeli işletmelerin bizzat devlet tarafından satın alınmasını beraberinde getirmiştir. O zamanki siyasi iktidar, sömürünün ancak yabancı sermayeli işletmelerde olabileceği, başka bir deyişle “Türk’ün Türk’ü sömürmeyeceği” anlayışıyla hareket ettiği için, devletleştirilen işletmelerde grev yapmayı yasaklamıştır.

1930’lu yılların devletçilik anlayışı, işçilerin bağımsız örgütlenmesini yasaklayan, işçileri ve örgütlerini hükümet güdümlü derneklerde örgütlenmeye zorlayan idari ve yasal önlemlere başvurmuştur. Hükümet, işçileri denetimi altında tutabilmek ve çalışma yaşamını düzenleyen bir yasa çıkarmak için girişimlerde de bulunmuştur. 1936 yılında Türkiye’de, örgütlenmeyi ve toplu sözleşme hakkını içermeyen ve grevi yasaklayan 3008 Sayılı ilk İş Yasası çıkarılır. İlk kez işçi mümessilliği (temsilciliği) uygulamasını getiren yasada işçilere yönelik herhangi bir güvenceden bahsetmek mümkün değildir. Aksine sınıf esasına dayalı cemiyet kurmak bu dönemden itibaren kesin bir şekilde yasaklanmıştır.

İşçi hareketleri ve sendikal örgütlenmeler II. Dünya Savaşı sırasında daha da durgunlaşmıştır. Savaş yılları, Türkiye’de çalışma koşullarının daha da zorlaştığı, çalışma sürelerinin uzatıldığı ve savaş nedeniyle silah altına alınan erkek işçiler yerine kadın ve çocuk işçilerin ikame edildiği bir dönem olmuştur. Bu gelişmelere paralel olarak, işçiler ve aydınlar üzerindeki siyasal baskılar artmış, örgütlenme hakkı fiilen engellenmiştir.

II. Dünya Savaşı’nın faşizmin yenilgisiyle sona ermesinin ardından Türkiye’de 1946 yılında çok partili siyasal yaşama geçilmiş, toplumun farklı kesimlerinin, en başta farklı sınıfların örgütlenme özgürlüğü gündeme gelmiştir. Örgütlenme özgürlüğünü sendikalardan siyasi partilere, oradan her türlü derneğe kadar geniş bir yelpazede değerlendirmek mümkündür. Bu dönemde, önceki döneme nazaran örgütlenmenin önemli bir gelişme göstermeye başladığı görülmektedir. Örgütlenme özgürlüğü, özellikle toplumsal sınıflar açısından değerlendirildiğinde demokratik toplumların temelini oluşturur. Ancak örgütlenme özgürlüğüne yönelik olarak atılan her adımın bu özgürlüğü sağlamak amacına hizmet etmediği, Türkiye’nin siyasal tarihine bakıldığında açıkça görülebilir.

Çok partili sisteme geçilmesiyle birlikte, 1946 yılında Cemiyetler Kanunu değiştirilerek bu yasada yer alan ve uzun yıllar işçilerin yasal olarak örgütlenmesini engelleyen “sınıf esasına dayalı cemiyet kurma” yasağı kaldırılır. İşçiler artık kendi çıkarlarını savunmak için sendika kurabilecektir. Yasağın kalkmasından sonra işçilerin hızla sendikalaşmaya başladıkları görülür. İşçiler, tek parti döneminde örgütlenme özgürlüğünü yeterince kullanamamış olmanın verdiği istekle hızla örgütlenmeye başlamışlardır. Bir yandan kısa dönemli çıkarların korunması amacıyla kurulan ve kendiliğindenci yanı ağır basan sendikal örgütler, diğer yandan da sosyalist siyasal partilerin öncülüğünde kurulan sendikalar, özellikle işçilerin yoğun olarak yaşadığı kentlerde büyük bir hızla çoğalmıştır.

Ancak 1947’de çıkarılacak olan 5018 Sayılı Sendikalar Kanunu, grevi ve toplu sözleşmeyi yasaklamakta ve sendikal alana yönelik pek çok kısıtlama getirmektedir. Aynı dönemde sendikalaşan işçilere baskılar artmış, bu baskı ortamından işçiler genel olarak işyeri düzeyinde örgütlenerek ve bu örgütlenmelerini giderek bölgesel düzeyde genişleterek kurtulmaya çalışmışlardır. Sendikal örgütlenmeler açısından bakıldığında, Türkiye topraklarında yıllardır oluşturulan, özellikle sendikal ve siyasal örgütlenmeleri hedef alan otoriter ortamın devamıyla, yapılan hukuki düzenlemelerin, fiilen hayat bulmasının engellendiği, bu nedenle kazanımların uzun süre yaşama geçirilemediği görülmektedir.

Cemiyetler Kanunu’nda yapılan bir değişiklikle, işçi sınıfına sendika ve parti kurma hakkı tanınması sonucunda birçok sendika ve sosyalist nitelikli parti kurulmuştur; Bunlardan Türkiye Sosyalist Partisi ve Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi, kendilerine taban yaratmak için, kendi doğrultularında sendikalar kurma çalışmalarına girişen ilk siyasal örgütlenmeler arasındadır. Ancak bu örgütlenmelerin ve çabaların engellenmesi yönünde kararların alınması çok kısa sürmüş ve “bir sosyal sınıfın diğer bir sosyal sınıf üzerinde tahakküm kurması”nın yasak olması nedeniyle her iki parti de faaliyetlerinden dolayı kapatılmıştır.

Aralık 1946’da sıkıyönetim komünistler tarafından, memleket içinde içtimai bir zümrenin diğerleri üzerindeki tahakkümünü tesis ve mevcut iktisadi ve içtimai nizamları bozmaya çalışan Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi ile Türkiye Sosyalist Partisi ve bunlardan direktif alan sendikaların kapatılmasına karar vermiştir. (Kemal SÜLKER; 100 Soruda Türkiye’de İşçi Hareketleri)

Siyasi partiler ve aralarında sendikaların da bulunduğu derneklerin faaliyetlerinin durdurulması ya da kısıtlanması, iç ve dış etmenlerin etkisiyle çok partili yaşama, başka bir ifade ile demokrasiye geçilmesinin göstermelik olduğunun kanıtıdır. Bu dönemde, işçilerin sendikal-siyasal örgütlenmelerine ilişkin geleneksel anlayışın değişmiş olduğunu söylemek mümkün değildir. Aksine, bu dönemde sendikaların ve siyasal örgütlenmelerin demokratik yapılar olarak örgütlenmeleri sürekli olarak engellenmiş, çıkarılan kanunların temel amacı sendikaları ve sendikal hareketi baskı altında tutmak ve onları denetlemek olmuştur. 1947’de çıkartılan sendikalar kanununda grev ve toplu sözleşme hakkı tanınmamış, sendikaların siyasetle uğraşması kesin bir şekilde yasaklanmıştır.

Sendikalar Kanunu’nun, sendikaların siyasetle uğraşmasını yasaklayan 5. maddesi aynen şöyledir; “İşçi ve işveren sendikaları, sendika olarak, siyasetle, siyasal propaganda ve siyasi yayın faaliyetleriyle iştigal edemezler ve herhangi bir siyasi teşekkülün faaliyetlerine vasıta olamazlar.” Kanunun görüşülmesi sırasında ilginç olan, hemen her konuda görüş ayrılığı içinde bulunan ve aralarında ciddi bir çekişme yaşanan CHP ve Demokrat Parti’nin sendikalara siyaset yasağı konusunda tam bir fikir birliği içinde olmalarıdır.

Varolan iki büyük partinin yöneticileri, kendi temsil ettikleri siyasal görüşlerin sendikalara egemen olmasında sakınılacak bir taraf görmüyorlar, üstelik bunu savunuyorlardı. İktidar ise, kendi denetiminde sendikalar yaratmak için Sendikalar Kanunu’nun yürürlüğe girmesini takiben partiye bağlı bir “İşçi Bürosu” kurdurdu. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

CHP, bu tarihte kurduğu “İşçi Bürosu” ile işçi sınıfından ve sınıf mücadelesinden kopuk sendika liderleri yetiştirmeyi ve çeşitli araç ve yöntemlerle kendisine bağlı bir sendikacılık hareketi oluşturmayı amaçlamıştır. Bu dönemde işçilerin grev hakkı istemesinin bazı sendikacılar tarafından kınanmış olması bu düşünceyi destekler niteliktedir. İktidarın işçi isteklerine kayıtsız kalması ve tabandan gelen baskılar sonucu sendikalar, güçlenen ve iktidara yaklaşan Demokrat Parti’yi desteklemeye başlamıştır. DP, 1949 yılında hazırladığı program hedeflerinde sendikalara grev hakkını vereceğini hararetle savunmuş ve böylece işçilerin ve sendikaların desteğini büyük ölçüde almıştır. Fakat DP, iktidara geldiğinde hükümet programındaki grev hakkı tasarısını, mecliste kısa süre tartıştıktan sonra rafa kaldırmaktan çekinmemiştir. Demokrat Parti, uygulamalarında bununla da yetinmeyerek, çeşitli gerekçelerle kendisini desteklemeyen sendikaları “siyaset yaptığı” gerekçesiyle kapatmış, onları sürekli baskı altında tutmuştur.

Siyasi partilerin ve sendikaların örgütlenmeleri düzleminde değerlendirdiğimiz bu otoriter çizgi; sonuç olarak, çoğulcu bir demokrasiye değil, çoğunluğun egemenliğine yol açan çoğunlukçu bir sisteme tekabül etmektedir. (Ahmet MAKAL, Türkiye’de Çok Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1946-1963)

Bu dönemde birçok sendikacı, gerek CHP, gerekse DP listesinden milletvekili seçilmektedir. Sendikacıların kafalarında, işçi sınıfının belli ölçüde de olsa bağımsız örgütlenmesi, örgütlenmenin de işçilerin öz örgütü olan sendikaların çatısı altında olması düşüncesi artık tamamen silinmiştir. Sendikaların başlıca işlevi, sürekli olarak mevcut iktidara bağlılıklarını göstermekle sınırlı kalmıştır. İşçi sorunlarına, mevcut partilerinin listesinden seçilen milletvekilleri vasıtasıyla, çözüm getirilmesi düşüncesi hakimdir. Belli bir partiden (özellikle iktidar partisinden) çok sayıda işçi-sendikacı milletvekili çıkarsa, işçi sorunlarına çözüm bulunacağına inanılmaktadır.²²

II. Dünya Savaşı sonrası dönemde, dünyanın kapitalist-sosyalist olmak üzere iki kampa ayrılması en somut etkilerini sendikalar ve sendikal hareketler üzerinde göstermiştir. Yine bu dönemde Marshall yardımları çerçevesinde ABD’nin Türkiye ile geliştirdiği ilişkiler, doğrudan Türkiye sendikal hareketine de yansımış, bu dönemden itibaren Türkiye sendikal hareketinde ABD etkisi, hem ekonomik hem de ideolojik anlamda kendisini göstermeye başlamıştır.

Şüphesiz önemli olan bu yardımlar değil, bu yardıma bağlı olarak gelenlerdir. Bu yollarla Türk sendikacılığına belli bir doktrin, belli bir dünya görüşü ve belli bir sendikal eylem türü getirilmiştir. (Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset)

Türkiye Sendikal hareketi açısından sendikal örgütlenmede meydana gelen en önemli gelişmelerden birisi 1952 yılında Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu’nun (Türk-İş) kurulmasıdır. Uzun bir sürecin ve son derece karmaşık etmenlerin etkisiyle kurulan Türk-İş, ABD ve ICFTU’nun da etkisiyle, ilerleyen yıllarda Türkiye sendikal hareketine “milliyetçi” ve “anti-komünist” bir karakter kazandırmakta en önemli rolü oynamıştır.

Sendikal hareketin geliştiği İstanbul, Ankara gibi kentlerin yanı sıra sendikaların belli ölçüde ilerleme kaydettiği Adana, Mersin, Kayseri, Nazilli gibi merkezlere de giden bu sendikacılar, anti-komünist görüşler dile getirmiş, sendikacılık hareketinin milli bir merkez etrafında toplanması yolunda telkinlerde bulunmuşlardır. (Yüksel AKKAYA, Türkiye’de İşçi Sınıfı ve Sendikacılık-1)

Türk-İş’in kurulmasında ABD etkisinin son derece güçlü olduğu söylenebilir. Bu durumun en somut örneği Türk-İş ile ABD sendikalarının arasındaki mali yardım anlaşmaları ve sendikacıların “eğitim” için ABD’ye gönderilmesine ilişkin olarak yapılan programlardır. 1952-1960 arası dönemde Türk-İş’e yüklenen görev, sendikal örgütlenmelerden çok “komünizm” ve “kökü dışarıda ideolojiler”e karşı mücadele etmek ve bu çerçevede “komünizmi tel’in” mitingleri düzenlemek olmuştur.

Eğitim faaliyetlerinin Türk sendikaları ve sendikacıları üzerindeki etkisi, daha sonraki dönemlerde de görülecektir. Bu etkilerden biri Türk işçi hareketi içerisinde anti-komünist eğilimlerin yaygınlık kazanmasıdır. (Ahmet MAKAL, Türkiye’de Çok Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1946-1963)

Bu dönemde sendikaların politikası, Amerikan sendikacılığının temel sloganı olan “partilerüstü sendikacılık” olarak adlandırılmaktadır.²³ Sendikacılar, sendikaları sadece iktidarla uyumlu birer “dernek” haline getirmekle kalmamış, aynı zamanda ABD’nin Türkiye gibi ülkelerde oluşturmaya çalıştığı “ücret bilincine dayalı sendikacılık” anlayışını yerleştirmeye çalışmıştır. ABD, özellikle II. Dünya Savaşı sonrası dönemde tüm dünya sendikal hareketini kontrol altında tutmak için, pek çok sendikaya “eğitim” ve “mali yardım”da bulunarak, sendikaları hem organik olarak hem de ideolojik olarak kendisine bağlama siyasetini benimsemiştir. ABD sendikacılığının en tipik göstergesi olan bu politikaya göre sendikaların işi siyasetten çok ücret ve mesleki sorunlara çözüm bulmaktır.

1950 öncesinde sendikalaşma yerel sendikalar ve bölgesel birlikler biçiminde ortaya çıkmıştır. Bu dönemde yürürlükte olan 5018 Sayılı Sendikalar Kanunu, sendikaların siyasi faaliyetini kesin olarak yasaklamaktadır. Bu yıllarda konuya ilişkin en önemli gelişme, CHP’nin işçi büroları aracılığıyla, yoğun bir şekilde sendikal hareketi etkileme çabası içinde olmasıdır. Partilerüstü politikanın esas tartışıldığı yıllar ise, Türkiye’de sendika-siyaset ilişkisinin en yoğun yaşandığı 1960-1980 arası olmuştur.

1950’li yılların ortalarından itibaren DP iktidarı, bir taraftan sendikaların en küçük faaliyetlerini siyaset olarak niteleyip yasaklarken, diğer taraftan sendikaları kendi siyasal çizgisinde siyasallaştırma faaliyeti içine girmiştir. Bu dönemden itibaren sendikalar da siyasal iktidarların görüş ve tercihlerine ters düşmeyen tutum ve eylemler içinde bulunmaya başlamıştır. Siyasal iktidarı karşısına alarak mücadele etmek isteyen sendikalar, siyaset yapmakla suçlanıp kapatılmış ve yöneticileri tutuklanmıştır. Bu baskı yönetimi sadece işçiler ve sendikalarına karşı olmamış, toplumun tüm kesimlerinin en küçük demokratik talepleri dahi “ülke menfaatleri” gereği şiddetle bastırılmıştır.

Türkiye’de çok partili sisteme geçilmesini, aynı zamanda demokrasiye geçiş olarak değerlendiren pek çok tarihçi, dönemi değerlendirirken bu dönemle birlikte yeni bir sayfa açıldığını özellikle vurgulama ihtiyacı hisseder. Çok partili sisteme geçiş, Türkiye için gerçekten yeni bir dönemin başlangıcıdır. Ancak bu noktada önemli olan, bu yeni dönemin hangi sınıfa ve hangi yapılara ne gibi yenilikler getirdiğidir. Türkiye siyasal tarihi açısından bir dönüm noktasını ifade eden 1946 yılının işçi sınıfının yaşamı, çalışma koşulları ve örgütlenme özgürlüğü açısından çok önemli bir değişiklik getirmediği sonrasında yaşanan gelişmelerle görülmüştür.

Sınıfların ve sınıf mücadelelerinin varlığının reddedildiği, örgütlenmenin katı hukuk kuralları ile sınırlandığı bir toplumda sendikaların ve sendikal hareketlerin gelişme imkânı bulamayacağını tarihsel deneyler açıkça göstermektedir. Türkiye’nin temel sorunu, gerek hukuki gerekse fiili anlamda her dönem baskı altında tutulan işçi ve sendikal hareketinin özgürce gelişimini sağlayacak koşulların hemen hiç oluşmamış olmasıdır. Ancak 1960 sonrası dönemde yaşanan gelişmeler bu genel değerlendirmenin kısmi bir istisnası olarak ortaya çıkmıştır.

1960 öncesi döneme sendikaların siyasetle olan ilişkileri açısından bakıldığında, sendikaların siyasi iktidarla uyumlu olarak yaptıkları eylem ve etkinliklerin siyaset sayılmadığı, ancak iktidarın istekleri ya da çıkarlarına ters düşen eylemler içinde bulunan sendikaların “siyaset yasağı” kapsamında değerlendirilerek kapatıldığı görülmektedir. Hatta bu yasaklar o kadar abartılmıştır ki, sendikayı sendika yapan ve sendika hakkının ayrılmaz bir parçası olan grev hakkına ilişkin olarak “greve teşvik ve teşebbüs” diye yeni bir suç şekli yaratılmış, sendikalar en temel işlevlerini dahi yerine getiremez hale getirilmiştir.

Demokratik toplumların temelinde, sınıfların varlığı ile farklı çıkarlara sahip bu sınıfların kendi sınıf çıkarları doğrultusunda örgütlenme ve mücadele etme haklarının varlığı yatar. Bu haklar tanınmadığında örgütlenme ve mücadelenin fiili olarak gerçekleşebildiğini dünya ve kısmen Türkiye sınıf mücadelesi tarihi göstermektedir. Avrupa deneyimi, demokrasinin gelişmesinde işçi sınıfı hareketinin ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Sendikaların gelişmesi için çok sayıda partinin kurulması, çoğunlukçu bir siyasal anlayışın benimsenmesi, birtakım hak ve özgürlüklerin hukuki olarak düzenlenmiş olması yeterli değildir. Sendikalar ve sendikal hareketler açısından önemli olan, sendikaların herhangi bir kısıtlamaya gidilmeden özgürce kurulacağı, sendikal örgütlerin faaliyetlerini serbestçe ve özgürlük içerisinde sürdürebileceği demokratik bir ortamın yaratılmasıdır.

1960 Sonrası Dönem ve TİP-DİSK Deneyimi

Türkiye tarihinde 1960 sonrası dönem gerek siyasal tarih ve gerekse sendikal-siyasal mücadeleler açısından önemli deneyimlerin, başarı ve başarısızlıkların yaşandığı yıllar olarak bilinir. Türkiye işçi sınıfı, 1960’lı yıllara kadar, gerek işçi hakları ve sınıf çıkarlarını savunmak açısından, gerekse demokratikleşme açısından önemli bir varlık gösterememiş, sürekli baskı ve şiddete maruz kalmıştır. Yaklaşık kırk yıl, baskı altında tutulan, en önemli işlevlerini yerine getiremeyen, birer dernek haline getirilen sendikalar ve sosyalist hareketler için bu dönem “altın yıllar” olarak nitelendirilir. Bu yıllar, sadece işçi hareketinin ve onların sendikalarının gelişmesini sağlamamış; öğretmenlerin, köylülerin ve geniş gençlik kesimlerinin örgütlenmesinde büyük bir sıçramanın yaşanmasını sağlamıştır.

1960’tan sonra Türkiye kapitalizmi yeni bir gelişme dönemine girmiştir. Aynı yıllar dünya çapında işçi hareketlerinin ve sınıf mücadelesinin sürekli olarak yükseldiği, demokratik ülkelerde işçi sınıfının demokratik örgütlenme gücünün arttığı, dünya çapında ulusal kurtuluş hareketlerinin büyük başarı kazandığı yıllardır. Türkiye’de 1960 sonrası yaşanan gelişmeler, büyük ölçüde sanayileşmenin ve onun ekonomik-sosyal etkilerinin bir sonucu olarak gelişmiştir. Büyük kentlere doğru başlayan göç, insanların yaşam düzeylerinde meydana gelen değişiklikler, siyasal alanda yaşanan değişimler, artık kapitalizmin gerek ekonomik ve gerekse toplumsal anlamda Türkiye topraklarında kök salmaya başladığının birer işareti durumundadır.

1961 yılı, işçi hakları konusunda yasal düzenlemeler talep edilmesinin yanı sıra, işten atmalar ve düşük ücretler nedeniyle işçilerin protesto eylemleri ve sessiz yürüyüşler yapmaya başladığı, işçi hareketinin siyasallaşma sinyalleri verdiği yıl olmuştur. Nitekim 1961 yılında, Türkiye Siyasi tarihi açısından önemli bir gelişme yaşanır. 13 Şubat 1961’de, 12 sendikacı tarafından Türkiye İşçi Partisi (TİP) kurulur. TİP’in sendikacılar tarafından kurulmasında, Türkiye’de 1946’dan itibaren benimsenen ve ABD etkisinde oluşan “siyaset dışı”, “partilerüstü” sendikacılığa duyulan tepki yatmaktadır.

TİP’in ortaya çıkması, bir anlamda o zamana kadar benimsenen “sınıf uzlaşmacı” çizgiye karşı işçi sınıfının göstermiş olduğu ilk ciddi siyasal tepki olmuştur. Bu tepkinin bir sonucu olarak 1961-1963 yılları arasında Türkiye sınıf hareketi, hiç yaşamadığı kadar büyük bir canlılık yaşamıştır. Bu canlılığın temelinde ise 1961 Anayasası ile tanınan işçilerin grevli-toplu sözleşmeli sendikal hakkına ilişkin gerekli yasal düzenlemelerin henüz yapılmamış olması bulunmaktadır.

TİP ilk kurulduğunda gerçek bir sınıf partisi şeklinde ortaya çıkmamıştır. Bu niteliğiyle TİP, dar anlamda bir işçi partisi, sendikal düşüncenin parti haline getirdiği ilerici, demokrat bir içerik ve görünümde meydana getirilmiştir. TİP’in kurulmasında belirleyici etmenler olarak, o dönemdeki partilerinin o güne kadar vaatlerini tutmamaları; sendikacıların, kurulacak bir İşçi Partisi’nin artan işçi sayısı ve o dönemde yaygınlaşan fikir hareketleri sebebiyle kolay ve hızlı bir başarı sağlayacağı inancı, böyle bir parti ile işçilerin sosyal, ekonomik ve demokratik haklarının daha kolaylıkla alınabileceği sayılabilir.

TİP’in kurulması, Türk-İş yöneticilerini aşırı tedirgin etmiş ve işçilerin bu partiye üye olarak Türk-İş’in etki alanı dışına çıkacağı endişesi oluşmaya başlamıştır. İşçi sınıfının politikaya ağırlığını koyması sorununu bir parti kurarak çözmeye çalışan ve TİP etrafında birleşerek bu amacı gerçekleştirmek isteyen sendikacılarla, partileşme olgusunun işçi sınıfını böleceğini ve gücünü zayıflatacağını savunan Türk-İş yöneticileri arasındaki görüş ayrılıkları, bu iki kesimin birbirlerini eleştirmeleri ve hatta suçlamalarına kadar varmıştır.²⁴

TİP’in bir kitle partisi olarak örgütlenme çalışmalarının çeşitli boyutları içermesi ve bunun yalnızca sendikacılar tarafından yapılamaması, onların zorunlu olarak aydınlarla ve öğrenci gençlik kesimleriyle ilişkiye girmesini sağlamıştır. Daha sonraki dönemde TİP sadece bir işçi partisi olarak değil, köylülerin, öğrenci gençliğin ve aydınların buluştuğu bir “kitle partisi” olma yolunda önemli adımlar atmıştır. TİP’in kurulmasından sonraki süreçte, Türkiye tarihinde olmadığı kadar çok sayıda grev ve direnişin yaşandığı görülür. Bu dönemde artık sendikal örgütlenmeler sadece işçiler için değil, memurlar için de bir hak haline gelmiştir. Çünkü 1961 Anayasası, tüm çalışanlara istisnasız sendika hakkı tanımaktadır.

Hazırlanan Anayasa’da toplu sözleşme ve grev hakkı da tanınmış, ancak bu hakların bir yasayla düzenleneceği belirtilmiştir. Yasal düzenlemenin zamanında yapılmaması işçiler arasında huzursuzluk yaratmış ve işçi hareketi kıpırdanmaya başlamıştır. 1961’de, kamuoyu dikkatinin işçi sorunlarına, grev ve toplu sözleşme yasalarının çıkarılmasına çekilmesi için 200 bin işçinin katıldığı Saraçhane mitingi yapılır. 1963 yılında grev ve toplu sözleşmenin yasal olarak düzenlenmediği bir dönemde, Maden-İş üyesi işçiler Kavel Kablo Fabrikası’nda greve gitmiştir. Bu grevin nedeni, sadece işyerindeki çalışma koşullarının düzeltilmesi değil, toplu sözleşme ve grev kanununun çıkması için kamuoyunda ses yaratmaktır. Sonuçta kanun henüz çıkmamış olmasına rağmen işveren toplu sözleşmeyi imzalamak zorunda kalmıştır. Kavel direnişinin, kamuoyunda geniş yankılara yol açmış olması sonucu TBMM ilgili kanunu çıkarmak zorunda kalmış, 274 Sayılı Sendikalar Kanunu ve 275 Sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu, 24 Temmuz 1963 günü çıkartılarak yürürlüğe girmiştir.

Anayasa’da herhangi bir kısıtlama yapılmaksızın, kanunla düzenleneceğine işaret edilen grev ve toplu sözleşme hakkı, 1963 yılında düzenlenen yasayla sınırlanmış ve birçok şarta bağlanmıştır. Yapılan düzenlemeyle, grev ve toplu sözleşme hakkının bazı durumlarda hiç kullanılmayacak hale getirildiği görülür. Fakat her türlü kısıtlamaya rağmen, işçiler ve memurlar birçok ekonomik ve sosyal istemlerini siyasal iktidardan dilenerek değil, kendi öz güçlerine dayanarak almayı, kendilerine güvenmeyi öğrenmeye başlamıştır.

1965 yılında yapılan genel seçimler sonucunda TİP’in 15 milletvekili çıkarması, bir yandan da daha güvenli olarak Türk-İş içinde muhalefet etmenin dayanaklarını yaratmaya başlamıştır. Türk-İş ile uzun zamandan bu yana var olan farklılıklar (ABD’ye “eğitim” için giden sendikacılar konusu, özellikle sosyalistlere karşı kullanılan partilerüstü politika anlayışı, ABD’den alınan yardımlar v.b.) bir süre sonra TİP’i kuran sendikacılar ile Türk-İş arasındaki ipleri kopma noktasına getirmiştir. Paşabahçe grevi ve bu greve karşı Türk-İş yönetiminin takındığı tavır, Türk-İş’ten kopuş sürecinin hızlanmasını sağlamıştır. Türk-İş yönetimine rağmen grevin bazı sendikalar tarafından desteklenmesi ve bundan sonraki grevlerde, Türk-İş’ten ayrı olarak, Sendikalar Arası Dayanışma Komitesi’nin (SADA) kurulması, Türk-İş’ten kopuşa noktayı koymuş ve 13 Şubat 1967 tarihinde DİSK kurulmuştur. Yayımlanan kuruluş bildirisi şu şekilde sona ermektedir:

İşte biz devrimciliği, bugünkü tutucu, gerici, ekonomik, sosyal ve politik ilişkilerin Anayasa uyarınca değiştirilmesi ve yukarıdan beri özetlediğimiz ilkelerin hayata uygulanması anlamına alıyoruz. Devrimcilik, hepimizin mülk sahibi olmasını ve uygarlık nimetlerinden eşitçe yararlanma olanağını sağlayacağı için bizim sendikacılık çalışmalarımızın özünü kapsayacaktır. (Aktaran Anıl ÇEÇEN, Türkiye’de Sendikacılık)

Türkiye İşçi Partisi, sendikacılar tarafından, sendikal hareketi güçlendireceği, ona siyasal destek sağlayacağı için kurulmuştur. Bu durum, gelişen ve her geçen gün büyüyen TİP hareketinin, 1965 seçimlerindeki başarısının verdiği güçle, bu siyasi gücün ayrı bir konfederasyonu yaşatacağı düşüncesinin DİSK’in kuruluşunda etkili olduğu söylenebilir. DİSK’in kuruluşundan itibaren Türkiye işçi sınıfı, gerek sendikal ve gerekse siyasal anlamda oldukça hızlı sayılabilecek bir gelişim göstermiştir.

1967 sınıf hareketinin ileri atılımı için kimi olumlu etkenlerin bir araya geldiği bir yıldır: Her şeyden önce emekçi sınıfların mücadelesi ve öğrenci gençlik hareketi belirli bir yükseliş dönemi yaşamaktadır. Türk-İş’in partilerüstü politikası ve sınıf işbirlikçi politikasına görünüşte de olsa karşı çıkan DİSK, işçi sınıfı için yeni bir mücadele alternatifi olarak görülür. (Ali GÜNDOĞMUŞ, Sendikalar, Kitle Örgütleri ve Kitle Mücadelesi)

DİSK, üyesi işçilerin mücadeleci kimliği nedeniyle, o günlerin Türkiye’sinde adından çok bahsettiren bir konfederasyon olmuştur. İşçi sınıfı, o güne kadar sendikal mücadele sürecinde sınıf mücadelesini temel alan bir hat izlemiş, DİSK’e üye işçilerin pek çok grevde, 15-16 Haziranlarda göstermiş olduğu mücadeleci kimliğiyle “hak verilmez alınır” bilincinin yaygınlaşmasında önemli bir rol oynamıştır. Ayrıca DİSK ile TİP arasında kurulan yakın ilişkiler, DİSK’in 1969 seçimlerinde ilk ve son kez TİP’i destekleme kararı almasıyla daha da somut bir nitelik kazanmış, ancak sonraki süreçte yaşanan gelişmeler ve DİSK’in yaşadığı dönüşüm bu birlikteliğin uzun süreli olmasını engellemiştir.

1961 Anayasası ile ülkede oluşan kısmi demokratik ortam, aynı zamanda, Türkiye’deki sol ve sosyalist fikirlerin gelişmesine zemin hazırlamıştır. Öğretmenler de bundan yoğun bir şekilde etkilenmiş ve 1965 yılında Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS) kurulmuştur. Bu döneme kadar ağırlıklı olarak ekonomik ve mesleki anlamda gelişme gösteren eğitim emekçilerinin mücadelesi TÖS süreci ile birlikte ekonomik, sosyal ve siyasal uygulamalara da yönelen bir boyut kazanmaya başlamıştır.

Sosyalist fikirlerden etkilenen geniş toplum kesimlerinin örgütlenme çabalarının yoğunlaşması ve Türkiye sınıf hareketinin tarihinde hiç olmadığı kadar canlı bir dönem geçiriyor olması iktidarları rahatsız etmiş, gerek resmi, gerekse fiili araçlar kullanarak toplumsal muhalefeti ve sınıf hareketini baskı altına alma çabaları, bu dönemde açık bir devlet politikası haline gelmiştir. Bu baskı politikalarını protesto amacıyla gerek işçi sendikaları ve gerekse TÖS tarafından büyük yürüyüş ve mitingler düzenlenmiştir.

1971 askeri müdahalesi ve onu izleyen sıkıyönetim dönemi tüm işçi hareketini ve eylemleri son derece olumsuz etkilemiştir. Bu dönem, önceki yıllara göre gerek grevler ve gerekse grev dışı eylemler bakımından oldukça hareketlidir. Darbe sonrasında, önceki on yılda oluşan sınıf mücadelesi deneyimini zayıflatmak amacıyla önce TİP kapatılmış, sonrasında Anayasa değişikliği yapılarak tüm çalışanlara tanınan sendika hakkı sadece “işçilere” tanımış ve mücadeleci kimliğiyle ön plana çıkan Türkiye Öğretmenler Sendikası-TÖS’ün kapısına kilit vurulmuştur. Ancak yüzyılın başından beri mücadeleci kimlikleriyle ön plana çıkan öğretmenler, 1971 yılında Türkiye Öğretmenler Birleşme ve Dayanışma Derneği, TÖB-DER’i kurarak TÖS’ün mirasına sahip çıkmıştır.

Grevli toplu sözleşmeli sendika talebi üzerinden örgütlenen TÖB-DER kısa sürede 200 bin üye ve 650 şubesi ile önemli bir güç haline gelmiştir. Ancak bu gücü kendisi için bir tehdit olarak gören siyasal iktidarlarca yoğun baskı ve saldırılara maruz kalmıştır. Bu baskı ve saldırılara karşı diğer sendika ve örgütlerle faşizmi ve hayat pahalılığını protesto eden geniş katılımlı eylem ve mitingler örgütlenmiştir.

1970’li yıllar siyasi ve ekonomik belirsizliklerin yaşandığı yıllarda dönemin hükümeti, uygulamaya koyacağı ekonomik önlemlerin faturasını işçi ve emekçilere yüklemek istediği için karşısında muhalif güçler istememektedir. 1963’te yasalaşan sendika, toplu sözleşme ve grev yasalarında değişiklikler yapılması amacıyla hazırlanıp el altından tamamlanmış olan tasarı, 13 Haziran’da, TBMM oturumunda görüşülmeye başlanmıştır. Tasarı, işçilerin istedikleri sendikalara serbestçe üye olmalarını ve beğenmedikleri sendikalardan ayrılma haklarını güçleştiren, toplu sözleşme ve grev haklarını büyük ölçüde kısıtlayan hükümler içermektedir. Sendikaların ülke çapında faaliyet gösterebilmesi için işkolunda sigortalı çalışan işçilerin en az üçte birini örgütlemesi barajı getirmektedir. Ayrıca konfederasyonların faaliyet gösterebilmesi için ülke çapında sendikalı işçi sayısının üçte biri üyeye sahip olması barajı konmuştur. Bu oran, DİSK’in üye sayısının bu oranın altında kaldığı tespit edilerek belirlenmiştir. Sermaye çevreleri ve onların güdümündeki sendikalar yasal değişikliklerle DİSK’i boğmayı hedeflemişler, ancak buna rıza göstermeyen işçiler sendikalarına sahip çıkarak onlara gereken cevabı vermişlerdir.

Çıkarılmak istenilen anti-demokratik yasaya karşı işçiler, “Anayasa Çiğnenemez!”, “DİSK Kapatılamaz” sloganları ile yürümüş, DİSK’li, Türk-İş’li ve örgütsüz işçiler, siyasal düşünce ayrımlarını öne çıkarmadan tepkilerini ortaya koymuşlardır. İki gün boyunca İstanbul sokakları demokratik haklarının bir parçası olan, örgütlenme ve toplu sözleşme haklarını koruyan yüz binlerce emekçinin sesine tanık olmuştur. Üç koldan yürüyüşe geçen işçiler, İzmit, Gebze’den Kadıköy’e, Levent’ten Mecidiyeköy ve Taksim’e, Bakırköy’den Topkapı ve Edirnekapı’ya kadar ulaşmış, Kadıköy’de açılan ateş sonucu üç kişi yaşamını yitirmiştir.

15-16 Haziran, Türkiye işçi sınıfının sendikalaşma hakkını korumak için “bir sınıf olarak” harekete geçtiği en önemli günlerden biridir. 15-16 Haziran 1970 tarihi, Türkiye sendikal hareketinde çok önemli bir dönüm noktasıdır. 15-16 Haziran büyük yürüyüşü, işçi ve emekçinin rastgele bir öfkesi değil, kararlı ve bilinçli bir tepkisi olarak ortaya çıkmıştır. 15-16 Haziran, işçilerin inandıkları dava uğruna güçlerini birleştirerek mücadele edildiğinde kazanımlar elde ettiğini gösteren tarihi derslerle doludur. Bu öyle bir derstir ki, üzerinden yıllar geçmesine rağmen öğretmeye devam etmektedir. 15-16 Haziran süreciyle bir dönemi kapatan işçi sınıfı, bir güç olarak ülkenin gündemini belirleyebileceğini göstermiş ve kendi tarihi içerisinde en ileri eylem biçimlerinden birini yaratarak, sonraki dönemlere ciddi bir mücadele deneyimi aktarmıştır.

İşçi sınıfının 15-16 Haziran’da uçlaşan eylemi, işçi sınıfımızın başka ülkelerin işçi sınıflarına göre daha pasif, daha az eylem yeteneği olduğunu iddia edenlere bir yanıttır. Sonraki gelişmeler ve DİSK ağalarının işçi sınıfını çektiği reformcu-revizyonist çizgi ise, işçi sınıfının kendiliğinden proleter bir mücadele çizgisine ulaşacağını iddia edenlere bir yanıt olması gerekir. (Ali GÜNDOĞMUŞ, Sendikalar, Kitle Örgütleri ve Kitle Mücadelesi)

DİSK’in gelişim çizgisinin, 70’li yıllarla birlikte, yükselen kendiliğinden sınıf hareketinin gerisine düştüğü görülmüştür. Bu durumun en önemli nedeni, işçi sınıfını “kendisi için”²⁵ sınıf yapacak unsurun, işçi sınıfının kendi siyasi partisinin olmaması ve sınıf sendikacılığı çizgisinin izlenmemesidir. Bu eksiklik, hiç kuşku yok ki, o dönem sendikacıların, sendika bürokratlarının sorumluluklarını azaltıcı bir etken olarak görülmemelidir.

1970’li yıllar, gerek sendikaların ve sendikal mücadelenin gerekse devrimci gençlik mücadelesinin baskı ve terör uygulamalarıyla ezilmeye çalışıldığı yıllardır. 1970’li yılların ortalarına gelindiğinde sınıf mücadelesinin daha da keskinleştiği, mücadelenin tarafları arasındaki safların daha da netleştiği görülür. Türkiye sendikal hareketinin siyasallaşma sürecine girdiği bu yıllarda, yıllardır tartışma konusu olan “partilerüstü politika” ilkesi 1976 yılında Türk-İş tüzüğünden çıkarılmıştır. Ancak bu ilke tüzükten çıkarılmış olsa da, Türk-İş “partilerüstü politika” anlayışını hâlâ savunmaktadır.

1960-1980 döneminde gerçekleşen sendikal-siyasal mücadelenin sonuçlarına baktığımızda, en önemli gelişmenin TİP’in kuruluşu ve sendikal hareketin sosyalizme açık bir şekilde yöneliş sürecinin başlamış olduğunu görürüz. Bu dönemde Türk-İş’in savunduğu partilerüstü politika, görünüşte tüm partilerin üstünde olmak gibi görünmesine karşın somut olarak TİP’e karşı, iktidar partilerinin kontrolünde olmak anlamına gelmektedir. Türk-İş yöneticileri bu anlayış doğrultusunda, TİP’i komünistlerin denetimi altında, dolayısıyla işçi hareketi ve ülke yararları açısından tehlikeli bir parti olarak görmüş ve göstermeye çalışmıştır.

1960’lı yılların siyasal ortamında, TİP ile DİSK arasında oluşan organik olmayan ideolojik birliktelik, Türkiye’de sendika-siyaset ilişkisi açısından orijinal bir örnek olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak gerek TİP’in sınıf partisi olmaması, gerekse DİSK’in sınıf sendikacılığından uzak bir sendikal platforma sahip olması bu orijinalliğin olumlu değerlendirilmesini engellemiştir. Tüm eksikliklerine karşın sendikal hareketin siyasal arayışı açısından önemli bir gelişim olarak değerlendirilebilecek olan TİP, 12 Mart döneminde Anayasa Mahkemesi tarafından “bölücülük” gerekçesiyle kapatılmıştır.

12 Mart sonrası dönemde, gerek TİP’ten boşalan yeri doldurmak ve gerekse işçi sınıfını örgütlemek ve sendikal hareketin desteğini sağlamak amacıyla pek çok sol veya sosyalist parti kurulmuştur. 1974 yılında kurulan ve 12 Mart sonrasının ilk sosyalist partisi olan Türkiye Sosyalist İşçi Partisi (TSİP), Behice Boran başkanlığında yeniden kurulan Türkiye İşçi Partisi (TİP), Mihri Belli önderliğinde kurulan Türkiye Emekçi Partisi, TİP’in eski başkanı Mehmet Ali Aybar’ın kurduğu Sosyalist Parti bunlardan kayda değer olanlarıdır. (Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi)

1970’li yılların başlarından itibaren sosyal demokrat sendikacılık hareketinin gelişmeye başlamasıyla birlikte 1966 yılından itibaren “ortanın solu” anlayışını benimseyen CHP, sendikal hareket üzerindeki etkisini arttırmıştır. Öyle ki, Türk-İş tüzüğünden partilerüstü politika maddesinin çıkarılmasında Türk-İş içindeki sosyal demokrat muhalefet oldukça etkili olmuştur. Ancak sosyal demokrat sendikacıların Türk-İş’te başarılı olamamaları, bazı sendikaların ayrılarak DİSK’e katılmasına neden olmuş ve DİSK-CHP arasında bu dönemden itibaren gelişen ilişkiler, 1973 ve 1977 seçimlerinde DİSK’in CHP’yi desteklemesiyle doruğa ulaşmış ve 12 Eylül’e yakın bir zamanda sona ermiştir.

1970’li yıllarda daha da yoğunlaşan işçi hareketi ve DİSK kendiliğinden, karakterlerinin bir sonucu olarak, her türlü revizyonist etkiye açık bir hale gelmiştir. Nitekim DİSK, bu yıllarda TKP ve CHP siyaseti ile parçalı olarak sürdürdüğü ilişkinin bir sonucu olarak mevcut sisteme karşı “ılımlı” muhalif bir çizgi izlemiş ve bu çizgi, DİSK çatısında bir araya gelen yüz binlerce işçinin sendikal anlayışına ve siyasal eylemine de fazlasıyla yansımıştır.

1960-1980 arası dönemde belirtilmesi gereken iki konfederatif örgütlenme daha bulunmaktadır. 23 Haziran 1970 tarihinde, sınıf mücadelesini bölmek amacıyla Türkiye Milliyetçi İşçi Sendikaları Konfederasyonu (MİSK) kurulmuştur. MİSK, “tek ve mecburi sendikacılık” anlayışını benimseyen ve daha çok faşist ülkelerde görülen “devlet sendikacılığı”nı savunan bir yapıda ortaya çıkmıştır. Ancak kendisinden beklenenin aksine işçiler içinde önemli bir başarı sağlaması mümkün olmamıştır. 1975 yılında Milliyetçi Cephe hükümetinin kurulmasından sonra, devlet ve işveren destekli olarak bazı işyerlerine girmeye çalışmış, ancak dönemin siyasal atmosferi içinde etkisi sınırlı olmuştur.

MİSK faaliyet yürüttüğü dönemde, mücadeleci sendikacıları, işçi önderlerini, devrimci-yurtsever işçileri ve sınıf mücadelesini zorla sindirmek amacıyla MHP’nin yan kolu olarak örgütlenmiş bir konfederasyon olarak tanımlanmaktadır. MİSK’in en başta gelen görevi işçileri örgütlemek değil, komünizme karşı mücadele etmek olmuştur. MİSK sendikaların “milli” ve “tek tip” olmasını ve tüm işçilerin “milliyetçi” sendikalara zorunlu üye sayılmasını savunmasıyla ön plana çıkmıştır. Tüm bunlarla birlikte MİSK, sınıf mücadelesini ve sınıflar arası kavgayı değil, “sınıflar arası ahenk ve işbirliği”ne dayanan siyasetini savunarak, sendika olmanın temel özelliğini reddeden bir çizgiyi benimsemiştir. 12 Eylül 1980’de faaliyeti durdurulduğunda MİSK’e bağlı sendikalara üye işçi sayısı 22.000’dir. 1984 yılında MİSK’in yeniden faaliyete geçmesine izin verilmiştir.

22 Ekim 1976 tarihinde ise Türkiye Hak İşçi Sendikaları Konfederasyonu (HAK-İŞ) kurulmuştur. Hak-İş’in kuruluş beyannamesinde; konfederasyonun işçi ve işverenin hakkını “hak terazisinde” tartarak, korkmadan, yılmadan haklı olana hakkını teslim edeceği belirtilmektedir. Bir başka deyişle; HAK-İŞ kendisine işçilerle işverenler arasında bir “hakem” rolü vermektedir. Milli Güvenlik Konseyi 15 Eylül 1980’de HAK-İŞ’in malvarlığını kontrol altına almış, 19 Şubat 1981’de ise malvarlığı ve faaliyeti serbest bırakılmıştır. HAK-İŞ, 19-20 Aralık 1981 tarihinde yapılan genel kurulunda ise 12 Eylül faşist yönetimini açık bir şekilde desteklediğini ilan etmiştir.

1970-1980 arasında işçi sınıfı ile sosyalist hareket, sınırlı da olsa aynı kanalda, birbirine daha yakın akabilmeyi becerebilmiş, işçi sınıfının siyasallaşması ve sosyalist hareketle iç içe geçme şansı kısmen kullanılabilmiştir. İşçi sınıfı, bu süreç içerisinde mücadele biçimlerinde değişik deneyler oluşturmuş fakat yaşanan siyasal gelişmelerin de etkisiyle bunu bir sonraki kuşağa aktarmakta zorlanmıştır. Sendikal ve siyasal alanda 1970’li yıllardan itibaren başlayan bölünme ve parçalanma süreci sınıf mücadelesinin güçlenerek büyümesini büyük ölçüde engellemiştir.

1960 sonrası dönem, işçi sınıfının gerek sayısal olarak, gerekse hareket, örgütlenme ve mücadele geleneği yaratma bakımından Türkiye sınıf mücadelesi tarihinin en önemli, en hareketli dönemi olarak değerlendirilir. Ancak aynı yıllar gerek sivil ve gerekse resmi açılardan geliştirilen baskı ve sindirme eylemlerinin en yüksek boyutlarına ulaştığı yıllardır. Dolayısıyla toplumun tüm kesimlerini kapsayan kesin ayrışmalar üzerinden artarak süren sınıf mücadelesi, 1980 yılında ülke tarihinin en önemli olaylarından birisi olan 12 Eylül darbesiyle artık yeni ve sancılı bir döneme girecektir.

1980 Darbesi ve Sendikal-Siyasal Sürece Etkileri

12 Eylül 1980’de Ordu, ülke yönetimine “el koyarak”, parlamentoyu, siyasal partileri, sendikaları, demokratik kuruluşları süngü zoruyla kapatmış ve 1961 Anayasası askıya almıştır. Bu dönemde, bir milyondan fazla insan gözaltına alınmış, binlerce insan işkenceden geçirilmiştir. 1980 darbesi, darbe öncesi dönemde güçlenen sendikaları ve sosyalist siyasal hareketleri bir anlamda “sindirme” hedefi gütmüş ve bu hedefi gerçekleştirmede büyük ölçüde başarılı olmuştur. 1980 askeri darbesi ile sendikal hareketteki gelişmeler kesin bir şekilde engellenmiş, en küçük kıpırdanma dahi şiddetle bastırılmıştır.

12 Eylül, başta DİSK olmak üzere Türkiye sendikal hareketine ağır bir darbe indirmiştir. Sadece Türk-İş’in faaliyetlerine devam etmesine izin verilmiş, Türk-İş bu “jeste” karşılık, o dönem Türk-İş’in Genel Sekreterliğini yapan Sadık Şide’nin 1983 yılına kadar Çalışma Bakanı olarak görev almasını sağlamıştır. 1980 yılından 1983 yılına kadar geçen sürede tüm sendikal faaliyetler yasaklanmıştır. Anayasa ve 1983’te yürürlüğe sokulan 2821 Sayılı Sendikalar Kanunu ile sendikaların siyasal faaliyetinin kesin bir biçimde yasaklanması, hatta kendi faaliyetlerinin dahi katı kurallara tabi tutulması sendikal hareketin yeniden güçlenmesini engelleme çabalarından sadece birkaçıdır. Sistemin kendini yeniden yapılandırması, özelleştirme, taşeronlaştırma, esneklik adı altında sürdürülen politikalar, yoğun bir sendikasızlaştırma sürecini başlatırken, bunun sonuçları ve etkileri sendikaların siyasal gücü ve işlevlerini son derece olumsuz etkilemiştir.

Bu dönemde binlerce sendikacı, sendika üyesi ve öncü işçiler tutuklanmış, hapis cezaları almıştır. Örgütlenme hakkına doğrudan yasak ve kısıtlamalar yanında toplu sözleşme hakkına kısıtlamalar getirilmiş, grev yasakları başlamıştır. Grev yasaklarının kapsamı, grevi sadece toplu sözleşme sürecinin sonunda gerçekleştirilen basit bir eylem biçimi niteliğine indirgeyerek genişletmiştir. Hak grevi, genel grev yasaklanmış, genel grev çağrısı yapılması dahi hapis cezasına bağlanmıştır. Bu dönemin en büyük özelliği, siyasal katılma araçlarından birisi haline gelen sendikaların siyasal yaşama katılımlarının kesin bir şekilde yasaklanması, sendikal faaliyetlerin yapılan düzenlemelerle sıkı bir denetime alınmasıdır.

Türkiye’de 1980 sonrası dönemde ekonomik, toplumsal ve siyasal alanlarda son derece köklü değişiklikler meydana gelmiştir. Kendisini toplumun en küçük birimine kadar hissettiren bu değişikliklerin, günlük yaşamdan, sendikal ve siyasal süreçlere kadar tüm alanlarda derin izler bıraktığı görülür. Bu dönemin en önemli özelliği iktidarların, sınıf hareketini bastırmaya ve sindirmeye ilişkin olarak geçmiş dönemden hareketle oldukça deneyim kazanmış olmasıdır. Bu deneyimin ilk adımı, Anayasa’da sendikaların siyaset yasağının net bir şekilde belirlenmesiyle atılmıştır. 1982 Anayasası ile sendikaların siyasi faaliyetlerine önemli sınırlamalar getirilmiş, sendika ve konfederasyonların siyasi amaç gütmeleri, siyasi faaliyette bulunmaları, siyasi partilerle ilişki kurmaları ve işbirliği yapmaları, siyasi partileri desteklemeleri, siyasi partilerin adını, amblemini ve işaretini kullanmaları yasaklanmıştır. Bu düzenleme ile yetinilmemiş, sendikaların dernek, meslek örgütleri ve vakıflarla “siyasi amaçla” hareket etmeleri de engellenmiştir.²⁶

Çıkarılan 2821 Sayılı Sendikalar Kanunu ve 2822 Sayılı Grev ve Lokavt Kanunu, sendikaları birer dernek haline indirgeyen ve en temel işlevlerini dahi kısıtlayan yasaklar ve düzenlemeler içermektedir. Sendikaların en önemli işlevlerinden birisi olan grev hakkı büyük ölçüde yasaklanmış, grev uygulaması, toplu sözleşme sonrası çıkacak uyuşmazlık sonrası yapılan basit bir uyarı eylemi niteliğine dönüştürülmüştür.

Yasaklar ve kısıtlamalar, tarih boyunca iktidarların rahatsız olduğu kesimleri “terbiye etmek” amacıyla kullandığı en önemli araç olmuştur. 1980 darbesi, geçmiş dönemde yaşananların faturasını sendikalara, demokratik kitle örgütlerine ve en önemlisi sınıf hareketine çıkarmıştır. Bu gelişmeler göz önünde bulundurularak hazırlanan Anayasa hak ve özgürlüklerden çok, her kuralın arkasından getirdiği “ama”, “fakat” kelimeleriyle ve aşırı derecede yasakçı niteliğiyle ön plana çıkmıştır. Tarihsel olarak bakıldığında, anayasalar yurttaşları devlete karşı korumak amacıyla hazırlanırken, 1982 Anayasası’nın devleti yurttaşlarına karşı, özellikle sendikal-siyasal örgütlenmelere karşı korumak amacıyla hazırlandığı görülmektedir.

İşçi sınıfının gerek sayısal olarak ve gerekse niteliksel anlamda (siyasetle kurulan ilişkiler açısından) gelişmesi ve ülkenin toplumsal ve siyasal yaşamına tıpkı Batıda olduğu gibi bağımsız ve siyasal bir güç olarak ağırlığını koyma potansiyeli taşıması, siyasal iktidarların her dönem olduğu gibi 1980 sonrası dönemde de dikkatinden kaçmamıştır. Siyasal iktidarın bu dönemdeki amacı, sendikaların, işçi sınıfının mücadelesinin bir aracı haline dönüşmesini engellemek, onları işçi sınıfını ve emekçileri denetim altında tutmanın birer aracı haline getirmek olmuştur.

12 Eylül’ün yarattığı baskı ortamıyla ücretler/maaşlar gerilemiş ve IMF ile Dünya Bankası’nın ülke ekonomisini yönetmeye başlamasıyla birlikte, gelir adaletsizliği artarak yoksullaşma süreci derinleşmiştir. 1970’lerin sonunda canlanan ve 1980 sonrası derinleşen Kürt ulusal sorunu ise 1980 sonrası dönemin, öncesine göre daha karmaşık ve çetin geçeceğinin işaretlerini vermeye başlamıştır. Yoğun baskı ve işkencelerin yaşandığı 1980-83 döneminin hemen ardından önce Kürt ulusal hareketinin, arkasından üniversite öğrencilerinin örgütlenme ve mücadelesiyle, 12 Eylül’ün tüm halklar üzerinde örmeye çalıştığı kafes parçalanmaya çalışılmıştır. Ülkeyi ve bir bütün olarak tüm toplum kesimlerini ilgilendiren yoksullaşma sürecini en derinden hisseden halklar, işçiler ve kamu emekçileri bu duruma daha fazla sessiz kalmayarak 1988 ve 1989 yıllarında ekonomik-demokratik talepler doğrultusunda yeniden hareketlenmeye başlamıştır. Bu hareketlenmenin temelinde ise, 1980 sonrasında yoğunlaşan baskıların ve hak gasplarının engellenmesi bulunmaktadır.

Bu dönemi önemli kılan bir diğer özellik, işçilerin yanında kamu emekçilerinin de artık sınıf mücadelesinin asli unsurlarından birisi olarak sendikal alanda örgütlenmeye başlamasıdır. 1989 yılında kamu kesiminde grevlerin arttığı yıllar olmuştur. Tarihe “Bahar Eylemleri” olarak geçen bu süreç, uzun zamandır ayrı kulvarlarda mücadele sürdüren işçi ve kamu emekçilerinin mücadelesini büyük ölçüde birleştirici rol oynamış ve ülke gündeminin uzun süre belirleyicisi olmuştur.

12 Eylül askeri müdahalesinin hedeflerinden biri, belki de başlıcası olan işçi hareketi 1980 sonrasında büyük bedel ödemek zorunda bırakıldı. 1987 yılına kadar reel işçi ücretleri kesintisiz düşürüldü. 1987 yılına kadar işçi kesiminden bu gelişmelere yönelik önemli bir tepki gelemedi. 1987 yılında grevlerdeki patlama ilk tepki oldu. (Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi)

1987 yılında başlayan canlanma, 1989 yılında doruğa ulaşmış ve Türk-İş üyesi yüzbinlerce kamu işçisi, 1989 yılının Mart ayından başlayarak Nisan ayı boyunca sıcak bir eylemlilik süreci içine girmiştir. Bahar Eylemleri olarak adlandırılan bu dönem, Türkiye sendikal hareketi ve sınıf mücadelesi açısından önemli bir ivme yaratmış ve işçi sınıfı 12 Eylül’ün ezme ve sindirme politikalarını bu eylemlilik sürecinde bertaraf etmiştir. Bu eylemlerin ortaya çıkmasında Türk-İş bürokrasisinin hiçbir katılımı olmamış, eylemler şube platformları ve işyerlerinde oluşturulan işçi komitelerinin zorlaması ile kendiliğinden başlamış ve yükselerek sürmüştür.

1989 Bahar Eylemleri’ni izleyen büyük Zonguldak grevi ve Ankara yürüyüşü, tam da dünyada; “işçi sınıfı bitti”, “mücadele özelliklerini yitirdi” söylemlerinin yaygınlaştığı koşullarda bir sınıfın kitlesel eylemi olarak ortaya çıkmıştır. Sınıfın bu mücadeleci tutumu, sadece işçi hareketinin somut hakları bakımından sınıfa dayanaklar sağlamakla kalmamış; aydınlara, gençliğe ve geniş halk kesimlerine, yeni bir moral, güç ve kararlılık aşılamıştır.

1991 sonrasında işçi eylemleri, kimi zaman toplu sözleşmelerle bağlantılı, kimi zaman özelleştirmeyi engelleme amaçlı, daha küçük çapta da işçi kıyımlarına karşı ve sendikalaşma amaçlı olarak sürmüştür. Bu eylemler, özellikle de kamudaki TİS’ler gündeme geldiğinde sayıları yüz binlerle ifade edilen işçi kitleleri Ankara’da büyük gösteriler gerçekleştirmiştir. 1990’ların ikinci yarısından itibaren de işçi sınıfı hareketinin ikinci unsuru da özelleştirmeye, taşeronlaştırmaya, sendikasızlaştırmaya, esnek çalışmanın yaygınlaştırılması gibi bütün bir sınıfa yönelik saldırılara karşı mücadeleler dönemi olmuştur. İşçilerin zaman zaman işletmeleri “işgal etmeye” varan eylemlere başvurduğu görülmektedir.

Sınıfın ileri unsurları, özelleştirme ile uluslararası sermayenin, IMF’nin dayatmaları arasındaki ilişkiyi görerek Türkiye’nin emperyalistlerden bağımsız bir politika izlemesi ile özelleştirme arasında bağlantı kurmuşlardır. Ancak, bir yandan siyasi iktidarlar bir adım geri çekilerek yeni manevralarla özelleştirmeleri gerçekleştirmeye çalışmış, öte yandan sendikal bürokrasi aracılığı ile işçileri bölerek hareketi arkadan hançerleyen bir tutum sergilemiştir.

1990’lı yılların başlarından itibaren Türkiye sendikal hareketinde büyük bir canlılık yaşanmış ve tüm dünyada olduğu gibi, sendikal-siyasal mücadeleye bu dönemde işçi sendikalarına göre büyük bir siyasallaşma yaşayan kamu emekçileri damgasını vurmuştur. 1980 öncesinden deneyimli sendikal-siyasal kadroların önderliğinde kurulan pek çok sendika ve onların bir araya gelmesiyle oluşan KESK ve bağlı sendikalar, bu dönemden itibaren Türkiye sendikal hareketinin mücadele bayrağını daha da yükseltmek için fiili-meşru mücadele anlayışıyla hareket ederek, sadece ekonomik-demokratik haklar için değil, toplumun geniş kesimlerine ilişkin siyasal talepler noktasında büyük bir rol oynamıştır.

1980 sonrası dönemde, işçi sınıfı ve sendikal hareketin en kitlesel, en yaygın eylemleri ve grevleri 1990’lı yılların ortalarında gerçekleşmiştir. Sadece 1995 yılında yaşanan grevler bunun en açık göstergesi niteliğindedir. Bu dönemde işçiler ve kamu emekçileri, hem sermaye hükümetleri üzerinde baskı oluşturmuş, hem de ülke siyasetinin gündemine yerleşmiştir. Ancak, işçi sınıfı ve sendikal hareketi, gücünün neredeyse tamamını kullanmasına rağmen, başta toplu sözleşme talepleri olmak üzere pek çok talep hükümetlere kabul ettirilememiştir. Bunun bir nedeni, sınıf mücadelesinin toplu sözleşmelerde istenen “ekonomik” taleplerle sınırlı kalması; bir diğer nedeni ise sadece sayıları sınırlı olan sendikalı işçileri kapsaması, birleşik bir sınıf hareketi yaratılamamasıdır.

Türkiye işçi sınıfının 1995 sürecinde yaşadığı tıkanma sürecinin bir benzeri 2000’li yıllarda başlamış ve hâlâ devam etmektedir. Sınıf mücadelesinin sendikalı işçileri aşan bir şekilde genişlemesinin tek yolu bulunmaktadır. Sınıf mücadelesinin genişlemesinin yolu, öncelikle milyonlarca sendikasız genç işçinin mücadeleye çekilmesi ve sınıf hareketinin burjuvaziden bağımsız olarak siyasallaşma sürecinin hızlandırılmasıdır. Sendikal mücadele sadece “ekonomik mücadele” araçları olmaktan çıkmalı, demokratik ve siyasal talepler noktası da en az ekonomik talepler kadar ön plana çıkarılmalıdır. Özellikle işçi sınıfının bütün kesimlerini ilgilendiren konularda sendikalar daha aktif hale gelmek, var olan yapılarını, çalışma tarzı ve anlayışlarını yeniden sorgulamak, yenilemek zorundadır.

İşsizlik, Kürt sorunu, asgari ücret, sendikasız-sigortasız çalışma, bütçe, iç ve dış borçlar, savaş harcamaları, demokratik bir Anayasa, çalışma yasaları, kamu hizmetleri, tarım emekçilerinin sorunları, kadın işçilerin sorunları v.b. sorunları gündeme almadıkça sendikal hareketin genişleyerek siyasallaşması mümkün değildir. Söz konusu siyasallaşma süreci elbette işçi sınıfının ideolojisi ve öncülüğünde gerçekleşebilir. İşçi sınıfının örgütsüz kesimleri arasında (özellikle genç işçiler içinde) sendikal örgütlenmenin yaygınlaştırılması, içinde bulunulan dönemdeki temel hedefler arasında yer almalıdır. Bugün sendikalaşma oranları çok düşük düzeydedir ve bu durum sermayenin daha da saldırganlaşmasına neden olmaktadır.

Geçtiğimiz yirmi küsur yıllık dönem, burjuva siyasetinin birer parçası olan partilerin aynılaşarak, aynı ekonomik programın basit uygulayıcıları haline geldikleri, tümüyle uluslararası sermayenin politikalarına bağlandıkları bir dönem olarak ortaya çıkmıştır. Bu zaman dilimi aynı zamanda, içinde işçi sınıfının, kamu emekçileri, köylüler ve tüm diğer emekçi kesimlerle taleplerinin ortaklığını yakından gördüğü bir dönem olmuştur.

İşçiler; özelleştirmenin, düşük ücret dayatmasının, sosyal güvencesizliğin, eğitim ve sağlığın paralı hale getirilmesinin, tarım ürünleri taban fiyatlarının düşük tutulmasının, tarım ve hayvancılığın çökertilmesinin hep aynı merkezlerden; arkasına uluslararası sermayeyi alan IMF, hükümetler ve büyük patronlar tarafından belirlendiğini ve uygulandığını görmüşlerdir. Dahası, Türkiye işçi sınıfının ileri kesimi; bu 10 yıllık süreçte sadece Türkiyeli emekçilerle de değil, Yunanistan’dan Amerika’ya, Güney Kore’den Latin Amerika’ya kadar bütün dünyanın işçileriyle aynı talepler için mücadele ettiğinin de farkına varmıştır.

Taleplerin doğrudan hükümetleri, bir bütün olarak sermayeyi, hatta uluslararası sermayeyi hedef alıyor olması, sınıfın kendi talepleri üstünde de olsa siyasallaşmasını beraberinde getirecektir. Nitekim bazen bir termik santraldeki direnişin tüm özelleştirme hedefi olan işyerleri adına direniyor olması bilinci de aşılarak eylemin ülkenin bağımsızlığını savunmak anlamına geldiği bilincine ulaşılmış; bazen de sokağa çıkan işçiler, bütün halk adına talepler öne sürmüştür.

Türkiye işçi sınıfı, sınıfın ileri kesimleri; bugünkü mücadele olanakları içinde kendiliğinden bilinçle gelebileceği noktaya kadar gelmiş; sermaye ve hükümetlerinin ne ülke çıkarlarıyla ne de işçilerin, emekçilerin haklarının korunmasıyla bir ilgisi olduğunu fark eden bir düzeye ulaşmıştır. Aynı çerçevede işçiler; IMF tarafından dayatılan, uluslararası sermayenin yerli ortakları ve hükümetler tarafından uygulanan ekonomi politikalarının hayata geçmesinde en önemli etkenin, işçilerin kendi aralarında çeşitli burjuva siyasi partilerince, etnik ve bölgesel farklılıklar yönünden bölünmüş olduğunu görmeye başlamıştır.

Türkiye’de işçi ve sendika hareketinin geniş kesimi bakımından, siyasal alanda kendilerine güven veren, somut çözümün ne olduğu konusunda yeterli açıklığa kavuşmalarını sağlayacak koşullar geçtiğimiz yıllar içinde, gittikçe belirginleşmeye başlamış, bu dönemde, kamu emekçileri hareketinin de etkisiyle, sendikal hareketin giderek genişleyen bir kesiminin siyasal arayışları artarak devam etmiştir. Ancak henüz bu arayışların siyasal alana doğru genişleme noktasında yeterince güç kazandığını söylemek mümkün değildir.

Yüzyılı aşkın bir zaman diliminde yaşanan gelişmeler, büyük ölçüde sendikaların sınıf mücadelesi içindeki rolünün ve siyaset ile olan ilişkinin Türkiye boyutunun hep bir belirsizlik ve karmaşıklık içinde olduğunu ortaya koymaktadır. Bugünden geleceğe ilişkin olarak bir netleşmenin yaşanıp yaşanmayacağı konusunda öngörüde bulunmak ne kadar güç olsa da, tüm dünyada ve Türkiye’de yaşanan deneyimler, sendikaların siyasal mücadele içindeki yerlerinin geçmişte olduğu gibi gelecekte de temel tartışma alanlarından birini oluşturacağını göstermektedir. Ancak bu süreç ve ilişkinin biçimlenmesinde, işçi sınıfı ve toplumun farklı kesimleri içinde yürütülen siyasal mücadelenin belirleyici olacağını söylemek mümkündür. Birbirinden beslenerek büyüyen sendikal-siyasal yapıların ve sınıf mücadelesinin geleceğini belirleyecek olan da, bu biçimlenme sürecinin gelişim seyri ve sonuçları olacaktır.

Sendikaların Krizi ve ‘Yenilenme’ Dinamikleri

Sendikaların Krizi ve Nedenleri

Sendikaların tarihi boyunca yaşadığı krizler ve emek sürecinin dönüşümü, sendikalarda yaşanan güncel gelişmelerin bir bütün olarak analizini gerektirir. Bu gereklilik, işçilerin ve onların örgütleri olan sendikaların içerisinde bulunduğu durumun belirlenmesi ve sendikaların mevcut sorunları içinde neler yapabileceğinin ortaya konulması açısından önemlidir. Bu nedenle sendikalar ve içinde bulundukları durum konusunda tespitler yapmak, yaşanan sıkıntıların aşılması, sendikal örgütlenmelerin yeniden güçlenmesi için alternatif politikalar üretilmesini kolaylaştırır.

Uzun süredir, sendikal hareketin tüm dünyada ciddi bir kriz içinde olduğu sık sık dile getirilmektedir. Sendikal hareketin yaşadığı krizin boyutları farklı özellikler göstermekle birlikte bu özellikler, pek çok bölgede benzer nitelik taşımaktadır. Krizin yansımasını, en açık şekilde sendikalaşma oranları üzerinden gözlemlemek mümkündür. Birçok ülkede, özellikle işçi sendikaları, hızla üye kaybetmekte, ülkelerdeki sendikalaşma oranları sürekli düşmektedir. Üye kaybı, sadece sendikaların güçsüzleşmesine neden olmamakta, aynı zamanda sendikaların üyeleri üzerindeki ve toplum içindeki etkilerini de azaltmaktadır.

İşçi ve emekçi sınıfın örgütlenme ve mücadele örgütleri olan sendikaların yaşadığı bu krizin kuşkusuz belli dayanakları vardır. Bu nedenlerden en önemlisinin sermayenin örgütlenmeye ve örgütlü mücadeleye karşı takındığı tavır olduğu söylenebilir. Uzun süredir tüm dünya çapında sendikalar, ciddi saldırılarla karşı karşıya bulunmaktadır. Bir taraftan özelleştirmeler, esneklik uygulamaları, sosyal güvenlik sistemlerinin tasfiyesine yönelik uygulamalar ile emekçilerin kazanılmış hakları ellerinden geri alınırken, diğer taraftan sendikalar güçsüzleştirilmektedir. Gerek yasal mevzuatlarda (iş yasası, personel rejimi v.b.), gerekse fiili uygulamalarla (işten çıkarma, taşeronlaşma v.b.) sendikasızlaştırma stratejilerinin yaygın olarak hayata geçirilmeye çalışıldığı söylenebilir.

1970’li yıllarla birlikte “kitlesel üretim, kitlesel tüketim”²⁷ yöntemlerinin hızla terk edilmesi, sendikaların örgütlü gücüne de doğrudan etkide bulunmuştur. 1950-1970 arası dönemde, kapitalist sistemle uzlaşarak güçlerini pekiştiren sendikalar, örgütlenme modellerini ve yapılarını bu dönemin özelliklerine uygun şekilde oluşturmuştur. Özellikle Avrupa düzeyinde ücret ve sosyal haklar açısından önemli ilerlemeler kaydedilen bu dönemde, sendikaların aynı zamanda bürokratik birer “emek denetimi” aygıtı haline geldiği görülmektedir.

1970’li yılların ortalarında pek çok gelişmiş ülkede sendikalar için altın çağ sona ermiş, sendikalar sahip oldukları ekonomik ve siyasi güçlerini kaybetmeye başlamıştır. Sendikaların üye sayıları ve baskı güçleri, bu dönemle birlikte, gelişmiş ülkelerde hızla azalmaya başlamıştır. Sendikalaşma oranlarının, 1980 ve 1990’lı yıllarda İskandinav ülkeleri dışında gelişmiş ülkelerde belli bir azalma içinde olduğu görülmektedir. Örneğin OECD ülkelerinde, ülkeler ortalaması sendikalaşma oranı 1980’de %47’lerde iken, 1990’da %40’lara düşmüştür. Bu rakam günümüzde %25’ler civarındadır. Bu düşüşte; ülkelere göre farklılık göstermekle birlikte, ekonomik, siyasi, sosyal ve kültürel çok sayıda faktörün rol oynadığı söylenebilir.

1980’li yıllarda emekçiler cephesine genel olarak baktığımızda bir dizi yenilgi göze çarpmaktadır. Sosyalist hareketler birçok ülkede geri çekilmiş; büyük bir kısmı işçi sınıftan kopuk politikalar izlemiştir. Bir kısmı egemen liberal akımların etkisine girmiş; sendika bürokrasileri, sermayenin yeniden yapılanması çerçevesinde yaygınlaşan saldırılara karşı tepki gelişmesini engellemiştir. Tüm bunlar sonucunda sendikaların üye kaybı giderek artmış; sendika tabanlarının, yönetimlere olan inancı azalmış; işçi sınıfının yüzyıllar süren mücadelelerinin sonucu olarak elde ettiği birçok kazanım tek tek kaybedilmiştir.

Sendikaların, yukarıda belirtmeye çalıştığımız nedenlerden dolayı örgütlenme ve buna bağlı olarak da önemli bir temsil sorunu ile karşılaştıkları söylenebilir. Sendikaların karşı karşıya kaldıkları bu sorun, sendikaların gerek işletme/işyeri düzeyinde gerekse işkolu ve ulusal düzeyde etkinliklerini büyük ölçüde kaybetmelerine neden olmuştur. Örgütlenme dışında sendikaların etkinliklerinin azalmasına neden olan faktörler iki grupta toplanabilir:

Bunlardan birincisi, “Refah Devleti” dönemin talep yönlü politikalarının da bir gereği olarak sistemin temel işleyiş kurumlarından birisi haline gelen sendikaların, neo-liberal uygulamaların önündeki en önemli engel olarak görülmeye başlanmasıdır. Bu bağlamda, birçok ülkede hükümet, işverenler ve sendikalar arasındaki korporatist ilişkiler bozulmuştur. “Üçlü işbirliği” sona erdirilerek, gerek işverenler, gerekse hükümetler tarafından, kapitalist neo-liberal politikaların gereği olarak, sendikalara karşı saldırgan bir tavır sergilenmeye başlanmıştır.²⁸ Böylece sendikalar ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında uygulama alanı bulan korporatizm yaklaşımından ya tamamen uzaklaşmış ya da sendikaların temsil güçlerini de kaybetmeleri ile birlikte bu oluşumların etkinlikleri kendiliğinden azalmıştır.

Örgütlenme dışında sendikaların etkinliklerini kaybetmelerine neden olan ikinci faktörün ise, sendikaların kendi iç örgütlenmelerinden kaynaklandığı söylenebilir. Bu bağlamda sendikalar, benimsedikleri “işyeri sendikacılığı”, “ücret sendikacılığı”, “meslek sendikacılığı” gibi sendikal modellerle kapitalizmin dönüşüm dinamiklerine karşı koymakta yetersiz kalmış, ancak bu dinamiklerin etkilerinin üyelerine olan yansımalarını hafifletmeye yönelik politikalar izleyerek, sadece varlıklarını sürdürme çabası içine girmiştir. Benimsenen uzlaşmacı politikalar sendikaların, işçi sınıfı eksenli politikalardan uzaklaşarak, “diyalog sendikacılığına” yönelmelerinde en önemli etken olmuştur. Böylelikle sendikalar, işçi sınıfını temsil eden birer mücadele örgütü olmaktan çıkıp, sadece kendi üyelerini toplu iş sözleşmeleri kapsamında temsil eden kurumlar haline dönüşmüştür.

Sendikalar, II. Dünya Savaşı sonrası dönemde edindikleri ve kapitalist sistemin düzenleyici kurumlarından biri haline gelerek oluşturdukları “katı bürokratik” yapılarını sürdürmeye devam etmektedirler. Bu bağlamda, “sendika içi demokrasi” önemli bir tartışma konusu haline gelmiş ve emekçiler içinde sendikalara güven sorunu ortaya çıkmıştır.

Kapitalist sistemin, neo-liberalizm ile birlikte yaşadığı dönüşümün sendikaları krize sürükleyen etkilerini özetle üç ana başlık altında toplamak mümkündür; Bunlardan birincisi, kapitalist sistemin yaşadığı ekonomik-siyasal değişiklikler karşısında kayıtsız kalınması sonucu görülen üye sayılarında azalma ve örgütlenme düzeyinde düşüşler yaşanmasıdır; ikincisi, devletlerin aynı zamanda işveren konumunda olması nedeniyle sendikalar üzerindeki “baskıcı-denetleyici” tutumunu sürdürmesidir; üçüncüsü ise, sendikaların iç örgütlenmelerindeki “bürokratik” yapıyı değiştirememeleri, üye tabanından uzaklaşma ve tabanın taleplerine kulak tıkamalarıdır.

Sınıf mücadelesi tarihinde, işçi sınıfının sendikal örgütlülüğünü ekonomik mücadele aracı olarak tanımlayan yaklaşımların da bu dönemde oldukça popüler olduğunu belirtmek gerekir. Kuşkusuz, sınıf mücadelesini ekonomik-siyasal mücadele alanları olarak parçalayan, dolayısıyla sınıf mücadelesine tarihinin en büyük darbelerini indiren sendikal akımların ve sendikacıların oynadığı tarihsel rol de yadsınmamalıdır. Bu tarihsel süreç, özellikle gelişmiş kapitalist ülkelerde, işçi sınıfının kapitalist düzenle “uzlaşma”sını mümkün kılan, dolayısıyla siyasal mücadeleden (bir anlamda iktidar mücadelesinden) gittikçe uzaklaştıran “sosyal devlet” sürecinin olumsuz etkileri olduğu söylenebilir. Bu dönemde sendikaların, işçi sınıfını, “ekonomik alana” ve sadece “ekonomik mücadeleye” hapseden yaklaşımları, özellikle emek hareketinin yeni gelişmeye başladığı ülkelere ABD’nin yönlendirmesinde, ICFTU ve ILO önderliğinde gerçekleştirilen ideolojik kampanyalarla aktarılmış ve büyük ölçüde başarılı olmuştur.

Bu koşullar altında sendikalar, gerek işyeri-işkolu düzeyinde yapılan toplu iş sözleşmelerinde, gerekse ulusal/uluslararası düzeyde ekonomik ve sosyal politikaların belirlenmesinde etkinliklerini büyük ölçüde kaybetmiştir. Buna karşın, sermayeye ve devlete karşı bağımlılıklarının da önemli ölçüde arttığı söylenebilir. Böylece sendikalar, emekçilerin hak ve çıkarlarını koruyup geliştiren birer mücadele örgütü olmaktan çok, kapitalizmin krizden çıkış için öngördüğü dönüşümü gerçekleştirmeyi hedefleyen, emekçi sınıfı uysallaştırmaya, sermaye ile uzlaşmaya ve tepkilerini denetim altında tutmaya çalışan birer “tampon örgütler” işlevi görmüştür.

Kapitalizmin tarihsel süreç içinde yaşadığı dönüşüm sonucunda, üretim biçimleri ve ona bağlı olarak ortaya çıkan istihdam yapılarında meydana gelen değişimler, emeğin yapısını ve sendikal örgütlenme biçimlerini doğrudan etkilemiştir. Bu etkinin oluşması, büyük ölçüde yaşanan dönüşüm sürecinin yapısal özelliklerine, üretim biçimi ve teknolojik gelişmelerin emeğin yapısında meydana getirdiği farklılıklara dayanmaktadır. Bu anlamda, kapitalist üretim ilişkilerinin yaşadığı dönüşüm ve krizler bir taraftan emekçilerin sahip olduğu ve büyük ölçüde sınıf mücadelesinin gelişme dönemlerinde sağladığı kazanımları kaybetmeleri ile sonuçlanırken, diğer taraftan, sınıf bilincinin yükselmesi, emek hareketlerinin yaygınlaşması ve yoğunlaşmasının da önünü açmıştır.

Kapitalizmin 1970’lerde başlayan ve özellikle emeğin istihdamı ve örgütlenme alanlarının yeniden tanımlanmasına, farklı istihdam biçimlerinin ortaya çıkmasına neden olan esnek üretim süreci, fordist üretim modelinden²⁹ kaynaklanan sorunların giderilebilmesinde tek çare olarak görülmüş ve yaşanan süreç, Fordizm sonrası anlamında “post-Fordizm” olarak adlandırılmıştır.

Fordizmin temel çehresi, iş hayatında özelleşme ve parçalanma, tüketimde ise tek biçimlilik iken; post-Fordizmin özünü, kitle piyasalarının parçalanmasını izleyen geniş iş sınırlamaları ve emeğin esnek kullanımı oluşturmaktadır. Üretim açısından post-Fordizm, hem imalat hem de hizmet sektörlerinde farklı ürün dizinlerini üretebilecek esnek sistemler geliştirme doğrultusundaki bir eğilimi temsil etmektedir.

1970’li yıllardan itibaren Fordist sistemin, üretimi büyük ölçüde tek çatı altında toplaması ve çalışma biçimlerini standartlaştıran yapısının yerini esnek üretim biçimlerine bırakması, istihdam ve çalışma biçimlerinin de büyük ölçüde standart dışı hale gelmesine neden olmuştur. Böylece, “kısmi süreli çalışma”, “esnek zamanlı çalışma”, “geçici çalışma”, “tele çalışma”, “evde çalışma” gibi esneklik biçimleri ağırlık kazanmaya başlamıştır. Üretim sürecinin parçalanmasına bağlı olarak, bir taraftan küçük işletmelerin sayısı artmış ve istihdam içinde kendi hesabına çalışanların oranı yükselmiş, diğer taraftan ise taşeron işçi çalıştırma uygulaması gelişmiş ve azgelişmiş kapitalist ülkelerde son derece hızlı bir şekilde yaygınlaşmıştır.

Sendikaların oluşumundan bugüne kadar geçirdiği tarihsel dönüşüm süreci açısından baktığımızda, sendikaların birbiriyle ve siyasetle ilişkisinin sadece kurumlar arası basit bir ilişki olarak gelişmediği görülür. Sendikalarla siyaset arasındaki ilişki, tüm toplumsal-sınıfsal yapıyı etkileyen ekonomik, siyasal, toplumsal ve ideolojik bir biçimlenme şeklinde oluşmuştur. Ancak son otuz yılda yaşananlar (korporatizm uygulamaları) bu tespiti yalanlar bir tarzda gelişmiş ya da geliştirilmiştir. Sendikalar, halen sermayeye karşı, tüm dünyada işçi sınıfının en önemli ve vazgeçilmez mücadele ve direnme araçları durumundadır. Son yıllarda gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde meydana gelen toplumsal ve siyasal olaylara bakıldığında sendikaların ve onları oluşturan emekçilerin doğrudan belirleyici etkisini görmek mümkündür.

Bugün gelinen noktada, kapitalizmin krizden çıkışı için uyguladığı politikalar, bir taraftan kapitalizmin merkezindeki sanayileşmiş ülkeler ile azgelişmiş ülkeler arasında, diğer taraftan ise sermaye ile emekçi kesimler arasındaki gelir adaletsizliğini arttırmıştır. Tüm bu gelişmelerle birlikte, işsizlik, yoksulluk ve yolsuzlukların artmış olduğu bir diğer gerçek olarak karşımıza çıkmaktadır. Krizden çıkış amacıyla uygulanan politikaların bu ağır faturasına karşılık, 2000’li yıllarla birlikte kapitalizm daha derin bir krizin içine girmiştir. Bu süreç içinde sendikaların büyük bir bölümü tarihsel rollerini bir tarafa bırakarak, ortaya çıkan koşulları emek-sermaye çelişkisinin bir gereği olarak değerlendirmemiş, işçi ve emekçi sınıflar adına, edilgenliğin hakim olduğu uzlaşmacı bir tavır sergilemeyi uygun görmüştür. Bu nedenle, dünya üzerindeki pek çok sendikayı, bugün tüm ülkelerde emekçiler karşısında ortaya çıkan acı tablodan sorumlu olarak değerlendirmek yanlış olmayacaktır.

Sermaye ile ücretli emek ilişkisi, diğer bir deyişle kapitalist toplumun temel sınıfları arasındaki mücadele, işçi ve emekçi sınıfları bir yandan birleşmeye zorlarken diğer yandan onlar arasında rekabet yaratarak, bu rekabeti körüklemektedir. Sermayenin egemenliğindeki artış işçi sınıfının toplumsal kölelik koşullarını ağırlaştırmakta ve sınıflar arasındaki güç dengesindeki bu değişimin doğal sonucu, işçi sınıfının tüm örgütlerin üzerinde mücadele ettikleri sendikal-siyasal zeminin altını oymaktadır. Bu koşullarda ayrıcalıkların korunması temelinde bir mücadele sınıf içindeki bölünmeleri keskinleştirmekte ve sendikal hareketin tıkanmasına yol açarak sınıfın sorunları ağırlaşmaktadır.

Günümüzde sendikaların her açıdan bir gerileme içinde olduğu açıktır. Ancak tarihe bir göz atacak olursak, işçi sınıfının bağımsız siyasi örgütlülükten yoksun kaldığı, başka bir boyutuyla sendika ile siyaset arasındaki ilişkinin zayıfladığı, ekonomik mücadeleyi siyasal mücadele ile birleştirmekte çekimser kalındığı koşullarda, sınıfın ekonomik mücadelesinin daha büyük oranda bir gerileme içine girdiği ya da daha geri düzeyde kaldığı görülür.

Sendikal hareketin krizine çözüm, başka bir ifade ile yeniden, güçlü bir sendikal hareketin yaratılması, genel ekonomik-siyasal-demokratik mücadele sürecinin önemli bir bileşeni durumundadır. Bu tespiti, emek hareketinin bütün sorunlarına sadece sendikal hareketin yeniden yapılanmasından hareketle çözüm bulamayacağı, ama bunun genel olarak siyasal mücadeleye önemli bir katkı sağlayacağı şeklinde değerlendirmek gerekir. Bu anlamda sendikal harekete ilişkin çözümleme, ideolojik ve siyasal düzeydeki çözümlemeye katkı, aynı zamanda ideolojik-siyasal düzeydeki çözümlemeden beslenen bir süreç olarak ele alınmak zorundadır.

Sendikal Yenilenmenin Dinamikleri

Sendikal-siyasal örgütlenmelerin sürekli kriz içinde bulunduğu, sendikal örgütlenmelerin yeterli genişlikte olmadığı ülkelerin en önemli sorunu, sendika-siyaset ilişkisinin çeşitli nedenlerle doğru tarzda kurulamamasıdır. Bunun bir nedeni sermayenin emekçileri örgütsüz kılmak için geliştirdiği politikalar, diğer bir nedeni ise bu tür ülkelerde demokratik kültürün yeterince gelişmemiş, geliştirilememiş olmasıdır.

Demokratik bir toplum olmak için örgütlenme nasıl bir zorunluluksa; demokratik siyasal kültürün gelişmesini sağlayacak emekçi nitelikli toplumsal programların gerçekleştirilmesi de o derecede bir zorunluluk olarak görülmelidir. Bu noktada emekçilerin, örgütleri aracılığıyla hedefledikleri demokrasinin gerçekleşmesi için kendi demokratik yapılarını kurumlaştırmaları, üyeleri ile iletişimlerini her düzeyde geliştirmeleri önem kazanır.

Kuşkusuz sendikal hareketteki kriz, ne tek başına sendikaların geçirdiği evrim değerlendirilerek anlaşılabilir, ne de işçi sınıfı hareketinin güçlenememesi, tek başına sendikaların yeniden mücadele sürecine girmesiyle çözülebilir. Açıktır ki sendikal hareketi kriz ile karşı karşıya bırakan gelişmeler aslında emek hareketinin, sınıf mücadelesinin bütününü etkilemektedir. Sendikal kriz, emek hareketinin genelinde yaşanan sorunların bir ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Bu nedenle, sendikal krize ve sendikaların içinde bulunduğu olumsuz duruma verilecek yanıt, emek hareketinin genel sorunlarına bulunacak çözümün bir alt başlığı olarak ele alınmak zorundadır.

Bu ifadeyi açmak gerekirse; sermayenin kendi krizini atlatmak için uygulamaya soktuğu yeni stratejiler sonucu (esnek üretim, esnek çalışma, yönetişim v.b.) kapitalist üretim sisteminde, emek süreçlerinde, ulusal/uluslararası egemenlik ilişkilerinde yaşanan köklü değişimler, sınıf mücadelesinde, dolayısıyla sendikal-siyasal mücadelede yeni bir dönemin başladığının işaretidir.

Emek mücadelesinin yeni dönemi, emek hareketinin içinde bulunduğu durumun içinden şekillenecektir. İşçi ve emekçi sınıfların sendikal-siyasal mücadelesinde yaşanan olumsuzluklar, emek hareketinin birer sınıf örgütü olan sendikalar aracılığı ile yeniden yaratılabilmesinin olanaklarını da bağrında taşımaktadır. Yenilenmenin en önemli ayağını ise örgütlenmek, yeniden örgütlenmek ve sınıf çıkarları için mücadele etmek oluşturmaktadır.

Tarih boyunca görüldüğü gibi, sendikalar için örgütlenme hayati öneme sahiptir. Örgütlenme için geliştirilecek politikalar kadar bu politikaların hayata geçirilebilmesi ve süreklilik kazanması gerekir. Tarihselliği içinde sendikaların geçirmiş olduğu evrim sürecinde, sendikaların işlevlerini yerine getirmesi kadar, bu işlevlerin nasıl hayata geçirileceği ve siyaset ile ne düzeyde bir ilişki kuracağı da sürekli tartışma konusu olmuştur. Bu tartışma sürecinin en önemli boyutunu ise ekonomik mücadele ve siyasal mücadelenin birlikte yürütülmesi oluşturur.

İşçi ve emekçi sınıflar, ekonomik haklarını elde etme ve koruma mücadelesi içinde, yalnızca ekonomik zeminde kaldığı zaman zayıf düştüğünü görmüştür. Örneğin herhangi bir ekonomik hak için harekete geçtiğinde, karşısında hükümeti, devleti ve yasaları görmeye başlamıştır. Bu noktadan itibaren mücadelenin içeriğini ve biçimini daha güçlü hale getirmeye yönelmiş ve sendikaları aracılığıyla hükümete, devlete ve yasalara karşı bir anlamda demokratikleşme mücadelesi vermiştir.

Sendikal yenilenmenin en önemli ayaklarından birisi örgütlenme faaliyetlerinin biçimine ilişkin olarak ortaya çıkmaktadır. Pek çok sendikada örgütlenme dönemleri belirlenir ve örgütlenme faaliyetleri yoğun olarak bu dönemler içine sıkıştırılır. Oysa örgütlenme çalışmaları dönemsel olarak değişebileceği gibi, mutlaka sürekliliğe sahip olmak zorundadır. Sendikalar için örgütlenme çalışmaları kampanyalar şeklinde değil, sürekli bir faaliyet gibi algılandığı zaman anlam kazanır. Bu etkinlikte ve dinamizmde belirlenecek ve geliştirilecek olan politikalar örgütlenmenin önünü açacak ve sendikalara daha etkin ve güçlü bir yapı kazandıracaktır. Örgütlenme çalışmaları, sendikalı emekçilerin yalnızca kendi sorunlarını ortadan kaldırmaları için değil, emekçilerin ortak çıkarlar etrafında, aynı hedefler doğrultusunda hareket etmesinin olanaklarını yaratmak için de önemlidir.

Sendikalarda, sendika içi demokrasinin yerleştirilmesi ve geliştirilmesi bir diğer önemli sorundur. Sendikal bürokrasiden çok, demokratik mekanizmaları çalıştıracak eylemler içerisine girilmek zorundadır. Demokratikleşme ile sendikal hareket arasındaki ilişki, temelde iki yönlü olarak gelişir. Bir ülkede, sendikal hareketin varlık kazanabilmesi ve güçlenmesinin temel siyasal koşulu demokratikleşmedir. Demokratik-siyasal hakların elde edilmesi ise geniş ölçüde sendikaların, sendikal hareketinin oluşumuna ve etkinliğine bağlı olarak gerçekleşir.

Sendikaların, sendikal-siyasal alanda etkinliğini arttırabilmelerinin en önemli koşulu, sahip oldukları potansiyel gücün farkında olmalarıdır. Sendikal hareket, ilgili ülkenin siyasal, ekonomik ve toplumsal koşullarından önemli ölçüde etkilenir. Siyasal iktidarların emekçi hareketi karşısındaki tavrı, emekçilerin toplumsal olaylar karşısındaki duyarlılıkları ve bu olaylara bakışı, toplumsal olayların yoğunluğu, diğer toplum kesimlerinin emek hareketi konusundaki düşünce ve yaklaşımları, emekçilerin bilinç düzeyi, deneyim ve kazanımları, ortak hafızalarının olup olmadığı, kamuoyunun sendikal hareket karşısındaki tutum ve davranışları, devletin bu konuda izlediği politika v.b. unsurlar sendikalar ve sendikal hareket üzerinde etkili olan başlıca etkenlerdir.

İşçi ve emekçi sınıfların kendi çalışma ve yaşama koşullarına karşı gösterdikleri her türlü tepki siyasal nitelik taşımaktadır. Birincisi bu tepkiler ister basit, ister karmaşık biçimlerde olsun sınıfın tüm bireyleri tarafından gerçekleştirilebilecekleri için yani sınıfa ait oldukları için siyasaldır ve tepkinin niteliğine göre de dar kalma ya da genişleme şansına sahiptir. İkinci olarak, işçi ve emekçi sınıfların en basit tepkisi bile, karşısında sermaye egemenliğinin tüm aygıtlarını (devlet, asker, polis v.b.) bulduğu için siyasaldır.

Tarihsel süreç içinde işçilerin kendi kölelik koşullarına tepkiden doğan hareketlere baktığımızda bunların, ister bireysel ister kolektif olsun, suç işleme ve bedel ödeme temelinde oluştuklarını görmek mümkündür. Hırsızlık mülksüzlüğe tepkidir, makine kırıcılığı işsizliğe karşı, grevler ücretlerin yetersizliğine karşı yapılmıştır.

Sermayenin egemenlik ilişkisine her karşı çıkış, aslında uzlaşmaz karşıtlıklar üzerinden şekillenen sınıfların güç gösterisi yaptıkları siyasal bir alanda meydana gelir. Tepki ne kadar bireysel olursa olsun, bunu doğuran toplumsal koşulların belirleyiciliği altında olduğundan tepkiden yana olanlar ve karşı çıkanların karşılıklı olarak saflaşması kaçınılmazdır. Bu saflaşma, tepkilerin siyasallığının bir başka anlamını oluşturur. Bu saflaşmalar yansımalarını farklı eğilimlerdeki siyasal hareketler içinde ortaya koyar. Bu durum bir anlamda, sendikal hareketin siyasal bölünmüşlüğünü ifade eder.

Sendikalar, yenilenmek istiyorlarsa öncelikle sendika-üye ilişkisini kuvvetlendiren mekanizmalara işlerlik kazandırmak zorundadır. Bu amaçla emekçileri gün geçtikçe kuşatan ve onların emekçi kimliklerinden uzaklaşmalarına neden olan yabancılaşmayı önlemenin araçları yaratılmalı, sendikal bilincin sürekli yenilenerek taze tutulmasına özen gösterilmelidir.

Sendika içi demokrasinin gerçekleşmesi için temsil edilme, karar alma, uygulama ve denetleme süreçlerinin bir bütün olarak demokratikleştirilmesi zorunludur. Bu demokratikleşme niyetlerle değil, somut örgütsel mekanizmaların güvencesi altına alınmasıyla mümkündür. Bu anlamda, karar organlarının genişletilmesi, var olan dikey ilişkilere ek olarak yatay ilişkiler oluşturulması, her birimin işyerleri, temsilcilikler, şubeler v.b. kendi çerçeveleri ile sınırlı olmak koşuluyla karar alma hakları olmalı, onlara en azından kendi alanlarında inisiyatif tanınmalıdır. Bütün organlar seçimle belirlenmeli; seçimle belirlenen organlar, alınan kararların yürütücüleri konumunda olmalıdır.

Sendikaların kendi örgütsel-yapısal özelliklerine uygun yeni bir örgütlenme kültürü geliştirmesi, mevcut sendikal yapıların kendisini yenileyebilmesi ve sendika-siyasal alanda daha etkin olabilmesi için zorunludur. Örgütlenme kültürü oluşturmanın ilk adımı iç örgütlenme pratiklerini hayata geçirmektir. İç örgütlenme, sendikanın var olduğu, geçmişten beri belli bir sendikal faaliyet sürdürülen işyerleri için söz konusudur. Bu örgütlenme biçimi, üyelerin sendikal konularda daha aktif olmasının önünü açar ve temsilcilerin örgüt kültürü çerçevesinde eğitilmesini gerektirir. Dış örgütlenmede ise, sendika kadroları, sendikanın örgütlü olmadığı işyerlerindeki emekçileri sendikalı yapmak için çalışır. Yeni sendikalaşmakta olan işyerlerinde örgütlenmek, başından itibaren disiplinli bir plan ve tüm çalışanları örgütlemeyi hedef olarak belirlemekten geçmektedir.

Sendikaların üyelerini bir arada tutabilmesi, sendikayı örgütleyebilmesi için en önemli araçlardan biri iç örgütlenme, diğeri ise dış örgütlenmedir. Bu amaçla örgütlenme çalışmaları da iki yönlü olarak yürütülür. Bunlardan birincisi her sendikanın yapması gereken ve “örgütlülerin örgütlenmesi” olarak tanımlanan iç örgütlenme, diğeri ise “örgütsüzlerin örgütlenmesi” anlamına gelen dış örgütlenmedir. Sendika üyelerinin sendikal eylem ve etkinliklerle yeniden örgütlenmesi, başka bir ifade ile sendikal mücadele sürecine daha fazla katılması iç örgütlenme bakımından son derece önemlidir.

Sendikaların, örgütlenmenin önündeki engelleri ortadan kaldırmak için üyeleri ve diğer sendikalarla birlikte mücadelesi önemsenmek zorundadır. Sermayenin emekçilerin önüne koyduğu engellerin aşılmasında bütünlüklü ve güçlü bir yanıtın verilmesi, hem sendikalara duyulan güveni artıracak hem de sendikalar, bu bütünlüklü yanıt ile karşılaştıkları engelleri birlikte aşabilecek irade ve güce kavuşacaktır. Bu nedenle sendikaların bulundukları bölge ya da yerellerde ortak platformlar, birlikler oluşturmaları, hem sendikaların sermaye karşısında daha da güçlenmesini sağlayacak hem de toplumda örgütlenme bilincinin gelişmesinin önünü açacaktır.

Özellikle işçiler ve kamu emekçileri sendikaları demokratik ve toplumsal istemleri yanında grevli-toplu sözleşme taleplerini gerçekleştirmek, mevcut kazanımlarını korumak veya demokratik-siyasal taleplerini geniş emekçi halk kesimlerine iletmek amacıyla kitlesel eylemler, mitingler düzenlemektedir. Emekçiler için kazanılmış bir hak, başarıyla sonuçlanmış bir grev, planlı bir eylemin sonucunda gerçekleşmiş beklentiler, yaşamın ve örgütlü mücadelenin bilinç halini almasının temel araçlarıdır.

Yapılan eylemlerin amacı, hem emek mücadelesinde kamuoyunu duyarlı kılmak, hem de taleplerinin doğruluğunu ve bu talepleri sahiplenen emekçilerin kitleselliğini göstermektir. Sendika üyeleri örgütlü kitlesel eylemlere katılımı, örgütsel-toplumsal bir sorumluluk olarak görmeli, bu anlamda sendikalarına güç vermelidir. Böylece sendikal alanda birlik daha da gelişecek, demokratik-siyasal hak ve özgürlükler daha güçlü bir şekilde yaşama geçirilebilecektir. Bu şekilde emekçilerin suskunluğunu sese, taleplerini gerçeğe dönüştürmenin ilk adımı atılabilir.

Sendikalar, özellikle son dönemde, toplumun diğer örgütlenmelerine ve kurumlarına benzer biçimde, özgün çıkarlarını var olan sistem içinde savunmaya yönelmiş ve bir bütün olarak toplumun değiştirilmesi, dönüştürülmesini hedefleyen siyasal taleplerden uzaklaşmıştır. İçinde bulunulan tarihsel koşullar, sendikaları bu talepleri daha sıkı sahiplenme sorumluluğuyla karşı karşıya bırakmaktadır. Sendikalar, çıkarlarını savunmaya yönelik politikalarını genel toplumsal ve siyasal amaçlarla birleştirdiklerinde, siyasal ve toplumsal meşruiyet kazanacaktır. Sendikaların sendikal-siyasal alanda etkili bir güç ve belirleyici olabilmesi, ancak sorunlarını toplumun genel sorunlarıyla birlikte ele almaya başladığında mümkündür.

İki yüz yıla yakın bir süredir varlığını sürdüren sendikalar, işçi sınıfının sınıf çıkarlarını savunmada ve geliştirmede merkezi bir role sahip olmuş ve sınıflar mücadelesinde en önemli araçlardan birisi olarak öne çıkmıştır. Dolayısıyla sendikaların gücünün kırılması, onların işlevsiz hale getirilmesi; emekçilerin, dolayısıyla sınıf mücadelesinin güç kaybetmesi anlamına gelmektedir. Son çeyrek yüzyıldır dünya çapında yaşanan gelişmeler, sendikaların ve sendikacıların benimsemiş olduğu birtakım yanılsamaların terk edilmesi gerektiğini ortaya koymuştur. Bu yanılsamaların başında emek ile sermayenin çıkarlarının aynı olduğu gelmektedir. Bu düşüncenin samimi olmadığını, sermayenin son dönemde yoğun olarak uyguladığı emek ve emekçi karşıtı programlar açıkça göstermektedir.

İşçiler, tek tek kapitalistlere değil, bütün kapitalist sınıfa bağımlıdırlar. Bu nedenle işçilerin ve kamu emekçilerinin mücadelesi, tüm kapitalist sınıfın egemenliğini sınırlama ve geriletme mücadelesi olmak zorundadır. Bu mücadelenin sınırı, sermaye egemenliğinin bütünüyle ortadan kaldırılması anlamına gelir. Bu çerçevede işçi ve emekçilerle kapitalistler arasındaki sınıf mücadelesinin kendisi, zorunlu olarak siyasal bir mücadeledir ve anti-kapitalist, anti-emperyalist bir karakter taşır.

Sendikaların özellikle son otuz yıllık dönem içinde, ciddi tehditler ve krizlerle karşı karşıya kaldıkları ortadadır. Sendikalar ve onların üzerinde yükseldiği sendikal yapılar bugün birçok ülkede varolma mücadelesi vermektedir. Ancak soruna genel olarak bakıldığında, sendikal örgütlenme ve mücadelenin, işçi sınıfı için halen canlılığını sürdürdüğü ve önemini koruduğu söylenebilir. Sendikaları işçi sınıfının tümünü kapsayabilecek yapılar haline getirmek, sınıfın yeni güçlenen ve gün geçtikçe daha da büyüyen kesimlerini bütünlüklü bir sınıf hareketi içine katabilmek bugün her zaman olduğundan daha önemli hale gelmiştir.

Avrupa işçi hareketi, özellikle 1990’lı yılların ortalarından itibaren yeni bir mücadele hattı oluşturmaya ve sendikaları da bu mücadele hattının merkezinde değerlendirmeye yönelmiştir. İşten atmalara, sosyal hakların kısıtlanmasına karşı Avrupa işçileri örgütlü ve kitlesel tepkilerini yükseltmeye başlamıştır. Bu tepkiler, bir anlamda yaklaşık elli yıldır uyuyan bir devi uyandırmış ve geçtiğimiz dönemde, başta İngiltere, Fransa, Almanya, İspanya ve İtalya olmak üzere pek çok Avrupa ülkesi, sermayenin saldırılarına karşı kitlesel ve güçlü işçi eylemleriyle sarsılmıştır.

Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde hayata geçirilmeye çalışılan saldırılara karşı özellikle sendikaların ve diğer emek örgütlerinin ciddi bir direnişi söz konusudur. Son yıllarda yoğunlaşan grevler, genel grevler, kapitalizme ve emperyalizme karşı gösterilen örgütlü sınıfın tepkisi niteliğindedir. Kapitalizme karşı yapılan kitlesel işçi eylemleri önümüzdeki dönem sınıf mücadelesinin geçmiş yıllarda olduğu gibi yine işçi sınıfının önderliğinde gerçekleşeceğinin işaretlerini vermektedir.

Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde hayata geçirilmeye çalışılan saldırılara karşı, işçiler ve sendikaları öncülüğünde ciddi karşı koyuşlar söz konusudur. Her ne kadar bu eylemlerin bir sürekliliği olmasa da, son yıllarda yoğunlaşan işçi eylemleri, kapitalizme ve emperyalizme karşı gösterilen, ama sendikal bürokrasinin etkisinden kurtulamamış olan işçi sınıfı ve sendikalarının tepkisi niteliğindedir. Kapitalizmin sınırsız saldırganlığına karşı yapılan kitlesel işçi eylemleri, önümüzdeki dönemde sınıf mücadelesinin, geçmiş yıllarda olduğu gibi, yine işçi sınıfının önderliğinde gerçekleşeceğinin işaretlerini vermektedir.

Avrupa ülkelerinde gerçekleştirilen kitlesel eylemlerin temelinde, bu ülkelerde uzun bir süredir çeşitli platformlarda tartışılan, sendikaları mücadeleci bir çizgiye çekme çabalarının etkisi olduğu söylenebilir. Bugün pek çok ülkede sendikal örgütlenme politikaları geliştirilmekte ve sermayeye karşı mücadeleyi esas alan sendikal politikalar benimsenmeye çalışılmaktadır. Eylemlerin istikrarsızlığına rağmen gittikçe yaygınlaşması, büyük sendika merkezleri olmasa da yerel anlamda pek çok sendika şubesinin öncülük ettiği yerel platformların yaygınlaşması ve güçlenmesini sağlamıştır. Nitekim bu gelişmenin bir sonucu olarak, sınıf mücadelesinin yükseldiği ülkelerdeki sendikalaşma oranlarında yaşanan gerilemenin durakladığı ve çok güçlü olmasa da, bazı ülkelerde sendikalaşma oranlarının artmaya başladığı görülmektedir.

Almanya, İngiltere, Fransa, İspanya, İtalya, Portekiz ve Yunanistan gibi gelişmişlik düzeyleri birbirinden farklı ülkelerde, işyerlerinde kurulan işletme komiteleri aracılığıyla, tıpkı sendikaların ilk yıllarında olduğu gibi işçi hareketini yeniden tabandan örgütlenme çalışmaları hızlanmıştır. Sendikalar, işyerlerinde oluşturdukları işyeri komitelerini örgütlenme ve mücadele için birer silah olarak kullanmakta, sendikalaşma oranlarını artırabilme noktasında önemli adımlar atmaktadır.

OECD ülkeleri içinde, 1985 yılından bu yana sendika üye sayısı sürekli artan iki ülkeden birisi Hollanda, diğeri İspanya’dır. İspanya’da sendika üye sayısı yavaş ama sürekli artmaktadır. İspanya’da 2000 yılı itibariyle %15 oranında sendikalaşma yoğunluğu bulunmaktadır. Sonraki yıllarda bu oran artış göstermekle birlikte, İspanya türü “işbirliğine dayalı” endüstri ilişkilerinin olduğu ülkelerde bu oran önemli bir büyüklüğü ifade etmektedir.

İspanya, Fransa gibi ülkelerde benimsenen militan-mücadeleci sendikacılık anlayışı, bu ülkelerdeki sınıf mücadelesinin diğer Avrupa ülkelerine nazaran daha keskin olmasını sağlamıştır. İspanya’da özellikle hükümetler ile ekonomik ve siyasi açıdan düşülen uyuşmazlıklar nedeniyle grevler, özellikle genel grevler yoğun olarak yaşanmaktadır. İki sendikal merkez olan Genel Emek Birliği (UGT) ve İşçi Komisyonları (CC.OO) genel grevler ve direnişlerde ortak davranmaktadır. Ulaşım ve haberleşmede örgütlü olunması, sendikal harekete özellikle uyuşmazlık dönemlerinde etkin bir güç sağlamıştır. Dahası bu sektörlerde çalışanlar, dayanışma amacıyla da sık sık greve gitmektedir.

İtalya ise sendikal örgütlenme yapısı ve sendikalarla siyaset arasındaki ilişkiler bakımından Türkiye’ye benzemektedir. İtalya’da siyasi tercihlere göre geleneksel olarak bölünmüş İtalya Genel Emekçiler Konfederasyonu (CGIL), İtalyan İşçi Sendikaları Konfederasyonu (CISL) ve İtalya Meslek Birliği (UIL) olmak üzere üç sendika konfederasyonu bulunmaktadır. Sendikalar açısından örgütsel çoğulculuk, hem mesleki, endüstriyel ve coğrafi temsile hem de siyasi kriterlere bağlıdır. II. Dünya Savaşı’nın sonundan beri ülkede bu üç büyük konfederasyonun her biri 20 kadar işkolu federasyonuna sahiptir. Bu konfederasyonlarda toplam örgütlü aktif üye sayısı 6 milyon civarındadır. Bu sayı, İtalya’daki aktif işgücünün yaklaşık %40’ına tekabül etmektedir. Bu üç büyük konfederasyon ve üye sendikalarının yanı sıra, İtalya’da başka bağımsız sendika ve konfederasyonlar da faaliyet göstermektedir. Bu bağımsız örgütlerin önemli olduğu alan ise daha çok kamu hizmetleri ve kamu yönetim birimleridir. Merkezi ve yerel düzeydeki hükümetler, kamusal eğitim sistemi, ulusal sağlık sistemi v.b. alanlarda toplam 2.8 milyon çalışanın örgütlü olduğu güçlü sendikal yapılar bulunmaktadır.

Avrupa’da son on yıl içinde yaşanan gelişmeler, iş eylemlerinin yoğunluğu ve yaygınlığı, sınıf hareketi açısından iki önemli sonuç ortaya çıkarmıştır. Birincisi, yıllardır yoğunlaşarak artan ve işçi sınıfının birliğini hedef alan sermaye saldırısı ile burjuvazinin işçi sınıfı içindeki dayanağı olan işçi aristokrasisi ve sendikal bürokrasinin etkisinin kırılmaya başlamış olmasıdır. Bu durum Avrupa işçi sınıfının önümüzdeki dönemde daha mücadeleci bir çizgi izleyeceğinin işaretlerini vermektedir. İkinci sonuç ise, yaşanan eylemler ve grevlerin Avrupa işçi sınıfı üzerindeki ölü toprağını ortadan kaldırmasıdır. Avrupa’nın önemli merkezlerinde yaşanan genel grevler, mitingler, savaş protestoları, işçi sınıfı ve sosyalist hareketlerin saflarındaki revizyonizmin ve reformist eğilimlerin etkisini kırmış, sınıfın tarihsel deneyimlerini ve birikimlerini hatırlamalarını sağlamıştır. Bunun anlamı, sendikal hareketteki yeniden mücadeleci çizgiye yöneliş sürecinde, 40 yıldır sürdürülen burjuva propagandanın etkisini yitirmeye başlamasıdır. İşçi sınıfının tarihsel rolünü yitirdiği, işçi sınıfı iktidarına gerek duyulmadan toplumsal ilerlemenin gerçekleşebileceği v.b. burjuva propagandanın işçi sınıfı saflarında yarattığı bilinç bulanıklığı ve yanılsamalar hızla dağılma sürecine girmiştir. Bu iki sonuç bile tek başına, Avrupa sendikal hareketinin yeni dönemdeki yönelimi hakkında önemli ipuçları vermektedir.

Sınıf mücadelesinin kalıcılığı ve etkinlik düzeyi, her dönem, tarih içinde geliştirilmiş olan talepler ve örgütlenme biçimleri ile yakından ilişkili olmuştur. Somut talepler ve örgütlenme biçimleri, günün koşullarını ve emekçilerin ihtiyaçlarını gözeterek şekillendirilmek zorundadır. Sendikaların, işçi sınıfı ve emekçiler lehine dönüşümler gerçekleştirmesi, ekonomik, siyasal ve toplumsal dönüşümü iyi tahlil etmesi; emekçiler aleyhine olan tüm uygulamalara karşı etkin önlemler alması; ülke ve dünya deneyimlerinden faydalanması; günün koşullarına uygun olan talepler, örgütlenmeler ve eylem biçimleri geliştirmesi bugün bir zorunluluk haline gelmiştir.

Sendikaların gerek yukarıda belirttiğimiz örgütlenme faaliyetleri için, gerekse toplumsal-siyasal desteği tekrar elde edebilmesi için faaliyetlerini işyeriyle ve sadece üyeleriyle sınırlandırmamaları gerekir. Tüm emekçilerin örgütlü mücadelesini savunan sendikalar politikalarını, örgütlü-mücadeleci sendikacılık temelinde yeniden oluşturmalı ve baştan aşağı yenilenerek hem üyeleri, hem de tüm emekçi sınıflar için mücadele eden örgütler haline gelmelidir.

Sendikal mücadele sonucu işçi ve emekçi sınıflar çeşitli başarılar elde edebilirler. Ama asıl başarı, bu mücadele sonucunda işçiler ve emekçiler arasında yaratılacak olan birlik ve dayanışma olacaktır. Bu nedenledir ki sendikalar ve onları oluşturan emekçiler arasında yaratılacak olan birlik, sınıf mücadelesi açısından ilkesel bir konu olarak ortaya çıkmaktadır. Dünya sendikal hareketinin tarihine baktığımızda, var oldukları döneme damgasını vuran sendikal hareketlerin, her zaman emekçilerin bütünsel ve birleşik mücadelesini savunan sendikal yapılar üzerinden yükseldiği görülür.

Sendikal mücadele alanında gerçek anlamda bir yenilenmenin sağlanabilmesi için, işçi sınıfının tarihsel birikim ve deneylerini temel alan, kapitalizmin yeniden üretim süreçlerine karşı sınıfsal duruşu yeniden sağlayacak bir politika ve mücadele benimsenmelidir. İşçi ve emekçi sınıfların her türlü maddi ve manevi yoksulluğunun ve siyasal bağımlılığının nedeni olan işçi sınıfının toplumsal köleliğinin ortadan kaldırılması, sendikaların esas hedefi olmak zorundadır. Bu hedefe ulaşabilmek için, var olan sendikal yapılar ve bu yapıları koşullandıran ilişkiler alanının yeniden gözden geçirilmesi gerektiği ortadadır.

Avrupa sendikal hareketi her geçen gün yeni mücadelelere gebe bir gelişim izlerken, dünyanın farklı bölgelerinde, özellikle de güney ülkeleri olarak ifade edilen Brezilya, Güney Afrika, Güney Kore gibi ülkelerde, son otuz yıl içinde gelişen ve güçlenen sendikal yapılar bulunmaktadır. Kuşkusuz her ülkenin kendi ekonomik-toplumsal-siyasal yapısına uygun bir sınıf hareketi yaratmasının olanakları farklıdır. Bu farklılıklar göz önünde bulundurulurken sendikaların, bütün eksikliğine karşın, toplumsal, ekonomik ve siyasal ilişkileri birleştirici ve dönüştürücü niteliğini halen korumakta olduğunu da gözlerden kaçırmamak gerekir.

Sendikal Örgütlenmede Bir Örnek

Güney Afrika-COSATU

Son yıllarda, özellikle gelişmiş kapitalist dünyadan uzak noktalarda önemsenmesi gereken güçlü sendikal hareketler vardır. Emek sürecinde yaşanan gelişmeler ve işçi sınıfının geçmişte olduğundan daha fazla bölünüp parçalandığı bir dönemde, işçi ve emekçi sınıfların devletten ve sermayeden bağımsızlaşarak siyasal alanda yeniden belirleyici bir güç haline gelmesinin tartışmaları sık sık yapılmaktadır.

Bugün gelinen noktada, sanayileşmenin başladığı, işçi sınıfı ve sendikaların doğup geliştiği Avrupa ülkelerinde, sendikaların içinde bulunduğu durum, işlevleri ve toplumsal konumları bütün boyutlarıyla yeniden sorgulanmaktadır. Söz konusu tartışmaların kökeninde ise, ulusal ve uluslararası alanda sendikaların belirginleşen krizi bulunmaktadır. Bugün sendikalar, dünyanın pek çok bölgesinde ister yetersizliklerinden, ister artık işçi sınıfını temsil etmiyor olmalarından, isterse sermayenin kapsamlı saldırılarından kaynaklanıyor olsun bir tıkanma içindedir ve krizden çıkış için ciddi çözüm önerilerine ihtiyaç duymaktadır.

Sendikalar ve sendikal hareketler açısından dünyanın sınırlı sayıda ülkesinde yaşanan gelişmeleri değerlendirerek pek çok sonuç çıkarmak mümkündür. Örneğin sendikalaşma oranlarında düşüşler yaşanması, dünyanın belli bir kesimi için geçerlidir. Ancak sendikaların yeniden canlandığı, sendikalaşma oranlarının büyük hızla arttığı ülkelerin de bulunduğunu belirtmek gerekir. Ayrıca sendikalara ilişkin olarak dile getirilen kriz söylemleri genel olarak Avrupa, yani gelişmiş kapitalist ülkeler merkezli olarak yapılmaktadır. Avrupa’da sendikaların eski güçlerini yitirdikleri savunulmakta, sendikaların ve sendikal örgütlenmelerin 20. yüzyılda kaldığı, artık emek-sermaye uyumunun, ‘sosyal diyalog’ gibi uygulamaların ön plana çıktığı savunulmaktadır. Oysa bilinmektedir ki, dünya sendikal hareketi sadece Batıdan ya da Avrupa’dan ibaret değildir.

Tüm dünya çapında işçi sınıfı ve onların sınıf örgütü olan sendikalar ciddi saldırılarla karşı karşıyadır. İşçi sınıfı hareketinin bütünü olmasa da önemli bir parçasını oluşturan sendikal hareket geçtiğimiz elli yıl içinde önemli değişim ve dönüşümler geçirmiştir. Çoğu olumsuz olan bu değişimler sonunda kimi sendikalar egemen kapitalist düzenin bir parçası haline gelirken, kimileri ise birer sınıf örgütü olarak sermayeye ve kapitalizme karşı mücadelesini sürdürmüştür. Yaşanan dönüşümlere karşın sendikalar, halen tüm dünyada işçi sınıfının en önemli, en eski mücadele araçları durumundadır.

İşçi sınıfının önemini yitirdiği, “tarihin sonu”nun geldiğinin savunulduğu bir anda, 1980’li yıllarda coğrafi olarak farklı bölgelerde yer alan, farklı politik rejimlere, farklı kültürlere, farklı geleneklere sahip ülkelerde (Güney Afrika, Brezilya, Güney Kore v.b.) ciddi sendikal örgütlenmeler yaşanmaktadır. Brezilya ve Güney Afrika’da 1970’li yıllarla birlikte başlayan sınıf hareketlerinde ortaya çıkan dönüşümler, dünya sendikal hareketi açısından önemli dersler çıkarılması gereken deneyimlerle doludur. Özellikle Güney Afrika örneği dikkat çekicidir. Güney Afrika’da ırk temeline dayalı bölünmeler o kadar fazladır ki, ilk sendikal örgütlenmeler başladığı zaman kimse sınıf temelli bir hareketin oluşabileceğine olanak vermemiştir.

Her yerde olduğu gibi, Afrika’da da işçi sınıfı ve dolayısıyla sendikal hareketin doğuşu ve gelişimi, ülkenin içinde bulunduğu toplumsal-ekonomik şartlara sıkı sıkıya bağlı olarak gelişmiştir. Afrika toprak üstü ve toprak altındaki büyük zenginliklerine rağmen, uzun yıllar Batılı emperyalistlerce sömürülmesinden dolayı kendi ulusal sanayisini geliştirememiştir. Afrika işçi sınıfının gelişmesindeki yavaşlığın en önemli nedeni olarak uzun yıllar sömürü ve baskı rejimleri altında bulunması gösterilebilir. Bu nedenle Afrika’daki sendikal hareket bu zor şartlarda ortaya çıkmış ve bu yönüyle Avrupa merkezli olarak ortaya çıkan sendikal hareketin klasik seyrini izlememiştir. Sendikal hareket büyük ölçüde ulusal kurtuluş mücadelesi ile birlikte ilerlemiş, hemen her dönem sınıf mücadelesi aynı zamanda bir bağımsızlık mücadelesi olarak ortaya çıkmıştır.

Güney Afrika’da, 1970’li yılların sonlarında “ırka dayalı olmayan sendikacılık” sloganı ile yeni bir sendikal hareket başlamıştır. Güney Afrika Sendikalar Federasyonu (FOSATU), Güney Afrika Sendikalar Konseyi (CUSA) ve Güney Afrika Birleşik İşçileri Sendikası (SAAWU) 1985 yılında birleşerek Güney Afrika Sendikalar Kongresi (COSATU) kurulmuştur. COSATU kurulduğunda temel ilkelerini ırkçılık karşıtlığı, her işkolunda bir sendika, uluslararası işçi dayanışması ve işçi denetimi olarak belirlemiştir.

COSATU’nun bir sendikal konfederasyon olarak kurulduğunda siyasal talepleri ön planda tutmadığı görülmektedir. Siyasal talepler, kaçınılmaz olarak, hareket kitleselleştikçe belirginleşmiş ve ekonomik talepler yanında siyasal talepler için de mücadele edildikçe kitleselleşme artmıştır. Kurulduğunda yarım milyon olan üye sayısı, 2000 yılı sonunda 4 milyonun üzerine çıkmıştır. Hareket güçlendikçe ve sağlam bir zemin üzerinden büyüdükçe tarım işçilerinin ve işsizlerin sorunlarıyla da ilgilenmiş ve tüm ülke çapında sendikal-siyasal değişimleri için yaygın kampanyalar yapılmıştır.

Kayıtlı ekonomide tarım dışı sektörde sendikalaşma oranı 1985’te %18 iken 1998’de %51 gibi bir büyüklüğe ulaşmıştır. Sendikalaşmada görülen bu başarı imalat sanayinde, madenlerde ve kamu hizmetlerinde ağırlıkla birer sendika merkezinin olmasına bağlanmaktadır. Bu arada büyük bölümü kamuda örgütlü olmak üzere Güney Afrika Sendikalar Federasyonu (FEDUSA) adlı bir sendikal merkez mevcuttur.

Afrika Ulusal Kongresi (ANC) ve Güney Afrika Komünist Partisi (SACP) ile üçlü ittifak kuran COSATU, faşist Apartheid rejimine karşı verilen mücadeleye 1990’lı yılların ortalarına kadar yön veren, belirleyici olan bir hareket olmuştur. İşçi ve emekçi sınıfların maddi koşullarının iyileştirilmesi, örgütsüzlerin örgütlenmesi, demokrasi ve barış mücadelesine işçilerin aktif olarak katılması COSATU’nun hedefleri arasındadır. Sendika bünyesinde olduğu kadar toplumun her alanında işçi denetimini savunan COSATU’nun mali gücü sadece üye aidatlarından sağlanır. Sosyalizm mücadelesini tüzük maddesi olarak benimseyen COSATU ile Afrika Ulusal Kongresi ve Güney Afrika Komünist Partisi arasında sağlam bir ideolojik bağ vardır. Siyasal alana ilişkin olarak; işçi sınıfının sömürülmediği, cinsiyetçilik ve ırkçılığın olmadığı; işçilerin kendi yaşamları üzerinde tümüyle kontrol sahibi oldukları demokratik bir toplum kurma hedefi vardır. Baskı ve sömürünün her türlü biçiminin ortadan kaldırılması için demokratik güçlerle birlikte mücadele etmek temel ilkeleri arasında yer almaktadır.

Kuruluşundan bu yana faşizme ve ırkçılığa karşı büyük kampanyalar düzenlemiş olan COSATU, emekçilerin günlük taleplerini önemser ve mücadelesini emekçiler arasındaki farklılıkları azaltacak bir tarzda yürütür. Örneğin ücret artışı mücadelesi, vasıflı ve vasıfsız işçiler, kadın ve erkek işçiler arasındaki ücret farklılıklarının kaldırılması talebiyle kapsamlı çalışmalar yapılmaktadır.

Güney Afrika’da demokratik bir rejim kurulmasında merkezi bir rol oynayan COSATU, yeni Anayasa’nın oluşturulmasında da önemli katkılar sağlamıştır. Tüm dünyada sendikalar üye kaybederken, üye sayısını her geçen gün arttıran bu büyük örgüt, tam zamanlı çalışan ve işyeri temsilciliği yapan amatör bir genel merkez yönetimine sahiptir. Başkan ve iki başkan yardımcısı ile mali sekreter aynı zamanda işyeri temsilcisi iken, sadece genel sekreter ve genel sekreter yardımcısı profesyonel sendikacılık yapmaktadır.

COSATU’nun bir diğer ayırt edici özelliği sosyalizm hedefinin tüzükte yer almasıdır. Pek çok sendika yöneticisi, aynı zamanda Afrika Ulusal Kongresi ya da Güney Afrika Komünist Partisi üyesidir. Örneğin Güney Afrika Demokratik Öğretmenler Sendikası Başkanı aynı zamanda Güney Afrika Komünist Partisi üyesidir. Güney Afrika’da sendika-siyaset ilişkisi ülkenin tarihsel-toplumsal süreci içinde oluşmuş ve gelişmiştir.

Örgütlü sendika merkezleri, genellikle imalat sanayi işçileri içinden çıkan öncü inisiyatifler üzerinde yükselmektedir. Bu hareketin başlatıcıları, tam zamanlı istihdam edilen, yarı-vasıflı, belirli düzeylerde sosyal haklara sahip ve genellikle korporatist düzenleme içinde yer alan sendikalarda örgütlü işçilerdir. Başka bir ifade ile, kurucuların büyük bir bölümünü “geleneksel proletarya” olarak tanımlanan ve yok olmaya yüz tuttuğu iddia edilen işçiler oluşturmaktadır. Güney Afrika sendikal hareketi kısa sürede kamu çalışanlarını, hizmet sektörü işçilerini ve küreselleşmenin yarattığı yeni proleter kitlesini bünyesine katmıştır. 1980 sonrası radikal sendikacılık inisiyatifi geliştiren bir başka kesim de kamu emekçileri (özellikle eğitim, sağlık, ulaşım v.b.) olmuştur.

Sendika merkezleri, devletle iç içe geçmiş, bağımlı sendika yapılarının iç dönüşümü sonucunda ortaya çıkmamıştır. Faşist Apartheid rejiminin kendine özgü koşulları içinde oluşan, sermaye ve devletle işbirliği temelinde şekillenen korporatist örgütlenmelerin dışında fiili olarak oluşmuştur. Güney Afrika’da sendikaların hemen hemen tümü belli bir eylemlilik süreci sonunda ortaya çıkmış, sendikal-siyasal eylemler içinde oluşmuş ve güçlenmiştir. Bu yüzden, tıpkı ilk sendikal örgütlenmeler gibi hukuki, yasal bir zemin üzerinden değil, fiili ve meşru örgütlenmeler olarak ortaya çıktığı görülür. Hatta pek çoğunun yasal çalışma ilişkilerinin dışında illegal olarak kurulduğu ve mücadele ettiği bilinmektedir. Faşist, otoriter, baskıcı rejimlerin hüküm sürdüğü koşullarda kurulan sendikalar, ülkenin demokrasiye geçiş sürecine büyük katkı sunmuştur. COSATU, Güney Afrika’da sınıf mücadelesinin en önemli ve en diri unsuru haline gelerek, meşruluk ve yasallık karışımı bir yapıda bulunmaktadır.

Ortaya çıkış koşulları ve örgütlenme biçimleri gereği kendilerini, bürokratik merkeziyetçi sendika tipinin reddi ve alternatifi olarak ortaya koydukları için bürokratikleşme, uzak durulup uyanık olunması gereken bir tehlike olarak görülmektedir. Güney Afrika’da COSATU’nun beş kişilik merkez yönetiminde amatörlük ruhu egemendir. Yine oluşum koşullarındaki farklılıklar gereği, ya eylemci ilişki ağının gevşek yapılanması ya da yasal örgütlülüğün hiyerarşik yapılanması şeklindeki kategorik ayrımı aşarak, örgütlenme ve ilişki ağının iç içe geçtiği bir işleyiş mümkün kılınabilmiştir.

Sendika ve konfederasyonların en belirgin özelliklerinden birisi de, taban inisiyatifine dayanan bir iç işleyişe ve mücadele tarzına sahip olunmasıdır. Üye tabanı katılımcı politikaların nesnesi değil, örgütün bizatihi kendisini oluşturmaktadır. Sendika merkezleri, işyeri inisiyatifleri arasında koordinasyon görevi yapan bir birim gibi çalışmaktadır. Politikaların öncelikle üyeler tarafından oluşturulması ve yürütülmesi şeklindeki işleyiş, çoğu zaman kapsamlı ve genel grevlerin başlaması ve başarıyla sürmesi, taşınan bu özellikle yakından ilgilidir.

COSATU çerçevesinde gerçekleşen sendikal örgütlülük işyeri dışındaki yaşam alanlarına da nüfuz etmekte, dolayısıyla sınıfsallık işçilerin sadece işyerindeki konumu ile sınırlandırılmamaktadır. Bu şekilde sendikalar gerek üyeleriyle, gerekse taban hareketleri ile canlı ve sağlam ilişkiler geliştirmektedir. Yoksul emekçi semtlerindeki alt yapı sorunlarından, geçinme, barınma, sağlık, eğitim gibi temel kamu hizmetleri sendika merkezlerinin faaliyet alanı içindedir. Bu ihtiyaçlara yönelik olarak somut örgütlenmelere girişildiği gibi (kolektif mutfak, komün ve kooperatif benzeri örgütlenmeler), yerel ve ulusal ölçekte de eylem ve etkinlikler düzenlenmektedir. Bu tür çalışmalar, öncelikli hedef olarak belirlenen “örgütsüzlerin örgütlenmesi” amacına da uygun düşmektedir.

Sendikalardaki üyelik statüsü üye sayısına ya da toplu sözleşme yetkisine endeksli olarak oluşmamıştır. COSATU’yu oluşturan sendikalar kamu hizmetlerinin özelleştirilmesi, esneklik, işten atmalar, kuralsızlaştırma gibi sermaye politikalarının şiddetle karşısında durmaktadır. Kapitalizmin neo-liberal şekillenmesine karşı takınılan uzlaşmaz tutum, kapitalizmi bir bütün olarak reddeden Marksist eğilimleri de içinde barındırmaktadır.

COSATU ve bünyesindeki sendikaların alternatif toplum tasarımı anlamında net bir ideolojik-politik programa ne sahip, ne de dahil olduklarını söylemek mümkündür. buna karşın, tarih içinde geçmiş sendikal örgütlenme modellerinden farklı bir içerik ve görüntüde karşımıza çıkan COSATU örneği, dünya sendikal hareketinin önünde olumlu bir deneyim olarak durmaktadır.

Sendikal Hareket, Sınıf Hareketi ve Siyasallaşma

Kapitalizmin gelişimi içinde, ücretlerin korunması temelinde biçimlenen ortak çıkar, işçilerde öncelikle dayanışma duygusunu geliştirmiş ve ekonomik mücadele kapsamındaki dayanışma sandıklarının, giderek sendikal birliklerin kurulmasıyla birlikte, işçilerin kapitalizme karşı sürdüreceği uzun mücadele süreci başlamıştır. Yalnızca ekonomik mücadeleye denk düşen bir sınıf bilinci düzeyinden, işçi sınıfı önce patronlara, sonrasında bir bütün olarak sermayeye karşı örgütlenerek mücadelesini siyasal alanda da geliştirebilmiştir.

İşçi sınıfının yaşadığı tarihsel deneyimler, sendikal hareketin güçlenmesi ve siyasal bir nitelik kazanmasının, sınıf mücadelesinde de ciddi ilerlemeler sağlanmasını beraberinde getirmiştir. Fiilen işçilerin mücadeleleriyle ilerleyen tarihsel dönemlerde, siyasal açıdan en üst dereceyi oluşturan siyasal bilincin sınıf hareketine taşınması ve sınıf içinde siyasal bir örgütlenmenin gerçekleşmesi sendikal hareketi ve sınıf hareketini siyasal iktidar mücadelesinde her dönem daha güçlü kılmıştır.

Sendikal hareketin gelişim süreci içinde ortaya çıkan çeşitli örgütlenme biçimleri, sadece mücadele alanlarındaki farklılıktan değil, hedeflerde ve bu hedeflere ulaşmak için kullanılan araçların çeşitliliğinden kaynaklanır. Sınıf mücadelesinin hedefi esas olarak iktidar mücadelesidir. İktidar mücadelesinin temel aracı ise işçi sınıfının siyasal örgütlülüğüdür. Sendikalar, işçi sınıfının iktidar mücadelesine katkı sunma noktasında önemli roller üstlenme potansiyeline sahip olsa da, kendisi iktidarı hedeflemez. Bu durum, sendikal örgütlülüğün, işçi sınıfının ve sınıf hareketinin siyasallaşmasında, sınıf mücadelesinin geliştirilmesinde en temel araçlarından biri olduğu gerçeğini değiştirmez.

Hem siyasal, hem sendikal örgüt, işçi sınıfının ekonomik, siyasal ve ideolojik mücadelesini bir bütün olarak görür. Sendikalar öncelikle sınıfsal birliğe; siyasal örgüt ise siyasi-ideolojik birliğe dayanır. Sendikal örgütün kadrolarını ve kitlesini işçi sınıfı oluştururken, siyasal örgüte toplumsal sınıf konumu ne olursa olsun, işçi sınıfı ideolojisini benimseyen kişiler katılabilir; ama bu, siyasal örgütün beyninin ve gövdesinin de esas olarak işçi sınıfına dayanması hedefinin göz ardı edilmesi anlamına gelmez.

Bugün, bir bütün olarak sınıf hareketi, çeşitli mücadele düzeylerinin iç içe geçtiği bir dönem yaşamaktadır. Kendi öz dinamiklerine yaslanan yeni ve güçlü bir emek hareketinin yaratılması sorunu, işçi sınıfının bütün örgütlülük düzeylerinin, sendikal örgüt (sendika v.b. örgütlenmeler) ile siyasal örgüt (Parti) tarihsel görevleri ekseninde yeniden örgütlenmesini, işçi sınıfının çıkarlarını temel alan yeni bir mücadele programının yaratılmasını gerekli kılmaktadır.

Sermaye gücünü, büyük ölçüde sendikaların ve sendikal hareketin zayıflıkları ve hatalarından alır. Sendikaların ve sendikal hareketin geleceğini tayin edecek mücadele, büyük oranda sendikalarda örgütlü işçiler ile sendika bürokrasisi arasındaki egemenlik mücadelesinin biçimine göre şekillenecektir.

Sermaye saldırılarının mı, yoksa işçi sınıfının mücadelesinin mi başarılı olacağı sorunu, sınıfların karşılıklı olarak birbirinin silahlarını etkisizleştirme yeteneği gösterip gösteremeyeceğine göre değişir. Başka bir ifade ile, sınıf mücadelesi sorunu, sermayenin sendikaları, sınıf hareketini kontrol altında tutma ve sınırlama aracı olmaktan çıkarılması ve gerçek birer mücadele örgütlerine dönüştürülmesinin başarılıp, başarılamayacağı noktasında düğümlenmektedir. Öte yandan tarih, işçi sınıfının avantajlarını (birlik olma, örgütlü mücadele yeteneği v.b.) asgari düzeyde dahi olsa değerlendirebildiğinde, sermaye saldırılarını püskürtme, demokratikleşme ve sendikaları büyük ölçüde siyasal alana doğru genişletme olanaklarını yaratabildiğinin örnekleriyle doludur.

İçinde bulunulan dönem açısından bir değerlendirme yapıldığında ilk olarak tespit edilmesi gereken sendikaların, işçi sınıfıyla ilişkileri ve sınıf mücadelesi içindeki yeridir. Şu açıktır ki, gerek dünyada, gerekse Türkiye’de sendikalar sınıfın bütün kitlesini kucaklayabilecek bir durumda değildir. Türkiye’de üç işçi konfederasyonunda örgütlenmiş toplam işçi sayısı bir milyonun biraz üzerindedir.

İşçi sınıfının geniş bir kitlesinin sendikaların dışında yer alıyor olması, tek başına işçilerin sendikalaşmaya ilgisiz olduğu anlamına gelmez. Nitekim işçilerin sendikalarda örgütlü olmayan kesimlerinin önemli bir kısmı, geçtiğimiz yıllarda giderek artan bir şekilde, sendikal örgütlenme girişiminde bulunmuş, çoğunluğu kendiliğinden olmak üzere, çeşitli grev ve direnişlerin içinde yer almıştır. Önemli bir bölümü yenilgi ile sonuçlanmış olsa da, son yıllarda sendikalaşma mücadelesine çok sayıda işçinin katıldığını söylemek mümkündür. Bu durumu, örgütsüz işçi kitlelerinin sermaye karşısındaki yönelimi açısından değerlendirdiğimizde sınıf hareketinin geleceği hakkında çeşitli yorumlar yapılabilir. Sınıf mücadelesinin yönünü belirleyeceklerin, fabrikalarda, işyerlerinde, en temel ekonomik taleplerden yola çıkarak başlayan, ancak edinilen mücadele deneyimi ile her geçen gün siyasallaşan genç işçiler olacağı söylenebilir.

En temel biçimiyle ekonomik mücadele, sınıfın daha büyük bir kitlesini sermaye ile çatışma içine sürükler ve bu türden çatışmalı süreçler işçi sınıfının bir kısmını öne fırlatırken, bu durum, işçilerin önemli bir bölümü arasında siyasi mücadeleye atılma yönünde bir istek doğurur. Geniş yığınların mücadeleyi kendi deneyimleri temelinde öğrendikleri bilinen temel bir gerçektir. İşçi sınıfı kitlesinin çeşitli türden deneyleri biriktirerek ilerlediği yol, her zaman fiili sınıf mücadelesi olmuştur.

Demokrasi mücadelesi, işçi sınıfının mücadelesi içinde son derece önemli bir yer tutar. Çünkü her şeyden önce demokrasi mücadelesi içinde işçi sınıfı, kimlerin dost kimlerin düşman olduğunu görerek, siyasal bakımdan yetkinleşir. Aynı zamanda işçi sınıfı, demokrasi mücadelesinde kazandığı hakları bir basamak yaparak kendi iktidarı için mücadelede yeni hedefler belirler. Sınıf mücadelesinin en temel talepleri arasında yer alan sömürünün ortadan kaldırılması, demokrasinin nimetlerinden işçilerin, tüm emekçilerin de en az mülk sahibi sınıflar kadar yararlanması gerektiğini bu mücadele içinde görür ve öğrenir.

İşçi sınıfı gerçek eşit haklar, gerçek demokrasi için kapitalist sistemin bütün kurum ve kurallarına son vermek gerektiğini, sermaye ve kârı değil, emeğin çıkarlarını esas alan yeni bir toplumsal düzen kurmanın zorunluluğunu demokrasi mücadelesi içinde kavrar. Çoğu zaman kapitalizmin bir lütfu olarak sunulan “işçi haklarının” ve kapitalizm koşullarında tam anlamıyla gerçekleşmesi mümkün olan pek çok hakkının gerçekte mümkün olmadığını görür ve kendi düzenini, sosyalizmi kurmaya yönelir. Yeni bir dünyayı kurmak için demokrasi mücadelesinde talepleri gerçekleşemeyen ezilen sınıfları da, demokrasi mücadelesi içinde kurduğu yakınlıkları da değerlendirip yanına çekerek emperyalizme ve kapitalizme karşı mücadeleye girişir.

Sendikal hareket, ilk ortaya çıktığı günden bu yana kuşkusuz pek çok değişiklik yaşamıştır. Ancak bu değişikliklerin önemli bir kısmı sadece sendikaların kendi olağan iç gelişmeleri ile sınırlı kalmamıştır. Nasıl ki yasaklandığı zaman fiili olarak kurulan ve mücadele eden sendikalar olmuş ise, sendikaların 20. yüzyılda bir güç olarak ortaya çıkması da, sınıf hareketine karşı manevralar geliştirmeyi sermayenin gündemine taşımıştır. Nitekim son elli yılda pek çok gelişmiş kapitalist ülkede sendikaların işçi sınıfının değil, sermaye ve onun çıkarlarının sözcüsü haline gelmesi bugün bütün boyutlarıyla yaşanan sıkıntıların temel nedenidir. Bugün gelinen noktada, gelişmiş ülkeler başta olmak üzere pek çok ülkede sendikal hareketin siyasallaşması ve yeniden mücadeleci bir çizgiye yönlendirilmesi zorunluluğu kendisini dayatmış bulunmaktadır.

Sendikal Hareketin Siyasallaşma Zorunluluğu

Sendikalar ilk oluşmaya başladığı dönemden çok kısa bir süre sonra, ortaya çıkış koşullarının kaçınılmaz bir sonucu olarak siyasal yaşamın içinde yer almaya başlamışlardır. Bu yönüyle sendikalarla siyaset arasındaki ilişki, tarihin hemen her döneminde kendisini dışa vurmuştur. Sömürünün ortadan kaldırılmasını isteyen, tüm insanlarla eşit haklarda ve özgür bir biçimde yaşamak isteyen işçiler önce sendikalarını kurmuş, daha sonra ister istemez burjuvaziye ve onun kurumlarına karşı bağımsız siyasal mücadelesine girişmiştir. Özellikle işçi sınıfının sekiz saatlik işgünü ve genel oy hakkı elde etme noktasında gösterdiği mücadelenin sonucunda, pek çok Avrupa ülkesinde bizzat işçiler ve onların sendikaları tarafından çeşitli işçi partilerinin, sınıf partilerinin kurulduğunu görmek mümkündür.

Sendikaların gelişip yaygınlaşmasından ve kendi iktidarını tehdit etmesinden çekinen burjuvazi, özellikle geçtiğimiz elli yıl içinde, işçi sınıfı içinde yarattığı işçi aristokrasisini de yanına çekerek, kendi siyasetini sendikalara empoze etme noktasında önemli ölçüde başarılı olmuştur. Burjuvazinin buradaki temel amacının sendikaların kendisini oluşturan işçi sınıfının kendi siyasetini yapmasını engellemek olduğu açıktır. Bu çabanın sonucu olarak, sendikalar tarafından işçi sınıfını iktidara taşımak amacıyla kurulan partilerin büyük bölümü kapitalizmin birer parçası haline gelmiş, hatta bazen sınıf siyasetinin oluşmasında en önemli engellerden biri olarak ortaya çıkmıştır.

Türkiye’de sendikaların sınıf mücadelesinin sürdürülmesinde önem taşıyan örgütler olarak ortaya çıkması, diğer ülkelerin aksine, başlıca siyasal hareketlerin ve partilerin ortaya çıkmasından sonra olmuştur. Bu durum işçi ve sendika hareketinin, demokrasinin gelişimine katkı sağlamak ve bunun üzerindeki gelişimine de temel oluşturmak açısından önemlidir. Çünkü demokratikleşme yönünde atılan her adımın ardından, işçi hareketi belirgin bir canlanma dönemi yaşamıştır. Türkiye’de işçi sınıfı, oluşum ve gelişim dönemlerinde egemen sınıfların baskısını hep ensesinde hissetmiştir. Türkiye işçi sınıfı yıkıntılar üzerinden yükselen bir sınıf olarak Osmanlı’nın son dönemlerinde sahneye çıkmış, Osmanlı’nın son dönemlerinde modern anlamıyla işçi sınıfı oluşmaya başlamıştır.

Sermaye sınıfı, iktidar olmak ve iktidarını sürdürmek için işçi sınıfını her zaman denetim altında tutma ihtiyacı hisseder. Bunu yaparken, kendisine benzeyen diğer ülkelerin sermaye sınıfının deneyimlerinden yararlanmayı ihmal etmez. Sermaye, bu ülkede kendi gelişimini sonradan sağlamış olsa bile varlığını neyin tehdit edebileceğinin tarihsel olarak farkındadır. Kendi örgütlülük bilincini hiçbir zaman kaybetmemiş, bu nedenle de işçi sınıfının kendi denetim alanı dışındaki örgütlenme deneyimlerinden yararlanmasını şu veya bu biçimde engellemeye çalışmıştır. Bu tür örgütlenme deneyimlerini ya baştan yok etmeye çalışmış ya da süreç içerisinde kendi denetim alanındaki yapılara benzetmiştir. Bunda ne kadar başarılı olduğu sendikaların son yirmi yıldaki gelişimine bakılarak görülebilir.

Sermayenin, dünya ölçeğinde işçi ve emekçi yığınların kazanmış oldukları hakları yok etmek, onların sefaleti pahasına servetlerini büyütmek için “Yeni Dünya Düzeni”, “küreselleşme” v.b. adlar altında yürüttüğü saldırılar yoğunlaşmıştır. Bu saldırılar, sosyal hakların kısıtlanması, işten çıkarmalar, düşük ücret dayatmaları, emek sömürüsünün yoğunlaşması v.b. şekillerde sürmektedir. Taşeronlaştırma, özelleştirme, esnek çalışma v.b. uygulamalar bu saldırıların araçları olarak devreye sokulmakta ve saldırıların ilk hedefi sendikal örgütlülükler olmaktadır. Bu nedenle sendikalar, sermayenin dünya çapında emeğe saldırısında en önemli hedef durumundadır.

Son yıllarda sendikal hareketin güçsüzleşmiş olmasının, kazandığı mevzileri kaybetmesinin bazı temel nedenleri bulunmaktadır. Bu nedenlerden birisi, “sosyalist” sistemde yaşanan çözülmenin işçi sınıfı üzerinde yarattığı bilinç bulanıklığıdır. Bu durum sendikaları ve sendikal hareketi “var olan haklarını korumaya” yönelterek, sınıf mücadelesinin ilerletilmesinde “hedef sapması” yaşanmasına neden olmuştur. Sınıf mücadelesinin birer kazanımı olan ekonomik, sosyal ve siyasal hakların ortadan kaldırılması sonucunu doğuracak olan işsizlik ve esnek çalışma uygulamaları, sendika yönetimlerini elinde bulunduran uzlaşmacı-reformist sendikal bürokrasinin, aşağı yukarı tüm işçi sendikalarını kontrol altına alması sonucu, sendikalara duyulan güven yok olma derecesinde zayıflamıştır.

Sendikal hareketin, sınıf hareketinin bugün içinde bulunduğu durumun kuşkusuz pek çok nedeni sıralanabilir. Ancak ne kadar neden sıralanırsa sıralansın, tüm bu olumsuzlukların temelinde, işçi sınıfının sermayeden ve onun baskı ve denetim aygıtı olan devletten bağımsız olarak örgütlenememesi yatmaktadır. Bu nedenle bugünün ve geleceğin sendikal hareketinin temel sorunu, işçi ve emekçi hareketinin bağımsızlaşması ve siyasallaşması sorunudur. Öyle ki; artık bugün için, sendikaların iyi niyetle sınıfın haklarını savunmak için tek başına belirsiz bir siyasal zeminde ilerleyerek sınıf mücadelesini ilerletmesi mümkün değildir.

Uzlaşmacı sendikacılığın, sendikaların işçi sınıfına ihanetinin iki temel dayanağı bulunmaktadır. Sendikal hareketin bugün içine çekildiği bunalıma yol açan birinci neden, işçi sınıfı kitlesinin sendikal mücadelenin dışına itilerek, sendikal mücadelenin talepler üzerinden değil, sendikacılarla, sermayenin ya da onun temsilcileri arasında yapılan “masa başı” görüşmelere indirgenmiş olmasıdır. Aktif sendikacı-pasif işçi kitlesi ayrımının üzerinde şekillenen bu anlayış, işçileri sendikal mücadeleye doğrudan katmak yerine, sendikaları burjuva demokrasisinin basit bir yansıması olan ‘sendikal temsiliyet’ düzeyine indirgemiş ve geniş bir sendika bürokrasisi oluşturmuştur. Sendika bürokrasisinin sendikayla bu derece özdeşleşmiş olması, milyonlarca sendikasız işçinin sendikalara yönelmesinde olumsuz bir etki yaratmış, sermayenin baskısı yetmezmiş gibi işçiler, bir de sendikal bürokrasinin baskısıyla karşı karşıya kalmıştır.

İşbirlikçi sendikal anlayışın ikinci dayanağı, işçi sınıfının ve sendikalarının kendi sınıf siyasetinden uzak durmasıdır. Kendi öz siyasetini oluşturamayan, kendi siyasal partisi hattında mücadele etmekten alıkonulan milyonlarca işçi; ırkçı, gerici, tek amacı sermayenin çıkarlarını korumak olan düzen partilerinin kucağına itilmiştir. İşçi sınıfının kendi siyaseti ile uğraşması ‘siyaset yapmak’ sayılmış ve işçilerin ve sendikaların siyasete (esas olarak sınıf siyasetine) bulaşmaması gerektiği her fırsatta propaganda edilmiştir. Bu durumun oluşmasında, işçi haklarının, sınıfsız, sömürüsüz, özgür bir dünya talebinin siyasal düzeyde daha güçlü bir şekilde savunulamamış olmasının etkisi vardır. Bu durumun bir yansıması olarak işçiler demokrasi mücadelesinin de dışına itilmiş, sadece ekonomik taleplerle sınırlı bir bilinç düzeyinde kalmaları istenmiştir.

Türkiye’de sendikal mücadele denince ilk akla gelen “bağımsız sendika”, “partilerüstü politika” gibi sloganlardır. Burjuvazi ve onun temsilcileri bir taraftan sendikaların siyasetten uzak durmasını öğütlemiş, ancak iş sendika bürokrasisinin sermaye partileri ile ilişkilerine gelince “partilerüstü politika” anlayışı geçerliliğini yitirmiştir. Bu nedenle “partilerüstü politika” gerçek anlamda burjuva siyasetini savunmak ile aynı anlama gelmektedir. Sırf bu yaklaşım nedeniyle Türkiye’de sendikal hareketin tarihi, geniş işçi kitlelerinin siyaset dışına itilmesinin, işçi sınıfının bir parti olarak sermayeden ve devletten bağımsız olarak örgütlenmesi ve bağımsız bir sınıf hareketi yaratma çabalarının baltalanmasının tarihi olmuştur.

Burjuva ve reformist sendikal anlayışların “özerklik”, “bağımsızlık” adına işçi sınıfı ve sendikal hareketin eylemini kapitalist sistemin dışına çıkarmama çabası, işçi sınıfının kendi çıkarları temelinde mücadelesini baltalayan, bir yanıyla da siyasal iktidara yönelmesinin önünü kesen ve bu yönüyle de kapitalizmin nihai hedeflerine hizmet eden bir yaklaşım olarak, neredeyse sendikaların tarihi kadar eski bir konudur.

İşçi sınıfı ve sendikal hareketin tarihi apaçık göstermektedir ki, işçi sınıfının ve emekçilerin sömürüden kurtulma mücadelesine bağlanmayan bir sendikal faaliyet sermayeye ve onun egemenliğine karşı mücadele en temel dayanağını yitirmiş demektir. İşçi sınıfı ve sendikalar kendi siyasetlerini yapamaz ise, sermayenin ulusal ve uluslararası saldırılarını püskürtebilmesi mümkün değildir. Bu nedenle sendikalar kendilerini sadece işçilerin “ekonomik mücadele örgütü” olarak tanımlayamaz. Sendikal mücadele, özünde, işçi sınıfının sermayeye karşı mücadelesinde ortaya çıkan bir sınıf mücadelesidir. Dolayısıyla sendikalar ancak sermayenin saldırılarına karşı durabilecek birer mücadele merkezi olabildiklerinde gerçek kimliklerini kazanacaklardır.

İşçi sınıfının, sınıf mücadelesinde güçlü bir taraf olabilmesi için, işçiler arasında mutlaka şu ya da bu düzeyde bir bilincin ve örgütlülüğün doğması zorunludur. Bu nedenle, Marksizmin asıl üzerinde yoğunlaştığı sorun sınıfın öznel konumuna ilişkindir. Bu durum Alman İdeolojisi’nde açıkça dile getirilmiştir:

Tek tek bireyler, ancak başka bir sınıfa karşı ortak mücadele yürütmek zorunda oldukça bir sınıf meydana getirirler; bunun dışında rekabet içinde birbirlerine düşmandırlar. (Karl MARX-Friedrich ENGELS, Alman İdeolojisi)

Gerek gündelik ekonomik, gerekse politik sınıf kimliği ve bilinci, sadece üretim sürecinde değil, büyük ölçüde sınıf mücadelesi içinde oluşur. Sınıf mücadelesi, işçi sınıfını toplumsal olarak diğer sınıf ve katmanlardan farklılaştıran bir işleve sahiptir. Bu farklılaşma üretim içi ve üretim dışı alanlarda, yaşamın bütününde, toplumsal ilişkiler alanı içinde ortaya çıkar. İlk oluşum evrelerinde işçi sınıfı, üretim içindeki konumlanışın yanı sıra, burjuvazi karşısındaki nesnel konumu ve yaşam biçimiyle de farklı bir sınıf kimliği edinmiştir.

Emek ile sermaye her gün atölyelerde, fabrikalarda, işyerlerinde nesnel olarak, farklı sınıf çıkarları temelinde karşı karşıya gelmekte ve “işçilik bilinci” olarak adlandırabileceğimiz, tek tek işçilerin ya da işçi topluluklarının işveren karşısında bağımsız ve farklı çıkarlara sahip oldukları fikri sürekli olarak kendisini yeniden üretmektedir.

Tarihsel gelişmeden çıkan sonuç şudur: bir sınıfın bireylerinin katıldıkları ve her zaman onların bir başkasına karşı ortak çıkarlarıyla koşullandırılmış bulunan kolektif ilişkiler, bu bireyleri, yalnızca sıradan bireyler olarak, kendi sınıflarının varoluş koşulları içinde yaşadıkları ölçüde içinde toplayan bir ortaklaşalık oluşturur; demek ki bunlar, kısaca, bireylerin bireyler olarak değil, ama bir sınıfın üyeleri olarak katıldıkları ilişkilerdir. (Karl MARX-Friedrich ENGELS, Alman İdeolojisi)

Sendikaların siyasetin dışında olmasının en önemli sonucu, burjuva düzen partilerinin peşine takılan işçi sınıfının, bu partilerin amaçları doğrultusunda ırk, cinsiyet, dil, din, mezhep ve bölgesel farklılıklar temelinde bölünmesi olmuştur. Düzen partileri ve sendikal bürokrasi varlığını bu ayrılıkları ve farklılıkları körükleyerek sağlamakta, işçi sınıfının birleşik bir hatta ilerlemesini engellemektedir. Bu nedenle işçi sınıfı, sendikal ve siyasal olarak parçalanmış, güçlü bir sınıf mücadelesinin olmazsa olmaz koşulu olan birleşik bir sınıf hareketi yaratamamaktadır.

Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, işçi sınıfı içindeki farklılıklar (din, dil, ırk, cinsiyet v.b.) tek tek işçilerin iradesinden bağımsız olarak vardır ve bu farklılıklar arasındaki çelişkiler kendiliğinden ortadan kalkmaz. Ancak bu farklılıklara rağman bir araya gelebilmek ve gerçekten bir sınıf gibi davranabilmek mümkündür. Kapitalizmin gelişim seyri, sınıf içindeki farklılıkların gün geçtikçe geri plana itilmesini ve işçilerin sömürü çarkı içinde gün geçtikçe daha fazla sınıf gibi davranabilme yeteneklerini geliştirdiklerini göstermiştir. Bu anlamda işçi sınıfının ekonomik-siyasal mücadelesi, sınıf içi ilişkilerinin yaygınlaşması, genişlemesi, örgütlü hale gelmesiyle gerçekleşir.

İşçi sınıfı açısından bakıldığında siyaset yapmak, öncelikle kendi içinde nesnel olarak ortaya çıkan farklılıkların sınıfın birliğini oluşturmasına engel olmasının önüne geçerek, bu farklılıkları aşmayı gerektirir. Sırf bu nedenle işçi sınıfı, diğer sınıf ve tabakalardan farklı sorunlara, farklı çıkarlara, farklı mücadele yöntemleriyle müdahale edebilir. Başka bir ifade ile, sorunlarının çözülmesini isteyen işçi ve emekçilerin kendi sınıfının siyasetini yapması kaçınılmaz bir zorunluluktur. Çünkü işçiler, ancak siyaset yaparak sınıfın diğer üyeleriyle ilişki içine girebilir.

İşçiler, sayıca çok olmaları ve üretim araçlarından mahrum bırakılmaları nedeniyle, burjuvazi ve onun ideolojik aygıtları tarafından birbirinin rakibi konumuna getirilir. Ama aynı zamanda sermayedarlar tarafından aynı çatı altında çalıştırılarak birbirlerine yakınlaşırlar. Bir araya getirilen ve birbirleriyle etkileşimleri, paylaşımları artan işçiler giderek sermayeden bağımsız olarak, kendi başlarına bir araya gelmeye başlar. İşçilerin kendi başlarına bir araya gelmelerinin temel aracı ise siyasallaşmaktır. Dolayısıyla işçi ve emekçiler ancak siyasallaşma süreci içinde kendisi için bir sınıf olabilir, kendileri gibi olanlarla kendilerinden farklı olanları ayırt etmeye başlar.

İşçi ve sendika hareketinin tarihi, siyasetten ve ideolojiden yoksun bir sınıf hareketinin olamayacağının, her örgüt ya da hareketin mücadelesine kılavuzluk eden, kendine ait bir siyasal hattın bulunması gerektiğinin kanıtlarıyla doludur. Bu nedenle sendikalar da, mensup oldukları ve hizmet ettikleri sınıfın, işçi sınıfının siyasetine ve ideolojisine yabancı olamazlar. Sendikal harekete egemen olacak ideolojinin ne olacağı bu noktada önem kazanır. Sınıf hareketine, işçi sınıfını daha fazla sömürmeye dayanan burjuva ideolojisi mi; yoksa işçi sınıfı ve tüm halkın ekmek ve özgürlük mücadelesi, yeni bir dünya kurma savaşı veren devrimci sınıf ideolojisi mi egemen olacaktır. Öncelikle bunun tespit edilmesi gerekir.

Sendikal hareketinin dayanacağı sınıf bilinci, dar anlamda “ekonomik bilinç” değil, işçi sınıfının bir bütün olarak sermayenin ekonomik, siyasal ve ideolojik egemenliğine karşı mücadelesini hedefleyen, sınıf siyasetine dayalı bir bilinç olmak zorundadır. Sınıf bilincinin oluşacağı zemin esas olarak fabrikalara ve işyerlerine dayanacağı gibi, işçi sınıfının sermayeye karşı topyekûn karşı koyuş alanlarının tümünü kapsamayı ihmal etmemelidir.

İçinde bulunduğumuz dönemde sendikal hareket, iki çizgi arasında tercih yapma zorunluluğu ile karşı karşıyadır. Bu tercihlerden birincisi, özellikle ABD ve Avrupa merkezli olarak benimsenen uzlaşmacı, reformist sendikal anlayıştır. İşçi sınıfının çıkarları için mücadele etmek yerine, sermaye ile uzlaşmayı, ona boyun eğmeyi seçen pek çok sendika bugün içinden çıkmanın mümkün olmadığı bir batağa sürüklenmektedir. Oysa pek çok ülkede yaşanan tarihsel deneyler göstermiştir ki, işçi sınıfı ve sendikal hareket için her zaman bir çıkış yolu bulunmaktadır. Bu yol, her şeyden önce sendikal hareketin mücadeleci bir sendikal çizgiye yönelmesiyle ortaya çıkacaktır. Sendikaların, işçi sınıfının sermayeye ve onun saldırılarına karşı durabilecek birer mücadele merkezi olabilmesi için siyasallaşması ve işçi sınıfının en geniş kesimlerine yönelmesi zorunludur.

Sınıf ayrımlarına dayanan bir toplumda, düşman sınıflar arasındaki mücadele, gelişiminin belli bir döneminde politik bir mücadeleye dönüşmek zorundadır. (V. İlyiç LENİN, Sendikalar Üzerine)

İşçi ve emekçilerin siyasallaşmış bir sınıf hareketi oluşturmadan sermayenin karşısında direnmesi, mücadele etmesi güçleşir. İşçi sınıfının kendisini bir sınıf hareketi olarak ortaya koyması ise, öncelikle kendi bağımsız sınıf çıkarları çerçevesinde siyasallaşmasından geçmektedir. Sınıf hareketi ve siyasallaşma süreci arasında, karşılıklı olarak birbirini besleyen, geliştiren, biri olmazsa diğerinin olamayacağı bir ilişki vardır.

İşçi sınıfının siyasallaşması, kendisini tüm diğer sınıflardan ayrı çıkarları, ayrı sorunları, ayrı bir bakış açısı olan bir taraf olarak belirlemesi anlamına gelir. Bu ise, işçi sınıfının kendisini, sermayenin tüm kurum ve partilerinden ayıran bir Parti etrafında örgütlemesiyle mümkündür. Dolayısıyla işçilerin siyasallaşma süreci, işçi sınıfının kendisi için bir sınıf olma, sınıf olarak davranma ve çıkarlarını burjuvaziden bağımsız olarak kendi sınıfının partisiyle savunması demektir. İşçilerin kendilerini bir sınıf olarak ortaya koymalarının kaçınılmaz sonucu, kendilerini sermayenin ve diğer toplumsal sınıfların, özellikle burjuvazinin sağ ve “sol” partilerinden ayıran bir sınıf partisinde ifade etmeleridir.

Günümüzde ekonomik mücadele ile siyasal mücadele arasındaki ilişki bundan yüz yıl, elli yıl öncekinden daha çok iç içe geçmiş durumdadır. O nedenle bu iki mücadele alanının yarattığı, yaratacağı mücadele araçlarının (sendika, parti v.b.) birlikte yürüttükleri sınıf mücadelesini birbirinden ayırmak mümkün değildir. Bu durumun anlamı, işçi sınıfının mücadele örgütleri olan sendikaların günümüzde vereceği her türden mücadelenin, aynı zamanda siyasal bir yan taşıdığı, siyasallaşmanın önünü açtığıdır. Konuya bu açıdan bakıldığında öne çıkan soru ise, önümüzdeki dönemde sendikal hareketin nasıl bir seyir izleyeceği ve sınıf mücadelesinin önemli bir parçasını oluşturan sendikal mücadelenin hangi ilke ve yönelimlere dayanacağıdır.

Yeni Sendikal Hareketin Dayanakları

Bugün, Türkiye işçi sınıfının çok küçük bir bölümü sendikalarda örgütlü olarak bulunmaktadır. Sendikalı işçiler bağlı bulundukları sendikaları genel ve güçlü bir mücadeleye zorlamaktan çok, işsiz kalma korkusundan kaynaklanan, çalışma hakkını korumayı ön plana çıkarmıştır. Sendikalı işçilerin çoğu, çalıştıkları işletmeler özelleştirme aşamasına gelince mücadeleye atılmakta, mücadelelerini sadece kendi işyerlerindeki sorunlarla sınırlamaktadır.

1980 öncesi dönemde yaşamış olduğu deneyimle sendikaların mücadelelerinde neler yapabileceğini iyi bilen sermaye sınıfı, uzun zamandır sendikal bürokrasiyi kendisine bağlayarak sendikaların hareket alanını sınırlamaya çalışmıştır. Sendikacılar ise, işçi sınıfının devletten ve sermayeden bağımsız bir şekilde örgütlenmesini savunmak yerine “çağdaş sendikacılık yapacağız”, “küreselleşmenin getirdiği yeni düzende biz de yerimizi alacağız” diyerek zaman geçirmiştir. Bu süreçte sendikal yapılar yeni işyerini, dolayısıyla yeni işçi kuşaklarını örgütlemeye yönelmemiş, daha çok, önceden örgütlü bulunan işyerlerini elde tutmaya ve işverenler ile “uyumlu” bir politika yürütmeye çaba harcamıştır. Tüm bunları yaparken, sınıf mücadelesi içinde siyasallaşan ve ön plana çıkan mücadeleci işçiler ise, işverenin politikalarına uyum sağlamak için her defasında tasfiye edilerek mücadelenin dışına itilmeye çalışılmıştır.

Türkiye işçi sınıfı mücadelesine baktığımızda, bugüne kadar kazanılan bütün hakların, sendikal-siyasal önderliklerin sınıfı belli talepler doğrultusunda harekete geçirmesi ve süreç içerisinde doğru bir strateji izlenmesi sonucunda elde edilen kazanımlar olduğunu görürüz. 1960-1980 arası dönem, böylesi örneklerin görülebildiği bir dönem olmuş ve yapılan mücadeleler sonucu elde edilen kazanımlar yasal düzenlemelere kadar taşınabilmiştir.

1980 darbesi ile birlikte sermaye, işçi sınıfının mücadele birikimini yok etmek için inanılmaz bir saldırıya geçmiş, sendikal haklar işçi sınıfının elinden tek tek alınmış, ücretleri düşürülmüş, çalışma koşulları ağırlaştırılmıştır. Sermaye aynı zamanda işçi sınıfının siyasallaşan öncü üyelerini fiziki olarak tasfiye etmiş, mücadele birikimlerini daha sonraki kuşaklara taşıyacak bu kesimi sınıftan koparmayı başarmıştır. Genel olarak emeğin ekonomik ve siyasal olarak baskı altında tutulduğu bu dönemde işverenler, fabrikalarını sanayi şehirlerinin gelişmesi ve genişlemesiyle beraber başka kentlere taşımış ve çalışan işçileri işten çıkarıp daha genç ve deneyimsiz işçileri çalıştırmaya başlamıştır. Özellikle 1980 sonrasında gelişen tekstil, turizm ve inşaat sektörleri Türkiye işçi sınıfını sayısal olarak ciddi şekilde genişletmiştir. Bu sektörlerdeki işçi sınıfı yine köyden göçlerle sağlanmakla beraber; sermaye, özellikle tekstil ve konfeksiyon sektörü fabrikaları yoksul yerleşim birimlerine yakın yerlere açarak ücretleri düşük tutmayı sağlamıştır.

Bütün bunların yanında işçi sınıfının uzun yıllardır istihdam edildiği sektörlerde esnek üretim süreçleri üzerinden sınıf parçalanmış ve hareketsiz kalmasını sağlamak için sermaye elindeki tüm araçları kullanmıştır. Özellikle ihracata yönelik üretim yapan sektörlerde uluslararası rekabete uygun bir işçi sınıfı yaratılmaya çalışılmış, görece yüksek ücretlerin verildiği ve sendikal örgütlüğün olduğu sektörler de bunlar olmuştur. Buralarda çalışan işçi sınıfı ayrıcalıklı konumundan dolayı hak arama mücadelesinde geri durmuş, fakat son yaşanan krizle birlikte bütün bu ayrıcalıklarından mahrum kalmaya başlamıştır.

Özellikle 1980 sonrasında sermaye, işçi sınıfı içinde herhangi bir dayanışma duygusunun öne çıkmaması için bireyciliği ön plana çıkarmıştır. İşçi sınıfına yönelik ideolojik bombardımanda sürekli olarak “herkesin kendi bacağından asılacağını” işlemiş, beraber çalıştığı işçi arkadaşı işten atıldığında kendisinin atılmamayı becerdiği için sevinmesi gerektiğini düşündürmeye çalışmıştır. Siyaset gibi kurumlardan uzak durması gerektiğini, siyasete bulaşan işçinin işsiz kalacağını göstermeye çalışmış, işçi sınıfının korku sınırlarını yeniden çizmeye başlamıştır. Bütün bu korkular, son yaşanan 2001 krizi ile büyük ölçüde gerçeğe dönüşmüş, sermaye sınıfının son yirmi yıldır gerçekleştirdiği ideolojik bombardımanla oluşturmaya başladığı atmosfer etkisini yitirmeye başlamıştır.

Geçtiğimiz yıllarda işçi sınıfının genç unsurları da, fabrikalarda ve işyerlerinde harekete geçerek sınıf hareketine büyük bir enerji katmış, büyük sanayi kentlerinde, yüz binlerce genç emekçinin toplandığı sanayi bölgelerinde işçi gençlik hareketi ciddi bir olgunlaşma süreci yaşamıştır. Sanayi sitelerinde görülen ve çoğu “kendiliğinden” gelişen işçi eylemleri, genç işçilerin siyasal taleplerle mücadele yolunda ilerlemelerini hızlandırmaktadır. Diğer yandan, işçilerin, kamu emekçilerinin, üretici köylülerin, kadınların ve gençliğin mücadelesi, ekonomik mücadeleden, politik mücadeleye doğru genişleme eğiliminin işaretlerini vermektedir.

Sendikal hareket, özü itibariyle bir kitle hareketidir ve her kitle hareketi mücadele içinde yükselme, durgunluk ve alçalma dönemleri yaşayabilir. Bu nedenle sendikal hareket ve bir bütün olarak sınıf hareketi üzerine bir değerlendirme yapılacaksa, bu değerlendirmenin sendikal ve siyasal hareketlerin dönemsel özelliklerini de hesaba katarak yapmak gerekir. 1980 sonrası dönemde yoğunlaşan sosyalizm ve örgütlenme karşıtı propagandalara karşın, Türkiye’de işçi sınıfı ve kamu emekçileri cephesinde önemli gelişmeler yaşanmıştır. Sınıfların ortadan kalktığı, kapitalizmin yenilmezliği üzerine tezlerin çoğaldığı bir dönemde gerçekleşen 89 Bahar Eylemleri, Zonguldak maden işçilerinin Ankara yürüyüşü ve 1996 yılında 20 bine yakın genç işçinin Gaziantep-Ünaldı’da sendika, sigorta ve sekiz saat işgünü için giriştiği kitlesel eylemler, Türkiye’de işçi sınıfının sınıf mücadelesine ağırlığını koyduğu bir dönemde hayat bulmuştur.

Türkiye’de son on yıl içinde sendikalı işyerlerindeki sınıfın ana kitlesini de hareketlendirerek gelişen eylemlerin, 1980 ve sonrasında tamamen sindirilen sendikal hareketin yeniden yükselmesinde en önemli dayanak noktası olduğu söylenebilir. 1989 Bahar Eylemleri ile yeni bir ivme kazanan Türkiye sendikal hareketi bu süreçten sonra yeni bir dönemin kapılarını açmıştır. Bu dönemi yeni bir milat olarak belirlersek, o tarihlerden bugüne kadar geçen sürede sendikal hareketin ana özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz. (İ. Sabri DURMAZ, Bugünkü Sendikal Hareketin Temelleri)

- 1989 Bahar Eylemleri’ni bir başlangıç olarak alırsak, Türkiye işçi sınıfı, önceki yıllarla kıyaslanamayacak kitlesellikte eylemlere başvurmuş, sınıfın ana kitlesinin hareketlendiği bir sendikal eylem dönemi yaşamıştır.

- Sendikal eylem, geçmiş dönemlerden farklı olarak sadece sendikalarda örgütlü işçilerin eylemiyle sınırlı kalmamış; son yıllarda hızla artan sanayi sitelerindeki büyük çoğunluğu genç işçilerin oluşturduğu 5 milyon dolayındaki işçinin önemli sayılacak kesimleri de çeşitli eylemlerle hak alma mücadelesine atılmış, bu alanda küçümsenemeyecek bir birikim ve az çok deneyim kazanmış bir işçi kesimi oluşmaya başlamıştır.

- Bu dönem boyunca; kamu emekçileri de bütün yasal ve idari baskılara karşın kendi sendikalarını kurmuşlar; kamu emekçilerinin yüzde 20-25’lik bölümü bu fiilen kazanılan sendikalarda örgütlenmişlerdir. Böylece sendikal hareket, geçmiş yıllarda bulunmayan çok önemli bir müttefik kazanmıştır.

- 1989 Bahar Eylemleri ve sonrası eylemler içinde genç bir sendikacı kuşağı ortaya çıkmış; bu kuşak 1992 ve 1994’te olmak üzere iki kez tırpanlanmış; kitlesel işten çıkarmaların başlıca hedefi olmuş, sendika bürokrasisi tarafından sendikal mevzilerden tasfiye edilmeye çalışılmıştır. Ancak buna rağmen bugün geçmiş dönemin mücadelesinin deneyimlerini taşıyan ileri işçiler kuşağı, sınıf hareketinin önünde yer alabilecek bir konumu yaratabilmiştir. Bu kuşak, özellikle mücadelenin yükseldiği dönemlerde, sendikal hareketin içinde önemli bir rol oynayabilmekte, kendisini kimi zaman şube yönetimlerinde, kimi zaman temsilciliklerde ifade edebilmektedir.

- İstanbul başta olmak üzere, çeşitli sanayi merkezlerinde oluşturulan sendikal platformlar, sendikal mücadeleye müdahale araçları olarak olumlu bir rol oynamıştır. Sendikal birlikler ve platformlar bugün ve bugünden sonrası için önemli mücadele merkezleri olma durumundadır.

İşçilerin birlik, dayanışma ve mücadele örgütleri olarak ortaya çıkmış olan sendikalar yasal olarak tanınmalarından bu yana, sendikal hareket sınıf mücadeleleri tarihinde esas olarak iki yönlü bir gelişim göstermiştir. Bu gelişim sürecinin birinci yönünü, işçilerin en geri kesimlerinden başlayarak uyanışı, örgütlenmesi ve sermayeye karşı mücadelede bir kaldıraç görevi görmüş olması oluşturur. Sendikal hareketin ikinci gelişim yönü ise sınıf hareketinin sadece ekonomik alanla sınırlı tutulması ve düzen sınırları içinde kalınarak sermayenin doğrudan ya da dolaylı denetimine tabi olmanın kaçınılmaz bir sonuç haline gelmesidir.

İçinde bulunduğumuz yüzyılın sendikal anlayışı, siyaseti toplumsal-ekonomik yaşamın bir parçası haline getirmeye çalışan, sınıf hareketi karşısındaki her türden ikiyüzlü tutumu mahkûm eden ve tüm sınıfı kendi öz siyaseti doğrultusunda birleştirmeye çalışan mücadeleci yapıda olmak zorundadır. Eğer işçi ve emekçiler günlük taleplerini aşarak kendi siyasetlerini yapmaz ve iktidar mücadelesini benimsemez ise, en temel haklarını dahi koruyamaz konuma düşebilir. Bu nedenle işçi sınıfı, bir taraftan toplumun diğer kesimlerinden farklı olarak, sadece kendi çıkarlarını değil, tüm ezilen kesimin çıkarlarını savunur, diğer taraftan barış, demokrasi ve özgürlük mücadelesi için mücadele eder.

Sendikalar özgün amaçlarının yanı sıra, artık, daha büyük çıkarları olan tam kurtuluş için işçi sınıfını örgütleme merkezleri olarak bilinçle hareket etmeyi öğrenmelidirler. Bu amaca yönelik her toplumsal ve politik araca yardımcı olmalıdırlar. (Böylece) kendilerini tüm işçi sınıfının temsilcileri ve savunucuları sayarak ve böyle davranarak birliğin dışında kalanları da saflarına katmayı başaracaklardır. (...) Çabalarının dar ve bencil olmayıp, ezilen milyonların kurtuluşuna yönelik olduğuna dünyayı inandırmalıdırlar. (Karl MARX, Sendikalar Üzerine)

Sendikalar, demokrasi ve özgürlük mücadelesinde işçilerin kitlesel olarak birlik, mücadele ve dayanışma merkezleri haline gelerek, sınıf mücadelesinde de en önemli rolü oynar. Dünya işçi sınıfı tarihine bakıldığında bu tespitin ne kadar doğru olduğunu görebilmek mümkündür. Yeni bir sendikal hareketin temelini kuşkusuz, sayıları 10 milyona ulaşan ve önemli bir bölümünü genç işçilerin oluşturduğu işçi yığınları belirleyecektir. Büyük kentlerin çevresine ve Anadolu’nun irili ufaklı sayısız kentine yayılmış sanayi siteleri ve organize sanayi bölgeleri bu milyonlarca işçinin yaşam ve mücadele alanlarıdır. Klasik anlamda sendikacılık deneyimine sahip olmayan ama geçtiğimiz 10-15 yılda hem kendisi hem de sorunları büyüyen işçi sınıfının bu kesimi; sınıfın en temel talepleri arasında yer alan Sendika-Sigorta-Sekiz Saat İşgünü (3 S) elde edebilmek için pek çok girişimde bulunmuştur.

Sendikal hareketin yeniden, daha güçlü bir şekilde inşa edilebilmesi, işçi sınıfının birleşme ve mücadele merkezleri olarak yeniden tarihsel rolüne soyunması ile mümkündür. Bunu gerçekleştirebilmenin ilk adımı, bugünden başlayarak sendikal bürokrasiye neden olan her türden işbirlikçi eğilimi ve zemini terk etmek, işçi sınıfının ve tüm emekçilerin sınıf mücadelesi içindeki konumunu yükseltmekten geçmektedir.

Sınıf mücadeleleri tarihine baktığımızda, yenilgiye uğradığı bir alanda yeniden mücadeleye atılma cesaretini gösteren tek sınıfın işçi sınıfı olduğu görülür. Bu özellik, mücadeleci bir sendikacılık anlayışını benimsemiş olan sendikacıları ve işçileri gelecek için en fazla cesaretlendiren özelliktir. İşçi sınıfının ve sendikal hareketin tarihi apaçık göstermektedir ki; sınıfın sömürüden kurtulma mücadelesine bağlanmayan bir sendikal faaliyet, sermayeye karşı mücadelede temel dayanağını yitirmiş demektir.

İşçi sınıfı; sendika, parti gibi örgütler etrafında sermayeye karşı mücadelenin örgütleri olarak birleşmediği sürece; sermayenin uluslararası ve ulusal plandaki saldırılarını püskürtmek mümkün değildir. Sendikalar kendilerini; ekonomik mücadeleyi de kapsamak üzere, sınıfın sermayeye karşı mücadelesinin örgütleri, sınıfın sermayeye karşı kitlesel olarak örgütlendikleri örgütlenme ve mücadele merkezleri olarak yeniden tarif etmek durumundadır.

İşçiler sadece kendi haklarını koruyan taleplerle sınırlı bencilce bir mücadeleyi reddedip tüm ezilenlerin haklarını savunan bir pozisyona geçmeli; Kürt sorununun demokratik-barışçı çözümünden genel demokrasi sorununa, ülkenin bağımsızlığından sınıfsız, sömürüsüz bir dünya kurmaya kadar genişleyen bir mücadele hattında birleşmek zorundadır. Sınıf sendikaları, işte bu mücadelede işçilerin kitlesel olarak birleşme ve mücadele merkezleri olarak; sınıfın ana kitlesini harekete geçiren örgütler olarak; emekçi sınıfların sermaye karşısındaki iktidar mücadelesinin dayanakları olarak rol oynayan örgütler olmak zorundadır.

Sendikaları ve sendikal hareketi içinden geçilen dönemde, işçi sınıfı saflarında ortaya çıkan örgütlenme isteği açısından yeni bir mücadele dönemi beklemektedir. Sermayenin saldırılarına karşı bir taraftan özellikle genç işçilerin saflarında sendikalaşma eğilimi yaygınlaşırken, diğer taraftan da mevcut sendikalar içindeki sendikal bürokrasiye karşı alınan açık tutum yeni bir kavganın işaretlerini vermektedir. Bu, hesaplaşmanın önlenemeyeceği dünyada ve Türkiye’de yaşanan irili ufaklı deneylerle ortaya çıkmaya başlamıştır. Hareket bir adım ileri gittiğinde, işçi sınıfının gündemine girecek olan temel görev, bugün belirtileri zayıf olsa da sendikal bürokrasiden kurtulma mücadelesi, yeniden sendikalarda örgütlenme ve sendikaları sınıf sendikacılığı ilkeleriyle yeniden örgütlemektir.

Sendikalar işçi sınıfına verilen tarihsel rolle, sınıfı birleşmeye ve mücadeleye çağırmadıkça, sınıfı bu doğrultuda eğitip örgütleyen örgütler olmaya yönelmedikçe; bugün sermaye ve hükümetlerin saldırıları karşısında içinde bulundukları durumdan kurtulmaları mümkün değildir. Sendikalar sadece kendilerinin ve üyelerinin çıkarlarını savunan örgütler olmaktan çıkıp tüm sınıfın, tüm emekçilerin, halkın, ülkenin, tüm insanlığın çıkarı için mücadele eden örgütler olduklarında kendi tarihsel rollerine uygun bir konum almış olacaktır.

İşçi sınıfı, ancak dünyayı değiştirme doğrultusunda siyasal bilinçle donanıp örgütlendiğinde, tarihsel görevini yerine getirebilir. İşçi sınıfı taşıdığı potansiyel bakımından, insanlık tarihi içinde özel bir devrimci niteliğe sahip olan, tek evrensel sınıftır. Marx, bu özel konumu şu sözlerle dile getirir:

Köklü zincirleri olan, sivil toplumun içinde bir sınıf olduğu halde sivil toplumun bir sınıfı olmayan, bütün sınıfların çözülüşünü simgeleyen, acıları evrensel olduğu için evrensel bir nitelik taşıyan, kendisine yapılan haksızlık özel olmayıp genel bir haksızlık olduğu için yalnız kendisinin kurtuluşunu değil tüm toplumun kurtuluşunu amaçlayan bir sınıf... Geleneksel bir statü değil sadece insanca bir statü isteyen, siyasal düzenin kimi sonuçlarına değil bütün sonuçlarına karşı olan ve kendisini bütün alanlardan kurtarmadıkça kurtulmasına olanak bulunmayan, kısacası insanlığın toptan yitirilmesi demek olan ve ancak insanlığın toptan kurtulması halinde kendisini kurtarabilecek olan bir sınıf... İşte bu özel sınıf proletaryadır. (Karl MARX, 1844 Elyazmaları)

Sınıf mücadelesi tarihinin devrimci öznesi olan işçi sınıfı, bu amaç için, sınıfsız, sömürüsüz bir dünya için, tüm insanlığın kurtuluşu için mücadele eden tek sınıftır. İşçi sınıfı, bütün öteki sınıfları baskı ve sömürüden kurtardığı ölçüde, kendisini de sömürüden kurtaran bir sınıf olarak tarih sahnesindeki rolünü en iyi şekilde oynamış olacaktır.

Sonsöz

Sınıflı toplumlarda, tüm diğer toplum kesimleri gibi, işçi ve emekçi sınıflar, üretim süreci içindeki yeri, üretilen değerden aldıkları pay ve bu payı alış biçimleri, toplumsal sınıf konumları, toplum içindeki siyasal-toplumsal ağırlıkları ve eğilimleriyle, diğer kesimlerden (özellikle sermayeden) farklı bir sınıf meydana getirir. İşçi ve emekçi sınıfların örgütlenmesi de bu farklılık üzerinden, kendi toplumsal-sınıfsal özellikleri çerçevesinde gerçekleşir.

İşçi ve emekçi sınıflar için örgütlenmeler, ekonomik-demokratik hak ve çıkarlarını kazanmak, korumak ve geliştirmek için sendikal, siyasal iktidarda söz ve pay sahibi olmak ya da siyasal iktidarı ele geçirmek konusunda siyasal sürece yapılan doğrudan veya dolaylı katkılar nedeniyle siyasal, kültürel ve ideolojik boyutlarda ortaya çıkar. Bu boyutların tümünü bir arada görmek olanaklı olduğu gibi, sadece birinin etkin olduğu dönemlere de rastlamak mümkündür.

İşçi sınıfının en eski, en kitlesel ve en yaygın örgütleri sendikalardır. Sendikalar öncelikle emekçilerin doğrudan veya dolaylı ekonomik-demokratik çıkarlarını korumayı ve geliştirmeyi amaçlar. Bu anlamda sendikal örgütlenme emekçilerin ekonomik-demokratik mücadelesinin en önemli aracıdır. İşçi sınıfının diğer ülkelere göre görece daha erken ortaya çıktığı İngiltere’de gelişmiş ve oradan tüm dünyaya yayılmıştır.

Siyasal örgütlenme, tek başına ele alındığında, siyasal mücadele amaçlı (yönetim veya iktidarı ele geçirme anlamında) örgütlenmelerdir. Yasal anlamda, işçilerin kurduğu, aktif olarak katıldığı, çeşitli adlar taşıyan işçi ve sınıf partilerinde somutlaşır. İşçi sınıfının oldukça keskin mücadelelere giriştiği, sonuca ulaşan veya ulaşamayan ayaklanmalar, sınıf savaşımları ve eylemler geliştirdiği Batı toplumlarında, öncelikle gizli olarak ortaya çıkan siyasal örgütler, 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren işçi partileri, sosyal demokrat, sosyalist, komünist ve benzeri adlarla gelişimini sürdürmüştür.

Sendikaların siyaset ile ilişkisine ve sınıf mücadelesi içindeki rolüne tarihsel açıdan bakıldığında; sanayileşmenin ardından önce işçi hareketlerinin ve dolayısıyla sendikaların ortaya çıktığı, daha sonra bu kurumların yaşadığı gelişmenin sonucu olarak “işçi”, “sosyal demokrat”, “sosyalist” v.b. adlar taşıyan siyasal partilerin oluştuğu görülür. Bu genel değerlendirme kuşkusuz tarihin her döneminde bu şekilde gelişmemiştir. Ancak tarih boyunca değişmeyen bir şey var ise o da, sendikal ve siyasal örgütlenmelerin demokrasinin gelişmesine en somut katkıyı sağlayan yapılar olmasıdır. Nitekim, demokratikleşme, demokratik ve siyasal özgürlükleri elde etme yolunda atılan her adım, sendikal ve siyasal alanda belirgin bir canlanma döneminin yaşanmasını beraberinde getirmiştir.

Sendika ile siyaset arasındaki ilişkinin sendikaların ortaya çıkmasından bu yana çeşitli düzeylerde kendisini hissettirmesi kuşkusuz her ülkenin kendi tarihsel-toplumsal koşullarına özgü şartlarda meydana gelir. Düzeyleri farklı olsa da, sendika ile siyaset arasındaki ilişkinin tarihin hiçbir döneminde kopmadığını, dolayısıyla bundan sonra da kopamayacağını öncelikle vurgulamak gerekir.

Tarihsel gelişim süreci boyunca sendikaların siyaset ile olan etkileşimi doğrusal değil, diyalektik bir ilişki şeklinde gelişmiştir. Bu diyalektiğin sonucu olarak sendikalar ve sendikal hareketler siyaseti, siyaset de sendikaları ve sendikal hareketleri sürekli olarak etkilemiş, güçlendirmiş, hatta bazı dönemler değiştirip dönüştürerek ciddi bir güç haline getirmiştir. Tüm bu gelişim içinde en fazla tartışılan konu ise sendikalardan çok sendikaların siyasal faaliyetleri olmuştur. Ancak siyasetin farklı sınıflar açısından farklı şekillerde ortaya çıkması sendikaların, her zaman işçi sınıfının siyasetini benimsemesine yetmemiştir. Sendikalar her ülkenin kendi şartlarında oluşan siyasal tablo içinde egemen güçlerden etkilenmiş, dönem dönem sermaye programlarının destekçisi olabilmiştir.

Siyaseti, sendika-siyaset ilişkisi açısından ele alırken onun anlamı, amacı, özü ve nitelikleri, kısaca “ne olduğunu” gözden kaçırmamak gerekir. Siyasetin ne olduğu sorusuna eski çağlardan bugüne kadar çeşitli cevaplar verilmiştir. Verilen cevaplar ve yapılan tanımlamalar bir tahlilden geçirildiği zaman, bunların temel olarak iki farklı görüş etrafında toplandığı, daha doğrusu siyasetin birbirinden tamamen farklı ve birbirine zıt iki yönünün bulunduğu söylenebilir.

Bir görüşe göre, siyaset toplumda yaşayan insanlar arasında bir çatışma, bir mücadele ve kavgadır. İnsanlar yaradılışları, toplumsal ve ekonomik durumları bakımından değişik fikirlere ve değişik çıkarlara sahiptir. Aralarındaki düşünce, çıkar ve psikolojik eğilim farklılıklarından doğan çatışma, siyasetin temelini oluşturur. Bir bakıma, çatışmanın asıl konusu toplumdaki değerlerin paylaşılması, bölüşümüdür. Çatışmanın temel hedefi ise, hak ve çıkarların geliştirilmesi, hatta ekonomik-siyasi iktidarın değiştirilmesi, ele geçirilmesidir.

Fakat acaba siyaset sadece insanlar arasında bir çatışmadan ve iktidar kavgasından mı ibarettir? Bu konuda görüşlerini açıklayan düşünürlerin bir kısmı bunun böyle olmadığı kanısındadır. Karşıt temel görüşü temsil eden bu düşünürlere göre, siyasetin amacı her şeyden önce toplumda bütünlüğü sağlamak, özel çıkarlara karşı koyarak genel yararı ve insanların “ortak iyiliğini” gerçekleştirmektir. Son derece idealist ve bir bakıma ütopik diyebileceğimiz bu ikinci anlayış tarzına bakılırsa, siyaset herkesin yararına olan bir toplum düzeni kurma çabasından başka bir şey değildir.

Toplumsal olaylar ve gerçekler genel olarak çok yönlü ve karmaşık bir nitelik taşır. Bu nitelikleri dolayısıyla oldukça karmaşık bir görüntü gösterir. Siyaset ve onun ana konusu olan iktidar olgusu da böyledir. Siyaset ve iktidar ilişkisini olduğu gibi kavrayabilmek için, iyi veya kötü, faydalı veya zararlı bazı tespitler yapmak ve bu değerlendirmeler çerçevesinde bazı noktaları saptamak gerekir:

Her şeyden önce siyaset, zaman ve mekân bakımından özgüllük, evrensellik ve süreklilik niteliklerine sahiptir. Eski çağlardan bugüne, en ilkel toplumlardan en gelişmişine kadar, tarih içinde insan toplulukları her zaman siyasal bir nitelik taşımıştır. Bu, değişmeyen bir gerçeklik, evrensel bir olgudur. Toplumsal düzenin, üretim ilişkilerinin ve insan yapısının değişmesi sonucunda, doğal olarak, siyaset de değişmektedir. Bu anlamda, herhangi bir yerde karşıt çıkarlara sahip sınıflar arasında düşünce ayrılıkları ve çıkar farklılıklarına dayanan bir çatışma var ise, istesek de istemesek de o yerde siyaset vardır ve var olmaya devam edecektir.

Siyasetin sadece toplumun belli bir kesimi için yapılması, toplumun çoğunluğunu oluşturan emekçiler ve onların örgütleri olan sendikalar açısından “sakıncalı”, “tehlikeli” ilan edilmesiyle, toplumdaki bütün görüş ve çıkar ayrılıklarının çözümlenmesi beklenemez. Bu durum siyasetin sadece toplumun belli bir kesiminin lehine kullanıldığı anlamına gelir. Böyle bir durumda siyaset, özünde bulunan “açıklık” niteliğini kaybeder. Siyasetin özü, toplumdaki değerlerin bölüşümü çerçevesinde bir çıkar çatışması, bir iktidar mücadelesidir. Tarih boyunca toplumdaki sınıflar arasında süren ekonomik-siyasal mücadele sonucunda sınıf mücadelelerinin çeşitli biçimleri ve yöntemleri oluşmuştur. Toplumsal devrimlerin, büyük değişikliklerin temelinde bu yol ve yöntemlerin izlerini görmek mümkündür.

Siyasal faaliyet genellikle karar alma, kural koyma ve bunları yürütme şeklinde ele alınır. Gerçekte ise, bu açıklamanın ifade ettiğinden daha karmaşık ve daha farklı bir süreç söz konusudur. Toplumda bulunan değişik sınıflar, tek tek ya da örgütlenerek değişik istekler öne sürerler ve bunların gerçekleştirilmesi için iktidarı etkilemeye çalışırlar. Pratikte, bu isteklerden herhangi birinin hiçbir değişikliğe uğramaksızın aynen kabul edildiğine ve karar haline geldiğine çok az rastlanır.

Karşılıklı etkileme çabaları sonunda ortaya çıkan siyasal karar çoğu zaman etkileme gücü daha fazla olan ve iktidar üzerinde ağırlığını daha fazla hissettiren sınıfın –ki kapitalist toplumda bu sınıf burjuvazidir– istekleri doğrultusunda gerçekleşir. Bu noktada, siyasetin yönetme ve itaat etme şeklinde bir “iktidar ilişkisi” olma niteliği ortaya çıkar ve bireylerin ve onların örgütlerinin “siyasal kararların alınmasına katılma” süreci sadece biçimsel bir ilişki olarak kalır.

Siyaset insanların, emekçilerin tüm yaşantılarını yakından ilgilendiren ve etkileyen bir faaliyet olarak da ortaya çıkar. Emekçiler, siyasal faaliyetin bir amacı olması gerektiğini ve bu amacın da kendi yaşamlarını, hak ve çıkarlarını korumak ve daha iyiye götürmek olduğunu düşünürler. Bu amaçla sendika, parti ve demokratik kitle örgütlerinde örgütlenir, siyasal iktidarları etkilemeye çalışırlar. Örgütlenmenin toplum genelinde meşruluk kazanması, mücadeleye olan inanç ya da inanç eksikliği, sonuçta örgütlenmenin şeklini, niteliğini ve tipini belirleyen önemli bir unsur olarak ortaya çıkar. Şu halde, işçi sınıfı ve emekçiler için örgütlenmenin, kendisini yasalarla sınıflamayan fiili bir mücadele hattı üzerinden yürütülmesi gerektiği unsurunu da toplumsal-siyasal gerçekliğin bir parçası olarak görmek gerekir.

Sendikalar ve sendikal hareketler, içinde yer aldığı toplumsal, ekonomik ve siyasal ilişkilerdeki konumu nedeniyle kaçınılmaz olarak çeşitli krizlere girer. Çoğu zaman değişik zamanlarda ortaya çıkan bu krizlerin dönemsel biçimleri, bazen krizin doğru tespit edilmesini güçleştirir. Sendikal-siyasal anlayışlar; sendikal örgütlenme biçimleri ve sendikaların iç işleyişleri ile ilgili olarak, bu dönemsel krizleri aşmak için, sürekli olarak çeşitli öneriler gündeme getirir. Ancak sendikal yapıları belirleyen temel unsurun sınıflar arasındaki güçler dengesi olduğu, siyasal iktidarların sendikalar üzerinde kıyasıya ve çok çeşitli araçlarla bir yıpratma, yok etme mücadelesi verdiği gerçeği genellikle ihmal edilir. Bu nedenle sendikaların başından itibaren bir sınıf siyaseti ya da programı oluşturması, sendikal işleyişini ve örgütlenme biçimlerini bu siyaset ya da program çerçevesinde belirlemesi, sendikaların kendisine bu güçler dengesi içinde kalıcı bir yer bulabilmesi için zorunludur.

Günümüzde sendikal hareketin yenilenmesi ve yeniden güçlenmesi sorunu, sendikaların önünde bir zorunluluk olarak durmaktadır. Mevcut yapıların içine sıkışmış bir muhalefet anlayışı ve protestodan öte gidemeyen sendikal bakış açıları geçerliliğini yitirmiştir. Yeniden ve güçlü bir sendikal hareketin yaratılması, kendisini ancak yenileyerek oluşturulacak bir mücadele alanı ve siyaset tanımı üzerinden var edebilir.

Sendikal yenilenme ve mücadeleci bir kimlik oluşturma süreci, sendikal mücadelenin temel olarak emekçi eksenli, kitlesel ve sınıf temelinde örgütlenmesini zorunlu kılmaktadır. Bu tarz örgütlenmeler kaçınılmaz olarak varolan yasallık sınırlarını radikal bir biçimde zorlamalı, fiili bir hat üzerinden yürümelidir. Emek ile sermaye arasındaki ilişkiler alanında, emekçi kitlelerin tarih boyunca kullandığı mücadele biçimleri (grev, boykot, kitle eylemeleri v.b.) sendikaların mücadele hattı içinde geçmişte olduğundan daha yoğun bir şekilde mutlaka yer almalıdır.

Güçlü bir sendika, ancak sendika üyelerinin sendikal politikalara doğrudan katılması, bu politikaların oluşmasında temel belirleyici olması, sendikaların emekçilerin denetimine sokulması gibi somut uygulamaları hayata geçirmesi ile mümkündür. Şu unutulmamalıdır ki, tarih içinde güçlü sendikalar, güçlü sınıf hareketleri sayesinde ortaya çıkmıştır. Güçlü sınıf hareketleri ise, emekçiler arasındaki bütün mesleki, cinsel, etnik, siyasi v.b. ayrımların aşılması ve bütün farklılıklarıyla sınıfı oluşturan bireylerin, kendilerini aynı sınıfın üyesi olarak görmeleri ile oluşur. Emekçiler, kendilerini bir sınıfın üyesi olarak görüp örgütlenirse, kendi karşıtlarını daha iyi tanımaya başlarlar. Bu ise, sınıf içi ilişkilerin gelişmesi ile, emekçi sınıfların, sendika-siyaset ilişkisi içinde daha fazla siyasallaşması ile mümkündür.

İşçi sınıfı ve emekçiler, kendi bağımsız çıkarları etrafında bir araya gelmedikçe, sermayeden, onun partilerinden ve devletten bağımsız olarak örgütlenmedikçe, başka bir ifade ile sendikal ve siyasal birliklerini kurmadıkları sürece yaşadıkları sorunlardan kurtulmaları mümkün değildir. İşçi sınıfının yaşadığı sorunlar ve bu sorunların üzerinden gelmek elbette kolay değildir. Ancak tarihsel deneyimlerin gösterdiği gibi zor sorunlar zor çözümler gerektirir. İşçi sınıfı, siyasallaşmış bir sınıf mücadelesi ile her türlü zorluğun üzerinden gelebilecek güçtedir. Tüm bu anlatılanlardan hareketle, siyasetin, sendika-siyaset ilişkisinin sendikal mücadele yanında sınıf mücadelesi, siyasal mücadele yönünü görmemek mümkün değildir. Bu anlamda sendika ile siyaset arasında kurulan ilişkilerin niteliği; önümüzdeki dönemde oluşacak egemenlik biçimleri ve iktidar ilişkilerinin niteliğinin de temel belirleyicisi olacaktır.

EK: TEMEL KAVRAMLAR

Anarşizm: İnsanların devlet olmaksızın barış içinde ve adil bir düzende yaşayabileceklerini savunan, bu amaçla da her türlü toplumsal ve siyasal kurala karşı çıkan kuramdır. Devletin, bireylerin mutluluğunu engelleyen, çürümüş ve zararlı bir kurum olduğunu savunur. Başlıca kuramcı ve önderleri, Proudhon, Bakunin ve Kropotkin’dir. 

Bilinç: Nesnel gerçekliğin ancak insanda bulunan en yüksek yansıma biçimi olarak tanımlanır. Bilinç, insanın nesnel dünyayı ve kendi kişisel varlığını anlamasına etkin biçimde katılan zihinsel süreçlerin toplamıdır.

Bölüşüm: Üretim ilişkilerine bağlı olarak, elde edilen gelirin sınıflar arasında paylaştırılmasına dayanan ekonomik döngü evresi.

Burjuvazi: Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre burjuvazi kelimesinin Türkçe karşılığı ‘kent soylu’dur. Kapitalist toplumun egemen sınıfı olan burjuvazi, kapitalizmde, üretim araçlarının, üretim aletlerinin, fabrikaların v.b. pek çok zenginliğin sahibi olan ve bu sahipliğini emek sömürüsü üzerinden sağlayan bir sınıftır.

Bürokrasi: Genellikle devlet hizmetinde belirlenmiş genel kurallar ve işleyiş ilkelerine göre çalışan görevliler grubudur. Aşağıdan yukarıya doğru piramit özelliğinde hiyerarşik bir örgütlenme yapısı vardır. Bürokratlar baştaki yöneticilere göre değil, var olan sisteme ve kurallara uygun olarak çalışırlar ve bunun karşılığında yüksek ücret ya da maaş alırlar. Tarihsel olarak ilk kez İlkçağ’da Mısır’da ortaya çıkmıştır. Mısır’da devlet memurları okullarda yetiştirilir ve büro denilen yerlerde çalışırlardı. Bürokrat sözcüğü de buradan gelmektedir.

Chartism: İngiliz işçilerinin, güç ekonomik durumları ve siyasal haklardan yoksun olmaları sonucu giriştikleri devrimci kitle hareketi. Hareket 1830’larda büyük toplantılar ve gösteriler şeklinde başlamış, 1850’li yıllara kadar düzensiz bir şekilde sürmüştür. Marx ve Engels, Chartismi “ilk siyasal işçi hareketi” olarak nitelendirmektedir.

Çelişki: Hem birbirinin varlığını zorunlu olarak gerektiren, hem de birbirini karşılıklı olarak bertaraf etmeye yönelen karşıt durumların bulunmasından dolayı, diyalektik yasa olarak tahlil edilen olgu ve süreçlerin dönüşüm tarzıdır. Burjuva toplumu, hem birbirinden ayrılmaz olan, hem de birbirine karşıt iki sınıfı barındırır. Bu iki sınıf bir temel ilişkiyi ifade eder: Sermaye-emek ilişkisi. Bu ilişki çelişki üzerine kurulmuştur. Tarihin motoru olan çelişki, bütün üretim tarzlarında mevcuttur.

Çoğulculuk: Toplumsal yaşamda birbirine eşit ve birbirine indirgenemeyen birden çok ilkenin ve alanın var olmasını savunan görüştür. Demokrasinin ilkelerinden birini oluşturan bu düşünce, demokrasinin öteki unsurlarıyla bir bütünlük oluşturur.

Değişim: Bütün nesnelerin ve fenomenlerin en genel varlık biçimidir. Değişim, bir durumdan, başka bir duruma geçişi ifade eder. Nesnelerin mekândaki tüm hareketlerini, hareket biçimlerinin iç dönüşümlerini, tüm gelişim süreçlerini ve dünyada yeni fenomenlerin görünüşünü kapsar. Değişim, nesnelerin hem niteliksel dönüşümlerini, hem de nesnelerin kendine özgü özelliklerinde nicel artış ya da azalmaları anlatır.

Devlet: Bir sınıfın bir diğer sınıf üzerindeki egemenlik, baskı ve denetim örgütü olarak tanımlanır. Siyaset biliminin en önemli kavramlarından birisi olan devlet, karşıt çıkarlara sahip sınıflar arasındaki çatışmayı yumuşatarak, söz konusu baskı ve egemenliği meşrulaştıran, sağlamlaştıran düzenin yaratım aracıdır. Devlet, sınıflar arasındaki çelişkilerin uzlaştırılamaz olduğu noktada ortaya çıkar ya da tersinden bakılırsa devletin varlığı farklı çıkarlara sahip sınıfların varlığının en somut göstergesidir. Devlet, toplum gelişiminin bir aşamasındaki ürünü olarak gözükür ve sınıflar var olduğu sürece varlığını sürdürür.

Devrim: Devrim dar anlamıyla, toplum yaşamında gerçekleşen temel bir niteliksel alt-üst oluşu ifade eder. Geniş anlamda devrim, toplumsal yaşamın belirli kesimlerinde oluşan temel, kökten değişiklikler için kullanılır. Sanayi Devrimi, bilimsel-teknolojik devrim gibi. Toplumsal devrimler ise, gelişen üretici güçler ile bunları engelleyen üretim ilişkileri arasındaki kaçınılmaz çatışmanın ürünüdür. Devrim durumu, belli bir ekonomik-toplumsal sistemin, ekonomik ve politik bunalımını ifade eden ve toplumsal devrimin ortaya çıkmasının mümkünlüğünü belirleyen objektif (nesnel) şartların toplamını ifade eder.

Diyalektik: Diyalektik, dünyayı, toplumu ve düşünmeyi, birlik içinde bir bütünlük, büyük-sonsuz olarak gelişen ve gelişecek olan, aynı zamanda sürekli hareket halinde bulunan bir uyumluluk olarak kavrayan ve bu kavramaya karşılık gelen düşünce biçimidir. Diyalektik, bilimsel bilginin tarihi boyunca ortaya konmuş olgulardan hareket eder. Tüm eşyaların ve olguların (fenomenlerin) karşılıklı ilişki içinde bulunduklarını ve birbirlerini karşılıklı olarak etkilediklerini, değiştirip-dönüştürdüklerini ortaya koyar.

Egemenlik: Egemenlik kavramını ilk kez tanımlayan Fransız Jean Bodin olmuştur. Bodin’e göre egemenlik, bir ülkede yaşayan bütün insanlar, bütün vatandaşlar ve halk üzerinde kanunla kısıtlanmayan en üstün iktidardır. Ancak günümüzde bu tanım yerini, hukuk bakımından en üstün olan ve sadece yasal olarak sınırlanabilen bir iktidar tanımına bırakmıştır.

Ekonomi: Toplumun üretim ve tüketim ilişkileriyle, bunlar üzerindeki mülkiyeti inceleyen bilimdir. Ekonominin ilk kurallarına Aristoteles’in yapıtlarında rastlanmaktadır. Bu konudaki ilk akademik öğretim ve araştırma ise; Napoli’de bağımsız bir kürsünün kuruluşuyla başlamıştır. Materyalist ve tarihsel diyalektik felsefe, ekonomiyle felsefeyi birleştirmiş giderek, ekonominin teknik yanından çok toplumsal yanı incelenmiş ve ekonomi-politik oluşturulmuştur.

Ekonomi Politik: Ekonomi politik, toplumsal üretim ilişkilerinin, yani insanlar arasındaki ekonomik ilişkilerin gelişmesinin bilimidir. Ekonomi politiğin konusunu, toplumsal-ekonomik gelişmenin farklı evrelerinde, insan toplumu içinde maddi malların üretimi ve dağıtımı ve bölüşümü oluşturur. İşçi sınıfının bilimi olan ekonomi politik, insanlar arasındaki, sınıflar arasındaki ilişkileri sınıf, sınıf çıkarı ve sınıflar mücadelesi açısından inceleyen tarihsel bir bilimdir.

Ekonomizm: Olguların karmaşıklığını inkâr ederek, hepsini yalnız ekonomik görünüm ve ilişkilere indirgeme eğilimini ifade eden yaklaşım. Ekonomizm, özellikle işçi hareketi içinde yaygın olan bir eğilim olarak tahlil edilebilir. Bir çeşit burjuva anlayış olarak ortaya çıkması sonucu, ekonomik olanla politik olan arasındaki sıkı ilişkileri inkâr eden, tek yanlı, diyalektik olmayan anlayıştır. Bir anlamda ekonomizm, burjuva ideolojisini besleyen, onu yaygınlaştıran bir karakter taşır.

Emek: Toplumun ihtiyaçlarına uygun hale getirmek amacıyla, doğanın verilerini, beden ve kafa gücünü kullanarak dönüşüme uğratan, yeni bir şey yaratan insanoğlunun rasyonel faaliyeti olarak tanımlanır. Üretim ilişkileri içinde emek, önce üretimin temel unsurlarından biri olarak yer alır. Emek, ücretlinin sattığı zihinsel ve maddi yeteneklerinin tümüdür. Teknik, kuramsal ve pratik bilgileri, beceriyi, enerjiyi, dayanaklılığı, üretim süreciyle bütünleşme ve ona uyma yeteneğini içerir. Marx’a göre emek, insanın kendisi ile doğa arasındaki alışverişi başlattığı, düzene koyduğu ve onu denetlediği bir süreçtir. (Kapital, Cilt 1)

Emekçi: Doğrudan doğruya meta üretimi sürecine katılmayan, doğrudan artı-değer üretmeyen, ama tıpkı işçiler gibi emek gücünü satmak zorunda olan ve bu nedenle sömürülen ücretli çalışanlardır. Emekçilerin pek çok açıdan işçi sınıfına yakın özellikler göstermesi, işçilerle emekçiler arasında bir sınıfsal yakınlık yaratır. Bu kitle işçi sınıfından farklı olarak değişik şekillerde sömürülür. İşçiler birincil, emekçiler ikincil bölüşüm ilişkilerine tabidir. Dolayısıyla yaygın düşüncenin aksine işçi ve emekçi sınıflar, en azından üretim ilişkilerindeki konumları bakımından farklılaşır. Ancak bu durum, siyasal anlamdaki birlikteliklerinin hiçbir zaman geri planda kalmasını gerektirmez.

Emperyalizm: Tekelci kapitalizm. Kapitalizmin en yüksek ve en son aşaması olarak tanımlanır. Emperyalizme ilişkin bilimsel kuram V.İ. Lenin tarafından geliştirilmiştir. Lenin’e göre ekonominin tekelleşmesi; çürüyen, asalak ve ölmeye yüz tutmuş kapitalizmin en yüksek ve en son aşaması olarak emperyalizmin tarihsel yerini gösterir. Kapitalist ülkelerde ekonomi ve siyasetin eşitsiz gelişmesi yasasını kapsayan biçimde, kapitalizmin bu aşamadaki bütün ekonomik yasalarının işleyiş özelliklerini belirler. (Lenin, Emperyalizm)

Fabrika: Kapitalist büyük endüstriye, belli bir üretim bütünlüğüne ve makine kullanımına dayalı, kapitalizme özgü iş organizasyonu olarak tanımlanır. Sanayileşme ile birlikte yaygınlık kazanmıştır. Fabrika, hem teknik hem de sosyal bir ilişkidir. Fabrika, çelişkili bir tarzda üretici güçlerin önemli bir gelişmesini ve sömürü sürecinin sürekli artışını ifade eder.

Faşizm: Roma İmparatorluğu zamanında, yüksek memurların koruyucularının ellerinde taşıdıkları baltalara verilen “fasces” adından türemiştir. Bu baltalar devlet iktidarının simgesi sayılmaktadır. Faşizm, kapitalizmin, ekonomik-toplumsal iktidarını korumak için, siyasal iktidarını kendi içinden çıkardığı kişi veya kurumlara devretmesidir. Bu anlamda faşist diktatörlükler kapitalist egemenliğin değişik bir biçimi olarak tanımlanabilir. Faşizm, emekçi sınıfların bilinçlenmesi, iktidara doğru yürümesi ya da, hangi yoldan olursa olsun, iktidarı alma olanağının belirmesi karşısında egemen sınıfların, daha fazla ödün veremeyeceği dönemlerde ve fırsat bulunca başvurduğu son çaredir.

Feodalite: İdari ve askeri gücü elinde bulunduran, toprak mülkiyetine ya da imtiyazına sahip bir derebeyler sınıfı ile, onun otoritesine bağımlı bir köleler sınıfı arasındaki ayrılığa dayanan siyasal, sosyal rejimdir.

İktidar: Egemenliği altındakileri yönetme, etkileme ve kontrol etme yeteneği olan ve devlet mekanizmasının işleyişini sağlayan, zora dayalı, temel bir güç ve ilişki biçimidir. İnsanları itaate, emirlere uymaya zorlayan bütün yetenekler, ilişkiler ve teknikler iktidarı oluşturur. Toplumsal örgütlenmenin başlıca işlevlerinden biri, çelişkili bireysel çıkarları ya da grup çıkarlarını bir araya getirmektir. İnsan etkinliğini yönetme, inandırma ya da zor kullanma yoluyla çelişkili çıkarları tek bir irade altında toplama olanağına sahip otorite ya da güç iktidarı ifade eder.

İşçi Sınıfı: Modern toplumun başlıca sınıflarından birisidir. Bir sınıf üretim araçları karşısındaki konumuna göre tanımlanır. İşçi sınıfının önemi, kapitalist sistem içindeki konumundan kaynaklanmaktadır. Bu önem, hem belli bir üretim biçiminde (Kapitalizmde) temel sınıflardan birisi olmasında, hem de bir sonraki üretim biçimine (sosyalizme) geçişte temel devrimci özne olmasından kaynaklanmaktadır. İşçi sınıfının kapitalizm içinde temel toplumsal güç olması onu aynı zamanda devrimci kılmaktadır.

Korporatizm: Kavramın klasik kullanımı faşist örgütlenme biçimine tekabül etmektedir. Toplumsal sınıflar arasındaki çelişkileri kaldırdığını savunan faşist ideolojiye göre, farklı ekonomik ve toplumsal kesimler, tarımla sanayi, emekle sermaye, korporatif bir oluşum içinde “milli bir uyum” sağlamaya yönelecektir. Esas olarak farklı çıkarlara sahip olan sınıfların, bu çıkarlarını bir tarafa bırakarak “işbirliği” içinde olmasına dayanır.

Küçük Burjuvazi: Kapitalizm, üretim araçları üzerindeki özel mülkiyeti korumakla birlikte, bu mülkiyeti sermayeye, dolayısıyla emek-sermaye ilişkisine dönüştüremeyen ara katmanları da içinde barındırır. Küçük (basit) meta üretimi yapan bu katmanlara küçük burjuvazi denir. Bazı yorumlara göre kapitalizmin gelişim süreci içinde yok olacak olan bu kesim, küçük üretici kesim olarak iki yönlü bir eğilim gösterir. Bunlardan ilki, sürekli olarak burjuva sınıfına yetişmeye çalışmasıdır. Eğilimin ikinci yönü ise toplumsal-siyasal konjonktüre göre anarşizm ya da faşizm gibi akımların temelini oluşturabilmesidir. Genelde ideoloji ve siyasal eylem açısından “kaypak” olarak değerlendirilen bu katman, burjuvazi ile işçi sınıfı arasında sürekli yalpalaması ile tanımlanır.

Lonca: Feodalizm döneminde, zanaat sistemi çerçevesinde kurulan mesleki yardımlaşma toplulukları olarak tanımlanır.

Örgüt: Genel anlamda örgüt, bir sistemin öğelerinin, belli bir yapı içinde düzenlenmesidir. Dar anlamda örgüt ya da örgütlenme denilince, belli bir iç yapısı olan, özgül hedeflere yönelen ve temel öğeleri (üyeleri, organları, parçaları) aracılığıyla bu hedefin gerçekleşmesine katkıda bulunan, somut, tarihsel-toplumsal kümelenmeler olarak tanımlanabilir. Öte yandan, çeşitli sınıfsal güçler, kendi çıkar ve hedeflerini temsil etmek üzere ekonomik, siyasal ve kültürel örgütler kurarlar. İşçi ve emekçi sınıflar kapitalist toplumda, demokratik hak ve özgürlüklerini korumak ve geliştirmek için sendika, parti, dernek gibi örgütler kurarlar.

Sendikacılık: Sendikaları toplum düzeninin çekirdekleri sayan ve sendikaların siyasal partilerden bütünüyle bağımsız olmaları gerektiğini savunan doktrindir. Sendikacılık İngiltere’de Sanayi Devrimi’nden önceki yıllarda, 18. yüzyılda gelişmeye başlamıştır. Bunlar hastalık ve yaşlılığa karşı ortak sigorta sağlamışlar, işverenle ücret ve iş koşulları üzerinde pazarlık yapmışlardır. Ancak o sıralarda sendikalar halk düzenine karşı radikal bir tehdit olarak görüldüklerinden düşmanlıkla karşılanmıştır. 1869 Kraliyet Komisyonu’ndan ve 1871 Sendika Kanunu’nun kabulünden sonra sendikacılık, sanayi işçilerinin büyük bir çoğunluğunu çekmeye başlamıştır.

Sendikalizm: Genel grev yoluyla üretim araçlarını işçi birliklerine devretmeye çalışan görüş. Bir ulusun hayatında sendikaların rol oynamasını amaç edinir. Sanayinin doğrudan eylemle işçiler tarafından denetimini sağlamaya çalışır. Çalışan toplulukların birliğini esas tutar. Kapitalizme karşı olmakla birlikte devleti yıkmayı hedef almaması bakımından sosyalizmden ayrılır. Devletin endüstriyi kontrol altında tutması bu sistemin görüşüne aykırıdır.

Sınıf: Toplumsal üretimin tarihsel olarak belirlenmiş bir sistemi içinde yer alanlar aynı konumda değillerdir. Bireylerin konumlarını belirleyen temel yasa, üretim araçları karşısındaki konumları, yani üretim araçlarına sahip olup olamamalarıdır. Bireyleri, toplumsal işbölümünde oynadıkları rol, sahip olduklarının elde ediliş biçimi ve üretilen zenginlikten aldıkları pay bakımından birbirinden ayrılan insan grupları ‘sınıf’ olarak adlandırılır.

Sınıflı Toplum: Sınıflı toplum, uzlaşmaz karşıtlıklar temelinde sınıflara bölünmüş olan toplumsal-ekonomik yapıları tanımlar. Üretim araçlarının belli ellerde toplandığı ve artı-değer sömürüsünün bulunduğu tüm toplumlar sınıflı toplumlardır. İnsanlığın sınıfsız toplum olarak yaşadığı bilinmektedir. İlk sınıfsız toplum ilkel komünal toplumdur. Bilimsel sosyalizm insanlığın yeniden sınıfsız topluma dönüşeceğini öngörmektedir. Bu yeni toplum modern komünal toplum olacaktır. Sınıflı toplumların en itici güçleri sendika ve siyasi partilerce yürütülen sınıf mücadeleleridir.

Sınıf Bilinci: Bir sınıfın kendi maddi yaşam koşullarının, temel çıkarlarının, toplumun diğer katman ve sınıflarıyla olan ilişkilerinin ve tarihsel gelişim içinde kendi rolünün ne olduğunun farkında olarak çıkarlarının nerede olduğunu kavraması olgusudur. Sınıf bilinci çeşitli bilinç öğelerinden oluşur ve siyasal görüşler üzerinde odaklaşır.

Sınıf Çıkarı: Sınıf çıkarı, bir sınıfı oluşturan bireylerin bireysel çıkarlarından yola çıkar. Toplam çıkar ise sınıfın bütününü içerir. Sınıf çıkarı, bir sınıfın kendi çıkarlarının bilincine az çok yansıdığı vakit sınıf ideolojisine yansır. Sınıf çıkarı; bir sınıfın tarihsel konumuyla, oynadığı rolle, görevleriyle ve toplumsal ilişkileri ile nesnel olarak belirlenen, o sınıfın ihtiyaç ve gerekliliklerinden ortaya çıkan davranış ve hedeflerdir. Sınıf çıkarı, sınıf bilincine varılamadan algılanamaz. Bu nedenle sınıflı toplumlarda egemenler, uygulamalarında sürekli olarak sınıf olgusunun üstünü örtmeye çalışırlar. Oysa bir sınıfın egemen olabilmesi, kendi sınıf bilincinin gelişmişliğinden ve bu doğrultuda sınıf çıkarlarını çok iyi kavramış olmasından kaynaklanır.

Sınıf Mücadelesi: Sınıflı toplumlarda, toplumsal gelişme nesnel bir yasaya bağlı olarak gerçekleşir. Bu yasa, üretici güçlerin ve bunun bir parçası olan insanın gelişiminin sürekliliğidir. Bilinçli insan tarihin öznesidir. Bu bilincin mücadeleye dönüşmesi, sınıf mücadelesidir. Sınıf mücadelesinin üç boyutu vardır. Ekonomik, politik ve ideolojik.

• İşçi sınıfının ekonomik mücadelesi, onun maddi koşullarının düzeltilmesi, sosyal kazanımlarının güvence altına alınması ve gittikçe daha çok emekçinin örgütlenmesi için gereklidir. Sınıf bilincinin oluşmasının ilk koşuludur.

• Sınıf mücadelesinin belirleyici biçimi politik yani siyasal mücadeledir. Çünkü ancak siyasal mücadele ile sermaye egemen sömürü sistemi aşılıp emek egemen yeni bir sistem oluşturulabilir.

• İdeolojik mücadele ise ilk iki mücadelenin temelini oluşturur. İdeolojik mücadele sınıf bilincinin oluşmasını sağlar, sınıf bilinci de ekonomik ve politik mücadeleyi yoğunlaştırır.

Sistem: Birleşik bir bütün oluşturacak biçimde birbirleriyle ilintili ve bağıntılı öğelerin toplamıdır. Sistem kavramı, modern bilim, teknoloji ve pratik etkinlikte önemli bir rol oynar.

Siyasal Katılma: Bireyin siyasal sistem karşısındaki durumunu, tutumunu ve davranışlarını gösteren bir kavramdır. Siyaset ile kurulan ilişkinin biçimi siyasal katılmanın temel belirleyicisidir. Siyasal katılma az veya çok, aktif veya pasif, yoğun veya gevşek, şiddetli veya zayıf, geçici veya devamlı olarak her toplumda göze çarpan bir olaydır. Bu anlamda tek bir siyasal katılma biçiminden söz edilemez.

Siyasallaşma: Siyasal bilinç kazanma, siyasetle daha fazla ilgilenme anlamı taşır. İşçi ve emekçiler için grevler, mitingler, yürüyüşler, sokak gösterileri v.b. eylemler siyasallaşma göstergeleridir. Sınıflar arasındaki çatışmaların arttığı ve ideolojik çizgilerin netleşmeye başladığı dönemlerde yoğun olarak yaşanır.

Siyasal İktidar: Kapsam bakımından diğer iktidarlardan farklı olan, daha geniş, tüm ülkeyi kapsayan iktidar çeşididir. Etkisini tüm toplum üzerinde gösterir. Siyasal iktidar, ülke sınırları içinde yaşayan bütün insanlar ve topluluklar üzerinde bağlayıcı kararlar almak ve bu kararları yürütmek yetkisine sahiptir. Siyasal iktidarı diğer iktidar çeşitlerinden ayıran temel özellikler şunlardır:

• Siyasal iktidarla toplumdaki diğer iktidar türleri arasında bir eşitlik ilkesi değil, hiyerarşiye dayalı bir ilişki vardır. Siyasal iktidar diğerlerine göre daha üstündür. Ülke içinde en üstün iktidardır.

• Siyasal iktidarın en önemli özelliği onun maddi kuvvet ve zor kullanma gücüne sahip olmasıdır. Toplum içinde ancak o bu güce ve yetkiye sahiptir. Bu anlamda bir tekel gücü vardır.

• Siyasal iktidarların bir diğer özelliği etkisi altındaki toplumları rıza ve itaat ilkesine göre yönetmesidir. Yönetilenlerin siyasal iktidarın kararlarına rıza gösterdiği, ona itaat etme eğilimi içinde olduğu kabul edilir.

Siyasal Parti: Belli bir program etrafında toplanmış, siyasal iktidarı elde etmek ya da paylaşmak amacı güden sürekli bir örgüte sahip kuruluşlardır. Siyasal mücadelenin en önemli parçasını oluşturan partiler, siyasal iktidarı ele geçirebilecek yegâne güç olarak tanımlanır.

Sömürü: Üretim araçlarının özel mülkiyetinde, bu mülkiyeti elinde bulunduran kapitalistler tarafından bunların dışındakilere ait olan, emeğin üretim fazlasına (artı-değere) karşılığı ödenmeksizin el konulmasıdır.

Toplumsal İlişkiler: İnsanlar arasında ortak, pratik ve tinsel etkinlik sırasında kurulan maddi ve ideolojik ilişkilerdir. Maddi zenginliğin üretilmesi, toplumun varolmasının ve gelişmesinin temelini oluşturur. Üretim ilişkilerinin, ekonomik ilişkilerin en önemli toplumsal ilişkiler olmasının nedeni de budur. Toplumsal ilişkilerin doğasını belirleyen üretim ilişkileridir.

Ulus: Belirli bir toprak parçası üzerinde, ekonomik yaşam ve ulusal kültürün bir özelliği olarak ortak dil ve maddi yaşam koşullarıyla ayırt edilir. Ulusallıktan daha geniş bir topluluk biçimi olan ulus, kapitalist oluşumun ortaya çıkması ve gelişmesiyle birlikte belirginleşmiştir. Feodal parçalanmanın sona ermesi, bir ülke içinde bölgeler arasındaki ekonomik bağların pekişmesi, yöresel pazarların ulusal bir pazar haline gelmesi, ulusun oluşması için ekonomik temel oluşturmuştur.

Üretim: İnsanın kendi varoluşu açısından maddi koşulları yaratmak için doğayı etkin biçimde dönüşüme uğratma sürecidir. Üretim, insan yaşamının doğal koşulu, insan tarihinin temelidir. Üretim sürecinde insanlar, yalnızca dış doğayı etkileyerek onu dönüştürmezler; aynı zamanda kendi doğalarını, yeteneklerini, bilgilerini, gereksinim ve çıkarlarını da değişime uğratırlar.

Üretim İlişkileri: Üretim süreci içerisinde, insanlar arasında meydana gelen maddi malları üretim ve bölüşüm ilişkilerine, Marx, üretim ilişkileri ya da ekonomik ilişkiler adını vermiştir. Üretim ilişkileri, her türlü sömürüden uzak, özgür kişiler arasında, yardımlaşma şeklinde olabileceği gibi, insanın insan tarafından sömürüsü şeklinde de olabilir. Burada önemli olan üretim araçları mülkiyetinin kime ait olduğudur.

Üretici Güçler: Üretim bir süreçtir. Bu süreç içinde insan, madde, teknoloji ve üretim gücüne dönüşmüş bilim vardır. Üretici güçler bu öğelerin tamamıdır. Üretici güçler kavramı, bu öğelerin meta üretimindeki ortak etkinliğini de anlatır. Üretici güçler kategorisinin içeriği, birikmiş ve canlı emeğin organik birliğini, yani insanın gereksinmelerini doğanın nesnelerinden karşılamak üzere şeylerin üretimi için gerekli maddi ve kişisel üretim öğelerinin bütünselliğini oluşturur.

Yapı: Bir sistemin öğeleri arasında, yasalara bağlı, kalıcı karşılıklı ilişkileri oluşturan iç örgütlenmedir. Bir yapının öğeleri arasındaki bağıntı, parça ve bütünün karşılıklı ilişkiler diyalektiğine bağlıdır.

KAYNAKÇA

Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset, 4. basım, İmge Kitabevi, 1990, Ankara.

Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset, I. cilt, 5. basım, Öteki Yayınevi, 1995, Ankara.

Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset, II. cilt, 5. basım, Öteki Yayınevi, 1995, Ankara.

Alpaslan IŞIKLI, Sendikacılık ve Siyaset, BİLAR İşçi Eğitim Yayınları-5, 1992, Ankara.

Alpaslan IŞIKLI, Türkiye’de Sendikacılık Hareketleri İçinde Demokrasi Kavramının Gelişimi, Kültür Bakanlığı Yay., 1994, Ankara.

Ali GÜNDOĞMUŞ, Sendikalar, Kitle Örgütleri ve Kitle Mücadelesi, Evrensel Basım Yayın, 1992, İstanbul.

Ali GÜNDOĞMUŞ, İşçi Sınıfı Mücadelesi ve Toplu Sözleşme, Evrensel Basım Yayın, 1992, İstanbul.

Ahmet MAKAL, Osmanlı İmparatorluğu’nda Çalışma İlişkileri: 1850-1920, İmge Kitabevi, 1997, Ankara.

Ahmet MAKAL, Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1920-1946, İmge Kitabevi, 1999, Ankara.

Ahmet MAKAL, Türkiye’de Çok Partili Dönemde Çalışma İlişkileri: 1946-1963, İmge Kitabevi, 2002, Ankara.

Anıl ÇEÇEN, Sendikalizm, Şafak Matbaası, 1971, İstanbul.

Anıl ÇEÇEN, Türkiye’de Sendikacılık, Özgür İnsan Yayınları, 1973, Ankara.

A. S. LOSOVSKY, Sendikalar Üzerine I, 2. baskı, İnter Yayınları, 1993, İstanbul.

A. S. LOSOVSKY, Sendikalar Üzerine II, 2. baskı, İnter Yayınları, 1993, İstanbul.

Andrew J. TAYLOR, Trade Unions and Politics, A Comperative Introduction, Reviewing Sociology, Vol: 9, No:1, 1996, London.

Antonio GRAMSCİ, Felsefe ve Politika Sorunları, çev: Adnan Cemgil, Payel Yayınevi, 1975, İstanbul.

Bülent DAVER, Siyaset Bilimine Giriş, 5. baskı, Siyasal Kitabevi, 1993, Ankara.

Cahit TALAS, Toplumsal Ekonomi-Çalışma Ekonomisi, 7. baskı, İmge Kitabevi, 1997, Ankara.

Cem EROĞUL, Devlet Nedir?, İmge Kitabevi, 1990, Ankara.

Dimitır ŞİŞMANOV, Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketi (1908-1965), çev: Ayşe ve Ragıp Zarakolu, 2. baskı, Belge Yayınları, 1990, İstanbul.

DİSK, BİRLEŞİK METAL-İŞ, Dünya’da ve Türkiye’de Sendikal Örgütlülük, Birleşik Metal-İş Yayınları, No: 6, 2002, İstanbul.

DİSK/GENEL-İŞ, Cumhuriyet Dönemi Sendikacılık Hareketi, DİSK/Genel-İş Yayınları, Eğitim Dizisi:7, Ankara.

E.P. THOMPSON, The Making of English Working Class, Harmondsworth, Pelican Books, 1968, London.

Ellen M. WOOD, The Seperation of the Economic and the Political in Capitalism, New Left Review, sayı: 127, 1981, ss: 66-95.

Fakir BAYKURT, Sendika ve Grev, Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS) Eğitim El Kitabı, 1969, Ankara.

F. GAPASIN and M. YATES, Organizing the Unorganized: Will Promises Become Again, Rising From The Ashes? Labor in the Age of “Global” Capitalism içinde, Monthly Review Press, 1998, New York.

Filip KOTA, Dünya Sendikal Hareketinde İki Karşıt Çizgi, çev: Mehmet Yurtcan, Günce Yayınları, 1977, İstanbul.

Friedrich ENGELS, İngiltere’de Emekçi Sınıfın Durumu, çev: Yurdakul Fincancı, Sol Yayınları, 1997, Ankara.

George LEFRANC, Le Syndicalisme Dans Le Monde, P.U.F., 1963, Paris.

Karl MARX, 1844 Elyazmaları, çev: Kenan Somer, Sol Yayınları, 1993, Ankara.

Karl MARX, Fransa’da İç Savaş, çev: Kenan Somer, Sol Yayınları, 1991, Ankara.

Karl MARX, Fransa’da Sınıf Savaşımları, 4. baskı, çev: Sevim Belli, Sol Yayınları, 1996, Ankara.

Karl MARX, Felsefenin Sefaleti, çev: Ahmet Kardam, Sol Yayınları, 1992, Ankara.

Karl MARX, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, 5. baskı, çev: Sevim Belli, Sol Yayınları, 1993, Ankara.

Karl MARX, Ücretli Emek ve Sermaye, 8. baskı, çev: Sevim Belli, Sol Yayınları, 1999, Ankara.

Karl MARX, Louis Boneparte’ın 18 Brumaire’ı, 2. baskı, çev: Sevim Belli, Sol Yayınları, 1990, Ankara.

Karl MARX, Ücret, Fiyat ve Kâr, çev: Sevim Belli, Sol Yayınları, 1999, Ankara.

Karl MARX, Friedrich ENGELS, V.İ. LENİN, Sendikalar Üzerine, çev: Engin Karaoğlu, Bilim Yayınları, 1975, İstanbul.

Karl MARX-Friedrich ENGELS, Komünist Parti Manifestosu, çev: Yılmaz Onay, Evrensel Basım Yayın, 1998, İstanbul.

Karl MARX-Friedrich ENGELS, Alman İdeolojisi, çev: Sevim Belli, Sol Yayınları, 1999, Ankara.

Kemal SÜLKER, 100 Soruda Türkiye İşçi Hareketleri, Gerçek Yayınevi, 1976, İstanbul.

Kemal SÜLKER, Sendikacılar ve Politika, May Yayınları, 1975, İstanbul.

L. L. SHARKEY, The Trade Unions-Communist Theory and Practice of Trade Unionism, 5th Edition, Current Book, 1961, Sydney.

Maurice DUVERGER, Siyasal Rejimler, çev: Teoman Tunçdoğan, Sosyal Yayınları, 1986, Ankara.

Maurice DUVERGER, Politikaya Giriş, çev: Semih Tiryakioğlu, Varlık Yayınları, 1984, İstanbul.

Maurice DOBB, Kapitalizmin Gelişimi Üzerine İncelemeler, çev: F. Akar, Belge Yayınları, 1992, İstanbul.

Mehmet BEŞELİ, İşçi Sınıfı ve Sendikacılık Hareketinde Uluslararası ‘Yeni’ Eğilimler, Türk-İş Yıllığı 1997, Ankara.

Metin ÖZUĞURLU, Sendikacılık Hareketinin Krizi ve Yeni Gelişmeler Üzerine Gözlemler, A.Ü. SBF Asistan Seminerleri, 2000, Ankara.

Michael P. JACKSON, Sendikalar, çev: Eriç Bilginoğlu, Öteki Yayınevi, 1996, Ankara.

Michel MÜLLER, Quel Type de Syndicalisme, 11 Ekim 2002, http//www.filpac-cgt.fr/, Paris.

Murat SARICA, 100 Soruda Siyasi Düşünce Tarihi, Gerçek Yayınevi, 1973, İstanbul.

Münci KAPANİ, Politika Bilimine Giriş, 8. baskı, Bilgi Yayınevi, 1996, Ankara.

İ. Sabri DURMAZ, Bugünkü Sendikal Hareketin Temelleri, Evrensel Basım Yayın, 1997, İstanbul.

İlhan AKALIN, Sendikal Kavramlar, Öteki Yayınevi, 1995, Ankara.

P. NİKİTİN, Ekonomi Politik, çev: Hamdi Konur, 8. baskı, Sol Yayınları, 1995, Ankara.

Roger SOUTHALL, Imperialism or Solidarity?, International Labour and South African Trade Unions, University of Cape Town Press, 1995, Cape Town.

Ronaldo MUNCK, Uluslararası Emek Araştırmaları, Öteki Yayınları, 1995, Ankara.

Şehmus GÜZEL, Türkiye’de İşçi Hareketi, Sosyalist Yayınları, 1993, İstanbul.

Tülin ÖNGEN, Prometeus’un Sönmeyen Ateşi-Günümüzde İşçi Sınıfı, Alan Yayıncılık, 1994, İstanbul.

Tülin ÖNGEN, Kapitalizmin Yeniden Yapılanması ve Sendikalar, Marksizm ve Gelecek, sayı: 5, 1995, Ankara.

TÜMTİS (Türkiye Motorlu Taşıt İşçileri Sendikası), Sendikal Hareket Yol Ayrımında Broşürü, 2002, Ankara.

V. İlyiç LENİN, Ne Yapmalı?, çev: Muzaffer Erdost, 4. baskı, Sol Yayınları, 1992, Ankara.

V. İlyiç LENİN, Burjuva Demokrasisi ve Proletarya Diktatörlüğü, çev: Muzaffer Erdost, Sol Yayınları, 1992, Ankara.

V. İlyiç LENİN, Sendikalar, Bugünkü Durum ve Troçki’nin Hataları Üzerine, Honca Yayıncılık, 1992, İstanbul.

Yıldırım KOÇ, Temel Sendikal Eğitim, 2. baskı, Kavram Yayıncılık, 1991, İstanbul.

Yıldırım KOÇ, Niçin Sendika?-Nasıl Sendika?, Türk-İş Eğitim Yayınları, No:12, 1999, Ankara.

Yıldırım KOÇ, Türkiye Sendikacılık Tarihi, BİLAR Eğitim Yayınları-8, 1992, Ankara.

Yıldırım KOÇ, Uluslararası Sendikacılık Hareketi, Türk-İş Eğitim Dizisi, no:42, 2000, Ankara.

Yıldırım KOÇ, Türkiye’de İşçiler ve Sendikalar (Tarihten Sayfalar), Türkiye Yol-İş Sendikası Yayınları, 2000, Ankara.

Yüksel AKKAYA, Türkiye’de İşçi Sınıfı ve Sendikacılık-1, Praksis, sayı: 5, 2002, Ankara.

Zafer TOPRAK, Türkiye’de “Milli İktisat” (1908-1918), Yurt Yayınları, 1982, Ankara.

ÖZGÜRLÜK DÜNYASI, Sendikalar ve Sendikal Mücadelenin Geleceği, Atina’da Yapılan 3. Uluslararası Sendikal Konferansa Sunulan Türkiye Delegasyonunun Tebliği, sayı: 123, 2002, İstanbul.

Bilimler Akademisi, Felsefe Sözlüğü, çev: Aziz Çalışlar, Cem Yayınevi, 1997, İstanbul.

Marksist Ekonomi Sözlüğü, Marksist İncelemeler ve Araştırmalar Merkezi, Sosyal Yayınları, 1977, İstanbul.

Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, 1., 2. ve 3. ciltler, İletişim Yayınları, Ankara.

Devrimler ve Karşı Devrimler Ansiklopedisi-(Sosyalist Devrimler), 3. cilt, Güncel Yayınları.

Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi, 2. ve 3. ciltler, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, 1996, Ankara.

Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Ferit Develioğlu, 19. baskı, Aydın Kitabevi, 2002, Ankara.

Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (TÜRK-İŞ) Internet Sitesi. http://www.turkis.org.

Güney Afrika Sendikalar Kongresi (COSATU) Internet Sitesi. http://www.cosatu.org.za,

AFL-CIO Internet Sitesi, http://www.aflcio.org,New Unionism,http://www.btuc.org.uk/btuc/,

Trade Union Congress (TUC) Internet Sitesi, http://www.tuc.org.uk,

Dipnotlar

1- Kapitalizm çağında ücretli işçiyi tanımlamakta kullanılan proletarya kavramının tarihsel kökeni çok eskilere dayanmaktadır. Bu kavram, antik Roma’da mülk sahibi olmadığı için, topluma tek katkısı çocuk yaparak nüfusu ve dolayısıyla Roma ordusunda savaşacak asker sayısını arttırmaktan ibaret olanları tanımlamak için kullanılan proletari kelimesinden gelmektedir. Proletarya, Marx ve Engels tarafından, kapitalist sistemde mülksüz sınıf olan işçi sınıfını tanımlamak için kullanılmıştır.{

2- İşçilerin makineleri kırma girişimleri oldukça ilginçtir. O dönemde işçiler ayaklarına giydikleri tahta terlikleri kullanarak makinelere büyük zararlar vermiştir. Sabot olarak adlandırılan bu terlikler, makinelerin dişlileri arasına sıkıştırılarak makine dişlilerinin kırılmasına ve makinenin çalışamaz duruma gelmesine neden olmuştur. Günümüzde de kullanılan ve Fransızcada “baltalama” anlamına gelen “sabotaj” adını bu olaydan alır.

3- Bu dönemde Fransa’da genel oy hakkı, sadece 1848-1850 yılları arasında Anayasal bir hak olarak kullanılabilmiştir. Genel oy hakkı, 22 Mayıs 1850’de Fransa’daki burjuvazinin egemenliğini tehdit ettiği gerekçesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. (bkz. Fransa’da Sınıf Savaşımları 1848-1850)

4- I. Enternasyonal’de dile getirilen Bütün Ülkelerin İşleri Birleşiniz! sloganı, III. Enternasyonel ile Bütün Ülkelerin İşçileri ve Ezilen Halkları Birleşiniz! şeklinde ifade edilmiş ve günümüze kadar geçerliliğini ve güncelliğini sürdürmüştür.

5- ILO, Birleşmiş Milletler’in uzmanlık kuruluşu olarak faaliyetini sürdürmektedir. ILO ilkelerini kabul ederek üye niteliği kazanan ülkelere, benimsediği ilkelere uyma zorunluluğu getirilir. Kuruluşundan bu yana ILO’nun temel kavramları “endüstri ilişkileri” ve onun “üç temel aktör ü” olmuştur. Endüstri ilişkileri; işçi, işveren ve devletin üzerinde “uzlaşma” sağlayacakları çalışma ilişkileri olarak belirlenir. ILO’nun en üst karar organı Uluslararası Çalışma Konferansı’dır (UÇK).

UÇK ile yürütme organı konseyi, ILO’nun “uzlaşma” ve “sosyal diyalog” ideallerine uygun, üçlü yapıda; işçi, işveren ve hükümet temsilcilerinden oluşur. ILO, çalışma yaşamında “işbirliğini” savunur ve ülkelerin sosyal diyaloğu geliştirmeleri gerektiğini sürekli vurgular.

6- IFTU’nun açılımında geçen “özgür sendikalar” tanımı kuşkusuz önemli mesajlar içermektedir. Sendika ile siyaset arasındaki ilişkiyi, en azından sosyalist siyaset anlamında, reddeden IFTU, sendikaların birer meslek örgütü olduğunu ve siyasetten bağımsız olması gerektiğini savunduğundan, üyesi bulunan sendikaları “özgür sendikalar” olarak nitelemeyi tercih etmiştir.

7- Sendikal örgütlenme, grev ve toplu sözleşme hakkının uluslararası anlamda yasalaşmasında Sovyetler Birliği’nin büyük çabası olmuştur. II. Dünya Savaşı sonrasında şekillenen Birleşmiş Milletler’in (BM) yeni yapısı içinde SSCB, tüm işçilere sendika hakkı, grev ve toplu sözleşme hakkı verilmesi için BM’ye muhtıra vermiştir. Bu muhtıranın sonucu olarak, önce Sendika Özgürlüğünü düzenleyen 87 Sayılı ILO Sözleşmesi, sonrasında Grev ve Toplu Pazarlık hakkını düzenleyen 98 Sayılı ILO Sözleşmesi kabul edilmiştir.

8- ICFTU’nun kurulmasından itibaren uluslararası alanda yaygınlaşan sendikal hareketler üzerinde bir denetim ve baskı aracı haline geldiği görülür. Çeşitli ülkelerde yaptığı açık-gizli faaliyetlerin ortak hedefi sendikalar üzerindeki sosyalizmin etkisini kırmaktır. Bu amaçla ICFTU’nun yaptığı çok sayıda uluslararası çalışma ve eğitim faaliyetleri ile dünya sendikal hareketi üzerindeki yıkıcı etkisini pekiştirdiği söylenebilir.

9- Tarih dışı, sabit bir sendika örgütlenme biçimi ya da modelinden söz etmek mümkün değildir. Sendikal hareketler, hem zamana ve mekâna, hem de içinde bulunduğu tarihsel-toplumsal koşullara bağlı olarak farklı biçimler almış, farklı evrelerden geçmiştir. Sendikal örgütlenme biçimleri, bu biçimlenme ve evrim süreci içinde oluşmuştur.

10- Sendikaların sınıf partileri karşısındaki örgütsel bağımsızlığı konusu, Sovyetler Birliği deneyimi öncesi dönemden bu yana temel tartışma alanlarından birisidir. Lenin bu tartışmadaki tavrını “işçilerin örgütü” ve “devrimcilerin örgütü” arasındaki farkı açıklayarak belirlemiştir (bkz. V. İlyiç Lenin, Ne Yapmalı?).

11- Örneğin cam işkolu ve lastik işkolunda çalışan işçilerin grevleri geçtiğimiz yıllarda “milli güvenlik” gerekçesiyle sürekli olarak yasaklanmıştır. Cam ya da lastik üretimi olmayınca ihracatın azalacağı, ihracat azalınca ülke gelirinin gerileyeceği, bunun da “dış düşmanlar”ın bize saldırması için fırsatlar yaratacağı, dolayısıyla “milli güvenlik” açısından bu grevlerin yapılmasının sakıncalı olduğu gibi komik gerekçeler yasal grevlerin bile yasaklanabilmesi için yeterli olabilmektedir.

12- Son yıllarda sendikal hareketin uluslararası niteliğine oldukça sık vurgu yapılmakta, ancak bu vurgular yapılırken ülkelerin özgül koşulları yeterince göz önünde bulundurulmamaktadır. Oysa sınıf mücadeleleri tarihi göstermektedir ki, uluslararası mücadelelerin güçlü ve nitelikli bir karakter kazanması, ancak ulusal nitelikli mücadelelerin güçlendirilmesi ve sürekli diri tutulması ile mümkündür.!

13- TUC’un içinde önemli bir güce sahip olan ve yaptıkları grevlerle adlarından sık sık söz ettiren bu sendikalar şunlardır; Demiryolu İşçileri Sendikası (RMT), İtfaiyeciler Sendikası (FBU), İletişim İşçileri Sendikası (CWU), Kamu İşçileri Sendikası (UNISON), Tren Sürücüleri Sendikası (ASLEF) ve Kamu ve Ticari Servis İşçileri Sendikası (PCS).

14- AFL daha sonraları, 1955 yılında, ABD’nin en büyük ikinci sendikal örgütü olan CIO (Endüstriyel Örgütler Kongresi) ile birleşerek AFL-CIO adını almıştır. Bu örgüt halen ABD’nin en büyük sendika federasyonu konumundadır.

15- İlk kez klasik liberalizmin kurucusu olan Adam Smith tarafından savunulmuş olan “laissez-faire, laisse passer”, yani “bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” deyimi, aynı zamanda liberalizmin temel felsefesini oluşturur –y.n.

16- Stajyerlerin sendikacılıktan çok, ABD’nin sendikalara ilişkin politikalarını hayata geçirmeye çalışmak yanında, ajanlık faaliyeti yürüttükleri yönünde ciddi iddialar vardır.

17- Sadece Kolombiya’da son 12 yıl içinde 3700, 2003 yılında ise 197 sendikacı, ABD destekli rejimin paramiliter güçlerince gerçekleşen saldırılar sonucu öldürülmüştür.

18- Bakunin ve Proudhon Anarşizmin ve anarko-sendikalizmin öncüleri olmakla birlikte mücadele perspektifi ve yöntemi bakımından ikisi de farklılıklar gösterir. Bakunin, daha çok toplumcu anarşist olarak tanımlanır ve mücadele için “devrimci şiddet”i önerir. Proudhon ise, bireyci anarşizmi savunur ve bireyin özgürlüğünü her şeyin önüne koyar. Aralarındaki bu farklılığa karşın her ikisinin de ortak yanı şiddetli bir otorite düşmanlığı ve anarşist karakterli, şiddet yanlısı eylemleri savunmalarıdır.

19- Lenin, sendikaların sadece ekonomik mücadele ile yetinmelerinin de bir siyaset olduğunu savunmuş ve bu siyaseti ‘ekonomizm’, ‘trade unionism’ olarak adlandırmıştır. (Lenin, Ne Yapmalı?) Ekonomik mücadele ile siyasal mücadele arasında kurulacak olan bağın bir benzerinin sendika ile işçi sınıfının devrimci partisi arasında kurulması gerektiğini savunan Lenin, 20. yüzyılda “sınıf sendikacılığı” akımının en önemli ismi olarak kabul edilmektedir.

20- Nitekim siyasete ilişkin uzak durma ve ondan korkmanın günümüz Türkiye’sinde de şekil değiştirmiş bir biçimde etkisini sürdürdüğünü söylemek abartı olmayacaktır. Dolayısıyla, Türkiye insanının siyasete bir “öcü” gibi bakmasının kökeninde bu tarihsel olayın etkisinin olabileceğini de hesaba katmak gerekir.

21- Örneğin Pir Sultan Abdal’ın Sivas’ta asılmadan önce söylediği şu dörtlük dikkat çekicidir: “Hızır Paşa bizi berdar etmeden / Açılın kapılar Şah’a gidelim / Siyaset günleri gelip yetmeden / Açılın kapılar Şah’a gidelim”

22- Parlamentoda bulunan partilerin niteliğine bakmaksızın işçi-sendika kökenli milletvekillerini destekleme anlayışının Türkiye sendikal hareketinin en önemli sorunlarından birisi olduğu söylenebilir. İşçilerin ve sendikaların, sendika kökenli milletvekillerini destekleme eğiliminde, siyasetle kurulan ilişki açısından, Amerikan sendikacılık hareketinin açık bir etkisi vardır.

23- İlk olarak 1964 yılında Türk-İş’in tüzüğüne geçmiş olan “Partilerüstü politika” ilkesi, Amerikan sendikacılığının etkisiyle kabul edilmiştir. Ancak, her iki ülkenin ekonomik, sosyal ve siyasal koşullarının farklı olması nedeniyle uygulamada önemli farklılıklar ortaya çıkmıştır. Söz konusu ilke, Amerika’da en azından teorik olarak “tarafsızlık” anlamına gelirken, Türkiye’de iktidardan yana taraf olmak uzun yıllar “partilerüstü politika” kapsamında değerlendirilmiştir.

24- Burada bir hatırlatma yapmak gerekirse, Türk-İş, Amerikan sendikacılığının da etkisiyle “işçi sınıfı” terimini 1980’lerin ortalarına kadar kullanmaktan özellikle kaçınmış, onun yerine aynı anlamda “işçi hareketi” ifadesini kullanmayı tercih etmiştir.

25- Kendisi için sınıf olmanın farklı düzeyleri vardır. İşçi sınıfının, yaşadığı koşullara bağlı olarak, zaman içinde daha alt düzeylere gerilediği görülmüştür. Ama bir kez kendisi için sınıf olmuşsa, yani siyasallaşabilmiş, partileşebilmiş ise, artık kendiliğinden sınıf düzeyine inmesi güçleşir. Türkiye’de işçi sınıfı mücadelesi, o dönemde böylesi bir gelişme gösteremediği için sonraki dönemlerde göreceli olarak gerileme yaşamıştır.

26- Sendikalara siyaset yasağı getiren “Sendikal faaliyet” başlıklı Anayasa’nın 52. maddesi 23 Temmuz 1995 tarihli 4121 sayılı yasa ile hukuken yürürlükten kaldırılmıştır. Ancak sendikal yasaklar, Sendikalar Kanunu’ndaki maddeler ve fiili uygulamalarla hâlâ devam etmektedir.

27- II. Dünya Savaşı sonrası, gelişmiş kapitalist ülkelerin benimsediği ekonomi politikaları ifade eden bu slogan, iktisatçılar tarafından “Refah Devleti”nin 1950-1970 arası dönemde benimsediği temel ekonomik yapılanmayı ifade etmek için kullanılmaktadır.

28- Kâr oranlarındaki görece düşüşten kaynaklanan kapitalizmin krizinden çıkışı için oluşturulan, öncülüğünü Chicago okulundan F. V. Hayek ve M. Friedman’ın yaptığı “neo-liberal” ekonomi politikaları, başta İngiltere ve ABD olmak üzere birçok kapitalist ülke tarafından benimsenmiştir. İngiltere’de, 1979 yılında iktidara gelen M. Theacher hükümeti, iktidara gelir gelmez ilk iş olarak sendikaları yok etmeyi hedeflemiş, bu amaçla büyük özelleştirmelere imza atarak sendikaları güçsüz kılmayı büyük ölçüde başarabilmiştir. Benzer uygulamaları ABD’de R. Reagan döneminde de gözlemlemek mümkündür. Bu uygulamalar nedeniyle Theacher ve Reagan neo-liberalizmin en popüler politikacıları olarak kabul edilmektedir.

29- 20. yüzyılın başlarında Henry Ford örgütsel üretim modelini geliştirerek, Fordist Üretim Modelini ortaya atmıştır. Fordist modelin yaşandığı gelişmiş kapitalist ülkelerde görülen temel eğilimler şunlardır: Fordist üretim modeli, standart üretim malları üzerine kurulmuş, vasıfsız işgücü istihdamına dayalı bir sistemdir ve aynı zamanda kitle üretimini de içeren bu yönetim modeli, Taylorist yönetim modeli ile bütünleşmiştir. Taylorist yönetimin en önemli özelliği, emeğin verimliliğinin istikrarlı bir şekilde artan bir seyir izlemesidir. Fordist kitle üretim modeli, 1970’li yıllara kadar çok iyi bir şekilde işlemiştir. Kitle üretiminin varlığını sürdürebilmesi standart tüketim kalıpları ve istikrarlı pazarların mevcudiyeti ile yakından ilgilidir.