Henri Alleg

Sorgu/ La Question

Çeviren
Alaattin Bilgi

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Galipdede Caddesi

Şahkulu Sokak

Şahin İş Merkezi

No: 10 Kat: 2

Tünel / İstanbul

Tel: 0212 293 63 45-47

Faks: 0212 293 63 31

Evrensel Basım Yayın-59

Sorgu

Henri Alleg

Çeviren: Alaattin Bilgi

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Düzelti: Memet Tayak

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Birinci Basım

1959 (Açık Oturum Yayınları)

ÖNSÖZ

Türkiyeli okuyucusunun şu anda elinde tutmakta olduğu bu kitap, Avrupa edebiyatında ve hatta dünya edebiyatında bir örneği daha bulunmayan, sıradışı bir yapıttır. Zofia Nalkowska’nın Madalyonlar adlı yapıtının sıradışılığı, alışılmadık özünden kaynaklanmaktadır. Zira, kültür tarihimizde, dünya uluslarının İkinci Dünya Savaşı sırasında karşı karşıya kaldığı katliamlardan daha büyük bir trajedi bulmak zordur ve Polonyalı kadın yazar, bu yapıtını işte bu konuya adamıştır. Yapıtın biçimi de sıradışıdır, Madalyonları belirli bir edebi kategoride tanımlamak olanaksızdır, ancak bu yapıtın bir belgesel düzyazı ya da daha doğrusu; edebi okumaya uygun hale getirilmiş, insanı sarsıcı bir belge olduğu görüşüne tutunmak yerinde olacaktır. Zofia Nalkowska (1884-1954), Polonya edebiyatının üç farklı döneminde de üretimlerini sürdürmüş, Polonya edebiyatında kalıcılık kazanmış bir yaratıcıdır. Yazarlığa başlayışı, Genç Polonya Dönemi diye de bilinen modernizm döneminin Polonya topraklarında gelişmeye başladığı yıllara rastlar.

Yüzyılımızın 10’lu yıllarında, bu yetenekli genç yazar, insanın özgün bireyselliğine dair incelemeleri içeren bir dizi psikolojik roman yayınlamaktadır. Nergis (1910; Narcyza), Yılanlar ve Güller (1915; Weze i Roze) gibi ilk dönem yapıtları, genel anlamıyla ataerkil toplumda kendi yerini arayan kadın aydınların analitik portresini sunar. Birinci Dünya Savaşı’na değin geçen sürede, Nalkowska hatırı sayılır bir ün kazanmıştır, gerçi tanınmışlığı sanatçıların oluşturduğu bir seçkinler grubunun sınırlarını aşamamıştır henüz.

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından, Polonya’nın bağımsızlığını kazandığı ve Polonya edebiyatında İki Savaş Arası 20. Yüzyıl Edebiyat Dönemi (1918-1939) denilen süreçte, yazar değişen şartlara kolaylıkla uyum sağlar. 20’li yılların başlangıcı, okuyucuların politik romana artan ilgisini de beraberinde getirmiştir. Bu dönemde okuyucunun, içinde adlarının gizlendiği, ancak gerçeklikte karşılığı olan politikacı tiplerini ve gazetelerin birinci sayfalarından aşina olduğu skandalları bulduğu yeni bir roman türü başarı kazanıyordu. Nalkowska’nın bu döneme ait en ses getiren yapıtı, 1924’te yayınladığı Teresa Hennert’in Aşkı (Romans Teresy Hennert) olmuştur. Bu yapıtında yazar, yeni oluşan gerçekliğin olağanüstü derecede iyi bir gözlemcisi olduğunu kanıtlamıştır. Politika seçkinlerinin bencilliklerini, ahlaki yozlaşmalarını ve iktidar uğruna verdikleri mücadeleyi gizleyen maskeleri tutkuyla alaşağı eder. Romanın başlığına kimse kanmamıştır; yani bu romanda aşktan çok, mevcut politik yapıya yönelik kışkırtıcı eleştiri yer bulmaktadır. Yeni romanları, yazara çok daha büyük bir ün getirir, gittikçe genişleyen bir okuyucu kitlesinin yapıtlarını dört gözle beklediği, çok tanınmış bir yazar olmuştur.

Nalkowska’nın yazarlık yeteneği 30’lu yıllarda, çok başarılı bir gelişim çizgisi izlemiştir. 1934 yılında, döneminin en önemli yapıtlarından biri olan Sınır (Granica) adlı romanını yayınlar. Yazar, edebiyata dair bütün erişimlerini ve o güne değin edindiği tüm edebi deneyimini bu romanın bünyesinde birleştirmiştir. “Sınır” İkinci Dünya Savaşı öncesi Polonya daki sosyo-politik durumun ayrıntılı bir değerlendirmesiyle birlikte bireysel psikolojiye yönelik başarılı bir incelemeyi de içermektedir. Olgunlaşan yazarlık yetileri, Nalkowska’ya bu romanını sağlam bir felsefi zeminle zenginleştirme olanağı da vermiştir. İnsanın kendisine ve diğer insanlara karşı sorumlulukları, ayrıca ahlaki bağıntıcılık problemleri bu yapıtta olanca açıklığıyla görünür kılınmıştır. Yazarın, yazarlık atölyesini mükemmelleştirdiği de görülmektedir. Anlatım akışını ustaca değiştirir, anlatım zamanıyla deneyler yapar, avangard kompozisyon tarzlarını cesurca kullanır.

İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması ve Polonya’nın Nazi Almanyası karşısında erken gelen yenilgisi, tüm Polonya aydın kesimini olduğu gibi; yazarımızı da gafil avlamıştı. İşgal nedeniyle doğuya ya da batıya göç eden diğer birçok Polonyalı sanatçıdan farklı olarak, Nalkowska yurdunu terk etmemiş ve bu yılların iki korkunç olayıyla yüz yüze kalmıştı: İlki Nazilerin Yahudi ırkına uyguladığı soykırım diğeri Polonya aydın kesiminin işgal güçleri tarafından planlı biçimde yok edilişiydi. Gerçi “Sınır”ın yazarı doğrudan bir baskıyla karşılaşmamış, toplama kamplarına gitmekten kurtulmuştu, ama Polonya ulusunun trajik yazgısına dair haberler, ülkenin dört bir yanından ona ulaşmaktaydı.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, ittifak devletleri, Nazilerin işlediği insanlık suçlarının belgelerini toplamak amacıyla kararlı bir çalışmaya giriştiler. 1945’te Zofia Nalkowska, Nazi Suçlarını Araştırma Merkez Komisyonu’nda görev aldı. Bu komisyon, insanlık suçlarını kanıtlayan belgeler topluyordu ve özellikle de Polonya topraklarında Nazilerin kurduğu sayısız toplama kampına dair kanıtlar titizlikle toplanmıştı. Nalkowska, Auschwitz, Birkenau, Stuthoff gibi en büyük ölüm kamplarında yapılan teftişlere katılmıştı. Ayrıca, insanlık tarihinin benzerini o güne değin görmediği katliamlardan mucize eseri kurtulmuş tanıkları, bizzat dinleme olanağı da bulmuştu.

Bu çalışmaların sonunda yazar, faşizmin yol açtığı ahlaki çöküşün sonuç ve ölçülerini kavramıştı. Komisyon çalışmalarının akışında, dikkatini özellikle tanıkların aracısız ifadeleri üzerinde yoğunlaştırarak, durmadan notlar alıyordu.

Ardından, Zofia Nalkowska alışılmadık bir sorunla karşı karşıya kaldı. Kurmacayla hiçbir bağlantısı olmayan bu insanlık trajedisini bir edebi biçimle nasıl örtüştürecekti? Yanılmaz yazarlık içgüdüsü, yazara o güne değin var olan hiçbir anlatım biçiminin, böylesine acımasız bir konuyu anlatmaya uygun olamayacağını söylüyordu. Yazar, tek bir anlatım yöntemi seçmişti: sanki acıyla düğümlenmiş bir boğazdan çıkıyormuşçasına kuru, gösterişsiz bir anlatımı benimseyecekti.

Madalyonlar, 1946’da yayınlanır. Yapıt, faşizmin aldığı milyonlarca isimsiz kurbana ödenen bir namus borcudur. Madalyon, Polonya geleneğinde, ölmüş olan değerli yakının anısına sadık kalındığını belgeleyen bir semboldür. Ölen kişinin bir fotoğrafı, ya mezar taşına yerleştirilir ya da minyatür hale getirilerek boyunda taşınır. Nalkowska, kitabına bilinçli bir biçimde sembolik bir başlık koymuştur, çünkü kamplarda öldürülenlerden geriye hiçbir mezar kalmamış ve hatta tarihin rüzgârı, onların ölü yakma ocaklarında kalan küllerini dahi savurup götürmüştür.

“Madalyonlar”ın yazarı, daha çok, ölümden kurtulan tanıkların söylediklerini ön plana alarak, sanki gölgeye çekilir. Birbirlerini izleyen öykü-röportajlar, okuyucuya faşizmin en şok edici yüzünü gösterirler. “Profesör Spanner” adlı açılış öyküsünde, insan vücudunu sabuna dönüştüren korkunç bir üreticiyle karşılaşırız. Yozlaşmış bir bilim adamı olan Spanner, bilgisiyle insanlara yardım etmek yerine, yeteneklerini korkunç deneylere adamıştır. Ancak, bu konuda ifade veren tanığın bu insanlık dışı durumu benimseyişi ve hatta bu sabunu kendisinin de kullandığını itiraf edişi en korkuncudur. Onun gözünde bu suç, öylesine sıradan, öylesine her gün rastlanabilecek türden bir şeydir ki; ifadelerinde ahlaki bir ilkenin gölgesi dahi görülmez.

Ahlaki duyarsızlığa tanıklık eden başka bir öykü de, “Demiryolu Hattında” adlı öyküdür. Toplama kampına götürülen Yahudiler, onları kaçınılmaz bir ölümün beklediğini biliyorlardı, işte bu yüzden hızla giden vagonlardan atlayarak sık sık umutsuz bir kaçışa yelteniyorlardı. Güzel bir Yahudi kadını, trenden atladıktan sonra ayağından yaralanır, daha uzağa kaçamayacaktır, Yahudilere yardım edenlere ölüm cezası verildiği için kimse de ona yardım etmez. Kadın, önüne çıkan insanlardan kendisini öldürmelerini diler. Bir delikanlı, sanki yaralı bir hayvanı öldürüyormuşçasına, hiçbir tereddüte kapılmadan, kadını vurur. Burada yazar, herhangi bir yorum yapmaktan kaçınır, delikanlının bu eyleminin doğru olup olmadığını kurcalamaz, çünkü insan olma sınırının nerede başlayıp nerede bittiği sorusunu okuyucusunun kendi kendisine sormasını istemektedir.

Bölümler bölümleri, anlatımlar anlatımları izledikçe, her türlü insani değerin ayaklar altında alınmasının ölçeği de gittikçe büyür. Hatta savaşın en fazla zarar verdiği çocuklar Auschwitz kampındaki çocuklar bile, sanki bulaşıcı bir hastalığa tutulmuşçasına ölümün tutkunu olmuşlardır; evet onlar bile Yahudi taşımacılığı ve ceset yakmaca oynamaktadırlar. Onların dünyası budur, bu onların çocukluğudur!

Savaşı izleyen ilk yıllar, yeni bir çağdaş edebiyat dönemi açmış, savaşı ve işgal yıllarını konu edinen yüzlerce kitabı beraberinde getirmiştir. Toplama kampları cehennemini bizzat yaşamış olan yazarlar (Seweryna Szmaglewska, Gustaw Morcinek, Tadeusz Borowski), yalnızca anılarının kaynaklık ettiği ya da anılarından hareketle kurguladıkları kitaplar yayınlıyorlardı. Ancak, bu yaygın edebi akım içerisinde Nalkowska’nın “Madalyonlar”ı özel bir yer edinmiştir. Okuyucunun vicdanını harekete geçirmek isteyerek yazarlar, genelde acının ve isyanın en yüksek tonuna yöneliyorlar, faşizmin işlediği suçu ortaya koyabilmek için birçok karışık ifade kullanıyorlardı. Nalkowska’nın bu koronun içindeki sesi, bunca yılın ardından bile ayırt edilebilir. Onun alçakgönüllü, sanki acıyla düğümlenmiş bir boğazdan çıkıyormuşçasına tutumlu anlatımı, insanın insan için hazırladığı trajik yazgının son derece net ve insanı şaşırtıcı bir resmini vermektedir.

Dr. Ewa Odachowska–Zielinska
AÜ D.T.C.F. Leh Dili ve Edebiyatı Bölümü

İnsanlar, insanlar için
hazırlamışlardı bu yazgıyı

PROFESÖR SPANNER

1

O sabah ikinci kez oradaydık. Açık, serin bir mayıs günüydü. Deniz yönünden ferahlatıcı bir rüzgâr esiyor, yıllar öncesinden bir şeyler anımsatıyordu. Geniş, asfaltlanmış bulvarın ağaçları altında bahçe duvarı yükseliyor, onun ardındaysa çok büyük bir avlu uzanıyordu. Artık ne göreceğimizi biliyorduk.

Bu kez, iki yaşlı bey de bizlere eşlik ediyordu. Bunlar, Spanner’in “arkadaşları” sıfatıyla bize katılmışlardı. –İki profesör, ikisi de doktor ve bilim adamı. Biri uzun boylu, saçları ağarmış ve asil yüzlü; diğeri de onun kadar iri, ancak bunun yanı sıra şişman ve ağırdı. Geniş yüzü, iyi yürekliliğini ve sanki tedirginliğini açığa vuruyordu.

Birbirlerine çok benzer, bizler gibi değil de, daha çok taşravari bir tarzda –siyah, uzun iyi yünden baharlık paltolar giyinmişlerdi. Kafalarında da hafif ve yine siyah fötr şapkalar vardı.

Ufak, sıvasız tuğla bina; Anatomi Enstitüsü’nün bulunduğu büyük binanın önemsiz bir parçası olarak avlunun bir köşesinde, öylece bir uçta duruyor.

İlkin geniş, karanlık bodruma indik. Uzağa, yüksekte bir yere yerleştirilmiş pencerelerden sızan yarım yamalak bir ışık içinde, ölüler, yine tıpkı dünkü gibi yatıyorlardı. Çıplak, açık krem renkli, sert heykelleri andıran vücutları; sonunda gerekliliklerini yitirecekleri anı aylardır beklemelerine karşın, mükemmel bir durumdaydı.

Taş sandıklarda, sıvaları kavlamış, çimentodan yapılma uzun ceset havuzlarında —boylu boyunca, üst üstte yatıyorlardı. Kolları, cenaze töreni göreneklerine göre göğüslerinde kavuşturulmamış, vücutlarının yanına bırakılmıştı. Kafaları, gövdelerinden o denli düzgün ayrılmıştı ki, sanki taştan oyulmuş gibiydiler.

Bu taş sandıkların birinde, ölü yığını içerisinde “denizci” olduğu anlaşılan, kafası koparılmış, bir gladyatör kadar iri, mükemmel bir genç yatıyordu. Geniş göğsü üzerine bir gemi deseni döğmelenmişti. Döğmenin iki baca figürü arasından, işe yaramamış bir inancın deyişi geçiyordu: Tanrı bizimledir.

Ceset dolu havuzları ardı ardına geçiyorduk, iki beyefendi de bir taraftan yürüyor, bir taraftan gözlemliyorlardı. Doktordular ve bunların ne anlama geldiğini bizden daha iyi kavrıyorlardı. Üniversiteye bağlı olan Anatomi Enstitüsü’nün rezerv gereksinimini on dört ceset karşılayabilirdi. Burada, üç yüz elli tane vardı.

Öteki havuzlardaki gövdelerden koparılmış, saçsız kafalar için iki havuz ayrılmıştı. Gelişigüzel insan yüzleri serilmişti bunların içine, yere dökülmüş patatesler gibiydiler: Biri yastıkta yatıyormuşçasına yan, bir diğeri yere dönük ya da yukarıya bakar biçimde düşmüştü.

Havuzlardan birinin köşesinde, öldüğünde belki en fazla on sekiz yaşını sürüyor olabilecek bir delikanlının ufak, krem rengindeki yüzü, yukarıya bakar biçimde duruyordu. Şehla koyu renk gözleri kapanmamış, hafifçe aralık kalmıştı. Yüzüyle aynı rengi taşıyan dudakları; sabırlı, buruk bir gülümsemeyi yansıtıyordu. Düzgün ve belirgin kaşları, sanki inanamıyormuşçasına, şakaklarına doğru çekilmişti. Bu çok garip ve bilincini aşan durumda, dünyanın kesin hükmünü vermesini bekliyordu.

Ardından yine ölülerle dolu havuzlar, sonra ikiye bölünmüş, parçalanmış ve derileri yüzülmüş insan gövdeleriyle dolu rezervuarlar. Yalnızca bir havuzda, diğerlerinden ayrılmış ve uzağa konulmuş sayısız kadın cesedi bulunuyordu.

Bunun dışında yeraltında birkaç tane daha boş, aşağı yukarı bitirilmiş, kapaksız havuz gördük. Bu, yaşayanlara gerekli ceset rezervlerinin yetersiz kaldığını ve tüm tasarının genişletilmesine niyetlenildiğini kanıtlıyordu.

Daha sonra iki profesörle birlikte kırmızı binaya geçtik ve orada küllenmiş ateş üzerinde, koyu renk bir sıvıyla dolu, kocaman bir kazan gördük. İşinin ehli birisi, kapağı araladı ve ateş kancasıyla sıvıda yüzen kaynamış, derisi yüzülmüş insan gövdesini yüzeye çıkardı.

Diğer iki kazanda hiçbir şey yoktu. Ancak yakındaki camlı dolabın raflarında, haşlanmış kafatası ve baldır kemikleri sıralanmıştı. Bir de içerisinde kat kat yatırılmış, yağlardan temizlenmiş ve ince katmanlar halinde hazırlanmış insan derisi parçalarının bulunduğu bir kutu gördük. Rafta yarısına kadar soda dolu bardaklar, duvarın bitişiğinde ise içi eriyik dolu, duvara monte edilmiş bir kazan ve kemiklerle işe yaramaz parçaların yakılması için kullanılan büyük bir ocak bulunuyordu.

Sonunda, yüksek bir masanın üzerinde bir parça beyaz, pürüzlü sabun ve sabun kırıntılarıyla kirlenmiş bir çift metal kalıp.

Bu kez, yukarıdaki sac kaplamayı dolduran kafatası ve kemik yığınlarını görmek için, tavan arasına çıkan merdivenlere yönelmedik. Yalnızca bir an, tümüyle yanmış üç binadan geriye kalan izlerin, ölü yakma tipi metal ocakların ve sayısız boruyla telin görüldüğü avlunun bu köşesinde duraladık. Kırmızı binanın iki defa yakıldığı biliniyordu. Ancak, çıkan yangın her defasında zamanında fark edilmiş ve bastırılmıştı.

Bizden hemen ayrılan ve tanımadığımız birinin eşliğinde kendi yollarına giden iki profesörle birlikte dışarıya çıktık.

2

Sorgulama için cezaevinden getirilen, zayıf ve solgun, açık renk gözlü genç adam komisyon önünde ifade veriyor. Ondan ne istediğimize dair bir fikri yok.

Düşüne düşüne, ağırbaşlı ve hüzünlü bir tavırla konuşuyor. Lehçe’yi yabancı aksanıyla, birazcık tekleyerek, konuşuyor.

Gdansk’lı olduğunu söylüyor. İlkokul okumuş, sonra altı sınıf daha bitirip lise diploması almış. Gönüllüymüş, izciymiş.¹ Savaşta esir düşmüş ve kaçmış. Karda sokaklarda çalışmış, daha sonra bir cephane fabrikasında. Yine kaçmış. Tüm bunlar Gdansk’da oluyor.

Babasını toplama kampına aldıklarında, annesi bir Almanla birlikte yaşıyormuş. Bu Alman, buradaki Anatomi Enstitüsü’nde ona iş bulmuş. Böylelikle Profesör Spanner’e gelmiş.

Profesör Spanner, anatomi üzerine bir kitap yazıyormuş ve onu ceset hazırlayıcısı olarak işe almış. Üniversitede öğrencilere ders veriyormuş, ceset hazırlama kursu... Kitap yayınlayacakmış ve bu kitap için çalışıyormuş. Yardımcısı, Profesör Wohlmann da çalışıyormuş, ancak onun da bir kitap için mi, yoksa öylesine mi çalıştığını söyleyemiyor...

Bu hizmet binası, Palarnia’ya² 1943’de yapılmış. Spanner o dönemde etleri ve yağları kemiklerden ayıracak makineler üzerine uğraşmaktaymış. Tıp derslerinde kullanılan iskeletler, bu kemiklerden yapılıyormuş. 1944’te Profesör Spanner, öğrencilerinden, cesetlerden çıkan yağı ayrı bir yere toplamalarını istemiş. Her akşam, kurs bitip öğrenciler ayrıldıklarında, işçiler yağ dolu tabakları toplarlarmış. Damar ve et dolu tabaklar da varmış. Eti öylece atıyor ya da yakıyorlarmış. Ancak çok fazla leş kokusu olmasından dolayı kent sakinleri, polise şikayette bulununca, Profesör Spanner etleri geceleyin yakmalarını emretmiş.

Öğrencilere de deriyi tümüyle temizlenmiş şekilde soymaları, daha sonra yine temizce yağı, sonra da ceset hazırlama kitabına uygun biçimde kemiğe kadar olan kasları çıkarmaları emredilmiş.

İşçilerin tabaklardan topladıkları yağ bütün bir kış bekletiliyor, öğrencilerin okuldan ayrılmasını izleyen beş-altı gün içerisinde sabuna dönüştürülüyormuş.

Profesör Spanner, aynı zamanda insan derisi de biriktirmekteymiş. İnsan derisini, yaşlı laborant von Bergen’le beraber işleyip, ondan bir şeyler üretmektelermiş.

— Yaşlı laborant von Bergen, benim direkt bağlı bulunduğum şefti. Profesör Spanner’in yardımcısı, Doktor Wohlmann’dı. Profesör Spanner sivildi, ancak SS’e bir doktor olarak girmişti.

Tutuklu, Doktor Spanner’in şimdi nerede olduğunu bilmiyor.

— 1945’in Ocak ayında Spanner gitti. Giderken yağ biriktirmemizi, sömestr süresince üretime devam etmemizi, düzenli olarak sabun ve anatomi çalışmaları yapmamızı ve de ortalığın insanca bir görünüme sahip olabilmesi için temizlik yapmamızı emretti. Temizlik emrini reçeteye eklememişti, belki de unutmuştur. Döneceğini söylüyordu, ama dönmedi. Gittiğinde, postayı ona; Halle an der Saale, Anatomisches Institut adresine yolluyorlardı.

Pencerelerin karşısında, aydınlıkta, duvar yanındaki sandalyede oturmuş, ifade veriyor. Her şeyi olduğu gibi, hiç atlamadan, tam anlamıyla söylemek için inatçı bir istek içerisinde olduğunu değerlendirmelerinde, düşüncelerinde açıkça gösteriyor. O tek, bizse on kişiden fazlayız: Komisyon üyeleri, bölge yetkilileri ve savcılar.

Gösterdiği gayretin fazlalığı, çoğu zaman aydınlatıcı olamıyor.

— Reçete nedir?

— Reçete duvara asılırdı. Köyden gelen bayan asistan, oradan sabun yapma reçetesini getirir ve duvara asardı. Adı Koğitek’di. Teknik asistan. O da gitti, ama Berlin’e. Reçeteden başka, duvarda bir de not vardı. Bunu von Bergen yazmıştı. İskelet üretimi için ayrılan kemiklerin tamamen temizlenmesiyle ilgili bir nottu.

Ne var ki kemikler temizlenemiyor, ziyan oluyorlardı. Ya yüksek ısıdan ya da güçlü çözücü sıvı yüzünden... –Bu geçmişte kalmış soruna hâlâ kafa yoruyordu.

— Reçetede bildirilen sabun hep başarıyla yapılıyordu. Yalnızca bir kez olmadı. O sonuncusu, Palarnia’da masanın üzerinde yatan gövde, işte o olmadı.

Sabun üretimi, Palarniada yapılıyordu. Üretimi, Doktor Spanner’in bizzat kendisi, yaşlı laborant von Bergen’le birlikte yönetiyordu. Onunla ceset toplamaya giderdi. Ben de gittim mi? Evet, yalnızca iki kez. Bir kez de Gdansk hapishanesine.

Önceleri, cesetleri akıl hastanesinden getiriyorlardı, ama sonradan bu cesetler yeterli gelmedi. O zaman Spanner, her bölgenin belediye başkanına cesetleri gömmemeleri ve Enstitüye göndermeleri için başvurdu. Stutthof kampından, Krolewiec’den idam edilenleri, Elblag ve bütün Pomeranya’dan ceset getirdiler. Yetmedi, Gdansk hapishanesine bir giyotin koydular da, ancak o zaman yeteri kadar ceset oldu...

Özellikle bunlar, Polonyalı cesetleriydi. Ama, bir keresinde, kutlama sırasında idam edilen Alman askerlerini de getirmişlerdi. Bir keresinde de, dört ya da beş ceset getirdiler, soyadları Rusçaydı.

Von Bergen, cesetleri hep geceleyin getirirdi.

— Neyin nesiydi bu kutlama?

— Kutlama hapishanedeydi. Giyotinin açılışı şerefine. Şefimiz Spanner ve bir sürü misafir davet edilmişti. Şef, yanına yaşlı laborant von Bergen’i ve beni aldı. Beni niye aldı bilmiyorum, yani davetli değildim. Misafirler arabalarla ya da yayan gelmişlerdi. Salona girdiler. Ama biz girmedik, dışarıda beklemek zorundaydık, darağacını ve giyotini gözledik. Dört Alman askeri, o zaman idama çarptırılmıştı. İdamlarına bir Alman papazı olur vermiş.

Birini nasıl sallandırdıklarını gördüm. Elleri arkadan kelepçeli, yalınayak, ayakları kapkaraydı ve sadece pantolonu vardı, üstü çıplaktı.

Mor bir örtü, bu örtünün ardında ikinci bir oda ve savcı bulunuyordu. Daha sonra, yaşlı laborant, cellatla konuşmuş ve işini bizim de işimize yarayacak biçimde nasıl bitirebileceğini anlatmıştı ona. Sonunda savcının konuşmasını izleyen bir gürültü patırtı ve sanki birisi koşturuyormuşçasına tepinme sesleri duymuşlardı. Demir inmişti. Cellat, infazın yerine getirildiğini bildirdi. Bizse artık, açık bir tabutun içerisinde, dört cesedi nasıl götürdüklerini izliyorduk.

İdama olur veren papaz mıydı, bilmiyorum. Ancak, üniformalılardan birinin papaz olduğunu söylüyorlardı.

Von Bergen, Wohlmann’la beraber bu hapishaneden bir seferde yüz ceset getirdi.

Ancak, daha sonra Spanner, kafası koparılmamış cesetler istedi. Kurşuna dizilenleri de istemiyordu. Üzerlerinde uzun süre uğraşmak gerektiğinden, hep kokuşuyorlardı. Örneğin, idam edilmiş bir Alman askeri getirmişlerdi. Bir ayağı kırılmış ve kurşunlanmıştı. Ama aynı zamanda kafası da koparılmıştı. Yani, hepsi bir arada. Akıl hastanesinden getirilen cesetlerin kafaları yerinde oluyordu.

Spanner, yedekte hep ceset bulundururdu. Çünkü ileride, cesetler azaldığında, kafası koparılmış cesetleri kabul etmek zorunda kalıyordu.

O iri yapılı denizci, Gdansk hapishanesindendir. Cesetler ikiye bölünmüştür, çünkü bütün olarak kazana girmiyor, sığmıyorlardı.

Bir insan, belki beş kilo yağ verir. Yağ, Palarnia’da taş bir havuzun içerisinde saklanırdı. Kaç kilo mu?

Uzun süre düşünüyor, olabildiğince tam bir yanıt vermek istiyor.

— Bir buçuk cetnar.³

Hemen ekliyor:

— Eskiden öyleydi. Ancak son dönemde daha azdı. Reichs’a⁴ çekilmeye başladıklarında, bir cetnar kadar kalmış olmalı.

Sabun üretiminden kimsenin haberi olmamalıydı. Spanner, öğrencilere bile söylenmesini yasaklamıştı. Ancak öğrenciler görmüş, daha sonra birbirlerine söylemiş olabilirlerdi, yani belki de biliyorlardı... Hatta bir keresinde, Palarnia’ya dört öğrenci çağırıp sabunu onlarla birlikte hazırladılar. Yalnızca Almanların, şefin, yaşlı laborantın, benim ve iki işçinin günlük üretime giriş hakkı vardı. Hazırlanan sabunları Doktor Spanner alıyor ve sorumluluğu üstleniyordu.

— Hazır sabun mu?... Ha, nasıl yapılır –önce yumuşaktır, o yüzden soğutmak gerekiyordu, soğuyunca da bölmek zorundaydık... Spanner, sabunu kilit altında tutuyordu. Sakladığı yerde yalnızca sabun yoktu, makine de orada duruyordu. Oraya yalnızca beş kişi girebiliyorduk. Girmek isteyen diğerleri, anahtar için izin almak durumundaydı.

— Bu niçin bir sır olarak tutuluyordu?

Bu soru üzerine çok düşünüyor. Verebileceği en doğru yanıtı vermek istiyor.

— Belki Spanner korkuyordu ya da... –iyice düşünüyor.– Fikrimce, şehirde sivil birinin bunu öğrenmesi, bir karmaşa yaratabilirdi...

Burada, bizlerle onun arasında “mor renk bir örtü” asılıymış gibi düşünülebilirdi. Ona ulaşmanın çaresi yoktu.

En sonunda içimizden biri sordu:

— Size insan yağından sabun yapmanın bir suç olduğunu hiç kimse söylemedi mi?

Tüm içtenliğiyle yanıtladı:

— Bunu kimse söylemedi bana.

Ancak bu soru, onu düşüncelere sürüklüyor. Ardından gelen soruyu hemen yanıtlayamıyor. Sonunda, isteksizce yapıyor bunu.

— Elbette, Enstitüye ve Spanner’e çeşitli kişiler gelip gidiyordu. Profesör Klotz, Schmidt, Rossman gelirlerdi ona. Bir keresinde sağlık bakanı Hıfzıssıha Enstitüsü’nde bulunmuştu ve eğitim bakanı, Gauleiter Forste de gelmişti. Tüm Tıp Akademisi’nin rektörü sıfatıyla, onları Profesör Grossman kabul ediyordu. Bu bina kurulmamışken de bazı kişiler geliyordu, dolayısıyla yalnızca Anatomi Bölümünü ziyaret edip bölümün ne durumda olduğunu, bir eksiğinin bulunup bulunmadığını araştırıyorlardı. Palarnia kurulduğunda da böyle oldu –çünkü sabun işi dört ya da beş gün sonra temizlenmiş oluyordu hep. Bu sabun işini bildiklerini söyleyemem. Bilebilirlerdi. Teftiş sırasında reçete hep yerinde asılıydı. Yani okudularsa, orada ne yapıldığını da öğrenmişlerdir.

— Evet, şef, bana işçilerle birlikte sabun yapmamı emretmişti. Niçin bana? Bilmiyorum. Sabunu kilit altına aldığında, Spanner’in stokçuluk yaptığını düşünmüştüm. Eğer sabun yapımı üzerine kitap yazıyor olsaydı, bu konuda konuşmamızı da böyle yasaklamazdı. Belki, insan artıklarından sabun yapma düşüncesine kendisi ulaşmıştı?.. Belki, bunun için emir almamıştı, çünkü o zaman reçete hazırlamak için kendisi uğraşmak zorunda kalmazdı...

Bu düşüncelerinden hiçbir kesinlik çıkmıyor.

— Öğrenciler mi? Bizim gibiydiler. Başlangıçta hepsi, bu sabunla yıkanmaktan korkuyordu... Bu sabundan tiksinti duyuluyordu... Kötü bir kokusu vardı. Profesör Spanner, bu kokuyu gidermek için çok uğraştı. Kimya kuruluşlarına, nebati yağ göndermeleri için, yazılar yazıyordu. Ama, bunun öyle normal bir sabun olmadığı hep hissedildi.

— Elbette, evde söylemiştim... Hatta, başlangıçtan beri bir arkadaşım, acaba bununla yıkanılabilir mi diye bir endişe taşıdığımı görmüştür. Evde annem de iğreniyordu. Ama iyi köpürüyordu, bu yüzden de annem bu sabunu çamaşırda kullanıyordu. Ben alışmıştım, çünkü iyiydi...

Zayıf, solgun yüzünde hoşgörülü bir gülümseyiş beliriyor.

— Denilebilir ki; Almanya da insanlar, hiçten bir şeyler üretmeyi beceriyorlar.

3

Öğleden sonra iki yaşlı tıp doktorunu, Spanner’in arkadaşlarını sorgulamaya çağırdık. Konuşmalar, onların uğraş alanlarının sınırları içerisinde ve hastane binalarından birinin boş bir salonunda geçti.

İkisi de –şahsi sorgularında– gizli sabun fabrikasını kapsayan binanın varlığından hiç haberleri olmadığını açıkladılar. Onu, ilk kez bu sabah görmüşlerdi ve gördükleri şeyler üzerlerinde sarsıcı bir etki yapmıştı.

İkisi de –şahsi sorgularında– Spanner’in en fazla kırk yaşlarında, patolojik anatomi alanında bilimsel otorite olduğunu söylediler. Onu çok eskiden beri tanımadıkları ve ender görüştükleri için, ahlaki yapısı üzerine hiçbir şey söyleyemediler. Yalnızca, partiye kayıtlı olduğunu biliyorlardı.

İkisi de, ifade verirlerken, bizlerden uzağa yerleştirilmiş bir sandalyede, yüzlerinde açıkça görülen bir bitkinlikle, oturmuşlardı.

İkisi de siyah paltolarını çıkarmadan, siyah şapkalarını da dizleri üzerinde tutarak oturmuşlardı.

İkisi de zekice ve temkinli konuşuyordu. İkisi de, her şeyi dikkate alarak konuşuyordu. O Mayıs döneminde, Gdansk hâlâ Almanlarla doluydu. Kadınlarının çiçekler armağan ettiği Alman savaş esirlerinin müfrezeleri, sokaklardan geçiyordu. Ancak, yönetim Polonyalıların elindeydi ve garnizonda Sovyet orduları bulunuyordu.

Bilimsel çalışmalarından tanıdıkları Spanner’in hükümlü ve esirlerin cesetlerinden sabun üretmeye eğilimli bir kişi olduğunu tahmin edebilir miydi sorusuna, her biri farklı yanıtlar verdi.

Uzun, zayıf, kır saçlı ve soylu hatlara sahip olanı uzun bir düşünüşün ardından şunu açıkladı:

— Evet, eğer böyle bir emir almış olduğunu bilseydim, tahmin edebilirim. Zira, partinin disiplinli bir üyesi olduğu biliniyordu.

Diğeri; semiz, toplu, iyi niyetli, güler yüzlü ve de sarkık yanaklı olanı da uzun bir süre düşündü. Sonra –sanki her şeyi vicdanında şöyle bir tartmış gibiydi– yanıtladı:

— Elbette, tahmin edebilirdim. Şöyle ki: Almanlar o dönemde büyük bir yağ sıkıntısı yaşıyorlardı. Dolayısıyla, ülkenin ekonomik durumuna ve devletin çıkarına verdiği önem, onu bu yola itmiş olabilir.

DİP

İlk olarak ne anlatsam? –bir an düşünüyor– kendim de bilmiyorum.

Saçları kırlaşmış bir kadın, güzel sayılır, yuvarlak hatlı ve toplu bir kadın. Çok yorgun. Kimsenin inanamayacağı şeyler yaşamış. Yaşadıkları gerçek olmasa, kendisi de inanamazdı.

Yalnızca iyilik, başka hiçbir dileği yok. İnsanların ona iyilikle yaklaşmasını istiyor, çünkü çok çekmiş ve iki çocuğunu yitirmiş bir anne. Çocukları öldü mü, bundan tam olarak emin değil. Ancak, epeydir onlara dair hiçbir haber alınamamış.

Oğul, bugüne kadar esirlikten dönmemiş. Dönen arkadaşları ise, onu görmediklerini söylüyorlarmış. Ya kızı?..

Yumuşak bakan, gri ve iri gözlerinin yaşlarla dolmasına neden olan, çok daha acı bir konu bu. Hemencecik taşıveriyor gözyaşları, sonra asla yanaklarına süzülmeden kayboluyorlar.

Kocasına dair de hiçbir şey bilmiyor. Onu, son kez Pruşkov kampında görenler olmuş. Ama, gördükleri artık çok daha yaşlı bir adammış. Karısından üç yaş daha genç olmasına karşın, daha yaşlı bir adam...

Tamamen kimsesiz ve insanlar ona iyi niyetlerle yaklaşmalılar. Burada, yaşlılar onu anımsıyorlarmış elbette. Ama gençler, yalnızca aman yolumuza çıkmasın diye düşünüyorlarmış.

— İlk olarak ne anlatsam? –yorgunluktan gözlerini yumarak tekrarlıyor.– Rawensbrück’te, elbette işkence yapıyorlardı bize. İğnelerle eğleniyorlardı, kadınlara iğneler batırıyor, yaralar açıyorlardı... Ve kadınlara bunu doktorlar yapıyordu, yani entelicensiya. Ancak, uzun süre kalmadık orada, yalnızca üç hafta, sonra bizleri başka bir kampa, cephane fabrikasına götürdüler.

— Kızımı da. Elbette. Her yerde kızımla beraberdik. Tutuklandığımız ilk andan itibaren, hep beraberdik. Ama, birbirimizi dönüş yolunda kaybettik. Onu ve birkaç genç kızı alıkoydular. Galiba, on kadar kız...

Kolayca ve hüzünle dökülüveren kısa, minik birçok sözcüğü kısık bir sesle sıralıyor. Kızına dair anımsadıkları çok. İyiymiş, güzelmiş, becerikliymiş. Çocuklara ders verirmiş, örgüte üyeymiş.⁵ Oğlu da öyle. Eve geç vakit, sokağa çıkma yasağının başlamasından çok sonra, geldiğinde hep korkarlarmış. Oğlu, cama toprak fırlatır, onlar da ana-kız aşağıya ip sarkıtırlarmış; delikanlı, kapıcı fark etmesin diye eve camdan girermiş. Sonunda biri görecek, ele verecek diye ananın yüreği ağzına gelirmiş.

Oğlunu da tutuklamışlar, ancak onlarla beraberken değil. Onu ayaklanma sırasında almışlar.⁶ Ocak ayında, ailesine son bir kart yazmış. Annesinin ve kız kardeşinin artık Almanya’da olduklarından haberdarmış.

— Kampa götürülmeden önce, iki ay Pawiak’ta kaldık. Ah, neler yapıyorlardı orada, nasıl insanlık suçları işliyorlardı! Askerler için iğnelerle kan çekiyorlar, işte ancak o zaman ya asıyor ya da kurşuna diziyorlardı; yalnızca önceden her türlü işkenceyi yaptıklarını öldürüyorlardı.

Görünen o ki, pek çok şeyi saklıyor.

— Biliyorum, bizim orada, mutfakta erkekler de çalışıyordu, onlar anlatıyordu. O sıçanlardan da söz etmişlerdi... Sabahları tutuklular, cesetleri hücrelerden kendileri çıkartmak zorundaymış. Çıkarılanların kolları ve ayakları bağlı oluyormuş ve içleri sıçanlar tarafından yenilerek oyulmuş... Bazılarının kalpleri, hâlâ atıyormuş.

Yine söyleyemeyeceği bir şeyler düşünmüş olmalı. Kafasında canlanan imge yüzünden, pürüzsüz alnında bir kırışıklık meydana geliyor.

— Bana işkence yapmıyorlardı, yalnızca çok dövüyorlardı, o kadar.– diye konuşuyor sonunda

Ve azından yine kesik, kısa minik sözcükler dökülüyordu.

— Kıyasıya dövüyorlardı beni, kızımın piyano çaldığı dans dersleri bahanesiyle bana kimlerin gelip gittiğini ve benim evimde ne yaptıklarını söylemem için. Copla dövüyorlardı... Ellerimle yüzümü kapadığımdaysa, copla parmaklarıma vuruyorlardı. –Ah, bakın işte buralar, hâlâ izi görülür. Bir şey yapacak olsam, hâlâ ağrır.

Tombul, ufak, yumru yumru olmuş ve ağır işten yıpranmış ellerini gösteriyordu.

— Çok acıdığında, midem bulandığında ağzımdan bir şey kaçacak diye çok korkuyordum. Ama nasıl olduysa kendi kendime karar vermiş, direnebilmiştim ve hiçbir şey söylemedim.

Ferahlamışçasına iç geçirdi ve sanki bir sır veriyormuş gibi kısık sesle ekledi:

— Onlar, bizim evde eğitim görüyorlardı ve ellerinde tüfek yerine sopalar vardı. Oğlum eğitiyordu onları.

Silkindi. O tombul ve yıpranmış elleriyle gözlerini ovuşturdu ve şöyle devam etti:

— Şimdi de size, o cephane fabrikasında başımıza gelenleri anlatacağım. Orada, her gün on iki saat boyunca, makine başında çalışmak zorundaydık.

Kampta yatıyorduk. O yeni kamp, galiba Bunzig diye adlandırılıyordu. Oradan, fabrikaya kadar iki tarla geçiliyordu. Gecenin üçünde uyandırıyorlardı bizi, ışık yoktu, karanlıkta yataklarımızı topluyor, şekersiz koyu kahve içiyor ve çabucak ekmeklerimizi yiyorduk. Dörtten beş buçuğa kadar, avluda sayım yapılıyordu. Soğukmuş, yağmur ya da kar yağıyormuş; hiç fark etmez. Sonra, saat altıya fabrikaya yetişmek için yürünen yol, yarım saat çekiyordu. Öğle yemeğini fabrikada veriyorlardı. Bu, yapraklardan ya da benzer bir şeyden –şimdi açıklamayı beceremiyorum– kurutulmuş şalgam ya da öyle bir şeyden yapılmış bir çorba olurdu. Sabah akşam şekersiz koyu kahve, yanına da bütün bir gün için on dekagram ekmek veriliyordu. Önceleri on beş deko veriyorlardı ya, sonradan on deko vermeye başladılar –işte şöyle bir parçacık. O yüzden hep açtık. Açlık korkunçtu.

Özellikle, uçaksavarlar ve uçaklar için top mermisi üretiyorduk. Sürekli duman ve yüksek sıcaklık içinde, ağır bir işti.

İçimizden herhangi birisi, yapması gereken sayıda bombayı bitiremezse, hepimiz işkence görürdük.

— Nasıl mı? Affedersiniz hanımefendi, o kampta çukurlar vardı –birbirlerinden ayrı ve uzak kazılmışlardı. Çok soğuk olurdu, birazcık toprağın içinde, aynı bodrum katı gibi. Eğer biri, yatağını kötü toplamış ya da kahvesini içtikten sonra fincanını iyi yıkamamışsa, çünkü zaten su yoktu, üstelik karanlıktı– çukura gitmek zorunda kalırdı. Veya on iki saat ayazda ya da yağmur altında beklemek zorundaydı. Kadın gestapolar etrafımızda dolanıyor, kontrol ediyor ve üşüyoruz diye bizlerle alay ediyorlardı. Sıcak olsun diye birbirimize sarıldığımızda ise, ya dövüyor ya da çukura gitme cezası veriyorlardı. O soğukta, öyle birbirimizden uzak dikilmemiz gerekiyordu. Yazlık elbiseler giyiyorduk –hayır, bizim giysilerimiz değildi. Elbiselerimizi almışlardı, üzerimizde öyle sıradan önlükler vardı; yarım kollu, ayaklar çıplak. Sırtlarımıza da, çaprazlamasına haçlar dikilmişti.

Kampta kaldığım süre içerisinde, iki kez kafamı sıfır numaraya vurdular; ayazda öyle dolaşmak zorunda kaldım. Başımıza bir şey giymemiz yasaktı, görürlerse hemen dövüyorlardı. Tahta takunyalar vermişlerdi. Ayaktan çıkmasınlar diye, yalnızca parmak kısımlarına birazcık kağıt keten çakılmıştı. Ayaklarımız öyle morarırdı ki, hey güzel Allahım, sanki biri boyamış gibi.

Bu soğuğa katlanmak korkunçtu. Zayıf olan herkes, yolda ya da fabrikada, makine başında ölüyordu. Cesetleri çukurlara yığıyorlardı. Ve en ufak hatasından ötürü insanları yine aynı çukurlara atıyor, yiyecek vermiyor, yere bir şey sermeye dahi izin vermiyor, bütün bir gece boyunca çıplak toprak üzerinde oturtuyorlardı. Yalnızca sabahleyin sayıma çağırıyor, sayımdan sonra yiyecek vermeksizin, yine çukura gönderiyorlardı. Onlara, bizlerin yiyecek vermesi de yasaktı; sayım sırasında kimse onlarla ekmeğini bölüşmesin diye, ayrı bir yerde bekletiliyorlardı. Kadın SA’lar⁷, buna çok özen gösteriyorlardı...

Duraksadı, düşüncelere daldı. Anlaşılan, yine söylenmesi zor bir şey vardı.

— Ancak, bir şey yiyorlardı –kısık sesle konuştu.– Bir keresinde, kadınlardan biri dudaklarını kıpırdatmaktaydı. Birinin de tırnakları kanlı. Affedersiniz hanımefendi, bu korkunç bir işkenceydi! Geceleyin, orada cesetlerin etlerini yemişler!

Şimdi, daha uzun bir süre sessiz kaldı. Sanki bir şey daha eklemek istiyormuşçasına, dalıp gitmişti. Ama yapamadı bunu. Titredi.

— Ölseydik, kadın SA’lar bundan memnun olurdu –konuşmasını kendinden emin bir sesle sürdürüyordu, sanki kötülüğün üstesinden gelmişti.– Sayımda dikilirken, kadınlar ölüp yere yığıldığında, SA’lar öldüklerine inanmıyor, alay ediyor, kadınların numara yaptıklarını sanarak onları tekmeliyorlardı. Çoğu zaman, kadınlar çeyrek saat önce ölmüş olmalarına karşın, onları tekmeleyip duruyorlardı. Yan yana durmak gerekliydi, hareket etmek, onlara yardım etmek yasaktı, her şey yasaktı.

Biri hastalandığında, onun da numara yaptığını söylüyorlardı. Cesetlerin yanında ölsün diye, hastayı da çukura atıyorlardı. Erkeklerin çukurları daha da beterdi, tümden yeraltındaydı. Orada, o korkunç soğukta, dizlerine kadar gelen suyun içerisinde dikilmek zorundaydılar.

Hareketsiz oturuyor, daha başka neler anlatabileceğini düşünüyordu. Birden canlandı:

— Bir şey daha anlatacağım, ilginç bulacaksınız. Bizi, affedersiniz hanımefendi, Pawiak’tan alıp götürüşlerini... (bu çok ilgi çekici) Bizlere birer somun verdiler ve hayvan taşınan vagonlarda Ravensbrück’e gittik. Bizi, yüzer kişi halinde vagonlara yerleştirdiler. Çok sıkışık bir vaziyette, biri diğerinin üstüne binmiş dikiliyorduk.

Ne su, ne de dışarıya çıkış olanağı vardı; bütün gereksinimlerimizi öyle ayakta dikilirken görüyorduk. Çok sıkışık olduğundan oturamıyor, öylece ayakta uyukluyorduk.

Bizi, yol üzerindeki tali bir demiryolu hattında bıraktılar. Tren, burada üç saat durdu. O zaman hepimiz, insani olmayan sesler çıkararak su vermeleri için ulumaya başladık. Çünkü bu ağzına kadar dolu vagonda bizleri, sıcağa mahkûm etmişlerdi; terden sırılsıklamdık, tozdan yüzlerimiz karamıştı, giysilerimiz kokuyordu ve ayaklarımız pislik içindeydi. Hayvan gibi ulumaya başladık.

O sıra, yaralı askerleri taşıyan ikinci trenden bir Alman subayı geldi ve vagonun açılmasını emretti. Bizim konvoydan Ukraynalılar sorumluydu. Vagonun açılmasının yasak olduğunu, içinde haydutların götürüldüğünü söylediler. Subay, diğer subayları çağırdı, vagonun içinde ne olduğunu merak etmişti. Vagonun mührünü açtılar ve işte o zaman bizi gördüler.

Affedersiniz hanımefendi! Yani, bizi gördüğünde subayın gözleri öyle bir büyüdü ki, kollarını dehşetle iki yana öyle bir açtı ki! Bizden ürkmüştü! Yaban domuzu gibi görünüyordu!

Epey bir süre geçtikten sonra, kimlerin Almanca ya da Fransızca konuşabildiğini sormayı başardı. Konuşan çoktu. Sonunda, bizlere su getirmelerini ve temizlenmemiz için tren yoluna çıkarılmamızı emretti. Aynı zamanda, erkeklerin vagonlarının da açılmasını söyledi. Orası daha beterdi. Çünkü biz yalnızca bin beş yüz kadınken, erkeklerin dört bin kadar olduğu söyleniyordu. Bu yüzden, her vagonda, otuz-kırk kişinin üzerinde boğularak ölen vardı.

Bu en ilginç anısını da aktardıktan sonra sakinleşmişti. Bitkin bir sesle, sessizce öyküsünün sonunu getiriyordu.

— Bizi yine vagonlara doldurdular ve Ravensbrück’e kadar bir daha kimse mührü açmadı. Boğulan kimse olmadı ama, birkaç kişi delirdi. Sonradan iyileştiler mi? Hayır. İyileşemediler. Ravensbrück’teki hemen ilk gün onları kurşuna dizdiler.

Delirdiklerinde üzerimize atılıyor, bizi ısırıyor, hırpalıyorlardı. İçlerinden biri, Pawiak’daki en ağır işkencelerde bile gıkını çıkarmamış o kadın; şimdi insanların soyadlarını haykırıyor, bir ormanda, bir yol kavşağında ve bir köyde sandıklarda saklı silahların yerlerini sayıp döküyordu. Yalnızca anımsayabildiklerini söylüyordu. Herkesi yakacak diye ödümüz patladı. Ama, artık bunları dinlemiyor, yalnızca kadınları birbiri ardınca kurşuna diziyorlardı.

— Adlarını anımsamıyor oluşum, rahatsızlık veriyor bana. Çünkü orada değerli, iyi şeylere layık kadınlar vardı. Belki de şimdi aileleri onları arıyordur, tıpkı benim de çocuklarımı aradığım gibi. Bense kim olduklarını anımsamıyorum.

Görüyorsunuz, görüyorsunuz ya hanımefendi! Bir Alman bile, bizi gördüğünde ürkmüştü. O kadınların dayanamayıp akıllarını yitirmelerinde, şaşacak hiçbir şey yok.

MEZARCI KADIN

Mezarlığa uzanan yol, şu duvarların kıyısından kenti geçer gider. Eskiden, dünyaya duvarların ardından bakan, tutuklanmış, istiflenmiş insanlarla dolu bütün bu pencere ve balkonlar, şimdi ıssız. Epeydir, buradan geçerken, ikinci katların birinde, hep aynı pencerenin açık olduğu görülüyor; pencerenin ardında kararmış perdesiyle aşağıya sarkmış bir korniş, saksısında kurumuş bir çiçek ve odanın bir duvarı yanında duran ucuz bir büfenin hep açık olan kapısı göze çarpıyor.

Aylar geçiyor ve kimse ne kornişi kaldırıyor ne de büfenin kapısını örtüyor.

Mezarlık yolu, sağ olanların dünyasından, ağır ağır ölülerin dünyasına dönüşmektedir. Ancak, boş bir mimari çerçeveye yerleştirilmiş bu bölge, henüz tamamen yaşamın sınırı dışında değildir. Çünkü işitiliyor ve çünkü görülüyor.

Mezarlık ağaçlarının çok taze, genç yeşilliği üzerinde kara bulutlar halinde yukarıya doğru duman dalgaları yükseliyor. Bazen, tıpkı kırmızı, ensiz, rüzgârda hemen dalgalanıveren bir atkı gibi uzun bir alev, deliyor dumanları. Bütün bunların üzerinde, gökyüzünden uçakların uzak homurtuları geçiyor.

Aylar geçiyor ve bu değişmiyor, sürüyor.

Her yerden ölüm haberleri ulaşmaktadır. P. kampta ölmüş, K. ufak bir tren istasyonunda, caddede yakalanmış ve götürülmüş. Her türlü yöntemle, her türlü araçla ve her bahaneyle insanlar öldürülüyor. Sanki, artık kimse yaşamıyormuş gibi, tutunacak, korunacak hiçbir şey yokmuş gibi. Her yerde, o kadar çok ölüm var ki. Mezarlık kiliselerinin mahzenlerinde, tabutlar sıralanmış ve hani neredeyse kuyruğa girmiş kendi defin sıralarının gelmesini bekliyorlar. Kitlesel ölümlerin çokluğu karşısında; sıradan, şahsi ölüm sanki yanlış bir şeymiş gibi görünüyor. Ama yaşamak, daha utandırıcı bir şey.

Geride kalan dünyadan hiçbir şey gerçek değil, hiçbir şey kalmamış o dünyadan. İnsanların payına, dayanabileceklerinin ötesinde şeyler yaşamak düşüyor. Dehşet, insanların arasına dikiliyor ve onları birbirlerinden ayırıyor. Biri, ötekisi için, her an bir ölüm nedeni olmaktadır.

Gerçekliğe katlanılabilir, eğer bu gerçeklik bütünüyle yaşanılmıyorsa. Ya da eşzamanlı yaşanılmıyorsa. Kimse, bu sözlerden bir şey anlamamaktaysa da, tarihin “küle dönüşüyorlar” dediği insanlara dair gerçeklik; olayların ufak parçacıklarında, haber kırıntılarında, kurşunların yankılarında, gökyüzüne dağılan uzak dumanlarda, yangınlarda ulaşıyor bizlere. Uzakta ve aynı zamanda duvarın hemen bitişiğinde olup biten bu gerçeklik, gerçekdışıdır. Onun üzerine düşünülürse, ancak o zaman bu gerçekliği derleyip toplamaya, onu durdurmaya ve onu kavramaya girişilebilinir.

Mezarlık bulvarını bir kez daha yürüyoruz. Ölüler için, her yıl tekrarlanan bahar ziyareti yapılmaktadır. Çok önceleri ve normal ölümle ölmüşler için.

Onlar, ad ve soyadlarını söylüyorlar yalnızca, tarih veriyorlar, nadiren mesleklerini ve rütbelerini anımsatıyorlar. Yanlarından geçerken bazen, kısık bir sesle, onlar için Tanrıya dua etmemizi diliyorlar. Bu da, öyle pek külfetli bir şey değil. Hep oradalar, aynı yerdeler, ağırbaşlılıkla ve sanki bu davranışlarından sıkılıyormuşçasına, sürekli aynı şeyleri söylüyorlar. İstedikleri, ufacık bir şeydir; zorlamıyorlar, bizi hiçbir şeyden sorumlu tutmuyorlar. Yalnızca kendilerini anımsatıyorlar, bir parçacık dikkat çekmek yetiyor onlara.

En yakın akrabalarımızdan birisi, bazen insanı heyecanlandıran sözler eklemiştir mezar taşına; bu sözlerle, insana iyi kötü bir yol gösterir ve aynı zamanda da yüreklendirir. İşte şuracıkta çocuklarıyla birlikte yatan “kocasına bu hatırayı bırakan,” isimsiz bir kadın da, taşlaşmış bir fısıltıyla kocasının en iyisi olduğunu söylüyor. Bu dünyadan uzun bir süre önce göçüp gitmiş olan bir genç kız, yosundan yeşermiş harflerle, sevgili annesine kendi dünyasından bağlılık yemini ediyor.

Şuradaki tek bir mezarda haç yok. Bronzdan yapılma heykelin kaidesinde, bugün için anlaşılmaz şu sözler yazılmış:

... EVRİMİN EN YÜKSEK MERTEBESİNDEN BAKARKEN

GELECEĞİN DİPSİZ UÇURUMUNA

GÖRECEĞİZ ORADA

UMUTSUZ OLMAYAN KARANLIKLARINI EBEDİ ÖLÜMÜN

FAKAT CANLI PARILTILARINI DA

EBEDİ VE HER ZAMAN GÜÇLÜ OLAN YAŞAMIN.

Mezarlardaki çiçeklere bakan kadın, ölülerin saflarından bu yana yaklaşıyor. Elinde, uğraştığı işin alametleri var: Bir süpürge ve bir ibrik. Elindeki ibriği, demir kuyunun yanındaki yassı taşın üzerine koyuyor ve içine su pompalıyor.

Bu yerde, iyice çitlerin yakınında, mezarlık tümden yeşile batmış; mezarlar, tıpkı lacivert ya da sarı hercaimenekşelerinin kısa evlekleri gibi sıralanmışlar. İnci çiçekleri açıyor ve mis gibi kokuyorlar, artık birazdan leylaklar da açacaktır. Bu yeşil havanın içerisinde sarı asma haykırmaktadır, tıpkı her bahar orada, çocukluğumun geçtiği evin bitişiğinde haykırdığı gibi. Bir tarla faresi, ufak adımlarıyla menekşeler arasında dolanıyor, saplarına tırmanıyor, bir şeyler atıştırıyor.

Mezarlığın üzerindeki yüksek, açık gökyüzünün sessizliğine, her on beş dakikada bir, havaalanı tarafından ağır ağır yol alan bir uçak akmakta ve yumuşak bir yarım daire çizerek getto duvarlarının dışına çıkmaktadır. Sessizlikte, fırlatılan bombalar görülmüyor. Ama, hemen biraz daha zaman geçtikten sonra; uzun, dar duman kıvrımları, uçağın geçerken havada bıraktığıduman izlerini takip ederek göğe yükseliyor. Daha sonra, bu duman kıvrımları, bir kıvılcımın görülmesini de sağlıyorlar.

Yılgınlığa düşülen zamanlarda, tıpkı çocukluğumuzun geçtiği evin yanındaki o bahçeye geliniyormuş gibi, huzur ve güven solunabilecek tek yer olarak, mezarlığa gelinir. Yılgı duyulan o zamanlarda, en güvenli adrese gelinirmiş gibi, mezarlığa gelinir.

Mezarcı kadın, benim bu güvenlik duygumu da yıktı.

Buradaki mezarlar daha iyi –demişti.– Buradaki mezarlar daha iyidir, çünkü burası kuru. Ceset gömülüyor ve çürümüyor, yalnızca kuruyor. Orada, çukurluk olan yerde, su basmış yerler daha ucuz. Orada, topu topu iki tabut, o da üst üste konularak gömülebilirler.

Sakin ve sevecen bir havası var. Bunun yanı sıra işinin de uzmanı, bu konuda her zaman akıl, hatta teselli verebilir. Kilolu ve akça pakça bir kadın, her şeye karşı hoşgörü besleyerek gereğinden fazla hiçbir şeyle ilgilenmiyor.

— Burası daha yüksekte –dedi.– Buradan bir ceset çıkartmışlardı, hiç değişmemişti. Çıkarılmasını kocası istemişti. Genç bir kadındı ve beyaz bir elbiseyle gömülmüştü. Üzerindeki elbise bembeyazdı. Sanki, onu dün gömmüşler gibi.

Kocası, onu niçin çıkartmak istemişti, işte burası pek anlaşılır değildi. Mezarcı kadın, bunu şöyle açıklamıştı:

— Kadını dava yüzünden çıkartmışlardı, çünkü kocası, ona göz kulak olmadıkları için, hastanedeki doktorları mahkemeye vermişti. İlk çocuğunu doğurduktan sonra, pencereden atlamış ve atladığıyerde de ölmüş. Gereğince göz kulak olunmamış. Sonuçta, onu mezardan çıkardılar ve hastaneye otopsi yapmaya götürdüler. Sonra geri getirdiler ve yine gömdüler. Ama bu kez beyaz bir elbise değil de, mavi bir elbise giydirilmişti.

Gömdüler, ama öyle uzun bir süre için değil. Üç ay geçip geçmemişti ki, tabutu yine çıkardılar.

— Niçin ?

— Niçini şu, kocası asmış kendini ve onun da gömülmesi lazımdı. Mezarı derinleştirdiler ve içine duvar ördüler. Şimdi, burada beraberce yatıyorlar.

Anlattıklarından, doktorlara açılan davanın nasıl sonuçlandığı da çıkarılamıyor. Görünen o ki, genç adam acısından kaçışı ölümde aradığına göre, mahkemenin kararı onun iddialarını tatmin edememiş.

Daha sonra, mezarlığa bombaların yağdığıbir zaman geldi. Heykeller ve kırılmış madalyonlar, bulvar boyunca yayılmıştı. İçleri açılmış mezarlar, çatlamış tabutlar içinde ölülerini gösteriyorlardı.

Ama mezarcı kadın, bu durum karşısında da, doğuştan sahip olduğu sakinliğini korumuş. –Onlara bir şey olmaz– demiş. –Yani, ikinci kez ölecek değiller ya.

Ne var ki şimdi, su almak için yeniden geldiğinde, kadının değişmiş olduğu görülüyor.

— Ne oldu size? Rahatsızlandınız mı?

Toparlak, ak yüzü kızarmış ve çökmüştü, sanki devamlı bir uğraşın içindeymişçesine alnı kırışmıştı, sanki ateşi çıkmış gibi gözleri çakmak çakmaktı.

— Hayır, bir şeyciğim yok –diyor hüzünle.– Yalnızca... Yani, insanın yaşayacağı yer değil buralar...

Sesinin bile bir bütünlüğü yok, titrek ve kısık bir ses.

— Hepimizin evleri, hemen bu duvarın kıyısındadır, buralarda olan her şey bizden işitilir. Burada ne olduğunu, artık herkesler biliyor. Caddelerde insanları kurşuna diziyorlar. Onları, evlerinde yakıyorlar. Geceler boyu, haykırışlar ve ağlama sesleri. Kimse ne uyuyabiliyor, ne yiyebiliyor, buna kimse dayanamaz. Bunları işitmek hoş mu?

Etrafını kolaçan ediyor, sanki boş mezarlığın cesetleri söylediklerini işitebilirmiş gibi.

— Onlar da insan, yani haliyle, insan üzülüyor onlara da –diye açıkladı sonunda.– Ama onlar, Almanlardan daha çok, bizlerden nefret ediyor.

Kendi sözleriyle ileri sürdüğü bu çocukça iddiaya alınmış görünüyordu.

— Nasıl, kim mi söyledi bunu? Kimsenin söylemesi gerekmez. Kendim biliyorum. Ve de onları tanıyan herkes, size aynı şeyi söyleyecektir. Hele Almanlar savaşı kaybetmeyegörsün, Yahudiler bizi alıp hepimizi öldürecekler... İnanmıyor musunuz? Almanlar bile söylüyor bunu. Radyo da söyledi...

Aslında, bu inancın ne işe yaradığını, benden daha iyi biliyordu.

Taşın üzerinde, kuyunun yanında duran ibriğini düzeltti ve yeniden su pompalamaya başladı. İşini bitirdiğinde, kafasını kaldırdı. Alnı buruşmuştu ve gözlerini huzursuzca kırpıştırıyordu.

— Dayanılmaz, buna dayanılmaz –diye tekrarladı.

Titreyen elleriyle, yüzünü kolayca süzülüveren gözyaşlarından temizledi.

— En kötüsü de, onların imdadına yetişecek hiçbir şeyin bulunmaması –dedi, usulca, birisinin kulağına gidecek endişesi içinde.– Karşı çıkanları, hemen oracıkta öldürüyorlar. Karşı çıkmayanları ise, kamyonlarla yine ölüme götürüyorlar. Ne yapsınlar? Evlerinde yakıyorlar onları ve dışarıya çıkmalarına izin vermiyorlar. Anneler, canları daha az yansın diye, ellerine geçen yumuşak şeylerle yavrularını sarıp sarmalıyor ve tutup pencereden kaldırıma atıyorlar! Sonra da kendileri atlıyorlar... Bazıları, kucaklarında bebecikleriyle atlıyorlar...

Daha yakınıma geldi.

— Bir babanın küçük oğluyla birlikte, bizim evden görülen bir yerden atlayışına tanık olmuştuk. Oğlanı atlamaya ikna ediyordu, ama çocuk korkuyordu. Pencerede duruyordu ve babasının önündeki çerçeveye tutunmuştu. Onu babası mı itti, yoksa kendiliğinden mi atladı, orasını göremedik. Ama her ikisi de, birbiri ardınca yere düştü.

Yine ağladı ve titreyen elleriyle yüzünü kuruladı.

— Görmesek de, işitiyoruz. Duyulan, sanki yumuşak bir şeyin çarpması. Plap, plap... Hep böyle atlıyorlar, canlı canlı ateşte yanmaktansa, atlamayı yeğliyorlar.

Kulak kesildi. Mezarlık kuşlarının ahenkli şakıyışları içerisinde, yere düşen vücutların uzak seslerini ayırt etmişti. İbriğini yüklendi ve onunla beraber, mezarların üzerlerinde açmış sarı ve lacivert hercaimenekşelerinin bulunduğu yöne uzaklaştı. Havaalanı tarafından yeni bir uçak arşınlıyordu gökyüzünü ve büyük bir kavis çizerek getto duvarlarının ötesine geçti.

Eğer bütünü bilinmiyorsa, gerçekliğe katlanılabilir. O, bizlere ufak olay parçacıklarında, haber kırıntılarında ulaşmaktadır. Karşı çıkmadan ölüme yürüyen sessiz insan yığınlarını biliriz. Alevlerin göbeğine atlayışları, yere atlayışları biliriz. Ama biz, duvarın bu yanındayız.

Bunların aynısını, mezarcı kadın da biliyordu ve bunları işitiyordu. Gelgelelim, onun için, bildikleri yorumlarla öylesine iç içe geçmişti ki, kadın, gerçekliğini yitirmişti.

DEMİRYOLU HATTINDA

Bu ölenlere biri daha ekleniyor; demiryolu hattında kaçmayı başaramayan o genç kadın.

Bugün o kadınla, orada olanları gören ve bu olanları bir türlü kavrayamayan bir insanın anlattığı öyküde tanışabiliriz ancak. Ve yine yalnızca o insanın belleğinde yaşıyor.

Uzun trenlerin mühürlenmiş vagonlarında, kamplara, yok edilmeye götürülen tutsaklar, bazen yolda kaçıyorlardı. Ne var ki çoğu, böyle bir kaçışa cesaret edemezdi. Böyle umutsuzca, direnmeden ve isyan etmeden kesin bir ölüme gidişle kıyaslandığında, kaçmak daha büyük bir cesaret gerektiriyordu.

Bazen kaçış başarılıyordu. Hızla yol almakta olan yük vagonunun kulakları sağır eden gürültüsünde, dışarıdan kimse içeride ne yapıldığını duyamazdı.

Tek yöntem, vagonun zemin tahtasını sökmekti.

İçeri tıkılmış, leş gibi kokan, pis insanların sıkışıklığı içinde; bu, aşağıyukarı olanaksız bir şeydi. Kıpırdamak dahi güçtü. Dövülmüş, acı çeken bu insan kalabalığı, bu boğucu sıcaklık ve karanlık içerisinde, trenin hızlı ritmiyle sarsılıyor, sallanıyordu. Ne var ki, kaçmayı hayal dahi edemeyecek –aşırı güçsüz ve korkak– olanlar bile, onlar bile, diğerlerine yardım etmek gerektiğini anlıyorlardı. Diğerlerine özgürlük yolunu açmak için geri çekiliyor, iyice birbirlerine sokuluyor, dışkıyla kirlenmiş ayaklarını kaldırıyorlardı.

Tahtanın bir ucundan sökülmesi, artık umudun da başlangıcıydı. Ortak bir gayretle onu yerinden çıkartmak gerekiyordu. Bu uğraş, bir saat sürüyordu. Sonunda, geriye çıkarılması gereken ikinci ve üçüncü zemin tahtaları kalıyordu.

En yakında olanlar, dar açıklığın üzerine eğiliyor ve ürke ürke geriye doğru çekiyorlardı. Aşağıdan vuran rüzgârda, hurda demirlerin gürültüsü ve gıcırtısı üzerine, hızla akıp gitmekte olan traverslerin üzerine bu dar yarıktan –kâh ellerle kâh ayaklarla uğraşa didine– sıyrılıp çıkmak için; sonra dingile ulaşmak ve bu asılı vaziyette, yapılacak atlayışın olası bir kurtuluş getirebileceği yere, elleri kullanarak geçmek için cesaret toplamak gerekiyordu. Atlayış yöntemleri çoktu –rayların ortasına ya da tekerleklerin arasından tren yolunun kıyısına atlanabiliyordu. Daha sonrası; kendini toparlamak, kimseye görünmeden toprak setten aşağıya yuvarlanmak ve karanlıkta yabancı, cezbedici ormana kaçmaktı.

İnsanlar, tekerleklerin arasına düşüyor ve genelde hemen oracıkta ölüyorlardı. Dik duran bir demir parçasına, sürgünün kenarına çarpanlar da; hızla sinyal direğinin ya da kenarda duran bir kayanın üzerine fırlayanlar da ölüyordu. Ya da kollarını bacaklarını kırıyor, bu halde düşmanın her türlü işkencesine teslim oluyorlardı.

Uğuldayan, sarsılan, homurdayan bu yarıktan aşağıya inmeye cesaret edenler; neye gittiklerini biliyorlardı. Kalanlar da biliyordu –gerçi ne sürgülü kapılardan ne de yüksek pencerelerden sarkıp bakmanın mümkünü yoktu.

Demiryolunun kıyısında yatan kadın, en cesurlardandı. Yarıktan aşağıya inenlerin üçüncüsüydü. Onun peşi sıra birkaç kişi daha atladı. Aynı anda, yolcuların kafaları üzerinde, bir atış serisi çınladı –sanki vagonun damında bir şey patlamıştı. Atışlar hemen kesildi. Şimdi, trende yol alanlar, sökülmüş tahtalardan arta kalan karanlık yere, örtülmemiş bir mezara bakar gibi bakabilirlerdi. Ve yolun sonunda kendilerini bekleyen ölümlerine doğru, sakin sakin yol almayı sürdürebilirlerdi.

Tren, karanlıklar içinde dumanı ve gürültüsüyle çoktan kaybolmuştu, çevresinde kocaman bir dünya vardı.

Anlayamayan ve unutamayan kişi, bunu bir kez daha anlatıyor.

Gün ağardığında, dizinden yara almış kadın demiryolu hendeğinin yamacında nemli otlar üzerinde oturuyordu. Biri kaçmayı başarmış, bir diğeri hattın uzağında, ormanın kıyısında hareketsiz yatıyordu. Birkaçı kaçmış, ikisi öldürülmüştü. Yalnızca o, işte böyle ölümle yaşam arasında kalakalmıştı.

Onu bulduğunda, kadın yalnızdı ama, ıssızlıkta ağır ağır, insanlar beliriyordu. Kerpiç fabrikasının oradan ve köyden doğru, bu yana yaklaşıyorlardı. Ürkekçe dikiliyor, uzaktan uzağa bakıyorlardı –işçiler, köylüler ve bir delikanlı.

Dikilip huzursuzca bakınan ve çabucak uzaklaşan insanlardan, anbean küçük bir insan kalabalığı oluşmaktaydı. Gidenlerin yerine başkaları geliyordu, ama onlar da gidenlerden daha uzun bir süre kalmıyorlardı. Usulca kendi aralarında konuşuyor, iç geçiriyor, ayrılıp giderlerken aralarında bir şeyler tartışıyorlardı.

Görünen şey, şüpheye yer bırakmıyordu. Onun büklüm büklüm kuzguni siyah saçları çok görünür biçimde dağılmıştı, yarı aralık gözkapakları altındaki gözleri çok kara ve bilinçsizce kaymaktaydılar. Kimse seslenmedi ona. O sordu... Orman kenarında yatanların yaşayıp yaşamadıklarını sordu. Öldüklerini öğrendi.

Gündüzdü, ortalık açıklık, uzaktan her yer gözüküyordu. İnsanlar, bu olayı öğrenmişlerdi artık. Zaman, korkunç bir terör zamanıydı. Yardım ve yataklık edenlerin sonu, mutlaka idamdı.

Kadın, diğerlerine kıyasla daha uzun bir süre başında dikilen, daha sonra birkaç adım uzaklaşan ve yine geri dönen delikanlıdan, eczaneden ona veranol getirmesini rica etti. Para verdi. Delikanlı, bunu reddetti.

Gözlerini kapayarak kısa bir süre yattı. Yeniden oturdu, ayağını hareket ettirdi, ayağını iki eliyle kavradı, eteğini dizinden yukarıya sıyırdı. Elleri kanlıydı. Dizlerine saplı ve onu yere mıhlayan bu ölüm hükmü, çivi gibi yer etmişti orada. Sessizce ve uzun bir süre yattı, kapkara gözlerini sıkı sıkıya yumdu.

Sonunda, gözlerini açtığında, etrafında yeni yüzler görmüştü. Ama, o delikanlı, hâlâ orada duruyordu. O zaman, ondan sigara ve votka almasını rica etti. Delikanlı, onun bu isteğini yerine getirdi.

Hendeğin yamacındaki küçük bir insan topluluğu dikkat çekiyordu. Topluluğa sürekli yeni birisi katılıyordu. İnsanların ortasında uzanmış yatıyor, ama yardım istemiyordu. Avda, işinin bitirilmesi unutulmuş, yaralı bir hayvan gibi yatmaktaydı. Onu, bütün diğerlerinden bir dehşet halkasıyla ayıran güç, yenilmez bir güçtü.

Zaman geçiyordu. Daha önce orada bulunan bir köylü kadın, ayrılıp gitmiş ve çabucak geri dönmüştü. Soluk soluğaydı. Yakınına geldi, bir örtünün altına gizlediği ekmeği ve bir kupa sütü çıkardı. Eğildi, yaralının ellerine bunları çabucak bıraktı ve acaba içecek mi diye, yalnızca uzaktan öylesine bakabilmek için geri çekildi. Sonunda, kasabadan bu yana gelen iki polisi görünce de, yüzünü örtüyle gizleyerek ortadan kayboldu.

Diğerleri de dağıldı. Yalnızca biri, votka ve sigara getirmiş olan o kasaba züppesi, kadına yoldaşlık etmeyi sürdürmüştü. Ama kadın, artık ondan daha başka bir şey istemiyordu.

Polisler, ne olduğuna bakmak için ciddiyetle yanlarına geldiler. Durumu kavramışlar, ne yapmaları gerektiğini tartışıyorlardı. Kadın, onu vurmalarını istiyordu. Alçak bir sesle, kimseye söylememeleri için onlarla sözleşti. Polisler kararsızdı.

Aralarında tartışarak, bir an durup sonra yeniden yürümeyi sürdürerek uzaklaştılar. Neye karar verdikleri belli değildi. Ancak, kadının isteğini kesinlikle yerine getirmek istemiyorlardı. Kadın, bir türlü yanmak istemeyen sigarasını kibritiyle tutuşturan o nazik gencin, polislerin peşi sıra gittiğini fark etti. Ormanın kıyısında yatan iki ölüden birisinin kocası olduğunu da, bu gence söylemişti. Ve sanki verdiği bu bilgi, gencin keyfini kaçırmış gibi gelmişti.

Sütü içmeyi denedi, ama hemen sonra dalgınlıkla elindeki kupayı çimenlerin üzerine devirdi. Bahar öncesinin ağır ve rüzgârlı günü bulanmaktaydı. Serindi. Boş tarlanın ardında birkaç ev bulunuyor; diğer tarafta birkaç küçük, zayıf çam ağacı, dallarıyla gökyüzünü süpürüyordu. Bakıp gördüğü tüm dünya, işte bu ıssızlıktı.

Genç adam geri dönmüştü. Kadın, votkasından bir yudum daha çekti, genç ise sigarasına ateş verdi. Hafif, devingen bir bulut; doğu yönünden gökyüzüne dağılmaktaydı. Batıdaysa bulut dalgaları ve şeritleri hızla yukarıya yükselmekteydiler.

İşten dönen yeni insanlar, gelip başına dikilmişlerdi. Daha önce orada bulunanlar, yeni gelenlere orada olanları açıklıyorlardı. Sanki o duymuyormuşçasına, artık o yokmuşçasına konuşuyorlardı.

— Şu öldürülmüş yatan kocasıymış –diyordu bir kadın sesi.

— Trenden şu koruya kaçmışlar, ama artları sıra makineli tüfek ateşi açmışlar. Kocasını vurmuşlar, o da tek başına kalmış. Dizinden vurulmuş, daha ileriye kaçamamış...

— Ormanda bir yerde olsaydık, onu bir yere alıp götürmek kolay olurdu. Ama böyle, herkesin gözü önünde –mümkünü yok.

Bunu, bir litrelik teneke kupasını geri almak için gelen yaşlı kadın söylemişti. Ses çıkarmadan, çimenlere dökülmüş süte baktı.

İşte böyle, gece olmadan kimse ne onu buradan almayı ne bir doktor çağırmayı ne de oradan hastaneye ulaşabileceği bir istasyona taşımayı istiyordu. Artık yalnızca şöyle ya da böyle ölmesi söz konusuydu.

Alacakaranlıkta gözlerini açtığında, yanında kimseler yoktu, geri dönen iki polis ve bir de başından hiç ayrılmayan o delikanlıdan başka.

Polisler, ne yapmaları gerektiğinde hâlâ tereddüt ediyorlardı. Biri, diğerini ikna ediyor. Diğeri, karşı çıkıyordu:

— Öyleyse sen yap.

Ama, kadın, o genç olanının sesini işitti:

— Oldu o zaman, bana verin beyim şunu...

Hâlâ karar vermeye uğraşıyor ve tartışıyorlardı. Araladığı gözkapaklarının arasından, polisin revolverini çıkardığını ve tanımadığı o gence verdiğini gördü.

Küçük bir grup halinde uzakta dikilen insanlar, onun kadının üzerinde eğilişini gördüler. Silah sesini duydular ve korkuyla arkalarına döndüler.

— Böyle yapmayıp da, birisini çağırsalar daha iyi olurdu. Böyle köpek öldürür gibi...

Karanlık bastığında, onu almak için ormandan iki kişi çıktı. Zorlukla buldular yerini. Uyuduğunu düşündüler. Ama biri, onu sırtına aldığında, taşıdığı şeyin bir ceset olduğunu hemen anladı.

Daha orada bütün bir gece ve sabah yattı. Ta ki öğleden önce muhtar adamlarıyla gelip onun kaldırılmasını ve öteki iki ölüyle birlikte tren yolunun kıyısına gömülmesini emredene değin.

— Ama, kadını niçin o vurdu, orası belli değil –diyor anlatan.– İşte, bunu anlayamıyorum. Akla gelebilecek tek şey, herhalde kadına acımıştı...

YEŞİL DWOYRA

Gözünün üzerinde siyah bir bant bulunan ufak tefek kadın, tezgâhın yanında duruyordu. Yine onun gibi minyon yapılı ve birazcık da tuhaf görünümlü erkek arkadaşı, kadın için gözlük istemişti.

— Bu hanım, birkaç yıl boyunca gözlük takmadı –dedi içtenlikle ve biraz da manidar biçimde.

— Niçin?

— Çünkü, kamptaydı.

Takma gözün uygun olmadığı ortaya çıkmıştı. Çok büyüktü ve yerine oturmak istemiyordu. Gözlük içinse, yarından sonra bir kez daha gelmek gerekiyordu.

— Benimle biraz laflamak ister miydiniz? Hemen şu yandaki pastaneye girebiliriz.

Şaşırmıştı. Pastaneye gidemezdi. Hemen eve dönmeliydi, şimdi ev kapalıydı ve anahtar da kendisindeydi. İki gündür çalıştığı o eve dönmeliydi.

Şimdi, beraberce Praga’nın geniş bir caddesi boyunca yürüyoruz ve kirli, boyaları kavlamış, siyah duvarlı büyük bir binanın avlusuna, koyu renk bir kapıdan geçerek giriyoruz. Derinde bir köşede, kirli bir boyayla kaplanmış kapının ardında, karanlık bir sofa başlıyor.

— Daire üçüncü katta.

Tahta merdivenler, karanlıkta kesintisiz bir devamlılıkla yukarıya tırmanıyorlar. Düşmemek için, tırabzanlara tutunmak ve ayak tabanlarıyla tahtalardaki gedikleri yoklamak gerekiyordu. İlk kata çıkıldığında, merdivenlerin devamı kesiliyor. Zemin tahtasından bir iskele yeniden, aşağıda kalanların üzerindeki yeni merdivenlerin başladığı ve yine bir uzun solukla ikinci kata eriştikleri yere uzanıyor.

Üçüncü katın girişinde, bir an pencerenin yanında duralıyoruz. Büyük, karanlık ve pislik içindeki avluya bakıyoruz.

— Ne iş yapıyorsunuz?

— Evi temizliyorum ve göz kulak oluyorum. Çünkü, burada Yahudiler için bir sağlık ocağı kurulacak.

— Yani insanlarınızı buldunuz, öyle mi? Arkadaşlarınız var mı ve size sahip çıkılıyor mu?

— Yalnızım– diye yanıtlıyor çabucak. –Yalnızım– bir kez daha yineliyor.

— Ama, yanımızdan ayrılan o bey, sizin için gözlük alıyordu. Bir de takma göz.

Buna zorlukla razı olmuş.

— Doğru, bana takma bir göz alacaklar. Hatta, dişlerimi de yaptırmak istiyorlar. –Duraklıyor ve zorlanarak itiraf ediyor: Ama, benim ailem değiller.

Artık son katı yürüyoruz ve yine tahta tırabzanla desteklenmiş bir iskeleyle yukarıya dönüyoruz. Daha aşağıdaki katlarda pencereler var, üçüncü katta camlı, eğreti bir kapı, yere sürüne sürüne açılıyor. Bu kapıdan duvara tutturulmuş, boşlukta sallanan, tırabzanlı, tahtadan bir verandaya çıkılıyor.

Baştan üçüncü, panjur gibi sıkı sıkıya örtülü kapının yanında duruyoruz.

— İşte burası –diyor.

Anahtarını çıkarıyor ve kapının halkalarına takılı kocaman asma kilidi açıyor. Kapı geniş, boş bir daireye açılıyor. Zemini yıkanmış bir oda boş, iç karartıcı bir oda bu, bir duvarının bitişiğinde yere yakın bir yatak bulunan ikinci oda da temizlenmiş. Üçüncü odada, duvarın yanında bir masa, iki de sandalye duruyor.

— Aha, burada konuşabiliriz. Lütfen oturun hanımefendi.

Bu odadaki masanın bir köşesine karşılıklı oturuyoruz.

— İyi insanlardır. Ama, benim ailem değiller –diye tekrarlıyor. Kimsem yok. Kocam, 43’te, Brest Litovsk’un sekiz kilometre dışında, Malaşeviçe istasyonunda öldürüldü. Kamptaydı.

Binlerce kişi öldürüldü, çünkü her on kişiden birini öldürüyorlardı, birkaç günde bir öldürüyorlardı. Hayır, bunu kendi gözlerimle görmedim, ama duymuştum. Tek bildiğim, 42 yılında kocamın hâlâ sağ oluşudur. Çünkü o dönemde bir Alman pilotu, benden kocama bir mektup götürmüştü ve bu mektuba karşılık kocamın bana selam gönderdiği yanıtını aldım. Sonradan öğrendim ki öldürülmüş.

Kalktı ve mutfak kurnasını tamire gelenleri içeriye aldı.

— Otuz beşimdeyim, ama işte böyle görünüyorum. Dişlerim yok, bir gözüm çıkmış...

Yirmi üç yaşında evlenmiş. Varşova’da, Stawki Caddesi’nde otururlarmış. Fabrikada çalışıyor, makinede yün eldivenler örüyormuş, kocası ise kunduracıymış. İlk önceleri o da fabrikada çalışıyormuş, sonradan evde kundura yapmaya başlamış. Tabii, yaşam şartları epeyce ağırmış. Çocukları olmamış.

— Kocamın soyadı Rajszerdi, ama benimki Yeşil. Kimlik belgelerim yoktu ve o yüzden babamın soyadını bana yazdılar.

Kısa bir an düşündükten sonra şunu da ekledi:

— Adım Dwoyra.

39 yılında, bombalar, Stawki’deki evi yıkmış. Her şeylerini yitirmişler –eşyalarını, giysilerini. Sonuçta, Yanuv Podlaski’ye taşınmışlar.

İç geçirdi.

— Artık orada, üzerimizde Filistin işareti, şöyle altı köşe, sarı bir üçgen taşıyorduk. Sonradan, kollarımızda pazubent taşımıştık. Her ikimiz de.

Kocası, 42’nin Ekim ayında artık yanında değildi, çünkü Malaşewiçe’deki o kampta çalışıyordu. O dönemde bütün Yanuv Podlaski kentini, Mienzıjeçe’ye taşımışlardı. Orada bir Judenstadt⁸ vardı, Lubelskie ilçesinin tüm Yahudileri burada toplanmıştı. İki haftada bir, insanları buradan trenlerle Treblinka’ya götürüyorlardı. Geride kalanlarsa, gettoda hapistiler. Diğerleri öldürülmüş, gettoda kalanlar kurtulmuştu.

— Ne zaman temizlik harekâtı başlasa, ben gizlenirdim. Çatı katında otururdum.

İki elinin iyice ayırdığı parmaklarıyla yüzünü örtmüştü. Ardından, kısa bir an, parmaklarının aralıklarından, tek gözüyle baktı.

— Bu, ellerinizle yüzünüzü saklamış olduğunuz anlamına mı geliyor?

Gülümsedi. –Yok canım... Ben, yalnızca hep böyle gizlenmiş olduğumu gösteriyorum size.

Çatı katında oturur ve düşünürmüş: Şimdi yaşıyorum, bir saat sonra ne olacağını ise bilmiyorum. Ama diğerleri öldürülmüş, o kurtulmuştu.

— Bir keresinde, temizlik harekâtı sırasında, tamı tamına dört hafta böyle gizlendim. Ağzıma tek lokma koymadan.

Bir anlamda bunu da, yüzündeki ayrık parmakları gibi, metaforik bir biçimde kavramak gerekiyordu.

- Tabii, yanıma bir çift soğan almıştım ve orada irmik de buldum, yani bunları yiyordum. Hayır, pişirmeden, nerden pişireyim! Yani su yoktu. Az birazcık da kıyılmış, çekirdek kahvem vardı, bu çiğ kahveyi de yiyordum. Yok, hiçbir yerim ağrımadı. Öleceğimi düşünüyordum. Öylesine bitkindim. Dünyada tek başınaydım.

Bir ara, caddede bir kaynaşma işittim. Bu dediğim, 42’nin Aralık ayında oluyordu. Bir kaynaşma işittim ve Almanların nöbet yerlerini artık beklemediklerini anladım. Harekât sonraları, tel örgüler arasındaki alanda gezinmek, yeniden serbest bırakılıyordu. Elbette, Yahudi Cemiyeti de hâlâ oradaydı. Onlar, birazcık ekmek veriyorlardı.

Ama, bizlerin yaşamı önemli değildi ki...

Birkaç gömleğim vardı, onları sattım ve ertesi gün için ve daha ertesi gün için, ekmek satın aldım.

Gözümü, 43 yılının 1 Ocak gününde kaybettim. Almanlar, bir eğlence düzenlemişlerdi. Yeni yılı kutluyorlardı. Altmış beş kişiyi vurdular. Benim evden sağ kalan bir tek bendim. Sabahın altısında, caddede, karlar üzerinde kurşunluyorlardı insanları. Evlere giriyorlardı. O yüzden kaçmak istedim, pencereden atladım. Ve gözümden vuruldum.

Üzerime ateş açtıklarında, aklımda tek bir şey vardı: Belki –diyordum– belki de sağ kalırım...

Sesini alçattı, bir sır açıklıyormuşçasına konuştu:

— Size diyeceğim: Yaşamak istiyordum. Bilmem niye, çünkü ne kocam kalmıştı ne ailem, hiç kimsem yoktu ve ben yaşamak istiyordum. Tek gözüm yoktu, açtım ve üşüyordum ve de yaşamak istiyordum. Niçin? Niçinini söyleyeyim size: Tıpkı şimdi size anlattığım gibi, bir gün bütün bu olanları anlatabilmek için. Onların neler yaptıklarını bütün dünya bilsin.

Bir tek kendimin sağ kalacağını düşünüyordum. Dünyada, bir tane bile Yahudinin kalmayacağını düşünüyordum.

Beni hastaneye götürdüler. Gözümde hiçbir şey hissetmiyordum, yalnızca şuralarım, sırtım ve bacaklarım çok daha fazla ağrı yapıyordu. Kırıklardan ötürü. Bana bir bıçak verin –diyordum. Çünkü, canıma kıymak istiyordum. Artık yaşayamazdım. Tek gözüm yoktu, hiçbir şeyim yoktu. Gözüm, tamamen dışarı akmıştı. Kulağımda da bir yara vardı. Röntgenimi çekmeleri lazımdı. Ama, yaralarım kendiliğinden geçti.

Geri kalanlarımızı da toplamaya geldiklerinde, artık gizlenmedim. Bizimkilerin peşi sıra, kendiliğimden Maydanek’e gittim.

Tek kuruşum yoktu, yiyeceğim yoktu, tek gözüm yoktu. Yahudiler yoktu –öyleyse, o çatı katında tek başıma ne halt edecektim? Artık, bir parçacık ekmeğim dahi yoktu. İlle de öleceksem, onlarla omuz omuza ölmeyi, tek başıma ölmeye yeğlerdim.

Sonuçta, Maydanek’e gittim. Orada çok az ekmek veriyorlardı. Bir de saat on ikide birazcık çorba veriliyordu.

Yardımlaşır mıydık? Bilmem ki. Birazcık yardımlaşırdık. Ama çok değil. Ah, hanımefendi, bilirsiniz işte, herkes kendi derdine düşmüştü: Ne yaparsın? İki haftada bir eleme vardı, şöyle bir ayıklama yapılıyordu. Ne yaparsın?

Beni dövüyorlar mıydı? Elbette: Bir kez Maydanek’deki bayan SA Brygida –o, dövmüştü beni. Neyle mi? Bir sopası vardı. Kafama kafama vurmuştu. Ne diye mi?

Buruk bir gülüşle gülümsüyor.

— Canı çekmiş, ötesi yok.

Herkes, dayak yemişti o zaman. Çünkü bir ispiyoncu, bir führabtarina⁹, içimizden birinin ticaret yaptığını ispiyonlamış. Kadın, sözde bir şeyler satın alıyormuş. İşte o bir tek kadın için, herkes dayak yemişti. Ama, ticaret yapıyor muydu? Bilmiyorum.

Kaçmak olanaksızdı. Bir genç kadın kaçmıştı. Onu yakaladılar ve astılar. İdam yerinde şöyle bir direk duruyordu ve bir de ilmik... Meydanda on bin kişiydik ve bütün bu olanları izlemek zorunda bırakıldık.

Sakindi, çok sakindi –bir SA, ölümden önceki son arzusunu sordu. O da bu soruya karşılık: Hiç, hiçbir şey istemiyorum, yapmak istediğin neyse bir an önce onu yap –dedi. Yirmi yaşındaydı, çok narin bir kızdı.

Bir de iki erkek kardeş vardı. Sonradan onlar, kendilerini astılar.

İşlerini bitiren işçileri dışarı çıkarmak için, ayağa kalktı. Ama hemen döndü ve yerine oturdu.

— Skajısko-Kamienna’dan bir SA gelmişti; Şef İmfling. Dedi ki: “Çalışmak isteyen, işe gitsin.” Çalışmayı biliyordum, gittim. Bu bir cephane fabrikasıydı.

Orada, bir kez bile dayak yemedim. Ama orada da her an eleme yapılıyordu; kimin bir kez hastaneye yolu düşmüşse, onu öldürüyorlardı. Kim işten izin almışsa, çalışmayı birkaç gün için bırakmış olsa dahi, artık onu öldürüyorlardı.

Tek bir gözüm vardı ve o gözümde de çıban gibi bir arpacık çıkmıştı. Yani, kör olmuştum. Ama çalıştım, tek bir gün bile aksatmadan, günde on iki saat çalıştım. Bir hafta gündüz, bir hafta gece. İşte böyle hanımefendi, hiç izin almadım, doktora gitmedim. Korkuyordum. Çünkü, bu ölüm demekti. Bunları atlatır, sağ kalmayı beceririm diye düşünüyordum, ama belki de...

Çekinerek ve utangaçça gülümsedi:

— Yine, yaşamak istediğim ortaya çıktı.

Bir şeyler daha anımsamıştı.

— Şimdi size, dişlerime ne olduğunu anlatacağım. Skajısko-Kamienna’ya gittiğimde, orada yalnızca birazcık çorba veriyorlardı. Bense acayip açtım.

Kentten buraya çalışmaya gelen işçilerden, yiyecek satın almak mümkündü. Bazen onlar kendiliklerinden veriyorlardı, ama daha çok satın almak gerekiyordu. Param yoktu. Altın dişlerimi söktüm.

İple mi söktüm? Hayır. Yalnızca, birkaç gün boyunca salladım durdum. Diş, iyiden iyiye sallanmaya başlayınca, sökülmeye de kolayca boyun eğdi. Kendiliğinden çıktı. Bir dişin karşılığında, seksen ya da seksen beş ziloti kazandım. Ve kendime yeterince ekmek satın aldım.

On üç ay böyle yaşadım. Skajısko’da. Skajısko’ya Ruslar yaklaştığında, Almanlar, bizler de dahil olmak üzere, bütün fabrikayı Çenstohova’ya taşıdılar. Orada yine aynı işi yaptık.

Ocak ayının on yedisinde Sovyet askerleri geldi. On altısında SA’lar kaçmıştı. Çenstohova’da on beş bin Yahudi bulunuyordu. Beş bin kaldı, geri kalanını Almanlar trenlerle götürdüler. Buna karşı yapabileceğimiz bir şey yoktu. Listeler vardı. Ustabaşı liste çıkarmıştı ve insanları listeye göre aldılar.

Bekçiliğimizi ustabaşılar yapıyordu. Sovyet askerleri, birkaç saat daha gecikmiş olsa, ölmüş olacaktık.

Artık kurşunlanmak üzere caddeye dizilmiştik. Ama Sovyet askerleri geldi ve ustabaşılar kaçtı.

Geldiklerine sevindik mi? Evet, çok sevinmiştik. Artık tel örgülerin ardında kalmayacaktık, artık özgürdük. Onları karşıladık, ama ne haykırdık ne de başka bir şey yapabildik.

İç geçirdi.

— Gücümüz kalmamıştı ki...

VİZE

Yahudileri sevimsiz bulmam. Aynı şekilde, karınca ve fareleri de sevimsiz bulmuyorum.

Kısa bir süre, bunlara ne karşılık vereceğimi bekliyor.

Olanca ağırlığıyla oturuyor. Cüsseli ve epeyce toplu. Boz ve koyu mavi çubuklu kamp mintanından, bugüne değin ayrılmamış. Yine bugüne değin, erkek gibi kısacık kesilmiş saçları var. Başındaysa, boz ve mavi çubuklu aynı şapkayı taşıyor.

Ziyaretime gelmişti. Otel odasında, yumuşak bir koltukta oturuyor. Hiçbir şey istemiyor, hiçbir şeye gereksinim duymuyor. Özellikle, paraya gereksinimi yok. Yardım Derneğinden aldığı paralarıysa, bir an önce daha çok gereksinen birilerine vermek istiyor. Emaneten de olsa kesinlikle onları vermek istiyor. Böylesine büyük bir tiksintiyle alıyorlar o paraları.

Sandalye arkalığının, iki büyük ahşap küreden korkuluklarını tutuyor.

— Niçin o fareden söz ediyorum –sormadığım halde yanıtlıyor. Ve gülümsüyor.

Güzel gülüyor. Gülüşüyle, bembeyaz ve genç dişlerini sergiliyor. Koyu kahverengi gözleri, güçlü biçimde ışıldıyor; yanakları esmer ve al renkte.

Genç, ne var ki bu çok kısa, fırça gibi diken diken saçlarıyla, başındaki bu aşçı şapkasıyla ve burnu üzerindeki kocaman gözlükle pek biçimsiz.

— Bir keresinde, blok mutfağında bir rahibeyle beraber patates soyuyorduk. Bu patateslerin içinde, bir fare yuvası bulduk. Yuva, patatesin içindeydi. Patatesin ortası yenilerek oyulmuştu ve fareler oyuğun içindeydiler. Üç yavru fareydi bunlar ve sanki tümüyle çıplak gibiydiler. Öyle kirli pembemsi bir renkte. Rahibe, onları kediye vermek istiyordu. Ama, ben izin vermedim...

Bir an duraksıyor.

— Çünkü onun, yani o kedinin, farecikleri nasıl yiyeceği düşüncesine takılmıştım.

Ve gönülsüzce ekliyor:

— İçimde, gestapoya özgü bir merak uyanmıştı: Kedi, onları yerken nasıl bir manzara ortaya çıkacaktı?..

Ayrıntı sayılabilecek bu olay üzerinde, biraz daha uzun bir süre düşündü. Kendi içine bakıyor gibiydi ve iç geçirdi.

— Bu yüzden, onları yeniden o oyuğun içine gizleyip saman yığınının derinlerine yerleştirdim. Anneleri, onları bulabilir ve bir şekilde kurtulabilirlerdi.

Hıristiyan olmasına karşın, Musevileri gerçekten sevimsiz bulmuyor. Daha savaşın başlangıcında, bunca adaletsizliği ve gaddarlığı görmekten usanarak Katoliklik mezhebine geçmiş. Hazreti İsa’nın çektiği acıları düşünmek, bunlara katlanmasına yardım ediyormuş.

Bir Leh soyadı taşıyordu ve Polonya kimlik belgeleri vardı. Kampta da bir Yahudi olarak değil, bir Polonyalı olarak bulunmuş.

Ana-babasını tanımıyor, onları hiç görmemiş. Yalnızca, onu büyüten ninesini tanıyor. Ama bu önemli değil. Nasıl olsa, ninesi de artık yaşamıyor.

Bu durum, bir an düşünmesini gerektiriyor.

— Genelde, kimseyle alay etmem. Ancak, bu önemli değil.

Ama, bundan sonra anlatacakları önemli:

— Hanımefendi, vizeye gitmek nedir, biliyor musunuz?

— Bilmiyorum.

— Vize sabahı, kampta kadın SA gardiyanlar bağırıyorlardı: Vizeye gidin! Vizeye gidin!.. Yugoslavyalı kadınlarsa –İti na Iuku...– diyorlardı.

Bunlar, ekim ayında oluyordu. Çok soğuk, yağışlı günlerdi. Bir blokun tüm kadınları, vizeye gidiyor ve orada akşama kadar kalıyorlardı. Çünkü, blokun temizlenmesi gerekiyordu.

Vize alanı, ormanın kıyısında, ağaçların yanı başında bir çayırlıktı. Kadınlar, orada yemek yemeden ve hiçbir iş yapmadan bütün gün boyunca bekleşiyordu. Blok temizlenmeliydi, temizlik ve düzenleme birkaç gün sürerdi. Kadınlar ise, orada öylece ayakta duruyordu. Kaç kişiydiler, bilemiyorum. Büyük bir topluluk. Almanlar, herhalde bu kadar kalabalık oldukları için, onlardan bu denli çok nefret ediyordu... Fransızlar, Hollandalılar, Belçikalılar ve çok sayıda Yunanlı. En kötü durumdakiler, Yunanlılardı. Polonya ve Rus kadınları, daha güçlüydü.

Yeterli genişlikte yer olduğu halde, dip dipe duruyorlardı. Kirliydiler, yara bere içindeydiler. Aralarında hasta, hatta ölmek üzere olanlar vardı. Onları, artık hiç tedavi etmiyorlardı...

Kendisini değil de, sürekli onları anlatıyor. Bu yüzden, onlarla birlikte miydi, yoksa o da dışardan mı bakıyordu; orası anlaşılır değil.

— Çünkü onlar, yedi aydır kamptaydı. Bizse, henüz son postayla gelmiştik. Ama gelişimizin daha ikinci günü, biz de artık vizedeydik. Korkunç görünüyorlardı ve bu kadar kalabalık olmaları en beteriydi. Bizim de, onlar gibi olacağımızı biliyordum.

Kendi çektiklerini anlatmıyor. Yalnızca, ötekiler üzerine konuşuyor.

— Korkmuyordum. Öleceğimi biliyor, bu yüzden korkmuyordum.

Kendine dair tek söyleyebildiği; dayak yerken sürekli dua ettiği. Kin duymamak için, Tanrıya dua ediyormuş. Başka bir şey için değil.

Sakatlığı üzerine de söyleyebileceği pek bir şeyi yok. Bacağı yanlış kaynamış, bu nedenle bir ameliyat daha olması gerekiyor, kemiği kırmak ve yeniden birleştirmek gerekli. Gayet tabii hastaneye gidecek, ama hemen değil. Daha önce bazı işlerini halletmek zorunda. Örneğin, bir kez daha Gdansk’a gidip denizi görmek istiyor. Şimdi Poznan’da oturan, kamptan bir arkadaşını da ziyaret etmek istiyor. Ondan bir mektup almış ve ona bir yardımı dokunabileceğini biliyor.

Bacağını nasıl kırdığı ve o an kin duyup duymadığıysa, meçhul. Ancak, her şartta hastaneye daha sonra gidecek.

— Vize için, haftanın her günü dışarıda tutuyorlardı. Kadınlar, ısınmak için birbirlerine sokuluyorlardı. Ilık olduğu için, hepsi kümenin ortasında yer almak istiyor, kimse kenarda kalmak istemiyordu. Boyunlarını büküyor ve ellerinden geldiğince birbirlerine sokuluyorlardı. Sürekli, beraberce hareket ediyorlardı...

Birbirlerini sıkıştırdıkları için, bazıları baştan aşağıya yara içindeydi. Ve gittikçe daha çoğu ölüyordu.

Bütün gün onları, öylece dışarıda tutuyorlardı. Elemeye¹⁰ değin.

— Yine çok soğuk bir gündü, ancak öğleyin güneş göründü, o zaman herkes, ağaçların güneşi kapamadığı o yöne doğru yanaştı. İnsan gibi değil, hayvan gibi hareket ediyorlardı. Ya da sanki bir yığın...

O gün, Yunan kadınları, ulusal bir marş söylediler. Yunanca değildi. İbranice bir Yahudi marşı söylüyorlardı. O güneşin ışıkları içinde çok güzel, sesli ve güçlü söylüyorlardı. Sanki, sağlıklıydılar.

— Hayır, hanımefendi, bu fiziki bir güç değildi, çünkü en güçsüz hallerindeydiler. Bu, özlemin ve arzunun gücüydü.

İkinci gün eleme yapıldı. Vizeye çıkarıldım, vize alanı bomboştu.

İNSAN GÜÇLÜDÜR

Artık yerinde yeller esen saray, bir zamanlar tepenin en ucunda, bahara batmış ülkenin ufuk çizgisine değin dümdüz uzanan ve yeşil tarlalarla eşit biçimde bölünmüş geniş manzarası üzerinde duruyordu.

Michal P.’nin dediği gibi, saray çökmüş. Yakındaki ünlü Zuhowski Ormanı’nda üç tane ölü yakma ocağı yanıyorken, aynı anda o da havalandırmaya çıkartılmış.

Saray, dekoratif bir unsur olarak, yaşamdan ölüme açılan ve mimari açıdan olağanüstü bir kapı olarak kullanılmıştı. Burada, uzun bir süre değişmeden, hiç aksamadan her gün tekrarlanarak gerçekleştirilen törende, bir metafor rolü üstleniyordu. Yol yorgunu insanlar, hâlâ canlı, hâlâ kendilerine hâkim, kendi yol giysileri içerisinde birinci ve ikinci kapıyı geçiyor ve konutun iç avlusuna giriyorlardı. Avluya girildiğinde kamyonun arka kapısı açılıyor, yolcular yardımlaşarak güruh halinde merdiven basamaklarına yöneliyorlardı, belki de hâlâ –giriş kapısı üzerindeki yazıya kanarak– Yıkanma Tesisine girdiklerini sanmaktaydılar. Bir süre sonra, kirişten binanın içine geçtikten sonra, kirişin karşı tarafındaki eşikte, yalnızca iç çamaşırları içinde görünürlerdi bazılarının avucunda havlu ve bir parçacık sabun olurdu. Çabuk olmaları için zorlanarak, dipçik darbelerinden sakına sakına, düzensiz bir sırayla, arkasını saraya vermiş ve mobilyalı bir vagon kadar büyük bir gaz arabasının küçük köprüsüne koşturuyorlardı.

Hava geçirmez kapılar, gıcırtıyla kapanmaktaydı. Başka bir amaca hizmet etsinler diye ayrılmış, sarayın bodrumlarında tutulan insanlar, korkunun büyük çığlıklarını ancak şimdi duyabiliyorlardı. Kapana sıkıştırılmış insanlar yardım dileniyor, yumruklarıyla arabanın duvarlarını dövüyorlardı. Birkaç dakika sonra, çığlıklar dindiğinde, makine uzaklaşıyordu. Tam o anda da, yerine hemen yenisi yanaşıyordu.

Artık saray yok. O insanlar da yok. Yükseltinin ucunda, duvarın yerle bir olmuş yıkıntılarının çevrelediği ufak süprüntüler arasından sapları ve yapraklarıyla çıkan türlü bitkilerin oluşturduğu, yerle aynı seviyede bir kare alan kalmış. Uçurumun aşağısında ise, o bildik dünyanın büyükçe bir parçası kalmıştı: Uzaktaki yeşil tarlalar, ufuktaki ormanların gök mavisi aydınlıklarına bürünen çayırlar üzerindeki mayıs ağaçları.

Güneş ışıkları içinde, eskiden bahçelerin bulunduğu yerde, bir grup insan toplanmıştı. Hepsi de, burada neler olup bittiğini söyleyebilir. Sarayın çevresine üç metre yükseklikte tahta çitler dikmişlerdi. O yüzden pek bir şey görülemiyordu. Ama dışarıya çıkartılışları, zincirlerinin şakırtısı duyulabiliyordu. Üzerlerinde yalnızca gömlekleriyle Yahudiler, dışarıya, korkunç bir ayaza çıkartılıyorlardı. Sarayın önünde, büyük makineler sürekli uğuldamaktaydı ve makineler gerisin geri Zuchowski Ormanına dönüyordu. İnsan çığlıkları da duyulabiliyordu.

— Ben, Ugay’da oturuyordum, Almanlara çalışıyordum.

Böyle diyor Michal P. küçük kafalı, genç, atletik yapılı, iri bir Yahudi. Dingince, alçak sesle konuşuyor, ama sanki törensel bir konuşma, sanki kutsal kitaptan bir alıntı okuyormuş gibi.

— Babama ve anneme arabaya kadar eşlik ettim. Daha sonra kız kardeşimi ve onun beş çocuğunu, karısı ve üç çocuğuyla ağabeyimi de arabaya götürdüm. Gönüllü olarak anne-babamla gitmeyi istemiştim, ama izin vermediler.

İzin vermemek için nedenleri vardı.

— O sıra, Ugay Yahudi Komitesi’nin emriyle, eski samanlığın yıkımında çalışmaktaydım, yani Yahudileri Kolo’ya götürdükleri sıra, adım listede yoktu.

Bazıları korkuyordu. O zaman Siuda, Polonya folksdoyç’larından¹¹ askeri jandarma, onlara şunu söylemişti: “Korkmayın, sizleri Barloga İstasyonu’na götürüyorlar, oradan çalışmaya gideceksiniz.” O yüzden korkmuyorlardı. Hatta bazıları, kendiliklerinden gitmek istiyorlardı.

Kolo’lu Yahudileri beş gün boyunca taşıyıp götürdüler. Hasta olan Yahudileri götürmeyi sona bırakmışlardı, üstelik şoförlere onları taşırken yavaş ve dikkatli gitmeleri emredilmişti.

1942’nin Ocak ayı başında, Ugay’da benimle birlikte kırk başka Yahudi’yi jandarma karakoluna aldılar. Bizi alışlarının ikinci günü, Izbica’dan bir kamyon geldi ve aynı kamyonda Izbica’lı on beş Yahudi vardı. Bizi de onlarla beraber kamyona bindirdiler ve Chelmno’ya götürdüler. Bu kamyondaki herkes, güçlü kuvvetli, en ağır işleri kaldırabilecek kişilerdi.

Olağanüstü bir el jestiyle, yaprakların arasından yıkıntıların göründüğü yeri gösterdi.

— Saray, orada hâlâ duruyordu. Neye benzediğini merak ediyordum. Kamyon, ikinci avluya girdiğinde örtüyü araladım ve yerde kullanılmış insan giysileri gördüm. Ne olduğunu anlamıştım artık.

Arabadan çıkarıp bizi bodruma tıktılar. Dipçiklerle iteleye iteleye. Duvarda İbranice bir yazı vardı: “Buraya gelen herkes ölmelidir.”

Ertesi gün, beni yukarıya çağırdılar, diğerleriyle birlikte elbise taşımak için. Büyük bir odada, zeminin üzerine çeşitli kadın ve erkek çaputları, palto ve ayakkabılar saçılmıştı. Bunları, öteki odaya taşımak lazımdı. Orada da bunlar vardı, bir sürü... Ayakkabıları, ayrı bir yığında istifliyorduk. Bu birinci odada, Yahudilerin soyunduğu yerde, iyi yakılmış iki soba bulunuyordu. Kolayca soyunmaya razı olsunlar diye, burası sıcaktı.

Bodrumda pencerelerimize tahtalar çivilenmişti. Ama biri diğerinin sırtına çıkarsa, tahtalar arasındaki yarıktan bir şeyler görmek mümkün oluyordu.

Almanlar, insanları eşikten dışarıya, üzerlerinde yalnızca iç çamaşırları olduğu halde sürüyorlardı.

Onlar ise, ayaza elbisesiz çıkmaya yanaşmıyorlardı. Dışarıda ne olduğunu görünce, geri çekilmeye başlıyorlardı. O zaman Almanlar, onları dövüyor ve arabaya tıkıyordu.

İşten, geceyi geçirmek için bodruma gelenler, ormanda boğulmuş insan cesetleri gördüklerini söylemişlerdi. Bunu duyunca, ormandaki işe talip oldum. Ormandan kaçabileceğimi umuyordum.

Bizden otuz kişiyi kamyona aldılar, Zuhowski Ormanına götürdüler, kürek ve kazma verdiler. Chelmno’dan ilk araba, sabah sekizde geldi. Hendeklerde çalışanların, kamyonların bulunduğu yöne dönmesi yasaktı, bakmaya izin vermiyorlardı. Ama ben gördüm. Almanlar –kapıyı açtıklarında– kamyondan aşağıya atladılar. İçeriden koyu renk bir duman çıkmaktaydı. Bizim durduğumuz yerden hiçbir koku alınmıyordu.

Daha sonra üç Yahudi arabaya girdiler ve cesetleri yere fırlattılar. İçerdeki cesetler, kamyon kasasının yarı yüksekliğince, üst üste dizilmişlerdi. Bazıları birbirlerine sarılmışlardı. Hâlâ sağ olanları, Almanlar, kafalarının arkasından kurşunluyorlardı. Cesetlerin boşaltılmasından sonra, kamyon Chelmno’ya döndü.

Sonra iki Yahudi, cesetleri iki Ukraynalıya teslim etmişti. Onlar sivil giysiliydi. Kerpetenlerle cesetlerin altın dişini söküyor, boyunlarından para keselerini, kollarından saatlerini, parmaklarından yüzüklerini çekip alıyorlardı.

Cesetleri çok kurcalarlardı; öyle ki, insanda tiksinti uyandıracak derecede çok...

O güne kadar, bu arama işini, üç kişi yapıyormuş. Ama, tam da o gün Ukraynalılardan birini, Yahudilerle birlikte gaz arabasına soktular. Bağırıyordu, ama diğerleri de bağırıyordu, o yüzden Almanlar farkına varamadılar. Böylece o da, ceplerini yoklamakla görevli olduğu Yahudilerle birlikte boğuldu.

Kamyon ormana geldiğinde, bu Ukraynalıyı tanıdılar ve onu kurtarmaya çok uğraştılar. Suni solunum yaptılar, ama artık bu bir işe yaramadı.

Almanlar, kendileri ceset araması yapmazdı, ama bu iş sırasında Ukraynalıların bir şey çalmamalarına çok dikkat ediyorlardı. Ukraynalıların bulduğu şeyleri, ayrı bir valize koyuyorlardı. Cesetlerden iç çamaşırlarının çıkartılmasını emretmemişlerdi. Cesetlerin aranmasından sonra, birinin başı diğerinin ayaklarına gelecek şekilde ve olabildiğince çoğu sığabilsin diye tıka basa, onları hendeğe yatırıyorduk. Hepsinin yüzü yere bakardı. Hendek daha genişletildikçe tepeye kadar aşağıyukarı otuz ceset sığıyordu. Hendeğin üç dört metrelik uzunluğuna ise bin tanesi sığardı.

Gündelik olarak ormana on üç kez, boğulmuş insan taşıması yapılıyordu, bir seferlik taşımada tek bir kamyonun içindeki ölü sayısı doksanı bulurdu. Yahudiler kamyonun zeminini temizliyor, temizlik sırasında altın bulurlarsa, bunu valize koymaları için Almanlara veriyorlardı. Sabun ve havlular, gerisin geri Chelmno’ya götürülüyordu.

Baştan beri, diğerlerini kaçmaya kışkırtıyordum. Ne var ki insanlar çok bezgindi. İşimiz, gün batıncaya kadar bütün bir gün sürüyordu. İş sırasında da, daha çabuk çalışmamız için, dövüyorlardı bizi. Birisi ağır çalışacak olsa, yüzünü cesetlerin üzerine koymasını emrediyorlar ve tabancayla kafasının arkasından vuruyorlardı.

Bizi gözeten jandarmalar, iş sırasında dikkatliydiler. Başımızda duranlar, hep aynı kişilerdi. Bizlerle konuşmazlardı. Bazen, içlerinden biri, içmemiz için hendeğe bir paket sigara fırlatırdı.

Bir keresinde, Zuhowski Ormanı’na tanımadığımız üç Alman gelmişti. SS subaylarıyla konuştular, beraberce cesetlere göz attılar, gülüştüler ve çekip gittiler.

On gündür çalışıyordum. Orman, daha o zamanlar çitlerle çevrelenmemişti, ölü yakma ocakları da henüz kurulmamıştı. Ben oradayken Ugay’lı, Izbica’lı Yahudiler boğulmuştu; cuma günü Lodz’dan Çingeneleri, cumartesi de Lodz gettosundan Yahudileri getirdiler. Lodz’lu Yahudileri getirdiklerinde, Almanlar, bizim aramızda da bir eleme yaptılar, en bitkin yirmi kişiyi gaz odasına gönderdiler, onların yerine Lodz’dan getirilen yeni, güçlü Yahudileri aldılar.

İlk gün, bu Lodz’lu Yahudiler, öteki bodruma kapatılmışlardı ve duvarın öte yanından bizlere, burasının iyi bir kamp olup olmadığını, çok ekmek verilip verilmediğini soruyorlardı. Burada yapılanları öğrendiklerinde, lanet okudular ve şunu söylediler: “Biz de, bu işe gönüllü yazılmıştık...”

Bir an sustu, iç dünyasında bir şeyleri tartmıştı. İri, kemikli vücudu, içsel bir yorgunluktan ötürü, iki büklüm olmuştu. Düşündükten sonra, konuştu:

— Bir gün –salıydı– o gün Chelmno’dan gelen üçüncü kamyondan dışarıya, karımın ve çocuklarımın cesetlerini attılar. Oğlum yedi, kızım dört yaşındaydı. Bunu görünce, karımın cesedi üzerine uzandım ve beni de vurmalarını söyledim.

Beni vurmak istemediler. Bir Alman, şunları söylemişti: “İnsan güçlüdür, bir süre daha iyi iş görebilir.” Ve beni, ayağa kalkana kadar, sopayla dövmüştü.

O akşam, bodrumda, iki Yahudi kendini astı. Ben de kendimi asmak istiyordum ya, dindar bir adam beni vazgeçirdi. O zaman birisiyle yolda beraberce kaçmayı kararlaştırdım. Ama tam da kaçmayı deneyeceğimiz o seferde o öteki arabaya götürüldü. O zaman, dedim ki kendime: “Tek başına kaçacağım.”

Ormana girdiğimizde, konvoy sorumlusundan bir sigara rica ettim. Verdi. Geriye çekildim; diğerleri, onlara da sigara versin diye, etrafını çevrelemişlerdi onun. Şoförün tarafındaki örtüyü bıçakla kestim ve kamyondan atladım. Arkamdan ateş açtılar, ama vuramadılar. Ormanda, motosikletli bir Ukraynalı da ateş açtı bana, o da vuramadı. Kaçmıştım.

Köyde bir samanlığa gizlendim ve otların içinde iyice derine gömüldüm. Sabahleyin köylülerin duvarın yanında konuştuklarını işittim; Almanların ormanda firari bir Yahudi’yi aradığını konuşuyorlardı. Ağzıma tek lokma koymadan geçen iki günün ardından, samanlıktan kaçtım. Yol üzerinde bir köylüye uğradım –soyadını bilmiyorum. Beni doyurdu, bir köylü kasketi verdi, insan gibi görüneyim diye tıraş etti beni. Onunla vedalaşıp Grabowo’ya gittim ve orada birlikte kaçmayı kararlaştırdığımız o Yahudi’ye rastladım. O da aynı gün, diğer arabadan kaçmış.

Ayrılmadan önce Zuhowski Ormanındaydık, bir zamanlar Michal P.’nin çok sayıda ceset yığınının gömülmesi işinde çalıştığı ve boğulan karısıyla çocuklarının cesetlerini teşhis ettiği o yerdeydik.

Bu açıklık alanda, sık aralıklarla boy vermiş, kısa, koyu renk çamların çerçevesi içerisinde, zayıf ve sık çalılık çizgileri uzanmaktaydı. Üzerlerinde ne yeşil ot dalları ne yaban mersinleri ne de aşkmerdiveni çiçekleri var. Altı kazılmış bir yerde ve kuru, kirli kum içinde bir insana ait bir parçacık ayak izi seçiliyordu. Ormanın daha da yükseldiği derinliklerde, yakılmış ölü yakma ocaklarından geriye kalanlar gösterildi.

Oralı iki kadın, ormanda peşimiz sıra geliyorlardı. Tanıştıktan sonra: “Acaba komisyon ölüleri toplu mezarlardan çıkarma işlemini hızlandırabilir mi?” diye sordular. Bunlar, daha kampın kuruluş aşamasında burada vurulmuş genç bir adamın annesi ve eşiydi. Genç adamın nereye gömüldüğünü biliyorlardı.

Biri, üzerinde Yunanca yazılar olan bir kibrit kutusunun parçalarını, öteki yabancı bir ilaç firmasının yağmurun üzerindeki yazıları silikleştirdiği kağıtlarını gösteriyordu. Bir diğeri, eskiden ölü yakma ocaklarının bulunduğu yerde, iki küçük insan kemiği bulmuştu.

AUTSWITZCH KAMPI’NDAKİ
ÇOCUKLAR VE ERİŞKİNLER

Eğer süratli ve kitlesel ölümler konu edilirse –savaş meydanları bir kenara bırakıldığında– Polonya toprakları, bu kitlesel ölümlerin gerçekleştiği yer olmuştu; bildiklerimiz karşısında dehşetin yanı sıra, kapıldığımız en güçlü duygu hayret oluyor.

Sayısız insan kitlesi; ayrıntısıyla düşünülmüş, rasyonelleştirilmiş, düzenli ve mükemmel bir organizasyon bünyesinde, gaz odalarında boğulmuş ve yakılmıştı. Bunun yanı sıra daha basit, amatörce ve bireysel merakları tatmin eden öldürme yöntemleri de vardı.

On binler, yüz binler değil, milyonlarca insani varlık Polonya kamplarında hammadde ve mal muamelesi görmüşlerdi. Maydanek, Autswitzch, Birkenau, Treblinka gibi zaten çok ünlü olanların dışında, anbean yeni ve adı daha az duyulmuş yerler keşfediyoruz.

Ormanlar içinde ve yeşil bir tepede gizlenmiş, çoğu kez tren yolundan uzağa kurulmuş bu yerler, daha kolay ve ekonomik sistemlerin geliştirilmesine olanak tanıyordu.

Tuşınek’de ve Lodz civarındaki Viaçin’de ölülerin gömüldüğü toplu mezarlar bulunmuştu.

Çimenler ve başaklarla bezeli bir görünüme bakan, eşsiz manzaralı bir tepeye kondurulmuş, yarısına kadar yıkılmış ve yakınında sık aralıklı çitlerle çevrilmiş genç ağaçlardan oluşan bir büyük çam ormanı arazisine sahip Chelmno’daki eski saray; milyona dayanan kurban sayısına ulaşmak için yeterli oluyordu.

Gdansk’ın dışında, Vişeşiç’de Anatomi Enstitüsü’nün yanındaki tuğladan yapılma o kızıl ve ufak bina, katledilmiş insanlardan çıkan yağları sabuna dönüştürmek, derilerini ise döverek parşömene çevirmek için yeterli oluyordu.

İtalya, Hollanda, Norveç ve Çekoslovakya’da tutuklanan Yahudilere, Almanlar, Polonya kamplarında mükemmel iş imkânları vaat ediyor, bilim adamlarına bilimsel araştırma enstitülerinde kürsü sözü veriyorlardı. Bir Yahudi grubuna, Polonya’nın zengin endüstri kenti Lodz armağan edilmişti. Bunun yanında, yola çıkarken yanlarına yalnızca en pahalı eşyalarını almaları emrediliyordu. Tutukluların taşınması sırasında, ayrılma noktasına gelindiğinde, tutuklular vagonlardan tren yolunun bir tarafına iniyor, valizleri ise karşı tarafa fırlatılıp büyük bir yığın halinde kümeleniyordu.

Bununla birlikte, yerleşim bloklarında hepsinden, banyoya girmeden önce soyunmaları ve giysilerini düzenlice yığmaları isteniyordu. Banyodan çıktıktan sonra hiçbiri elbisesini bulamıyordu. Bir kısmı neredeyse çırılçıplak vaziyette gaz odasına ya da ölü yakma merkezine doğru yol alırken içinde yanıcı gazla boğulacakları, hava geçirmez arabalara tıkılıyorlardı. Diğerleri, eski giysileri yerine paçavralar alıyor ve bu paçavralar içinde işe götürülüyorlardı.

Diğer kamplarda olduğu gibi, Autswitzch’de de ambarlar dolusu yünlü giysi, ayakkabı, mücevherat, şahsi eşyalar biriktirilmişti. Burada mallarla yüklenen trenler Almanya’ya gidiyordu. Yüzüklerden sökülmüş elmaslar tıpalanmış şişelerde taşınıyordu. Gözlük kapları, saatler, pudralıklar, diş fırçaları –değeri olan her şey vagonlarla götürülüyordu.

İnsanın yanmış kemiklerinden gübre, yağlarından sabun, derisinden deri ürünler, saçlarından ise şilte yaparak yararlanmak; artık uzun yıllar boyunca hesapsız gelir getiren bu devasa devlet işletmesinin yan üretimiydi.

İnsan ızdırabı ve korkusundan ama aynı zamanda insani yozlaşma ve insanlık suçundan beslenen bu kazanç tüm kamp düzeninin temel ekonomik dayanağını oluşturmuştu. Irk ve ulusların arılaştırılmasına yönelik ideolojik talep, aslında bu amaca hizmet ediyor, vahşete gerekçe oluyordu.

Dachau ve Oranienburg’daki Alman kamplarından şimdi Polonya’ya dönmüş olan tutuklulardan gerçekten olup bitenler üzerine bizim görüşlerimizi de tamamlayan, yeni ayrıntılar öğreniyoruz. Almanya’da bütün bir uzmanlar bölüğünün Polonya kamplarından merkeze gönderilen elbise ve ayakkabıların sökülmesiyle görevli oldukları görülüyor. Almanlar, giysilerin birleşim yerlerinde, ayakkabıların taban ve topuklarında dikilmiş çok sayıda madeni para buluyorlardı. Himler’in ölümünden sonra Berchtesgaden civarındaki makamında gizlenmiş yirmi üç ülkenin dövizleri içinde yüzlerce bin madeni sterlin bulunuşu boşuna değildir.

Eşi benzeri olmayan Autswitzch vakasını incelerken, hem tanıkların ifadelerinde aktardığı veriler hem de dramın yaşandığı yerde çıplak gözle yapılan araştırmalar dikkate alınıyor; sistemin amaca çok uygun hale getirildiği ve bu kampın çift yönlü bir işleve göre düzenlendiği gerçeği göze çarpıyor: Politik işlev ve ekonomik işlev, şöyle de denilebilir: Ülkücü ve pratik.

Politik işlev, doğal ve kültürel zenginlikleriyle birlikte tamamen hâkim olunmak istenen dolu bölgeleri, o bölgelerin sakinlerinden temizlemekti. Bu tasarının uygulanışının hiçbir zarar getirmemesi hiçbir masrafa neden olmaması, tam aksine, kâr elde edilebilecek bir kaynağa dönüştürülmesi amacı öncelikle tutuklular tarafından savaş sanayi fabrikaları için yerine getirilen iş biçiminde, ikinci olarak da doğal yoldan; yani öldürülenlerden toplanan değerli eşyalardan elde edilen kazanç – ekonomik işlevi oluşturuyordu.

Tasarlanan ve realize edilen bu düzen, insanların bir eylemiydi. Onlar, bu eylemin uygulayıcısı ve öznesiydi. İnsanlar, insanlar için hazırlamışlardı bu yazgıyı.

Peki, nasıl insanlardı bunlar?

Alman Suçları Araştırma Komisyonu’nun önünden, öyle büyük bir umut beslemedikleri halde, ölümden kurtulmuş bir sürü eski kamp mahkûmu geçmişti. Bunların arasında bilim adamları, politikacılar, doktorlar, profesörler; kendi uluslarının gururu olmuş insanlar vardı.

Her biri en yakınlarından birisini kurtarmış; her biri anne babasının, karısının ya da çocuklarının öldüğünü öğrenmiş.

Doktor Mansfeld, Budapeşte Üniversitesi profesörü, şunu söylemişti: “Bir an bile kurtulacağıma inanmadığım için, hayatta kalmayı başardım. Eğer hayallere teslim olsaydım, hayatta kalmamı sağlayan bu moral rahatlığa sahip olamazdım.”

Bu insanların kamptaki görevi, kendileri de her gün ölümle yüz yüzeyken, kendileri de tıpkı diğerleri gibi bir sürü işkence çeşidine maruz kalırken, diğerlerine yardım etmekti.

Krakow’lu Doktor Grabyczynski, 22 nolu blokun sorumlusu, işlerinin “tamamlanması” için oraya getirilen hastaların kâbusu bu cinayet yerini, gerçek bir hastaneye dönüştürmüştü. Onları yalnızca bir doktor olarak koruması altına almamış, onlar için yalnızca ilaç ve pansuman malzemesi elde etmeye uğraşmamış, ama hileyle, ağır hastaların gaz odalarına gönderilmelerini önlemiş, beş gün içinde sağlıklarına kavuşacaklarını garanti ederek yaşamlarını kurtarmıştı.

Ancak, bu noksansız cinayet ve soygun planını kendi elleriyle gerçekleştirenler de, onlar da insandı. Emirlerin çerçevesini genişleten, aldıkları amatör zevkten ötürü dikte edilen normların üzerinde cinayet işleyen insanlardı onlar.

On iki yılını Alman kamplarında geçiren parlamenter Mayer’in görsel açıdan mükemmel ifadelerinden, Autswitzch işkencecilerinin neye benzediklerine dair bir fikrimiz oluyor.

Bloklarda her gün yalpalayan atlet adımlarıyla dolaşan August Glass, tıknaz ve kaslıydı, kamptaki en büyük suçluydu. İz kalmasın diye, seçtiği kurbanlarının böbreklerine böbreklerine vururdu, üç gün sonra da ölüm gerçekleşirdi.

Bir başkası ayağını adamın boğazına basar ve ağırlığıyla gırtlağını ezerdi.

Diğeri, tutuklunun başını bir su fıçısına sokuyor ve talihsiz adam boğulana değin orada tutuyordu.

Blokun en hunharlarından birisi de, ki profesyonel bir caniydi, sayımda çok titiz davranıyor ve tam temizlenmemiş giysi ya da ayakkabılar için ucu kurşunla kaplı copuyla amaç güderek, kafaya, ölüme yol açacak yere vuruyordu. İşi gücü her gün ardında on beş ölü bırakmaktı.

Bir başkası; iki metre boyunda uzun burunlu, uzun yüzlü ve çekik gözlüydü, boğazında oynayıp duran elmacık kemiği ve çok uzun elleri vardı –her gün kahvaltıdan önce, sabah dolaşımı sırasında çeşitli bloklarda gözüne kestirdiği birkaç tutukluyu bu ellerle boğuyordu.

Şüphesiz bunlar bu cinayetleri işleyecek kudrette; ancak işlemek zorunda olmayan insanlardı. İnsanın bilinçaltında uyuyan ve uyandırılmamışken hiçbir zaman yüzeye çıkamayacak olan bu güçlerin harekete geçirilmesi yüzeye çıkarılması için gereken her şey çok önceden yapılmıştı.

Alışılmadık titizlikteki eleme ve iyi tasarlanmış eğitim sistemleri; insanlığın ortak tarihinde tek ve kendine belirlenen rolü sonuna değin oynayacak birini getirmişti.

Parlamenter Mayer’in ifadelerinden öğreniyoruz ki: Hitler’in partisi kuruluş aşamasındayken, toplumun dışladıkları arasından kendisine taraftar toplayarak faal kadrosunu genişletmişti. Bu kadroda caniler, katiller ve hırsızlar ve de belalılar vardı. Nazist eğitim, onların doğuştan gelen güdülerini özel bir koruma altına almıştı. Almanya’da çıkarılan ve parti üyelerinden herhangi birinin şahsi geçmişi nedeniyle suçlanmasını yasaklayan özel yasa, bunu kanıtlamaktadır. Birçok kişi, bu emri çiğnedikleri için hapis yatmıştı.

Prag’da psikiyatri profesörü olan Doktor Fischer’in ifadelerine göre, Hitler gençliğinin eğitim gördüğü, çoğunlukla iki yıllık özel kurslarda pratik anlamda sadist işkence alıştırmaları yapılıyordu.

Uzun yıllar mahkemelerde bilirkişi görevi üstlenen Doktor Fischer, en düşük düzeydeki sadizmin bile canilerin suçunu azaltmayacağını ileri sürüyor. Bunların hepsi, eylemlerinin bilincinde ve bu eylemlerinden tümüyle sorumlu kişiler.

Autswitzch’deki çocuklar öleceklerini biliyorlardı. Gaz odalarında boğulmaya en küçükler, henüz çalışmaya uygun olmayanlar seçiliyordu. Eleme şöyle yapılmaktaydı: Çocuklar, bir metre yirmi santim yükseğe asılmış bir çıtanın altından sırayla geçiyorlardı. İçinde bulundukları anın ciddiyetinin bilincinde olan daha ufak tefekler, çıtaya yaklaşırken dikleşiyor, kafalarıyla çıtaya değmek ve yaşamlarını kurtarmak için parmaklarının ucunda yükselerek adım atıyorlardı.

Gaz odasında boğulmak için ayrılan, aşağı yukarı 600 çocuk, gaz odasını dolduracak bütünlüğü henüz oluşturamadıklarından, kilit altında tutulmaktaydı. Ne olup bittiğinin farkındaydılar. Kampta kaçışıyor, saklanıyorlardı, ancak SS’ler onları yeniden bloka tıkıyorlardı. Uzaktan, ağlayışları, yardım isteyişleri duyuluyordu.

— Gaz odasına gitmek istemiyoruz! Yaşamak istiyoruz!

Bir gece, doktorlardan birinin muayenehanesinin camına vuruldu. Doktor, pencereyi açtığında, tümüyle çıplak ve ayazda donmuş iki oğlan çocuğu girdi içeriye. Biri on iki, diğeri on dört yaşındaydı. Gaz odasına götürülürlerken, arabadan kaçmayı başarmışlardı. Doktor, oğlanları muayenehanesinde sakladı, besledi, giysiler buldu. Ölü yakma merkezinde çalışan güvenilir birini, gerçekte almış olduğundan iki ceset daha fazla alındı makbuzu vermeye razı etti. Kampta şüphe uyandırmadan yeniden görülebilecekleri zamana kadar, oğlanları muayenehanesinde sakladı.

Doktor Epstein ise, Prag’lı bir profesör, açık bir yaz sabahı Autswitzch Kampında gezinirken, sağ kalmayı başarmış iki küçük çocuk görmüştü. Çocuklar, yolun kumları üzerinde oturmuş, toprağın üzerinde bazı sopaları ileri geri oynatıyorlardı. Epstein, onların yanında durup sordu:

— Ne yapıyorsunuz burada, çocuklar?

Ve şu yanıtı aldı:

— Yahudi yakmaca oynuyoruz.

Bahar-yaz, 1945

DİPNOTLAR

1-Burada izcilik, savaşta büyüklerine yardım eden çocukların organizasyonunu niteliyor. –çev.

2-Palarnia; Lehçe herhangi bir şeyin yakıldığı bina anlamını taşımakta. Bu metin için, ölü yakma evi biçiminde çevrilebilir.–çev.

3-Cetnar, 40-60 kiloya eşit, eski bir ağırlık ölçüsü birimi. Alm. Zentner . –çev.

4-Reichs (okunuş: Rayş), Alman devletini/imparatorluğunu niteliyor. Örneğin, Hitler egemenliğindeki Almanya, 3. Reichs diye anılır. –çev.

5-Polonya’yı Nazi işgalinden kurtarmak için mücadele eden gizli örgüt kast ediliyor. –çev.

6-1 Ağustos 1944 tarihinde başlayan Varşova Ayaklanması. –çev.

7-SA: Lehçe Esmanka’nın çevirisi. Kökeni, Alman dilinde ve SA (Nazi Hücum Kıtası/Stuvm–Abtsitung) kadrosundaki kadın asker. –çev.

8-Judenstadt: Almanca, Musevi yerleşim birimi, getto. –çev.

9-Koğuş sorumlusu kadın. –çev.

10-Elemeden kasıt, vize sonunda çalışamayacak kadar bitik olanların öldürülmesi. –çev.

11-Folksdoyç (Leh. Folksdojcz, Alm. Volsdeutscher) İşgal yıllarında Nazilere hizmet eden, Alman kökenli Polonyalılara verilen ad. –çev.