Mehmet Şahin

SPOR AHLAKI

ve

SORUNLARI

–Felsefi bir çalışma–

Evrensel Basım Yayın - 46

Spor Ahlakı ve Sorunları

Mehmet Şahin

Birinci Basım Şubat 1998

İkinci Basım Eylül 2009

Sertifika No 11015

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Bahar Eroğlu

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Eskişehir Mah. Dolapdere Cad.

Karabatak Sok. No: 27A Şişli / İstanbul

Tel: 0212 247 65 17 (pbx) Faks: 0212 247 24 61

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

SPOR AHLAKI

ve

SORUNLARI

Bu kitap 17 yaşının baharında yaşamdan
koparılan Erdal Eren’in anısına adanmıştır.

ÖNSÖZ

Üniversite yaşamının bir parçası olarak kabul gören yüksek lisans çalışmamız döneminde planladığımız “Spor Ahlakının Temel Sorunları” başlıklı çalışmada spor bilimlerinde öncelikle girilmeye çekinilen bir bakışla, “felsefi yaklaşımla” konuyu irdelemeyi denedik.

Spor bilimleri alanında son yıllarda özellikle Ankara Gazi Üniversitesi ve İstanbul Marmara Üniversitesi bünyelerinde hızlı bir akademik üretim ilişkisi(!) yaşanmaktadır. Bir sürat koşucusu hızıyla bitirilen yüksek lisans ve doktora çalışmaları spor bilimleri alanındaki bir eksikliği kapatmaktan çok âdeta yeni açılan bölümlere kadro yetiştirmeyi (elbette bu kadrolar milli ve manevi değerleri güçlü olanlarda oluşmaktadır) hedeflediğinden, bu arada yetişmiş değerli elemanların doktora çalışmaları dahi gözden uzak tutulur, gizlenir olmuştur. Tam bu noktada, bitirdiğimiz çalışmayı spor bilimleri alanında çalışanların önüne kitaplaştırarak sunmak istedik. Gelecek eleştirilerle tartışma ortamının daha da geliştirilmesine katkı sağlayabilirsek, görevimizi bir nebze yapmış olacağız.

Spor bilimleri alanında çalışan akademisyenlerden beden eğitimi öğretmenlerine, antrenörlerden spor yazarlarına, spor bölümlerinde okumakta olan öğrencilerinden sıradan sporsevere, hakemlerden spor kulüp yöneticilerine kadar herkesin anlayabileceği bir dil kullanmaya özen gösterdik.

Ahlak olgusunu spor eylemi içinde daha çok arar olmamızın altında yatan neden belki de diğer alanlarda çok hızlı yaşanan ahlaksızlıklar olmuştur. Spor eyleminde rol alanların önündeki manzara hiç iç açıcı değil: Siyasal ahlaksızlıklarla çalkalanan bir ülke, basın ahlakının bizzat basının içinde tahrip edildiği, tıp etiğinin değerlerinin tıpçıların bir kısmınca para hırsıyla yerle bir edildiği, kültürel eserlere tükürmeyle bir güruhtan prim toplamayı uman anlayış. Böylesi bir ortamın spor eylemine yüklediği misyon ne olursa olsun, spor ortamının da yaşanılan gerçeklikten ayrı tutulamayacağı düşüncesindeyiz.

İdealite ile realitenin, olması gereken ile yaşanılanın pek çok biçimde çeliştiği alanlardan birisi de ne yazık ki spor alanı. Bu alanda çalışan misyonerlerden en önemlisi olarak kabul edilen spor yazarlarının durumu ise bir sahipsizliği belgeliyor. Son yıllarda sayıları altı yüz ellinin üstünde olan spor yazarlarından ne yazık ki en fazla on kadarının spor eylemine toplumcu ve eleştirel bir perspektifle yaklaşması da oluşan kamuoyu açısından ayrı bir olumsuzluk noktasıdır.

Dileğimiz spor bilimleri alanında eğitim gören gençlere ve sporun içinde parlama umuduyla tüm olumsuzluklara rağmen sporun hamallığını amatör anlayışla sürdüren kirlenmemiş insanlara “Spor Ahlakının Güncel Sorunları” bir katkı sunar.

Mehmet Şahin
Ocak 1998, Mersin

İKİNCİ BASIMA ÖNSÖZ

İlk basımından on yıl sonra bu kitabın ikinci basımının gündeme gelmesinin hem üzücü hem de sevindirici yanları oldu. Sporun yaşamı kuşatan önemli bir gerçeklik olmasına karşın, spor eğitimi alanların dahi okuma konusunda isteksiz ve yetersiz tepkiler vermesi bir yazar olarak üzüntüyle karşıladığım bir durum. “İkinci basımı hazırlayalım elimizde kitap kalmadı” dendiğinde on yıldır eklemeyi düşündüğüm yanlar vardı. Bunları değerlendirmek istediğimde, işin sevindirici yanı bu oldu.

Bu ikinci basımda sporun ahlaki yönüne ilişkin tespitlerimi güncel örneklerle, değişik dergi ve gazete yazılarımla derinleştirdim. Dikkatli okuyucular özellikle spor alanı dışından olup ilk basımı okuyup bana ulaşan ve devamı için destekleyen sporseverlere karşı bir sorumluluk olarak bu basımı hazırladık.

Kitabımızın spora ilgi duyanların eleştirileriyle güncelliğini koruması, beden eğitimi öğretmenlerinden, genç sporculara kadar ahlaki bir değerlendirimde bulunmak isteyenlere bir başucu kitabı olarak katkı sunması dileğimle…

Burdur, 2009

1. GİRİŞ VE AMAÇ

Spor ahlakını incelerken aslında incelediğimiz sosyal, politik ve ekonomik ilişkilerimizdir. Spor ahlakında sorunu öncelikle yaşayan ve yaşatan, sorunun öznesi durumundaki sporcu, yönetici, antrenör ve taraftardır. Sporcunun önceden belirlenmiş kurallara uyup uymaması spor ahlakının normatif yönüdür. Ama daha önemlisi ve normatif spor ahlakını da içine alan olgu temel toplumsal değerlerin çiğnenmesidir.

Bu olumsuz olgu sporla ilgili çoğunluk tarafından fark edilmeyebilir. İlişkileri sorgulayan bilinç, çiğnenen değeri çabuk fark eder. Kendisini sporla gerçekleştirme deneyimi sporcuyu önceden düşünemeyebileceği sonuçlarla karşılaştırabilir. İlk başladığı anlarda spor yapmak iyi ve güzel yaşamak için bir anahtar olarak sunulur. Yaşın ilerlemesi, becerilerin gelişmesi, teknik ile verimin artması sporcuyu içinde spordan başka bir yaşamın olmadığı dünya ile sınırlar. Bu içinde yaşadığımız dünya da spor sistemi de diğer toplumsal ilişkiler gibi kuralları hep kazanmaya, hep zirveye kilitlenmiştir. İnsanı sporcu olarak yücelten bu zirve bir yandan da insanı insana yabancılaştırmaktadır. Normal insan eylemi olarak, spor yapmak kaybedilmiş bir değerdir.

Belli bir programla çalışmalar ilerledikçe, spor yapan ve yaptıranda, beklentiler farklılaşır. Burada farklılaşan beklenti daha ileri bir spor bilincine ulaşmakla mümkün oluyor. Daha ileri bir spor bilinci ve kapasitesindeki kişi bunu değerlendirmek ve pazara sunmakla işe başlıyor. Spor yapanın etkinliğinin maddi bir değer oluşturması; izleyenden organize edene kadar geniş bir çerçevede değer farklılaşması oluşturuyor. Oyun, antrenman, yarışma, mücadele, dostluk, tanışma ve gezi olanakları arttıkça, zamanın büyük bir bölümü spor yapmakla dolar. İşte o an spor bir boş zaman etkinliği olmaktan çıkıp iş (meslek) olarak karşımıza çıkar. Spor meslek olarak örgütlendiğinde yeni değerler oluşturur. Yaşamda ve yaşam yoluyla gerçekleştirilen değerler genel ahlakın dünya, toplum ve insan görüşüne özünde uymaktadır. Sporda oluşan değerler, insanlık onurunun, kişisel hakların korunması, bireysel otonomi ve kişisel gelişim gibi temel değerlerin özel görünümleridir. Bunlara, hayat şartlarının iyileştirilmesi, sağlık, geçim saglama gibi pragmatik değerler eşlik eder. Bugün sporda savunulan hangi değerler yaşanılan gerçeklikle bağdaşıyor? Bu sorgulamayı sporun içinde yer alanlar öncelikle yaparak spor ahlakının önünü açmak zorundadır.

Para kazanmanın toplumun hemen her kesiminde vazgeçilmez bir değer olduğu açıktır. Böyle bir süreçte fair play ve olimpizm idealleri sporcularca savunulup yaşama geçirilebilir mi? Sporu, toplumun aşınmış değerler dizgesinden etkilenmemiş bir yapıda korumak mümkün değildir. Spor yapmakla yola çıkıp meslek olarak sporu seçen bir kişinin, meslek ahlakı çerçevesinde sporu özümsemesi, sporun mentalitesine uygun tutum ve davranışları yaşama geçirilebilmesi, içinde yaşadığımız toplumsal süreçte oldukça güçtür. Bu güçlük, oyuncu iken sahip olduğu hakları yitiren meslek sporcusunda somutlanır. Performans, yarışma, rekor, antrenman, öz-kontrol, bireysel başarı spor dünyasının özünü anlatan kelimelerdir¹. Performansı söz konusu olunca tüm yaşamı başkalarınca denetim altına alınır. Bundan dolayı sporcu normal insanın yaşama haklarına sahip değildir. Oysa her insanın bir bioritmi vardır. Bu bioritm çizgisi doğrultusundan pek sapmaz. Çalışmalar ne kadar yoğunlaşırsa yoğunlaşsın, çevresel ve psikolojik faktörler ne kadar artarsa artsın, bioritmde önemli ve anlamlı bir değişme olmaz.

Spora yüklenilen misyon değişip, spor da değerler toplumda değişen değerlerle aynı doğrultuda gelişince spor ahlakının da sorunları artmaya devam eder. Bu doğrultuda her ne pahasına olursa olsun kazanmalıyım, kaybetmek her şeyin sonudur, mantığı yatmaktadır. Böylesi bir yaklaşım başarıya giden yolda her türlü çirkin girişimi (şike, doping, şiddet, vb.) olağan saymaktadır. Dopingin tarihi oldukça eskidir². Bu ileride ayrıntılı olarak işlenecektir. Başarıyı engelleyen kişilere veya takımlara şiddet uygulamak sporda bugün hızla artan bir tutumdur. Bu artışı görmek ve somutlamak, bu çalışmanın amaçlarından birisidir.

Her geçen gün daha çok sayıda kişinin spor etkinliğinde bir araya geldiğini görüyoruz. Doğal ve doğal olmayan, açık ve kapalı spor alanlarında yaşanılan bazen tek kişilik, bazen takım oyunlarıyla sunulan gösteri, estetik, teknik, ritmik, oyunsal süreç, değişik taktik içerikleri ile geniş bir izleyici tarafından izlenir. Bu izleme, iletişimin kolaylığı ile evlere kadar canlı aktarılır. Bu izleme olanağını sunan medya kuruluşları, milyarlar ödeyerek sunduğu bu hizmetin karşılığını kimden, nasıl geri alır? Sistemi ekonomik, sosyal ve siyasal olarak besleyen, kitleyi âdeta uyutan, edilgen kılan bir kurum olarak spor, sunduğu spor proğramları ile rehavet içinde yaşayan sistem dışında kalmış bireylerden oluşmuş bir kitle istemektedir. Bu hizmeti oluşturan ana faktör olarak sporcular, spor ahlak ilkelerine uygun tutum içinde olmadıkları zaman, sonuçları toplumsal olaylara dönüştüren bir etkinlik içinde olduklarının bilincinde midirler?

Bu çalışmanın yapılmasındaki bir amaç da, gerek medyanın, gerekse yöneticilerin söyleminin aksine, sporun masum ve zararsız etkinlik olmadığının ortaya konmasıdır.

Spor ahlakının genel değerler dizgesindeki yerini belirlemenin tek tek olguları birleştiren felsefi boyutu göstereceği kanısındayım.

2. GENEL BİLGİLER

Spor ahlakı konusunda, ülkemizde yapılmış çalışmalar henüz bütünsel bir görünümde değildir. Daha çok spor hekimleri ve fizyologlarca dopingin etkilerini anlatan makaleler buldum. Almanya ve İngiltere’de verilmiş olan konferansların notları konunun bazı yönlerini aydınlatıyor. 1991 yılında, İstanbul’da Türk-Alman Kültür Derneği, T.M.O.K. ve İ.Ü. Felsefe Bölümünce düzenlenen, “Spor Ahlakı ve Felsefesi” notları bu güne kadar yapılmış en derli toplu çalışmadır. Bu bilgiler ışığında, spor ahlakını tanımlayarak, tarihsel süreçte sporun nasıl kirletildiğini araştırmak gerekiyordu. İlkçağ Antik Oyunlarında profesyonel atletlerle³ spor sahtekârlıklarına tanık olunmuştu. Centilmenlik dışı davranışlar, ilkçağ insanlarında da görülmüştür. Antik Yunan’dan modern olimpiyatlara kadar taşınan spor, toplumsal değişimle beraber değişmiştir. Spor kuralları, oyunları, oynatanları, branşları çeşitlenmiştir. Bu çok branşlı spor, toplumsal yapılanmaya göre de sınıflanabilir. Bu, başka bir araştırma konusu olur.

Modern Olimpiyat Oyunları4 ile oluşturulmak istenen temel ilke, ırk, din ve dil ayrımına bakılmaksızın, her ulustan sporcunun bir araya gelmesiyle, dostluk çerçevesinde yeni değerler üretmenin sporla gerçekleşmesi beklentisidir.

Sporun tarihi, aynı zamanda insanlık tarihi konusunda da önemli izler taşır. Spor ahlakında yaşanılan sorunları, tarihsel bir dönemde inceleyerek, ahlaksızlığın bir döneme ait olmadığını görüyoruz. İnsan ilişkilerinin olduğu her yerde, aynı zamanda spor ilişkisi de vardır. Sporun ekonomik bir işleyiş içinde bulunduğu yol, keyfilik ve yozlaşma⁵ile daha fazla kirlenmesine neden olmuştur. Ahlakın bir milletin ekonomik ve sosyal sistemi tarafından belirlendiği, tarihi bir ürün olduğu⁶ bilinmektedir.

Sporcular doping yaparak bedenlerini kirletiyorlar. Bedenleri sağlıksızlaşıp ölüme yaklaşırken, yanlızlığa mahkum oluyorlar. Doping kullanan sporcu, rakibine bir üstünlük sağlamış oluyor. Bu üstünlük ahlaki olmayan bir yolla sağlandığı, eşit koşullarda yarışılmadığı için elbette olumsuzlanır; ama salt olumsuzlama, sorunu çözmez.

Yöneticiler ve spor basını sık sık şikeden söz ediyor. Şike olayını yaşayan ve yaşatanlar, aracı olanlar spor dünyasının içindeki kişilerdir. Sonucu önceden belli olmadığı için ilginç olan spor etkinliğinin zevki kaçıyor.

Amatörce yapıldığı dönemlerde daha az sansasyona sahne olan spor bugün tamamen profesyonelleşmiştir. Mahallesinin takımında yer almak, il takımına çağrılmak, bir takıma ait olma gibi toplumsallaşmaya uygun değerler yerini en çok para veren kulüpte oynamaya terk etti. Geçmiş dönemin amatör ruhlu sporcusunu içinde yaşadığımız toplumsal atmosferde aramak, bulmak ve yeniden yetiştirmek gerekecektir.

Performans sporları olarak anılan tüm sporlar insan bedenini yıkmaktadır. Bedeni yıkıma uğrayan bir sporcu nasıl sağlıklı olabilir ve topluma katkısı nasıl olur? Bireysel üretimi bedeninin sağlıksızlığından dolayı engellenen geçmişin ünlü sporcu kişilerinin sayıca artması ve hep kendi dışındaki kişi ve kurumların desteğiyle yaşamlarını sürme zorunluluğu ayrı bir etik problemdir.

Spora olan özel ilginin, ticari boyutunun çok fazla büyümesi ile yakın ilişkisi vardır. Spor ve ticari ilişkiler iç içe geçince spor ahlakı olumsuzluklar yaşamaya başladı. Bu olumsuzluklar ülkeden ülkeye değişebileceği gibi, ülke içinde de bölgeden bölgeye de değişebilmektedir. Değişmeyen tek şey ise sporda ahlaksızlıkların yapılış gerekçesi araç, değer olan parayı, amaç saymaktır.

3. GEREÇ VE YÖNTEM

Spor ahlakı ülkemizde ve yurtdışında çok yeni bir araştırma alanıdır. Spor felsefesi altında yapılmış benzer çalışmalar yok denecek kadar azdır. Biz bu çalışmada olguları betimlemeye ve bazı yargılara varmayı denedik.

4. BULGULAR

Bu çalışmada spor ahlakının normatif yönü ile olgusal (fenomenal) yönü incelenmiştir. Yalnız, normatif bir spor ahlak felsefesi ile yetinilemeyeceği somut olgulardan kalkarak ilkelere varmanın gerektiği vurgulanmıştır.

5. AHLAK FELSEFESİNİN PROBLEM ALANI

Ahlak, insanların gerek birbirlerine, gerekse topluma karşı ödevlerini belirleyen insan davranışları ile bir arada yaşama kurallarının standartlarının bütünüdür.6

Felsefenin en eski disiplinlerinden biri olan ahlak felsefesi, “etik¹⁵”, “pratik felsefe” adlarıyla da bilinir. Sorun alanı, insanlar arası ilişkilerde ortaya çıkan ve onları güden, belirleyen, uzlaştıran değerlerin alanıdır. Bunların incelenmesi, sınıflandırılması ve olgularla birlikte çözümlenmesi felsefi uğraşın bir amacıdır.

Etik, Grekçe ethos kelimesinden gelir ve kaynak anlamı “yuva”dır. Bu anlam, tarihsel süreçte kaybolmamıştır, çünkü özsel bir belirlemedir, değerleri anlamanın sine qua non (onsuz olunamaz) koşuludur. İnsanların dayanışması, ilişkilerin düzenlenmesi, değerlerin yapıcı, geliştirici yönde belirlemesiyle olur. Tersi durumlar da değerler tarafından oluşturulur, ama bu kez yok edici değerler tarafından. Değerler her zaman çift yönlüdür ve insanın seçme özgürlüğünü sağlayan da bu karşıtlıktır.

Olumlu değerlerin insanları birleştirici işlevi ethos’u, yuvayı oluşturur. Yuvanın mekânı aileden başlar, insanlık ailesine doğru genişler. Bu bilinç genleşmesine karşı daraltıcı ethos’lar da olabilir, ama bunlar aldatıcı birliklerdir, pseudo-ethos’lardır. Sahte duygu birlikleri, genel olarak insanın yaşamını ilerletici olamayacaklarından ancak bir süre tutunabilirler, ama kısa süre de olsa ağır yıkımlara neden olurlar.

Ahlak felsefesinin, hangi zamanda ve yerde olursa olsunlar, bütün insanları içine alan insanlık (humanitas) kavramı felsefi düşüncenin başlangıçlarında Doğu’da da Batı’da da yoktu; çünkü köleci toplum yapısı insanlar arasında kesin egemenlik ayrımına dayandığından, “insan” kavramı yöresel ve klan, kabile-merkezci, kuşatıcı insanlık kavramı, toplumsal bilince yerleşemiyordu. Kabilelerden oluşan o zamanki “uygar” devletler de aynı düşünsel yapıyı taşıyorlardı. Gene de hem Doğu’da hem Batı’da bu bağlayıcı toplumsal koşulları aşmaya çalışan düşünürler çıkmıştır. Çin’de Lao-tsu, Mo-di, Konfüçyus, Hint’de Buddha, Grek dünyasında Demokritos, aynı çağın (MÖ IV-VI yüzyıllar) insanlarıdırlar ve bu uğurda iz bırakmışlardır. Grek felsefesinin olgun döneminde, aristokrasinin içinden çıkmış olmalarına karşın, Platon ve Aristoteles’in bu zihinsel zinciri kırma çabaları vardır. Ama bu-dünyacı tutumuyla bedeni, hazları, duyum ve duyguları zihinsel işlemlerden hiç de aşağı bir yerde görmeyen Epikuros ayrı bir yer tutar. Ruh-beden ikiliğinin yapaylığını ilk gösteren olması bakımından Epikuros, hem insan varlığının bütünlüğünden hareket eden bir ahlak felsefesinin, hem de bedenin olumlanması bakımından spor felsefesinin antik çağdaki öncüsü sayılabilir.

5.1 Ahlak Felsefesinin Tarihsel Dönemleri

Felsefe tarihini, felsefi kurguların, sistemlerin tarihi olarak değil de, sorunlar tarihi olarak anlarsak üç aşamadan söz edebiliriz: 1. Greklerin mutluluk ahlakı, 2. Kant’ın iyi niyet (iyi isteme) temelli ödev ahlakı (insanlık ödevi); 3. Yüzyılımızın içerikli değer ahlakı (Max Scheler ve N. Hartmann’ın izlediği). Bu dönemlerin ayrıntısına girmek, konumuzun dışına çıkmak olur. Başlıca savları belitmekle yetineceğiz, çünkü spor felsefesi, felsefenin bir dalıysa, spor ahlakı da ahlak felsefesinin bir dalıdır; ve başlıca felsefi görüşler bilinmeden bir hesaplaşmaya ve hesaplaşma sonucu sav ortaya koymaya girişilemez. (Üç dönemin daha ayrıntılı bilgisi için bakınız: T. Mengüşoğlu, Felsefeye Giriş)

Etik tarihinin birinci dönemi Klasik Grek Felsefesinin mutluluğu amaç edinen ahlak anlayışlarıdır (eudaimonist ethik). Mutluluğa erme yolları birbirinden farklı, hatta ters gösterilse de amaç değişmiyordu. Akıllı, ölçülü, disiplinli yaşama öğretileri de, duyum ve duyguları öne çıkaran, haz ve zevklerin hakkını vermeye çalışan öğretiler de mutlu olma hedefinden şaşmıyorlardı. İkinci önemli husus, bireysel mutluluğun kendi başına ölçü olamayacağı, toplumun mutluluğunu sağladığı ölçüde değerli sayılabileceği idi. Grek’ler ethos’u “polis” (kent, site devleti) için düşünürlerdi. Olimpiyat ethos’u, topluluklar arası (bugün uluslararası) dostluk ve tanışmanın pek önemli bir ögesiydi. Onlar için yalnız güzelliğin değil, ahlaklılığın da barınağıydı. Şair Pindaros’un olimpiyat kahramanlarına (Heros) yazdığı kasidelerde güzellik ve iyilik birleşiktir. Daha sonra bu anlayış felsefede, kalokagathia (güzel-iyi) tek terimiyle dile getirilmiştir. Beden ve hareketi ayrı bir değer, spor ise bir erdem olarak ele alınmıştır. Bedeni, ruhu tutsak ettiği için küçümseyen Platon bile, ruh-beden ikilemine takılmadığı yerlerde spora müzik ve matematik kadar önem verir.¹³

İkinci dönem Immanuel Kant’ın (1724-1804), ahlaklılığı “iyi niyet” ile temellendirmesiyle başlar. Elbette iyi niyetli davranışlar insan var oldukça vardı ve bir teorik buluşun sonucu değil yaşanan olaylardı. Fakat dinlerde de yer yer öne çıkarılmakla beraber sonucu zararlı olsa bile değerinden hiçbir şey kaybetmieyeceği dile getirilmemişti. Kant bunu açıkça söyler: “Dünyada, dünyanın dışında bile, iyi bir istemeden başka kayıtsız şartsız iyi sayılabilecek hiçbir şey düşünülemez... İyi isteme, etkilerinden ve başardıklarından değil, konan herhangi bir amaca ulaşmaya uygunluğundan da değil, yalnızca isteme olarak, yani kendi başına iyidir.”¹⁸

Bu kendi başınalık, bilinip bilinmemeye karşı ilgisizdir. Kötü niyet için de böyledir; yani kötü niyetli bir eylem amacına ulaşsa ve eylemi kimin yaptığını yapandan başkası bilmese ve bilemese, bilinmez olarak kalacaktır. Bundan bizim çıkaracağımız sonuç, niyetin ne bu dünyada ne başka dünyada, ne insanlar ne de bir Tanrı tarafından bilinemeyecek olmasıdır. İlk bakışta pek yıkıcı görünen bu sonuç insana büyük bir sorumluluk yüklemektedir. Kant bu sorumluluğu, “kategorik buyruk” dediği, ama insanın insana içten bağlılığı ve vicdanının buyruğu olarak anlaşılması gereken cümlelerle dile getirmiştir. En güçlü anlatımı şöyledir: “Eyleminin maksimi (kuralı) sanki senin iradenle genel bir doğa yasası olacakmış gibi eylemde bulun.”18 Kuralın çerçevesi budur ve sonuç onu değişikliğe uğratmaz, pekiştirir. Bir özgürlük savaşçısı kuralı “kimseyi sömürmeyecek şekilde hareket et”, bir bilim kişisi, “bilimi, kimseye zarar vermeyecek şekilde uygula” diyerek dile getirir. Bir sporcu da “kimseyi aldatmayacak şekilde yarış” kuralını bir içten bağlanma olarak dile getirebilir. Dürüst oyun (fair play)⁹ gerçekleşince, hiç kimsenin amacı başkası ile çelişmez.

Kant’ın ahlak felsefesinde açtığı çığır, sonraki faydacı sonuca önem veren ahlak felsefeleri tarafından gölgelenemedi. Üçüncü dönem, onun görüşünü şu yöne çevirdi: Değeri, aklın ödev buyruğundan değil, insan varlığının bütününü göz önünde tutarak ve duyguları da katarak eylemden elde etmek. Bu tutum, araç ve amaç değerlerin daha açık kılınmasına yol açtı. Amaçlı eyleyen bir varlık olarak insanın, doğal nedenselliği kıran ve ötesine geçen özverisi, somut çözümlenme gerektiriyordu. Bizce bu görüş, Kant’ınkine aykırı değildir, sadece eylemden değere doğru gitmesiyle, bütün yaptırımcı tutumlara son vermesiyle önemlidir. Biz de çalışmamızda bu tutumu benimsedik. Yazıda “yapılmalı”, “olmamalı” gibi gereklik sözcükleri geçtiğinde bunlar yaptırım olarak anlaşılmamalıdır. Fair play sporun içindedir¹⁰. Fair play bile, bir kural bir norm olarak öne sürüldüğünde, baskıcı olur ve “fair” olmaz. Bunu daha açık kılmak için, değerlerin bilincimize olması gerek-olmaması gerek ayrımıyla nasıl çıktıkları üzerinde kısaca durmak istiyorum.

5.2. Değerler ve Olması Gerek Bilinci

Varolan ilişkiler, değerlerin realitesini; varolması gereken, hayata geçirilmesi istenen ilişkiler de değerlerin idealitesini gösterir. Ahlak felsefesine “pratik felsefe” denmesinin nedeni, eylemle doğrudan bağıntılı olması ve değerlerin “eylemlerin” sırtında taşındığını göstermesidir. Gerçi bu ifade oldukça yenidir, ama ahlak tarihine baktığımızda, kuralcı öğretilerin bile, salt mantıksal türemeler olmadıkları, kuralı eyleme yayma çabaları göze çarpar.

Etiğin başlıca kavram çifti iyi-kötü karşıtlığıdır. Konulmuş ahlaklar (konulmuş, gerçeklikteki, pozitif), iyiyi öğütler, kötüden sakınılmasını isterler. “İyinin ve kötünün kendisi nedir?” sorusu, konulmuş ahlakları (din ahlakı, toplum ahlakı) ilgilendirmez, çünkü sorunun yanıtını bildiklerini sanırlar. Bu soruyu felsefe sorar ve karşıtlığın insan varlığındaki temeline inmeye çalışır. Kötü de iyi de birer değerdir ve eylemi yönlendirirler. İnsanların hangi koşullarda değişken davranışta bulundukları sorusu, sosyoloji, antropoloji, psikoloji vb. için birincil önemde bir sorudur; felsefe için ise önemi ikincildir, çünkü felsefi soru davranışların değişkenliğinin ve çeşitliliğinin ardında, biçimi ne olursa olsun özü, ayrı değerler arar. Bunlar olumluysa ‘olması gerek’ kavrayışı ile bilince çıkarılır ve hiçbir örnek anlamın mutlaklığını göreceli kılamaz. Bu nedenle, apriori, yani kesin ve genelgeçerdirler.

6. SPOR AHLAKININ AHLAK FELSEFESİNDEKİ YERİ

Göreceli özerk bir spor ahlakı sadece bağımsız bir konu alanı üzerinde çalışmakla olanaklıdır. Spor ahlakının nesnesi, çalışma sahası basitçe şöyle formüle edilebilir: Spor ahlak felsefesi ahlaksal spor uygulamalarının bir kuramıdır. Bundan dolayıdır ki temel olarak sporun bütün kültürel hayat içerisindeki konumu araştırılır. Spor faaliyetlerinin ahlaksal itici güce sahip insancıl bir uygulama olduğuna ve sportif davranışın ahlaksal eylemler bakımından kendine uygunluğu doğrultusunda değerlendirilmesi gerektiğinin ciddiyetine dikkat çekilir. Spor ahlak felsefesinin büsbütün değil de sadece göreceli özerk olması, bir yandan genel ahlak (ahlak felsefesi) olmaksızın olamayacağı, öte yandan da temel oluşturmasına rağmen şu veya bu biçimde ahlaksal spor uygulamaları araştırmalarını hedefleyen diğer bilimlerin yargılarını işlemesinden kaynaklanıyor. Spor ahlakı kaçınılmaz bir biçimde var olma hakkını zedelemeden felsefi ve tekil bilimsel araştırmalara bağımlıdır. Belli bir toplumun belli bir döneminde bireysel ve toplumsal davranış kurallarını saptayan ve inceleyen bilim15 ahlak’tır.

Geleneksel spor ahlakı neredeyse sadece sporcunun yarışma ahlakını kendi nesnesi olarak çağdaşlaştırırken, bu sportif ahlak değiştirilmiş spor senaryosu sayesinde az zamanda gelişme göstermiştir. Spor faaliyetlerinin çok yönlü ve daha renkli hale gelmesi yeni spor modelleri ile öne çıkmıştır. Bu olay spor ahlakı için önemli sonuçlar doğurabilir, çünkü bu yeni bedenselliğin çok yönlülüğü içinde ayrıca spor ahlakının yeni biçim farklılıkları bulunabilir.

Eski spor ahlakının konusu, aslında tekil bir spor ahlakıydı. Yenisinin konusu için ise çoğuldan başka bir terim kullanılamaz. Bu arada spor ahlakının konusu kendini geliştirdi ve çok yönlü olarak değiştirdi. Oyun ve spora bağlı sağlık ahlakı ya da fizik kondüsyon ahlakı gibi, eğlence ahlakı, çevre ahlakı ve spor ahlakının çoğulculuğunu kanıtlıyor. Bugün spor ahlakında, son bir ipucuyla da güçlendirilebilecek olan sorun yoğunluğunun ne ölçüde ve türde rahatsızlıklar verdiği âdeta hissettiriliyor.

Spor ahlakı ekonomi, bilim, sosyal ahlak ve daha birçok diğer belli başlı özel ahlaklar ile ilişki içerisindedir. Konu bakımından Antik dönemden beri cinsel ahlak, diyet ahlakı ile bir birlikteliğe inandırılmıştır. Aristoteles kendi siyasetinde daha önce Platon’un yaptığı gibi ahlaksal yasaları atletik cimnastik için ortaya koyuyor, bunları da cinsel ahlak ve diyet ahlakı emirleriyle bağdaştırıyor. Töre biçimlerinin ve töresel davranışlarını değişmesine rağmen cinsel, cimnastik ve sağlık ahlakının oluşturduğu üçlü, bugüne kadar inatla dayanmıştır.

Bu ahlak bağıntılarının, diğer ahlak alanları ile ciddi bir biçimde sınırlandırılması insancıl bedenselliğin vurgulanmasından kaynaklanıyor.

Spor yapan birey için iyi ve kötü nedir? Güzel ve çirkin estetik bir süreç olarak sporda nasıl değerlendirilir? Spor sağlık ve mutluluk yollarını birey ve toplum için açarken içinde hangi değerleri barındırır? Spor ahlakı üzerine bu ve benzeri soruları tartışarak sporun toplum bilimlerince az bilinen felsefi yönlerini açığa çıkarmayı hedefliyoruz.

Spor ilişkilerinde hedeflenen yaşam ilişkilerini olumsuzlayan ahlak dışı davranışlar ilk çağlardan günümüze kadar taşınmıştır. Ne var ki, sporun meslek olarak örgütlenmeye başladığı andan itibaren “sporcuya” ün kazandıran, parlak zaferlerle gündemde tutulmasını sağlayan, adını ölümsüzleştiren bir yapısı vardır. Hangi anlayışla sporcunun adı ölümsüzleştirilmeye çalışılır?

Tarihin değişik evrelerinde değişik spor dallarında çok sayıda sporcu, yaptığı spor ile özdeşleşerek adını spor tarihinin sayfalarına yazdırmıştır. Tarih, spor kahramanları ile doludur. Sporculara bu misyonu kim ve niçin yüklemiştir? Yüklenilen misyonun içeriği uzun ve soluklu bir araştırma konusudur. Kitlelerin belleğinde yer tutan bu kişilerin sportif karakteri, galibiyeti, yenilgisi ve âdeta tüm yaşamları bir gösteridir.

Böylesi kitlelerin ilgi odağı olan sporcular üstün başarıya dayalı spor dünyasında ne kadar gündemde kalabilirler? Son 20 yıldır bilimsel gelişmelerle yönlendirilen, bedeni üzerinde söz söyleme hakkını yitirmiş, anlık başarı için geleceğini karartan, kazanmaya programlanmış bir zavallı konumundaki sporcu, organizmasını antrenör denetimi ile zinde ve üst performans durumunda tutmak zorundadır. Bu zorluğu aşmak eşit koşullarda mücadeleyi bozsa da mümkündür. Burada söz konusu olan kimyasal maddeler ve dopingtir. Eczacılıkta ulaşılan düzey, sporcuları her durumda nasıl daha yüksek performans durumuna getirir ve bunu koruyabiliriz, sorusuna yanıt aramaya yöneliktir. Bilimin insan bedeninin pekçok sırrını çözdüğü günümüzde Hipokrat yemini etmiş bazı doktorlar da gerek tıbbi etik, gerekse olimpik ideali çiğneyerek spor ahlakı ile kirletilen ve tüketilen nice yaşamlara imza atıyorlar. Bu yaşamlara örnekler daha sonra sunulacaktır.

Kulüp yöneticileri, performanslarının zirvesindeki sporcuları kendi kulüplerinde yarıştırmak için akıl almaz paralarla transfer ederler. Sporu kendisi dışında birileri için yapmak durumuna düşen sporcu dilini, sosyal ve siyasal yaşamını bilmediği ülkelere de transfer olabilir. Kulüp yöneticileri ve menajerler için sporcular alınıp satılan birer meta durumundadır. “Başarılı olan pirim yapar, başarısız olan kovulur.22” Para, performans sporlarının ahlakını bozan önemli etkenlerden birisidir. Sporcu, parayı her zaman emeğinin karşılığı olarak almaz. Bazen teşvik pirimi bazen de doping etkisi amacı ile verilir. Sporcu gerçek yetilerini ortaya koymamak için de para alabilir. Bu sağlanan çıkarla sporun önceden sonucu belli olmayan sonucu bazı özel kişilere çıkar sağlayacak şekilde değiştirilir. Spor ve ahlak kavramları, insanda somutlanan kavramlardır.

İnsanın bir eylem alanı, yaşamın belirli bir kategorisi olarak spor ister felsefi, ister toplumbilimsel ve isterse eylem psikolojisi yaklaşımları ile tanımlansın, onun kendine özgü bir bedensel hareket biçimi olduğu, oynama ve oynaşma içgüdüsünden kaynaklandığı, insana özgü bir performans ve yarışmaya yönelik bir eylem biçimi olduğu tartışılmaz.23

Bu araştırmada performans ve yarışma içinde sporcunun spor yapma adına, spora katılma adına, sporu nasıl kirlettiği ve işlevinden uzaklaştırdığı, eleştirel bir yaklaşımla tartışılacaktır.

Spordan bir kurum olarak söz edilence bu olgunun diğer üst yapı kurumları ile ilişkisi kaçınılmazdır. Din, hukuk, siyaset, ahlak, felsefe, sanat gibi. Spor etkinliğinin kendine özgü oluşturulmuş kuralları vardır. Bu kurallar, değişik kurullarca denetlenir ve gerektiği durumlarda kurallara uymayanlara yönelik yaptırımlar gündeme getirmek, yine bu kurulların görevidir.

Spor etkinliği, günümüzde örgütlü-örgütsüz her yaş grubundan kişilerin çok değişik spor ortamlarına katılımları ile gerçekleşen bir sosyal olgudur. Bilim ve teknikteki gelişmeler ışığında zorunlu çalışma saatleri azalan emekçi kesimler, piramidin ortasında yer alırken artan nüfus ile ikili öğretime zorunlu yöneliş icinde olan öğrenci gençlik, spor piramidinin tabanını oluşturur. Piramidin tepesini ise, ulusal takımlar düzeyinde spor yapan, sporu meslek olarak seçenlerin oluşturduğu görülür. Bu geniş yelpazedeki insanları spor yaparken bekleyen ahlaki değerler nelerdir?

Sporcunun erken yaşlarda günde 2-4 saat süren antrenmanları çocukluk, ergenlik ve gençlik dönemlerine katkıları ahlaki bir sorundur. Çocuk oyunla büyür gerçeği, çocuk antrenmanla büyür savına dönüştürülmüştür.

Doping kullanımı arttıkça sporda eşitlikten dürüstlükten söz edilemez. Kullanımı, engellenmediği sürece, insan hayatına mal olan doping, sporda önemli bir ahlaki sorundur.

En geniş kitlelere amatörce spor yapma alışkanlığı yerleştirmeden, profesyonellerin milyarlar kazanması ve değerli olanın kazanılan para olması, sağlık için en geniş kitlelerin ekonomik sağlık edinme aracı olan spora farklı yaklaşmalarını getirmiştir. Bu anlayış, spor ahlakınca sorgulanmalıdır.

Şike gerek spor eyleminde gerekse toplumsal yaşamın bir başka alanında gündeme geldiğinde yönetenlerce ve yönetilenlerce hoş karşılanmaz. Belgelenmesi durumunda, şike eylemi içindekileri adli süreçlere taşıyacağından maddi belgesi, kanıtı az fakat söylentisi çok olan âdeta bir sarsıntıdır. Temiz toplum, temiz devlet, temiz yönetim istemleri spor alanında olduğu gibi diğer alanlarda da her geçen gün yükseliyor. Buna rağmen farklı biçimlerde maddi yarar sağlama girişimleri spor alanındaki sonuçlar üzerinde şüphe oluşturmak ve şike söylemiyle güvensizlik ortamı oluşturulmaktadır.

Şike söylentileri, sporun üzerinde kara bulut gibi dolaştığı sürece spor, ahlak açısından irdelenmelidir.

7. SPOR AHLAKI BİLİNCİNİN TARİHSEL BAŞLANGIÇLARI

Çağlar boyunca insanlık, yaşama koşullarını düzeltip geliştirdikçe hareket biçimleri de doğal olarak değişikliğe uğramıştır. İnsan, yakın çevresinden başlayarak dünyaya açılırcasına nesnelerle ilişki kuran ve bu ilişkilerden şimdisi ve geleceği için sonuçlar çıkarabilen bir yapıdadır. Spor, insanın bilme eyleminin bir yönüdür. Örgütlenmesi ise Antik çağda başlar.

Antik olimpiyat oyunlarını M.Ö. 776 yılında ilk olarak düzenleyenler, Helenler, eski Yunanlılardır. İlk sportif yarışma olarak 192 metre ile sınırlı olan stadyum koşusu daha çok dini törenler biçiminde kutlanırdı. Süreç içinde araba yarışları, sıçrama, koşma, disk atma, cirit atma ve güreş oyunları yarışma kapsamına alındı. M.Ö. 520 yılında yapılan 65’inci oyunlarda da silahlı ve tam teçhizatlı atletlerin yarışmaları programa ilave edilmiştir. Yüzme, halter ve kanlı bir şekilde yapılan paneratium gibi yarışmalar oyunlar içinde zamanla yer almışlardır.²⁶

Olimpiyatlara artan ilgi, programların sürekli çeşitlenmesi ile yeni bir boyutta sürekli artmıştır. Belli bir dönem sonra siteler yarışmacılarının mutlak birinci gelmelerini sağlamak için maddiyatı bir teşvik unsuru olarak kullanmaya ve miktarını artırmaya başlamışlar. Şampiyon olan sporcuya sitelerin yapmış olduğu büyük törenler ve değişik maddi ödüller verilmesi bozulmaya yol açmıştır. Maddi değerlerle ödüllendirilen sporcular manevi değeri olan kutsal çelenk için yarışmak yerine, kendilerine verilecek büyük ödüller için yarışmalarda yer almaya başlarlar. “Oyunlar için yurdun her tarafından pek çok sporcu ve seyirci seyahat eder. En küçük bir zarar görmelerinin bedelini olayın meydana geldiği bölgenin sorumluları öderdi.”3 Oyunların ilk yıllarında oyunlara katılmak için Yunanlı olmak gerekiyordu. “M.S. 146 yılında Romalıların Yunanistanı işgaliyle beraber olimpiyatlara katılmaları, oyunların bozulmasında önemli etken olmuştur. Roma imparatoru Neron, olimpiyat oyunlarında yarışmadan kendisinin şampiyon ilan edilmesini istemiş ancak Yunanlıların sert tepkisi yüzünden bu isteği yerine getirilmemiştir. Bunun üzerine Neron, beşbin kişilik korumasıyla beraber olimpiyatlara gitmiş ve oyunlara atlı araba dalında katılmıştır. Yarışmayı sürekli önde götüren Neron, bir dönemeci dönerken arabası devrilmiş, ancak diğer yarışmacılar, onun arabasını düzeltilip yarışa yeniden başlayana kadar beklemişler ve bu durumda yarışı Neron birinci bitirmiştir.”¹⁹

Romalıların spor oyunları yerine gladyatör oyunları gibi kanlı mücadeleleri seçmeleri olimpiyatların M.S. 394 yılında dinsizlik ve putperestlik gerekçesiyle kapatılmasına yol açmıştır. Antik olimpiyatların 1500 yıl kadar sonrasında Baron Pierre De Coubertin’in girişimleriyle olimpiyatlar yeniden yaşama geçirilmiştir. Cobertin, dünya gençliğinin savaş alanlarında değil spor alanlarında karşılaştırılması fikri ile uluslararası barışın kalıcı olarak sağlanması için olimpiyatların modernize edilerek yenilenmesi fikrini ortaya atmıştır. 23 Haziran 1894’te Fransa, Avrupa ve Amerika’dan 2000 delege, bir Uluslararası Olimpiyat Komitesi (UOK) kurarak olimpiyat oyunlarının 1896’dan itibaren yeniden yapılmasına karar verdiler.²⁹

Olimpiyat oyunlarının her türlü politikadan, maddi çıkardan uzak kalarak tamamen amatörlük ruhu içinde yapılması amaçlandı. Ancak zamanla, Antik oyunlarda görülen ve oyunların kapatılmasına kadar varan politik ve maddi oyunların benzerleri modern olimpiyat oyunlarına girdi. Bu olumsuzluklar karşısında Cubertin, “olimpiyatların alkış toplanacak, gazetelere geçecek ve şöhret olunacak bir yer olmadığını, kuvvet, sıhhat kazanmak ile milletine faydası dokunan bir fikir adamı olmak için ortaya atılmış bir doktrin olduğunu, oyunlara para karıştırıldığını, politikacıların da bu gibi olayları körüklediğini, sahte amatörlerin türediğini belirtti.”²⁴

Kazanmak değil, katılmak önemlidir söylemiyle oyunların esas amacının bir araya gelmek olduğu ileri sürülmüştür. Din, dil ve ırk ayrımı olmaksızın barış ve dostluk içinde siyasi ve ekonomik baskılardan uzak olarak oyunlara katılmak amaçlanırdı.

Modern olimpiyatların ilki Atina’da yapıldı. İlk olimpiyat oyunlarında Maraton koşarak birinci gelen Yunanlı Spiros Luis’e Yunanlılar günlerce törenler düzenlemiş ve ulusal kahraman haline getirdikleri sporcuya ömür boyu yetecek gelir sağlayan emlak vermişlerdir.

Dünyanın en eski ve en büyük organizasyonu olarak olimpiyatlar, spor ahlakının sınandığı alanlar olması gerekirken ahlaksızlığın boy gösterdiği alanlar olmuştur. Bilim ve teknikteki gelişmeler de, sporda sahtekârlık, hile ve ahlaksızlıklara konu olmuştur. Çağdaş yaşam içinde daha fazla önem kazanan sporun ilk yapılış günlerinden, günümüze kadar görüntüsünde ahlaksızlıklar azımsanmayacak boyuttadır. İnsan onuru için onulmayacak yaralar açmadan spordaki ahlaksızlıkların yeniden değerlendirilip, çözümlenmesi gerekmektedir.

7.1. İlkçağ Olimpiyat Oyunları ve Yaşanmış Ahlaksızlıklar

Bugün içinde yaşadığımız, sahip çıkmamız gereken, hızla kirlenen bir dünya ile karşı karşıyayız. İyiye ve güzele ulaşmada, Grek uygarlığının beden kültürüne verdiği önemin, değerler dizgesinin, dönemin filozoflarının yaklaşımlarını irdelemeden olgun bir kavrayışa ulaşmak güçtür. Dönemin ünlü düşünürlerinden Sokrates, Pisagor ve, Thalese kadar pek çok filozofun spor alanlarında yetişmesi, yarışması kendini göstermesi ayrı bir özenle konunun incelenmesini gerekmektedir. Bu nedenle, konuya ışık tutan birkaç görüşü belirtmek gerek.

Aristoteles’e göre jimnastik, “hangi hareketlerin vücuda yararlı olduğunu, tabiatın insan vücuduna ölçülü olarak bağışladığı niteliklere göre bunların hangilerinin iyi ve uygun düşeceğini araştırma bilimidir.”3

Jimnastik hakkında Platon’un görüşü: “Her canlı varlık, içgüdüsü ile daima sıçramak, zıplamak ister. Bunun kendine göre bir ritmi vardır. Bundan da dans ve müzik doğar. Genç yaratıklar vücutları ve sesleriyle uslu duramazlar, düzensiz bir şekilde sıçrayıp gürültü ederler. Fakat insanlar, adına ritm denilen ve seste olduğu gibi alçak ve yüksek perdelerin uyuşumu ile bir ahenge sahiptirler.”3

Sokrates’e göre ise jimnastik, “vücuda güzellik ve güç kazandırmak üzere yerine getirilmesi gereken ahlaki bir ödevdir. Bunun sorgulanması en büyük ayıptır.”3

Her üç filozofun üzerinde durduğu jimnastiğin hedefidir. Cimnastik, bedeni, düşünceyi ve ahlakı geliştirmede vazgeçilmez bir eğitim anlayışıdır. Grekler bu eğitim idealini “Kalokagathia” kavramı ile açıklamışlardır. Kalokagathia, vucudun yetişmesi ve ruhun gelişmesi ile bağıntılı olarak güzellik ve iyilik durumunu anlatır. Grek uygarlığının hemen bütün devirlerinde vücut kültürünün üstün değeri toplumun bütün aydınlarında, bir bilinç konusu olmuş, devlet adamı, filozofu ve din adamıyla her sorumlu bu alanda üzerine düşeni yapmıştır. Bunun sonucu olarak da Greklerin iyi bir vatandaş olmada jimnastiğe verdikleri önem, yurtlarına karşı yapılan saldırılara karşı koymada görevlerini başarı ile yapmalarına yol açmıştır.

Solon’un beden eğitimine verdiği değer ve önem, beden eğitimi konusunda devlet adamı ve filozof tavrını ortaya koyması bakımından önemlidir. “Beden alıştırmalarını, gençliğe yalnız yarışmaların hatırı için tavsiye etmiyoruz. Onları sadece yarışmalara katılsınlar diye bu işe zorlamıyoruz. Gençler bu çalışmaların sonunda kendileri ve vatanları için büyük değer taşıyan erdemler kazanıyor. Yaptıkları iş, bütün iyi vatandaşların uğrunda uğraştıkları bir ortak dava ile ilgilidir. Gençler görünüşte çamdan, meşeden, zeytin veya defne dalından, yapılan fakat anlamında insanların bütün mutluluğunu taşıyan çelenkler uğruna yarışıyorlar. Ben bu mutlulukla ferdin ve toplumun ortak özgürlüğünü, refahını, güvenini, şan ve şerefini bir kelime ile tanrılardan dileyebileceğimiz en güzel şeyleri kast ediyorum. İşte bütün bu güzel şeyler, uğrunda mücadele edilen çelenklerin örgülerinde saklıdır. Büyük yarışma bayramları bunlara ulaşmaya olanak sağlar. Jimnastik alıştırmaları ve yarışmalar vatandaşları bu amaca götürmek için düşünülmüştür. Onların ödülleri de aynı düşüncenin ürünüdür. Yarışmalar, büyük ve ortak toplum davalarımızın, uğraşılarımızın küçük bir örneği, çelenklerde uğrunda mücadele edilen büyük manevi değerlerin küçük birer sembolleridir.”3 Atinalı Solon, Olimpia oyunlarında başarılı olanlar için para ödülleri koymakla (500 Drahmiyi geçmeyen) erdemler kazanmak için yapılan işten para kazanma yolunu da açmış oldu. Bu yol, Grek cimnastiğinin içeriğinin bozulması ve meslek sporculuğunun ortaya çıkmasında başlangıç olmuştur.

Hellen jimnastiği, yarışma ve şenliklerle özgür yurttaşların yeteneklerinin boy ölçüştüğü, katılanların büyük onurla anıldığı oluşumlara neden olmuştu. Ancak onurların en büyüğü olan olimpiyatlara katılma üç önemli şarta bağlanmıştı:

Özgür olmak ve köken olarak Hellen olmak,

Evli bir çiftten doğmuş olmak,

İyi ve onurlu vatandaşlık hakkına sahip olmak.

Bu şartları taşıyan bireyler bir aylık hazırlık kamplarına alınarak başarısızlar elenir, başarılı olanlar, kutsal oyunlara alınırdı. Oyunlar vücut kültürünü olduğu kadar Grek düşün hayatındaki gelişmeleri yansıtan bir yaşantı olarak devam etmiştir.

Eski Yunan uygarlıklarında yaşanan ahlaki olmayan olayları örnekleyerek günümüz ahlaksızlıkları ile karşılaştıralım: “Atina’lı Kalipso adlı bir atlet, pentatlonda (beşli yarış) kendisine rakip olabilecek sporcuları parayla satın almıştır. M.Ö. 322’de yapılan oyunlarda bir yarışçı kendisine yenilmesi için rakibine 300 Drahmi vermiş, bunu da yarışlardan sonra nasıl olsa kazandım diyerek söylemekten kaçınmamıştır.” Siteler arası rekabetin yoğun olduğu İ.Ö 4 yüzyıldan bir örnek: Sykion ve Kleora şehirleri halkı Telekias adlı bir genci kendilerine ait olduğunu ileri sürerek paylaşmamak için dipdiri parçalamışlardır.¹⁶ Ün yapmış ve sivrilmiş atletleri kendi adlarına yarıştırmak için onları kendi kütüklerine yazdırmanın olanaklarını sağlamışlar, bir başarı halinde de kendileriyle övünmekten çekinmemişlerdir.

Yüzyıllar sonra benzer bir olay ülkemizde de yaşanmıştır. Dönemin devlet başkanı Turgut Özal’ın marifetiyle Bulgaristan’dan büyük vaatlerle getirelen halter Dünya şampiyonu Naim Süleymanoğlu ilk örnek olmuştur. Kazandığı üstün başarılar karşısında yöneticiler uzun çabalar gerektiren kaynaktan yetiştirme yerine devşirme sporculara yönelmişlerdir. Bu yönelimle bir başka halterci Halil Mutlu ve daha sonra da basketbol oyuncusu Mirsad Türkcan’ın ulusal takımda da başarılı olmasıyla bu tür örnekler ülkemizde güncelleştirilmiştir.

7.2. Modern Olimpiyat Oyunları ve Yaşanmış Ahlaksızlıklar

1896 Atina olimpiyat oyunları ile modern olimpiyatlar başlamıştır²⁰. Bu oyunlarda Yunanlı Maraton koşucusu Luis şampiyon olunca, bir çiftlik bağışlandığı, bir ev, araba ile her türlü ihtiyaçlarının ömür boyu karşılanacağının vaat edildiği bilinmektedir.

1900 Paris oyunları Fransa’da yapıldı. Dereceye giren sporculara maddi ödüller ilk kez burada verildi.16

Uluslararası yarışmalarda, takımların başarılarına pirim, ulusal takımlarla katılan yarışmalarda başarılara devletçe uygulanan ödül sistemi aynı uygulamanın günümüze yansıyan örnekleri olarak gösterilebilir.

1904 Saint Louis Oyunları Amerika da yapıldı. Bu oyunların ahlaksızlığıda maraton yarışında yaşandı. Amerikalı Maratoncu Lorz yarışın 10 kilometresini otomobil ile katederek birinci olur. Lorz’un birinciliği daha sonra iptal edilir.19

1908 Olimpiyatları Londra’da düzenlenmiştir. Dünya kamuoyunun olimpiyatlara büyük önem vermesi, bu gibi oyunlarda kendini gösteriyor. Bu derece etkin bir alanda kişi, milletlerin ve inançların propagandaların sahnelendiği bir yer olmaya başlamıştır. Nitekim 110 metre engelli yarışında Amerikalı atlet Forrest Smithson elinde İncil ile yarışmak istemiş, yönetmeliklerde bir aykırılık görülmeyince İncille koşmuş ve şampiyon olmuştur. Bu atlet yarıştan sonra “Ben dini bütün bir Hıristiyanım. Dinimiz, Hristiyanların pazar günleri dini amaçlar dışında her türlü çalışmasını günah saymaktadır. Elimde İncil’le koşmakla dinsel bir amaç uğruna çalışmış oldum” diyerek amacını belirtmiştir.29

1912 Olimpiyat oyunları Stockholm’de yapılmıştır. Bu oyunlarda, Amerikalı bir antrenörün ırkçı tutumları 100 metre finalinde yaşandı. Amerika atletizm takımının beyaz antrenörü finalde yarışacak favori siyah atlet Hovart Drew’ü, bir beyaz atlet olan Craig’i şampiyon yapmak için soyunma odasına kilitlemiş ve yarışlara girmesini engellemiştir.29

1924 Olimpiyat oyunları Paris’te yapıldı. Uruguay, Arjantin ve Macaristan’ın profesyonel olan futbol takımlarını oyunlarda yarıştırmaları olimpizmin amatörlük ruhuna yara aldırmıştı.16

1936 Olimpiyat oyunları Berlin’de yapıldı. Bu oyunlar, ırkçılığa ve politikaya tam olarak bulaştırılan ilk olimpiyat oldu. Hitler, oyunlarda faşizmin propagandasını yaparak bütün dünyaya beyaz ırkın üstünlüğünü kanıtlamak istedi. Siyah atlet Jesse Owens’in başarıları karşısında Hitler’in propagandaları boşa çıkmıştır.

1960 Olimpiyat oyunları Roma’da yapıldı. Oyunların televizyon yayınları ile ülkeler arası rekabeti ve sporda ticarileşmeye ilk bu oyunlarda rastlanır.

1988 Olimpiyat oyunları Seoul’da gerçekleşirken doping yaptıkları için Bulgar halterciler diskalifiye edilerek madalyaları geri alınmıştır. Bu olayın ardından Ben Johnson’un 100 metrede birinci olduktan sonra dopingli çıkması olimpiyatlardaki başarılara gölge düşürmüştür.

1992 Olimpiyat oyunları Barcelona’da yapıldı. Oyunlara Amerika Birleşik Devletleri, basketbolda Rüya Takımı diye anılan, profesyonel oyunculardan oluşan yıldızlar topluluğu ile katılmıştır. Bu katılım diğer sporcuların olimpiyatlara katılımından farklı olmuştur. Yıldız basketbolcular olimpiyat köyünde kalmak yerine lüks otellerde kalmayı tercih ederek ayrıcalıklı olmayı seçmişlerdir. Charles Barkley, Michael Jordan ve arkadaşlarını NBA Barcelona’ya basketbol yayın haklarını pazarlamaya göndermişti.

Olimpiyatların ahlaki yönü kaybolmuştur. Üst düzey sporcuların reklam anlaşmalarından, rekor kırıp madalya kazandıkları takdirde alacakları ek paralar maddeler halinde yazılmıştır. Pek çok iyi sporcu madalya ve paraya ulaşmak için ahlaksızlıklara başvurmak durumunda kalmışlardır.

7. 3. Olimpizm Ahlakının Teorisi ile Pratiği Arasındaki Çelişkiler

Fair play, (dürüst oyun) kurallara göre oynamak, hakça mücadele etmek olarak adlandırılır. Sporun ahlaki ilkesi “fairness”dir. Bu spor ilkesi bugün özellikle performans ve yarışmalarda sık sık görülen ahlaki sapma ve yozlaşmalara karşı insani bir başkaldırıyı simgeleyen ve uluslararası bir çağrı olan fair play kavramı ile dile getirilir.23 Uluslararası ortak bir dil olarak spor söz konusu olunca sportmenlik, centilmenlik karşılığı olarak fair play’in kullanımı Türkçe’de de benimsenmiştir. Fair play’in içeriği konusunda 1974 yılında uluslararası fair play komisyonu tarafından hazırlanan deklarasyon tüm ülkelere ve spor örgütlerine gönderildi. “Fair play, kendine, rakibine, takım arkadaşlarına, müsabakanın hakemlerine seyirci ve kamu oyuna saygıya dayanan bir hayat görüşüdür. Bu görüş, her ne pahasına olursa olsun kazanmayı, başarılı olmayı reddetmektedir” diye tanımlanabilir.

Son 20 yıldır dünyada yaşanan ekonomik, sosyal, siyasal ve kültürel değişmelerden spor da etkilenmiştir. Bugün üstte belirtilen tanıma uygun düşen sporcu, antrenör, yönetici, spor yazarı, taraftar ve sporun içinde yer alan yetkili bir kişi bulmak zorlaşmıştır. Takım sporlarından, ferdi sporlara kadar bu etkinlikler dizgesinde yer alan kişi, sporcu veya seyirci olsun hep kazanmaya motive edilmiştir. Spor alanındaki kişilerin tüm hareketleri bir sorumluluktan (erdem) esinlenerek gerçekleşmelidir. Aksi takdirde bugün yaşadığımız, kaygıyla izlediğimiz sporcu-hakem, sporcu-rakip sporcu, seyirci-sporcu, seyirci-hakem, seyirci-rakip takım seyircisinin çatışmaları, dramatik sona doğru sporun içindekileri hızla götürüyor.

Modern sporların prensipleri nelerdir? Fair play kavramının kapsamını nasıl belirleyebiliriz? Yakın bir zamana kadar spor eğitimcilerinin şöyle bir yaklaşımları vardı: “Herkes spor yapabilir” bu yaklaşımın özünde çok çeşitli branşlar içinde her birey kendine uygun olanı bulabilmesi düşüncesi gizlidir. Sağlıklı olmak için bu vazgeçilmez bir koşuldur. Bu koşul sporda insanın kendine saygı-rakibine saygı, fırsat eşitliği, haksızlık yapmama, haksızlığa uğramama gibi ilkelerle donandığı zaman fair play anlamlı olur.

Günümüz fair play ilkelerinin temellerinin bilinçli ve sistemli olarak 19. yüzyılda İngilterede atıldığı ve bu dönemin değişime uğrayan sosyo-kültürel yapısı ile doğrudan ilgisi olduğu görülür. Bu dönem İngiltere’sinde soyluların ortaya koymaya çalıştıkları kurallarla özellikle işçi ve emekçi kesimlerin spor dışında tutulması denenir. Bu nedenle ünlü Henley yarışlarına teknisyen, esnaf ve işçi olarak yaşamını sağlayanlar katılamazdı. “Spor yapmak hiçbir sınıfın tekelinde olmamakla beraber”³¹ her birey, içinde yaşadığı sosyo-ekonomik yapılanmaya uygun olarak bir spora yönelirdi. Toplumun sosyo-ekonomik olarak alt gelir gurupları, emekçiler futbola yoğun ilgi duyarken, üst gelir grupları tenis ve golf gibi daha özel sporlara ilgi duymaktadırlar. Sportif oyunları bu dönemde kesin kurallar içinde belirlemenin altında yatan gerçeklik oyundaki dürüstlükten çok bu dönemde yaygın olan öncelikle güreş, daha sonraları ise boks üzerinde oynanan “bahis” olgusudur. Boks yapan halktan iki kişi üzerinde bahse tutuşan soylular için kimin galip geleceği önemliydi. Bu aşamada eylemin içindekiler ve dışındakiler dürüstlüğü gölgeleyecek her türlü eylem ve söylemden kaçınırken “fairplay” kavramının ortaya çıkması anlamlıdır.

Spor yaşamı bugün de dünkünden fazlaca farklı olmayarak sosyo-ekonomik yapısına bakılmaksızın sporun içindeki her kişinin fair play kurallarına uygun hareket etmesini beklemektedir. Çünkü artık spor endüstrisi bacasız bir fabrikadır. Futbol’dan atletizme pek çok alanda yaşanılan müsabakalarda oynanılan “bahis”ler fairplay’i zorunlu kılmaktadır. Aksi takdirde bahislere olan ilgi azalacaktır.

Fair play, örneklerine Antik çağda rastlandığı gibi günümüz spor ilişkilerinde de fair play ilkelerinin yansıdığı yaşantılar ender olarak görülmektedir. Örneklerin azlığı spor eyleminde kişilerin erdemli ve centilmen tutum sergileyememesinden kaynaklanmaktadır.

Antik Çağ’dan tipik bir örnekle fair play olgusunun tarihsel kaynağına uzanalım. Homeros şöyle bir olay anlatır: “Atlı araba yarışlarında, Nestor’un oğlu Antilos, Menelaos’un çift koşumunu bir dar geçitte yarışma kurallarına aykırı olarak geçtiğini fark ettiğinde, galibiyet ödülünü Menelaos’a devreder. O ise Antilos’un dürüstlüğüne öylesine sevinir ki, ödül olarak konulan kısrağı ona geri verir.”31 Öne çıkan amaç ödüle ulaşmak gibi görünmekle birlikte erdemli sporcu, hak etmediği başarıyı biraz önce andığımız gibi sahibine vermekle sporun doğamızda oluşturmasını istediğimiz bir davranışa yol açıyor.

Pratik ahlak felsefesi bakımından şu örnek de ilginçtir:

“1965 yılında Amerika Birleşik Devletlerinde yapılan kapalı salon atletizm yarışmalarında uzun atlayacı İngiliz Mary Rand yerdeki kontrol noktasını karıştırınca ve basma tahtasında ayağı çizgiyi geçince elenir. Willie White rakibinin haksızca cezalandırıldığına karar verir ve hakem heyetine, rakibine bir kez daha şans verilmesi için başvuruda bulunur. Hakem heyeti bir atlayış hakkı daha verince Mary Rand daha iyi bir derece yaparak, yarışı kazanır. Sportmence yaklaşımından dolayı 1965 yılı fair play ödülü Willie White’e verilir.”4 Yapılan spor ne kadar zor olursa olsun sporcu, rakibin bilmeden yaptığı bir hata ile düştüğü başarısızlık durumunu ortadan kaldırmaya çalışarak, eşit koşullarda kazanılan başarıyı yüceltir.

Fair play ilkelerinin seyirci, basın, yönetici yönlendirmesi ile uygulamada en çok güçlük çekilen spor alanı futboldur. Sporun bu en popüler dalında sıklıkla fair play ihlalleri olsa da az sayıda iyi örnek sıklıkla anlatılarak örneklerin artırılmasına çalışılmalıdır.

2 Kasım 1969 tarihinde Madrit’in en büyük stadı Bernabeu’da 80.000 kişilik seyirci kitlesi önünde Real Madrit-Sabadall takımları İspanya futbol şampiyonluğu için karşılaşirlar. Sabadall’ın forveti Pedro Zaballa, ellinci dakikada maç golsüz devam ederken kaleci ile karşı karşıya kalır. O sırada kalecinin yere düştüğünü gören Zaballa topu kaleye atmaz. Daha sonra takımı bir gol yer ve Sabadall maçı 1-0 kaybeder. Taraftarı, kulüp yöneticisi sporcuyu yargılarken Uluslararası Komite Zaballa’yı ödüllendirir.4 Bu örnek futbol tarihinde fair play için ne kadar önemli ise bugünün starı Maradona’nın eliyle attığı gol de kötü örnek olarak anılmalıdır. Fair play ilkelerini benimsemeyerek, rakibe haksızlıkla üstünlük sağlandığı gibi, bir gün sonra basında golü eliyle attığını övünerek açıklaması utanılacak tutumdur.

Fair play gerek amatör, gerekse profesyonel tüm sporlarda titizlikle savunulması gereken bir ilkedir. Fair play ilkeleri okul sporlarından kulüp sporlarına kadar bir eğitim ilkesi olarak, sporcu, eğitimci, aile, hakem, seyirci, ve basın tarafından sürekli gündemde tutulmalıdır. Fair play geliştikçe spor ahlakı da gelişecektir.

Olimpizm, beden becerisi ile birlikte insan aklının ve kişiliğinin, bir bütün olarak insanın tüm niteliklerinin uyum içinde gelişmesini hedefleyen bir hayat felsefesidir. Bu felsefeye ulaşmada spor ahlakı önemli bir duraktır. Spor ahlakı ile verilmek istenen mesajlar, insanlarda oluşturulmak istenen tutumlar, olimpizm adı altında işlenir. Olimpizm kavramı olimpia’dan kaynaklanır. Olimpia oyunları klasik ve modern olarak iki biçimde tanımlansa da kutsal bir inanç olarak insanın spor yapması söz konusudur. Bugün spor yapan birey Antik Çağ sporcusu gibi tanrılarını onurlandırmak için spor yapmaz. Olimpizmde spor bir araçtır. Spor aracılığı ile gerek bireyler arası, gerek uluslararası birlik ve dayanışma gerçekleştirilmeye çalışılır. Dünyayı yeniden kurmanın yolunun sadece spordan ve olimpizmden geçtiğini söyleyerek insanın yaşamak için zorunlu faaliyeti olan üretimi ve buna bağlı üretim ilişkilerini yadsımış oluruz. Oysa, spor aracılığı ile sosyal, siyasal, ekonomik ilişkilerin yeniden yapılanmasına katkı sağlanabilir. Olimpizm amacını, ahlakça bozulmamış, karekteri sağlam ve erdemli insanlar oluşturmak biçiminde özetleyebiliriz. Spor çevrelerince en önemli sosyal olaylardan sayılan olimpizm, dünyayı kucaklama, insanlar arasında dostluğu, yardımlaşmayı ve belli kurallarla yarışmayı öngörür. Bu felsefe uluslar, ırklar, renkler, politik sistem ve sınıflar arasında hiçbir ayırım kabul etmez.

Uluslararası barış anlayışının gelişmesinde sporu merkeze koyan bu yaklaşım ne kadar güvenilir olabilir? Spor yapan insanda olimpizmin somutladığı insan tipi, politik yapısı ne olursa olsun her devletçe savunulur. Oysa bu gün dünyanın yaşadığı ekonomik, politik ve sosyal altüst oluşlarında 4 yılda bir tekrarlanan ritmi ile olimpiyat meşalesinin saçacağı ışıkların tüm insanlara barış ve mutluluk getirmesini istemek safça bir iyi niyettir. Olimpizm felsefesinin gelişmesi ve güçlenmesinin, en geniş insan topluluklarınca kabul görmesini sağlamak bu fikri ilk ortaya koyan Baron Pierre de Cobertin ile başlamıştır. Şimdi bu görev UOK, MOK ve spor federasyonlarının sorumluluğundadır. UOK üyelerinin tanınması olimpizmin içine düşürüldüğü son durumu kavramamıza yardımcı olacaktır. UOK’nın 93 üyesi vardır. Bu üyelerden 14 kişisi ömür boyu görevlidir. 7’si bayan olan üyelerin yaş ortalaması 62’dir.

Grend-Duc Jeande-Luxsemburg, Giorgio di Stefa-İtalya, joaa Havalange-Brezilya, Samaranch-İspanya, Maurice Herzog-Fransa, General Niels Holst-Jorense Danimarka; Franco Carraro-İtalya, Prens Faisal Fahd Abdül Aziz-S. Arabistan Prenses Nora-Liechtensten, Prens Albert-Monako, Prenses Anne-İngiltere, General Francis Uyangwas-Uganda, General Zein El Abdin Goden-Sudan, Dr. Un Yong Kim-G. Kore.

Böylesi seçkin kişilerden oluşan bir komite sonunda olimpizmi savunmak yerine, olimpiyat oyunlarının amatörlerin bayramından profesyonellerin gösterisine dönüşmesine neden olmuşlardır. Sporda ahlakın göz ardı edildiği etkinlik olimpiyat oyunları olursa, olimpizmin temel felsefesinin yaygınlaşmasını Olimpiyat Oyunlarında bekleyenlerin büyük bir yanılgı içinde olduklarını spor tarihçileri belgeleyecektir.

8. SPOR AHLAKINI OLUMSUZLAYAN ETMENLER

Spor nedir sorusuna verilen yanıtlar aslında yanıtı veren kişinin sporu algılamasını yansıtıyor. Yöneten ve yönetilen, izleyen ve izlenilen için değişik haz ve duyguların oluştuğu bir atmosferde, sporu tek bir tanımla kavrayabilmek, biçimlendirebilmek veya açıklamak çok güçtür. Bu güçlük sporun ortaya çıkış süreci ile insanlık tarihinin içiçeliğinde saklıdır. Spor tarihi bir anlamda insanlığın tarihi konusunda önemli bilgi ve belgelerle donanmıştır.

Tek yönlü yaklaşımlar yerine pek çok spor yaklaşımını incelediğimizde tanımların, sporun bir yanına sıkıca sarılırken bir yanını görmezden geldiği görülecektir.

Bir kavram olarak sporu kim nasıl tanımlıyor? Şunlar belirtilebilir:

Spor, bireyin özgür istenci ile yapılan belli değer ölçülerine sahip, kendine özgü töresi olan, yarışma, doğa, sevgi ve sevinci taşıyan geliştirilmiş ve tipikleştirilmiş kuralları olan, mükemmel olmayı amaçlayan bedensel bir etkinliktir.24

Spor, kişinin ruh ve beden sağlığını güvence altına alan, onun topluma uyumunu sağlayan, günlük hayatın gerginlik ve sürtüşmelerini ortadan kaldıran bir araçtır.

Spor insanları savaşa hazırlayan bir etkinliktir. Spor kitlelerin afyonudur. Spor, yurtsever, hiyerarşik ve otoriter bir devlet eliyle ulusal birliği örgütleyen bir eğitim aracıdır.

Spor, oyunla yarışmayı birleştiren, bedensel yetenekleri daha fazla olduğu için kazananları ödüllendiren, üst düzeyde oyun, mücadele ve ağır kas çalışması gerektirdiği için sürekli ve yoğun çabayı zorunlu kılan bir uğraştır.³²

Spor, bireysel veya kolllektif oyunlar biçiminde yapılan, genellikle yarışmaya yol açan bazı kesin kurallara göre uygulanan ve ani yarar beklenmeyen beden hareketlerinin tümüne denir.

İnsanların tek başına ya da toplu olarak fiziksel, sinirsel, ruhsal ve düşünsel yeteneklerini önceden saptanmış bir düzen içinde, başarı kazanmaya yönelerek kullanma eylemi de spor olarak tanımlanabilir.³²

Başka bir tanım: Spor, ferdin tabii çevresini beşeri çevre haline çevirirken elde ettiği kabiliyetleri geliştiren, belli kurallar altında araçlı veya araçsız, ferdi veya toplu olarak boş zaman faaliyeti kapsamı içinde veya tam zamanını alacak şekilde meslekleştirerek yaptığı, sosyalleştirici, toplumla bütünleştirici, ruh ve fiziği geliştiren rekabetçi, dayanışmacı ve kültürel bir olgudur.¹¹

Spor, devletin bir kültürel aracı olmakla beraber ideolojinin içinde saklandığı ve çağdaş kapitalist toplumdaki toplumsal ilişkilerin sorunsuz biçimlerde kurulup geliştirilmesini sağlayan bir yaşam koşulu durumuna geldiği bir yapıdır.

Spor, isteyerek, arzu ederek, kurallara uyarak, olası bazı riskleri de göze alarak ve daima ileri gitmek üzere yapılan adaleli çalışmalardır. Bu çalışmalar, cesareti iradeyi, sebatı, soğukkanlılığı, dayanıklılığı aynı zamanda ahlakı geliştirmektedir.24

Spor bilimlerinde yol gösterici bir misyona sahip olan Carl Diem ise sporu oyun alanında türemiş, belli bir amaca dönük olmayan, amacı kendi içinde bir eylem olarak görürken profesyonel sporun spor olamayacağını meslek olarak benimsendiğinde sporun iş olduğunu belirtmektedir.²⁵

Bu tanımlar, olayın çok yönlülüğünü göstermek için verilmiştir. Tanımlardaki aykırılıklar her toplumsal sistemin kendine uygun bir spor anlayışı oluşturmak istemesinden kaynaklanmaktadır.

Spor, çoğu kez bir toplumsal ve kültürel olgu olarak görülmesine rağmen toplum bilimlerince gerekli ilgiyi görmemiştir. Günümüz sporunu karekterize eden ideolojiler vardır. Bunlar pragmatizm (yararcılık), bireysel rekabetçilik, şovenizm ve milliyetçiliktir. Sporu büyük ölçüde piyasa işlemleri ile ticarileştirilmiş ve baskı altına alınmış ulusal ve uluslararası bir etkinlik olarak görmek kaçınılmaz bir durumdur. Bencil ve saldırgan bireycilik, amansız yarış, bir türlü kurulamayan fırsat eşitliği kandırmacası, seçkincilik, cinsellik ve militarizm sporun kötü kullanım alanlarıdır.

Dünden bugüne, yapılan spor tanımlarının ışığında, sporu bir meslek olarak kabul ettiğimizde iki farklı spor olgusuyla karşılaşırız.

“Spor ahlakı kime gerekli?” sorusuna yanıt ararken 4.12.1996 tarihinde gazetemizde yayınladığımız bir çalışmayı buraya aktarıyorum:

Spor olgusunu sosyo-ekonomik yapıdan soyutlayarak çözümlemelere girişmek mümkün değil. Bilimsel ve teknolojik gelişimle beraber ulaştığı düzeyle, örgütlü kumar, örgütlü fuhuş, örgütlü politikayla beraber çağın en önemli dört toplumsal kurumundan biri olan spor da toplumun kabulü olmuş bir etkinlik dizgesidir. Bu dizgede yer alanların sorumluluk bilinciyle hareket etmeleri gerekmektedir.

Galatasaray-Gençlerbirliği kupa maçından sonra televizyon programlarının en tok sesli, en kabadayı görünümlü, spor geçmişi bu alandakilerce bilinmeyen, kendi söylemine göre spor basınının 25 yıllık uzmanı olan Şansal Büyüka’yı kısa sürede tanıdık. Cine 5 adlı televizyon kuruluşuna karşı, çalıştığı kurum olan Kanal D’nin spor sorumlusu olarak maç yayınlarından görüntü almak ve yayınlamak söz konusu olunca birden basın özgürlüğü, halkın haber alma özgürlüğü aklına gelip, ölçüsüz konuşmalarıyla haklılığını spor kamuoyuna kabul ettirmeye çalışıyordu. Kısa süre önce söylemediğini bırakmadığı Cine 5 televizyonunun şifresiz kardeşi olan Show TV’ye transfer olabilecek kadar yüzsüz olan bu zatın son yaptığını görünce bu seviyesizliğe izleyici kalmamak için bu konuyu yazmak istedim. Gençlerbirliği’nin Galatasaray’ı 18-17 gibi bir sonuçla kupa dışı bırakması karşısında söylediği şu söz, “25 yıllık spor hayatımda böyle bir skoru ilk defa duyuyorum... vb.” aceleciliğinin, bilgisizliğinin ve izleyiciye saygısızlığının bir boyutu değil midir? Aynı dakikalarda araştırmacı bir başka televizyon kanalı geçen yıl Arjantin’de daha farklı bir skor olduğunu söylüyor. Ardından dürüst, işini seven, izleyiciye saygısı olan sorumluluk sahibi bir kişi aynı ekrandan yanlışı düzeltmez mi? İşine gelmez yanlış yaptığını söylemek, çünkü o ve onun gibiler hep doğru bilir, doğru yaparlar. Mahkeme kararıyla olan düzeltmeleri bile televizyonlarında jet hızıyla okuyup, yazıları küçülterek yayınlayarak görevi yapmış olurlar. Elbet sistemden beslenenler için insanların doğru bilgiye, zamanında ulaşmalarının bir anlamı yoktur. Bugün spor basını Ş. Büyüka gibiler tarafından yönetiliyor da sporcuların başındaki antrenörlerin, teknik direktörlerin ve kulüp yöneticilerinin durumu daha mı iyi?

Cuma günü oynanan Beşiktaş-Zeytinburnuspor maçından sonra Beşiktaşlı bir futbolcu (Serdar) rakip takımın bir futbolcusuna küfür ediyor. Olaya yakın olan Teknik Direktör Rasim Kara da bu hoş olmayan durumdan dolayı kendi futbolcusuna küfür ediyor ve ceza almaması için yönetime bildireceğini söylüyor. Yönetimden bir sorumlu da Rasim Hoca’yı ayıplıyor.

Sarıyer futbol takımının Teknik Direktörü Yılmaz Vural, takımının İstanbulspor ile yaptığı karşılaşmada futbolcusu Todorov’a saldırıyor. Önce sarı, ardından da kırmızı kart gören futbolcusu Todorov’a haddini bildirmek için kenara gelmesini beklemeden sahanın içine girerek dövmeye çalışmasını utanarak, sıkılarak yazıyorum. Alman eğitim süzgecinden geçip gelen birisinin böylesi bir davranışta bulunmasını nasıl açıklayabiliriz? Düşünün ki alaylı-mektepli antrenör çatışmasının en yoğun yaşandığı ülkemizde akademik yaşamın içinden gelen bir kişinin sporcusunu dövmeye kalkışmasını hiçbir biçimde açıklayamayız.

Sporun yarı-kutsal bir alan olarak görülüp değerlendirildiği azgelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde çoğunlukla spora ilişkin değerlerin gerçekleştirilmesi çok güçmüş gibi algılanmaktadır. Böylesi anlayışa göre, spor ile bizim, eğlence ve neşeyi, huzuru, onuru ve gururu, coşkuyu, dürüstlük ve doğruluğu, insanlık duygusunu, uluslararası hoşgörüyü, bilgi ve becerinin kullanılmasını ve daha pek çok değeri yaşama geçirmemiz gerekmektedir. Ancak spor ile toplum arasındaki etkileşim yalnızca bu kurumsal alanlarla kısıtlı değildir. Pek çok olumlu süreç ve olgunun yanı sıra, sınıf çatışması ve terörün, bürokrasi ve siyasanın ve öteki olumsuz toplumsal olguların sporla sıkı bir ilişkiler örgüsü içinde bulunduğunu da unutmamak gerekir.

Bu çalışmada spordan anlaşılan ve algılanan bundan böyle de spor denince anlatılan kısaca şudur: Spor, insanın bedensel ve düşünsel yeteneklerini bir bütün olarak geliştirmek amacıyla eğlenme, yarışma tarzında yapılan eylemler bütünüdür.

8.1. Yarışma Ruhundan Şiddetin Kutsanmasına

Şiddet, “bir hareketin, bir gücün derecesini” ifade ederken kullanılan bir kavramdır. Bu kavramın sporda şu içerikte kullanıldığını görürüz: Karşıt görüşte olanlara, inandırma veya uzlaştırma yerine, kaba kuvvet kullanarak karşılaşma sonucunun değiştirilmesi eylemi olarak şiddet’e başvurulur.

Sporu aktif veya pasif yapan, sporun içinde yer alan her kim olursa olsun, erdemli, centilmen, dürüst, dost ve barışsever niteliklere sahip olmalıdır. Bu niteliklerin sporla geliştirilmesi beklenir. Bir mücadele biçimi olarak spor yapmak, savaşın barışçı benzetimi ve kurallarla içindekileri korumaya aldığı özel bir alandır. M.Ö. 200, 300 yüzyıl önce eski Yunanın yaşamında yer alan spor etkinliğinde “Rekabet vardır, düşmanlık yoktur” ilkesiyle spor yapılmıştır. Düşmanla savaş edilirken esir düşülebilir, yaralanılabilir, ölebilirsiniz veya tam tersi bir durumla karşılaşabilirsiniz. Oysa sportif eylemde kaybetmek ölüm değildir, olamaz da. Bu biçimde sunulamaz da. Kaybetmeyi dramatize ederek bir ölüm provası şekline getirenler eski Yunanın sporu kullanım gerekçesini çabuk unutmuşa benziyorlar. Eski Yunan’da olimpiyatlarda 30 gün önce savaşlar durur yine olimpiyatın bitmesinden 5 gün sonra yeniden başlardı. Savaşta düşman, yok edilmesi gereken kişi veya kurum olarak algılanırdı. Sporda ise rakip yeni bir dosttur. Rakip, sporda bazen doğadır. Bazı durumlarda rakip, bir başka insan olabileceği gibi insanın kendine rakip olduğu ilginç yaşam alanlarından birisidir spor. Bu ilginçlik, sonucun önceden bilinemezliği ile yarışmanın her iki tarafın yararına sonuçlar oluşturması olarak da karşımıza çıkar.

Eski olimpiyat oyunlarında temel ilkenin kazanmak olduğu modern olimpiyatlarda ise katılmanın önemli olduğu savlanır. Eski ve yeni olimpiyata ilişkin bu sav, sporda dün ve bugün yaşanılan şiddet olayları göz önüne alındığında çok gerçekçi görünmüyor. Spor yapan insanın ulaştığı başarı ile yetinmeyip, hep daha iyiyi ve daha güzeli aradığı görülür. Bu iyiyi ve güzeli aramada spor, duygusal bağların oluşmasını sağlar. Bu duygusal bağlar: Taraftarlık, takım arkadaşlığı, milli olma, renk aşkı... Duygusal atmosferde sevgi, hoşgörü, alkış olabildiği gibi küfür, kavga ve şiddet de olabiliyor.

Sporda ahlakın yerleşip bir yaşam biçimine dönüşeceği alanlar öncelikle olimpiyat oyunlarıdır. Ne varki olimpiyat oyunlarındaki şiddet olaylarından sporda olmaması gereken iki örnek üzerinde durarak şiddet olgusunu işlemek istiyorum. “1968 Meksico City Olimpiyatları öncesinde gelişen öğrenci olayları sonucunda 226 kişi yaşamını yitirir.”4 Meksika’daki öğrenci gençliği, içinde yaşadıkları ekonomik bunalım yıllarında olimpiyat organize etmeye karşı çıkınca olimpiyatlar kanla başlar. 1972 Münih Olimpiyat Oyunlarında hedef sporculardı. “Kara Eylül örgütüne mensup fedai komandoları Olimpiyat Köyüne yaptıkları kanlı baskınla 11 İsrailli sporcu ve yöneticiyi öldürdüler.”4 Her iki olay spor alanındaki sosyo-politik şiddetin bir görünümü olarak sürekli anılmaktadır.

Sporda şiddet sorunu bir kültür sorunudur.¹⁴ Çocukluk çağlarında oyun oynamamış, arkadaş edinmede güçlük çekmiş, kendi hakkına saygı gösterilmesini beklerken, başkasının hakkına saygı göstermeyen, yengi ve yenilgiyi hazmedemeyen kişiler ister sporcu, ister taraftar olarak spor alanlarında var oldukça, şiddet spor alanlarında yaşanılmaya devam edecektir. Şiddetin spor tarihinde kapladığı yeri bilmek, gelecek spor ortamında şiddetin ortadan kaldırılmasında önemli olacaktır. Bu bağlamda şu soru sorulabilir: Ülkemiz spor alanları ilk kez ne zaman şiddet ile tanıştı? Cumhuriyetin ilk yıllarında olunmasına rağmen 23 Şubat 1934 günü Taksim stadında oynanan Galatasaray-Fenerbahçe futbol karşılaşması, çıkan büyük bir kavga sonunda yarıda kalır. İki futbolcunun birbirlerine tekme atması, sporcuları bir anda oyundan uzaklaştırır. İki takım sporcuları tartışmaya başlayınca tribünler savaş yerine döner. Yapılan inceleme sonucunda 17 futbolcu ceza alır. Daha sonraki yıllarda spor yurt genelinde yaygınlaşırken ana amaç olan dostluk ve kardeşliğin yerini bazen kanlı kavgalara bıraktığı görülür. 17 Ekim 1967 günü Kayserispor-Sivasspor maçında başlayan kavga sokaklarda devam etmiş ve ardında 40 ölüm bırakmıştır.4 Spor ırk, din, dil, mezhep ayrımına karşı bir araç iken, zamansız ve yersiz yapılan bir hareket (kıvılcım) sporda şovenist ruhu ayaklandırıyor. Sporda şovenist ruh hâli şiddetin kaynaklarından birisi olarak olimpik ruh ile de hiç bağdaşmayan bir tutumdur. Spor, yönetim erkini elinde bulunduranlarca yönetilenlerin sindirilmesi aracı olarak da bir işlev görmüştür. Şiddetin denetimden çıktığı ortamlarda, kitlelerin pasifize edilmesi ve uyutulması için kullanılabilen, sıradan kişileri, belli bir süre günlük kaygı ve sıkıntıdan uzaklaştıran, sahte doyumlara yönelten bir uğraş olarak her dönemde yönetenlerin kurtarıcı olarak sarıldıkları bir umut olarak da kullanılmıştır.

Spor alanları birer birer şiddet ortamlarına dönüşüyor. Bu olaylar gelişmiş, gelişmemiş tüm ülkelerde yaşanabiliyor. Şiddetin tutsağı spor İtalya’da hükümete zor anlar yaşatır: Cenova-Milan takımları arasındaki futbol karşılaşmasında çıkan kavgada bir taraftar ölür. Bunun üzerine Hükümet, Futbol Fedarasyonu ve Medya, şiddete karşı 3 önemli karar alır. Bu kararlar:

1- TV, Gazete ve Radyolarda bir hafta süreyle futbol ile ilgili haber yapılmayacak.

2- İtalya Futbol Fedarasyonunca 4-5 Şubat tarihlerinde oynanacak tüm maçlar ertelenecek.

3- Maçlarda güvenlik önlemleri arttırılıp, taraftarlar medya ile eğitilecek.²⁷

Sporun içinde saklı olan şiddet ögesi, sporun yeniden sorgulanmasını zorunlu kılmaktadır. Sporda şiddeti sporcular veya taraftarlar arasında ortaya çıkan bir durum olarak görüp, polisiye önlemlerle engellemeye çalışmak yalnızca karşılaşmanın güven içinde devamını sağlar. Bu güven sporcu ve seyirci için spor alanlarından evlerine kadar güvensizliklerle doludur. Bu güvensizlik ortamında kaygılarıyla sporun içinde yer alan kişiler her an hedeflerinden sapabilirler. İyi ve güzel oynamak için sahaya çıkmak düşüncesi, “her ne olursa olsun kazanmalıyız” düşüncesi ile yer değiştirince sporcunun kaygıları artar. Taraftarın veya oyuncunun yönlendiricisi, takımının iyi ve güzel bir oyun sergilemesi değil de, takımın kazanması için “ölmeye ölmeye geldik” “bu maçı alacağız başka yolu yok” biçimli sloganlar oldukça, spor ahlakı yaralanmaya devam edecektir. Çağcıllığını savlayan toplumlarda bile uygarlaşamamanın bir göstergesi de spor alanlarındaki şiddettir. Bütün sorunlarını şiddete başvurarak çözmeyi bir yaşam biçimine dönüştürmüş bir toplumda sporu şiddetten ayrı düşünmek mümkün değildir.

Ekonomik ve siyasi olarak dengeleri bozuk ülkelerin insanları sporu bir deşarj (boşalma) aracı olarak görmektedirler. Spor sistemce bu şekilde de sunulmaktadır. Son yıllarda artan kavgalı-küfürlü maçlar, sahalara atılan yabancı maddelerin basının gündemine sık sık gelmesi bunun bir göstergesidir. Gerek kulüp yöneticileri, gerek yerel yönetimin sorunlu kişileri spor alanlarında şiddet ortamının oluşmasında, gelişmesinde sorumluluk sahibidirler. Toplumsal değerlerdeki altüst oluştan sporun etkilenmemesi düşünülemezdi. Sporda şiddet, olimpik idealden sapmanın bir göstergesidir.

8.1.1 Liseler Futbol Finali ya da Şiddetin Finali

Mersin Tevfik Sırrı Gür stadında Akdeniz’in sıcak iklim koşullarında 2003-2004 Türkiye Liseler Futbol final karşılaşması oynandı. Geçen yılın dünya şampiyonu Trabzon Lisesi ile İstanbul’un spora en çok yatırım yapan ve Galatasaray’ın alt yapısı gibi örgütlenen Şehremini Lisesi arasındaki karşılaşmada dünya şampiyonu unvanı olan takım yenildi.

Aslında karşılaşmayı önemli kılan iki lise takımından çok Galatasaray ve Trabzonspor’un altyapısını oluşturan takımların karşılaşıyor olmasıydı. Futbola gönül vermiş Mersinli yüzlerce insan geçen yılın dünya şampiyonunu izlemek, kendi okuluyla karşılaştırma yapmak ve kaliteli bir futbol seyri için tribündeydi. Sahaya çıkan liseli gençlerin birçoğu birkaç yıl sonra star sistemiyle büyüyen futbol arenasının vazgeçilmezleri olacak kapasitedeydi. Maçın oyun analizini yapmak kolaydır. Ancak bir kazananın ve bir kaybedenin olması gereken bir maçta, maç sonunda lise öğrencilerinin düşman gibi birbirlerine acımaksızın saldırması spor ahlakı açısından düşündürücüdür.

Hakemin bitiş düdüğü ile Şehremini Lisesi öğrencileri sevinç içinde birbirlerine sarıldılar. Bir önceki yıl dünya şampiyonluğu tatmış, belli doyumlara ulaşmış olması gereken Trabzon Lisesi öğrencilerinden tebrik bekleyen öğrencilerin saldırıya uğramaları sağlıksız gelişimin bir sonucu olsa gerek. Bundan sonra yaşananlar, genç sporcular fizik kondisyon olarak ne kadar iyi hazırlanırlarsa hazırlansınlar sporda ahlaki değerlerin ve fair play anlayışlarının doğru yerleşip yerleştirilmemesinin önemini göstermektedir.

Karşılaşmanın sonucunda sahada yaşanan şiddet görüntüleri belleklerimize kazındı. Sanki mahalle arasında iki grubun maçı oynandı da sonucu kaba kuvvetle değiştirecekmiş gibi yenilen eski dünya şampiyonu oyuncularının rakibe, hakeme saldırması, Şehremini Lisesi müdürünün sahanın orta yerinde kalp krizi geçirmesi bir şeylerin eksik olduğunu bir kez daha gösterdi. Bunlar sahada tüm hızıyla yaşanırken karşılaşmayı basit bir lise maçı olarak görüp olay beklemeyen ve gerekli önlemleri almayan Emniyet de sanırım yanılmıştı.

Burada önemli olan, somut durumları genellemeler içinde eritmemektir; genellemeyi canlı örneklerle pekiştirmektir. Böyle bir şiddet olayını yok saymak yerine üzerinde düşünmek ve gereğini pedagojik, psikolojik ve spor sahalarında uyulması gereken ilkeler çerçevesinde değerlendirmek yerinde olur. Böylece, ilke sayılacak genelliğe, örneğin fair play, daima yeni içerikler katılabilir, ilke canlı tutulur, donuklaşmaz.

Çağımızın en önemli etkinlik alanlarından biri olan ve “gelişmiş bir endüstri” durumundaki spor, sosyal, ekonomik, kültürel ve siyasal manipülasyonların yanı sıra çok ciddi başka bir çerçevede tehlikeli bir durum ile karşı karşıyadır. Bu tehlike, spor eylemlerinde var olan etik değer sorununda (şiddet olarak) somutlanmaktadır.

Bilindiği üzere spor, bireylere ve topluma sağlık, sosyal ve moral yönlerden katkısı ile önemli bir etkinlik alanıdır. Bu önemiyle birlikte, “sosyal bir fenomen” olarak spor aynı zamanda başarı ve başarısızlık kararlarının da belirleyici olduğu bir durumdadır. Başarı-başarısızlık gündeme geldiğinde, sporcu, rakip, spor öğretmeni, antrenör, kulüp veya okul yöneticileri ve taraftarlar sporun kendi içinde barındırdığı değerleri zorlamakta ve aşındırmaktadır. Bu zorlamanın bir sonucu olarak yerleşmeyen centilmenlik şiddet olarak kendini saha içinde ve dışında da gösterebilmektedir.

Karşılaşmanın sonucunu kabullenememek, rakibe saygı duymamak, dışa vuran kaba kuvvetle sonucu değiştirme isteği sporun içinde yer alanların tümüne zarar vermektedir.

Kazananlar ve kaybedenler kentimizde bize estetik ve teknik güzelliklerle dolu bir futbol güzelliği sunmak durumundaydılar. Bu güzelliği bizden esirgemeye, çok görmeye hiç hakları yoktu. Ancak onları bu karşılaşmaya hazırlayanların ikinci olasılıkları veya bir B planları yoktu. Gençler tek yönlü kazanmaya konsantre edilince kaybetme bir başarısızlık olarak algılanıyor. Oysa optimum bir bakışla final oynamakta bir başarıdır. Liseli genç sporculara bu bilinç bu yaşlarda verilmeyince bunlar profesyonel olarak liglerde oynamaya başladıklarında, sporun evrensel değerlerinden uzakta şiddetle iç içe, çok finaller oynasalar da hep kaybetmeye ve kaybettirmeye mahkûm olurlar.

Kısa süre önce 292 üst düzey sporcuyla yürüttüğüm anket çalışmasından elde ettiğim verilerin bir kısmından konuyla ilgisi bulunan 5 yanıtı tablolaştırarak konuya ilgi duyanlar için aşağıda aktarıyorum:

Çizelge 1. Kazanmak Söz Konusu Olunca Her Şeyi Yapar mısınız?

Çizelge 1 incelendiğinde, kazanmak söz konusu olduğunda her şeyi yaparım diyenlerin oranı %46.6’dır. Kazanmak söz konusu olduğunda her şeyi yapmam diyenlerin oranı %53.4’tür.

Çizelge 2. Bir İnsan Hayatını Kaybetmektense Maçı Kaybetmeyi Tercih Eder misiniz?

Çizelge 2 incelendiğinde, “bir insan hayatını kaybetmektense maçı kaybetmeyi tercih ederim” diyenlerin oranı %73.6 iken tercih etmem diyenlerin oranı %26.4’tür.

Çizelge 3. Saha İçinde Şiddete Uğruyor musunuz?

Çizelge 3 incelendiğinde, saha içinde şiddete uğrayanların oranı %52. 4 iken şiddete uğramayanların oranı %47.6’dır.

Çizelge 4. Karşılaşma Sonrasında Saha Dışında Şiddete Uğramaktan Korkuyor musunuz?

Çizelge 4 incelendiğinde, saha dışında şiddete uğrayanların oranı %23.3 iken şiddete uğramayanların oranı %76.7’dir.

Çizelge 5. Rakiplerinizle Eşit Koşullarda Hazırlanmadığınız İçin Kaybettiğinizi Düşünüyor musunuz?

Çizelge 5 incelendiğinde, rakiplerle eşit koşullarda hazırlanamadığı için başarısız olduğunu düşünenlerin oranı %60 iken olumsuz düşünenlerin oranı %76.7’dir.

8.1.2 Şiddetin Önlenemez Yükselişi

Spor alanlarında her geçen gün yaşanılan şiddet sahneleri kentleri, yaşayanları ve branşları değişse de, yaptırımlar yasal düzenlemeler yenilense de olaylar amatör-profesyonel, kadın-erkek, okullar arası-mahalli lig-süperlig devam ediyor.

Bir yerlerde bir şeyler eksik veya yanlış yapılıyor ki spor alanlarında şiddet önlenemiyor. Her şeyin sahtesinin bulunabildiği yaşam ilişkilerinde sporun da hangisinin gerçek hangisinin sahte olduğunu ayırt edebilmek gittikçe zorlaşıyor. Sporu tanımlarken okullarda ve yazılı metinlerde en çok kullanılan “savaşın barışçı benzetimi ve kurallarla içindekileri korumaya aldığı özel bir alan olarak içinde oyun vb. değerler barındıran” etkinlik şimdilerde spor alanlarındaki etkinlikleri tanımlamakta zorlanmamıza neden oluyor. Âdeta spor alanlarında yaşananlar barışçı benzetim yerine dolaysız şiddet ama arada spor yapılıyor. Yapılmaya çalışılan spordan çok savaşa hazırlık ve savaş sonrası görüntüler içeriyor. Spor karşılaşmaları sonrası spor alanları ve insanların davranışları izlendiğinde ortamın tahrip edildiği, koltukların yerinden sökülüp sahaya atıldığı, tuvaletlerin kullanılamaz hale getirildiği görülür sıklıkla. Saha dışında etrafa saldırmaya, zarar vermeye hazır bir güruh şehir içlerine doğru gruplar halinde bir seyir izler. Niyet araştırılmaya yer bırakmayacak kadar açık: şiddet ve güç gösterisi.

Buralara nasıl geldiğimize ilişkin önemli ip uçlarını spor tarihinde yapılacak kısa bir gezi bize verebilir.

1903 yılında yerel lig statüsünde oluşturulan İstanbul Futbol birliğinden, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki spor uygulamalarına ve kulüpçülükten kentsel rekabete doğru uzanan ülkemiz spor hayatını izlemekteyiz. Bu süreçte spor alanları insanlara mutluluklar sunduğu gibi insanları mutsuz edecek çok kavgalara, ölümlere sahne oldu. 17 Ekim 1967 Kayseri-Sivasspor futbol maçında başlayan kavga ardında 40 ölü bırakmıştı. Süperligin 13. haftası oynanan Beşiktaş-Rizespor karşılaşmasında öldürülen bir taraftar (16 yaşında Cihat Aktaş) ne ilk ne de son olacak. Spor yapanlar, izleyenler, yönetenler ve medya bu süreçte spor ortamında kazanmayı kutsamalarının faturasını toplum olarak şiddetle nasıl ödediğimizi sanırım bilerek görmezden geliyor.

Akdeniz’de iki kent Mersin, Burdur ve iki olay spora ilişkin nereye gittiğimiz ile ilgili ip uçları vermesi bakımından örneklemi açıyorum: Birinci örnek: Yeni Burdurspor taraftar lideri Umut, Yeni Burdurspor-Yeni Turgutluspor maçından sonra, “Sporda şiddeti önleme” yasası çerçevesinde “sahaya attığı yabancı madde” nedeniyle 1 milyar lira para cezasına çarptırılırken diğer yandan hakkında kamu davası açıldı.

Umut Ilgaz 1972 Uşak doğumlu, ortaokul mezunu ve Burdur Fenerbahçeliler Derneği işletmecisidir.

Umut Burdurlu olmasa da yaklaşık yirmi yıldır yaşadığı kentin tkımı olan Burdurspor taraftarıdır. Hava koşulları ne olursa olsun, içerde dışarıda hemen her maça gider. Maçlarda davul çalar, slogan atar, tribünü coşturur. Yine böyle bir maç bitiminde diğer davulların tokmaklarını toplamıştı. Sahada görevli emniyet amiri de “sessizce dağılmalarını” istemişti. Rakip takımın oyuncuları maç bitimi soyunma odalarına giderken bir anda tribüne yönelerek taraftarla karşılıklı küfürleşince Umut elindeki davul tokmağını futbolculara doğru fırlatır ve tokmak hedefi şaşırarak bir polis memurunun yüzünde patlar. Bu an polis kamerasında sabittir. Maçtan iki gün sonra Umut Emniyet Müdürlüğü’ne ziyarete gidip yaptırdığı çiçekle, davul tokmağı yüzüne gelen polis memurundan özür dilemek ister. O anda yasal sürecin başladığını öğrenir. Tüm maçların giderlerini kısıtlı bütçesinden harcadığını, deplasmanların çoğunda hem polisin hem de rakip taraftarın tacizine ve şiddetine uğradıklarını, ancak buna rağmen futbolu sevdiğini ve kendilerine yapılanlara rağmen ev sahibi takım olduklarında intikam hissi taşımadıklarını belirtiyor. Ancak bu son olay kendisini düşündürüyor. Daha önce hiçbir olaydan polisçe gözaltına bile alınmayan, her deplasmanda karşı takımın taraftarına çiçek yaptıran kişi şimdi ben kurban mıyım sorusunu sorarken bugün ben yarın sıra sizde olabilir diyor.

Futboldaki küfür ve kötü tezahürat nedeniyle bireysel cezalar Ankara, İstanbul, İzmir, Bursa gibi illerde hızla artarken kulüplere verilen para cezalarının miktarı şiddetin boyutunun yeni yasayla önlenemediğinin de bir göstergesi oldu. Mersindeki 2. ve 3. lig futbol maçlarında protokol tribününde, kapalı ve açıkta korolar halinde hakemlere ve sporculara küfredenler için “il spor güvenlik kurulu” ne zaman harekete geçecek?

“Süperlig kulüplerine 24. hafta sonunda 629.750 YTL ceza kesildi. Bu cezaları kulüplere göre incelediğimizde; Beşiktaş 148.000 YTL, Galatasaray 127.500 YTL, Fenerbahçe 62.500 YTL, Trabzonspor 55.500 YTL, Sakaryaspor 37.500 YTL, Samsunspor 24.000 YTL, Gaziantepspor 22.500 YTL, Malatyaspor 22.000 YTL, Ankaragücü 17.500 YTL, Kayserispor 16.250, Çaykur Rizespor 14.000 YTL, Konyaspor 12.500, İstanbulspor 12.500 YTL, Gençlerbirliği 6.000 YTL, Akçaabat ve Denizlispor 2.500 YTL.”

Para cezaları ne kulüpleri ne de taraftarı disipline etme aracı olabildi, olmasını düşünenler de yanıldıklarını uygulama içinde görüyorlar. Ancak bu durumu pragmatik bir yaklaşımla yorumluyorlar. Taraftar küfreder, çirkin tezahürat yapar, biz kulüp olarak parasını öderiz. Biz yasa çıkardık, küfür edince cezasını ödüyorlar. Can alıcı soru burada geliyor: Cezasını ödeyen kişi küfretme hakkını satın almış kişi midir?

İkinci olay okullar arası bir karşılaşma için Mersin’den Burdur’a giden ilköğretim okulu öğrencilerinin Burdur kent merkezinde ve salonda karşılaştıkları düşmanca tutum. Mersin’den okullar arası bir karşılaşma için Burdur’a giden çocuklara terörist muamelesi yapmak spor alanlarını terörize etmek demek değil midir? Karşılaşma anında çocuklara yöneltilen fiili saldırıları önlemekle görevli olanlar kendilerinden birine tokmak gelince gösterdikleri hassasiyeti sporculara ve taraftara gösterdikleri anda sporda olması gereken tavra doğru ilk adımı atmış olacağız. Doğu illerine karşılaşmaya giden Batı takımlarının ve Batı illerine karşılaşmaya giden Doğu takımlarının sporcuları, yöneticileri ve taraftarlarının içine düştükleri durumdan hiç kimse hoşnut değilken bu nasıl sürekli yüksek yoğunlukta giden bir duygudur. Bu duygu spora ait bir duygu olamaz. Spor alanları böylesi nefreti, kini içinde barındıran insanları ve bunların şiddetini kabul edemez.

Spor eylemlerindeki şiddeti bir kültür sorunu olarak ele almadan çözme girişimleri güdük girişimler olarak kalacaktır. Ekonomik ve siyasal dengelerin sürekli değiştiği, toplumsal değerlerin sürekli bir altüst oluş süreci yaşadığı durumlar doğru analiz edilmeli. Spor yönetenlerce bir deşarj aracı olarak görülüyor ve bana zarar vermediği sürece engellemeye girişmez isek şiddeti önlemek güçleşecektir. Kendi hakkına saygı gösterilmesini beklerken başkalarının haklarına saygı göstermeyen, yengi ve yenilgiyi abartıyla kutsama çabası sporda şiddetin önlenemez yükselişine sahne olmaktadır. Şiddet yükselince sonunda sahne de buna dayanamayacak ve yıkılacak.

Bir diğer sapma ise performansı bilerek sergilememe, kasıtlı olarak bir başkasının zararına sonuç oluşturmak için danışıklı karşılaşma yapma çılgınlığıdır.

8.2. Fair Playden Şikeye

Sporun evrensel anlamda geçerli olabilecek tanımını, yürüyen ahlak olarak nitelendirebiliriz. Spor ahlakında önemli sorunlardan birisi de şike olgusudur. Sporda şike, “maddi veya manevi bir çıkar karşılığı anlaşma ile maçın sonucunu değiştirme, danışıklı spor karşılaşması yapma” biçiminde tanımlanır.

İnsanların iyiyi ve güzeli beğenmeleri, yenilgi ve yengiyi (galibiyeti) olağan karşılayarak sosyal uyumu güçlendirmelerinde spor etkili bir araçtır. İş veriminin yükseltilmesinden, uluslararası özelliğine kadar spor, çok yönlü bir etkinliktir. Uluslararası ortak kurallarla işleyen, spordan başka bir organizasyon yoktur. Ulusların ortak kullandığı iki dil vardır. Bunlardan birisi müzik diğeri ise spordur.

Sporda şike, ilk çağlardan başlayıp günümüze kadar devam eden bir olgudur. Danışıklı spor karşılaşması gerek izleyene, gerek bu işten zarar gören tüm taraflar adına nefretle anılan bir söylemdir. Bu söylemi iki örnekle somutlayalım. Zimbabwe milli futbol kalecisi Bruce Grobelar İngiliz takımlarından Liverpool’da futbol oynarken çeşitli şike skandallarına adı karışır. Bir zamanlar futbolun beşiği olmakla övünen İngilizler bugün futbolda şike olayı ile sarsılıyorlar. Yeni patlak veren ve futbolun vatanını sarsan şike skandalı nasıl ortaya çıktı? “Endonezya, Tayland, Birminya ve Malezya’da yaygın olan Asya spor totosu, simsarların uzun yıllar Liverpool futbol takımının kalesini koruyan Grobbelar’ın, takımının favori olduğu yıllarda gol yemesi için 250 bin paund aldığı belirtiliyor. Grobbelar The Sun gezetesindeki, bir maçta yanlışlıkla gol kurtarıp 125 bin sterlinden oldum itirafı, şikeye yeni bir boyut getirir.”¹⁷

Asya Spor Konfederasyonu’nun başkanı Peter Vallogen BBC’ye yaptığı açıklamada şunları söylüyor: “Grobbelar, şike skandalında sadece buz dağının tepesidir. Şike skandalı konusunda derin araştırma yapılırsa İngiliz futbolunun birçok ünlü yıldızının bu skandala karıştıkları görülecektir.” Spor organizasyonunun başkanı şikeye ilişkin bu denli bilgi sahibi iken gerekenin yapılamaması sporda ahlakın inşasının güçlüğünü gösterir. Bu gerçeklik bize, sporda temizlik gibi kirliliğin de organizasyonlarda oluştuğunu gösteriyor.

Başka bir örnek Malezya’dan: Bu ülkede, üç futbolcu şike yaptıklarını polise itiraf ederler. Bunun sonucunda tutuklanan futbolcu sayısı 55’e ulaşır.³⁰ Bu ve burada anmadığımız çok sayıdaki örnek şu saptamayı yapmamızı olanaklı kılıyor: Dürüst olmayan yollardan para kazanma sporcuların içinde yaşadıkları toplumun değerleri arasında gelişir.

Bu iki örnekte söz konusu olan profesyonel futboldur. Futbolun toplumsal yaşamı biçimlendirmekte, insanların ahlaklarını, duyarlılıklarını, düşünce yapılarını belirlemekte çok ileri gittiğini görüyoruz. Futbolcu yaptığı iş karşılığı ücretini transferle ve sözleşmesi gereği alır. Ortaya koyduğu ürün değişik biçimlerde pazarlanır. Bu pazarlama biçimlerinden bazıları şöyledir: Spor Toto, Spor Loto, Spor Gol, Televizyon yayını ve diğerleri.

Sporun ilginçliği sonucun önceden bilinemezliğidir. Spor-Toto, Spor-Loto ve Gol-Toto gibi organizasyonlar ile spor severlere spor sonuçları üzerine tahminler yürüterek bahis oynama hakkı tanındı. Bu hak bugün kolay yoldan az para ile çok paralar kazanmayı olanaklı kılıyor. Böylesi bir ortam oluşunca sosyo-ekonomik yapılarına bakılmaksızın pek çok kişi bahis oynuyor. Ticari bir organizasyon olarak spor, bahis oyunlarına devlet gözetimi ve denetimi uygulasa da kötü niyetli kişilerin müdahalesine açık bir alan oluyor.

Sporda şike hiçbir branş ayrımına girmeksizin futboldan atletizme, sporcudan hakeme, yöneticiden antrenöre kadar uzanan geniş bir yelpazede yaşanılan, tartışılan bir olgudur. Sonuç üzerinde danışıklı işler yapmak, sporda organize bir olaydır. Spor emekçisi ürününü veya eylemini sahada gelişecek durumlara göre geliştirir. Önceden hazırlanmış ve bir çıkar karşılığı, sonuç birilerinin lehinde değişecek biçimde gelişiyorsa, yarışma tarafları sorumluluğa ortaktır. Kulüp yöneticisinin, spor basınının, sporseverin böyle bir olay karşısında alması gereken tutum, demokrasi ve hukukla uyum içinde olmalıdır. “1963-1964 sezonu sonunda birden bir şike iddası spor dünyamızı şok edici etkisiyle karıştırıverdi. Ligi sonuncu olarak bitiren Kasımpaşalı futbolcular İzmir’de oynadıkları Karşıyaka-Kasımpaşa maçında Karşıyakalılardan para aldıklarını ve maçı 4-0 kaybederek İzmir Takımını küme düşmekten kurtardıklarını açıklayınca olay, spor çevrelerinde bomba gibi patladı. Karşıyakalı bir idareci de Kasımpaşalı futbolcuların sözünü doğrulayınca Karşıyaka küme düşme cezası aldı.”4

Sporun içindeki karanlık eller şike olgusuna her zaman başvurabilirler. Burada şike ile kirlenen insan yaşamı, toplum yaşamı ve spor ahlakıdır. Eğitim süreci içinde çocuklardan gençlere sporu yapan, yapmayan her kişi ve kurum anlık çıkarları uğruna şikeye başvurarak veya zemin sağlayarak yaşamı kirletmemelidir. Bu tür niyetleri olan girişimcilerin eğitimle, sporla ilişkileri yasal yollarla engellenmelidir. Şike yapan amatör veya profesyonel ünlü veya sıradan bir sporcu ömür boyu resmi spor ortamından uzaklaştırılmalıdır.

Şikeyi labratuvar çalışmalarıyla ortaya çıkarma yolu olmadığına göre, spor alanlarında yaşanılan bu tür olaylar için soruşturma yapacak spor mahkemelerinin kurulması acil zorunluluktur. Bununla da şikenin söylem olarak sürebileceğini ancak söz sahiplerinin eylemlerin sonuçları karşısında hesap verecekleri yasal bir kurumun varolması şu anki boşluğun ortadan kaldırılması sürecinde anlamlı fakat cılız bir adımdır. Şikesiz, adaletsiz, eşitsiz ortamların sporla sınırlı kalmadığı yaşanan toplumsal, siyasal olaylar göz önüne alındığında fark edilir. İnsanca yaşam ilişkileri, adaletli bir yönetim anlayışı, insanlık için yabancı değildir. Çünkü adalet her yerde adalettir ver kişiye gerekli olacaktır. Tüm üst yapı kurumlarında olduğu gibi spor da kendi başına bir değer iken sistem bu değeri ters yüz edip yeniden pazarlayınca ortaya insana, eylemin içindekine (sporcuya) yabancı yeni bir durum çıkıyor. Şike olgusu toplumsal süreçte ve sporda sistemin sunduğu bir açılımdır. Bu açılımı tıkamak humaniter değerler üzerinde yükselen yeni bir yaşam biçimi ile mümkündür.

8.3. Fitnes’tan Dopinge

Uygarlaşma sürecinde ilk endüstriyel güç olarak ortaya çıkan İngiltere’de sporun kurumsallaşması doğaldır. Endüstri devrimi öncesi İngiltere’sindeki şiddetli düellolar yerini yavaş yavaş medenileşme süreci olarak da anabileceğimiz bir geçişle modern spor ilişkilerine terk etti.

19. yüzyılda öncelikle İngilterede organize edilen spor modelleri tüm önceki spor eylemliliklerini yenileştirdi. Bu yenileşme süreci içinde alınan yola bakılınca fitnes’dan dopinge doğru nasıl bir yol izlendiği de görülecektir.

Fitnes, kısaca sağlıklı olmak için düzenli bedensel eğsersizler yapma olarak tanımlanabilir. Düzenli yapılan bedensel eğsersizler organizmada fiziksel bir iyileşme, zindelik yaratırken diğer yandan düşünsel olarak da rahatlamaya yol açmaktadır. Normal bir insan eylemi olarak spor yapan kişi bir süre sonra gelişimini denkleri olarak gördüğü kişilerle sınamak, yarışmak ister. Normal yaşam ilişkileri içinde yarışamayacağı, aynı kulvarda koşamayacağı insanlarla spor ortamı içinde oluşan bir biçimsel eşitlikten yararlanarak yarışmak ister. Sporda eşitlik ögesi vazgeçilmez bir önkoşuldur. Eylem, normal insan eylemi olarak sürdüğü sürece eşitlik, karşılaştırmalı performans ölçümlerinde, sokak arası spor etkinliklerinde abartılı sorunlar çıkarmıyor. 20. yüzyıl sporun endüstrileştiği, ticarileştiği bir dönem olarak anlaşılınca normal insan eylemi olarak spordan daha çok kurumsallaşmış spor eylemlerinden bahsetmek gerekiyor. Bu kurumsallaşma sağlık için spor yapma (fitnes) ögesini geniş kitleler için anlamsız kılarken her ne koşulda olursa olsun müsabaka içinde eşitliği bozacak fakat eşitliği bozduğu açıkça ortaya hemen çıkamayacak bir olgu olarak doping gündeme gelmiştir. Bireysel yarışmalardan, kulüplerarası yarışmalara ulusal yarışmalardan olimpiyatlara kadar dopingin etkili olmadığı alan bulmak artık güçleşmiştir.

Sporda en popüler sorunlardan birisi, doping kullanımı ile ortaya çıkan sorundur. Doping, kullanana güç kazandırıp eşitliği bozması nedeni ile spor ahlakının temel sorunlarından birisidir. Doping kullanımı çok çeşitli kişi, kurum, kuruluş ve süreçlerin işbirliği sonucunda gerçekleşen bir olaydır. Güncel spor etkinliklerinde sporcuların doping kullandıkları testlerle ortaya çıkınca sporcular bu olayı genellikle masumane biçimde reddederler. Antrenörler de hastalık nedeniyle kullanılan –alınan– bir ilaçın sonucu olarak doping çıktığını kabullenirler.

Doping kelime kökenine bakıldığında, Afrika dillerinden Brunce kökenli bir kelimeden türetildiği görülür. Yerli halkın içtiği ve sinir sistemi üzerinde uyarıcı etkisi olan, dop adındaki içkiyi İngilizlerin “ing” eki eklemeleri ile İngilizce doping olarak kullanılmaya başlanmıştır. Doping, sporcunun performansını artırmak amacı ile, doğal olmayan yollar kullanmasıdır.

Antikçağ olimpiyat oyunları, Ortaçağ şövalye turnuvaları ve günümüz modern olimpiyat oyunlarında kolay yoldan başarı sağlamak için, sporcular değişik yollara başvurmuşlardır. Doping tarihi üç ana bölümde incelenebilir.

1) 1940 Öncesi Dönem: Bu dönemde bitkisel kaynaklı garip karışımlar ve iyileştiriciler kulllanılır.

2) 1940-1960 Dönemi: Amfetaminlerin kullanılmaya başladığı dönemdir.

3) 1960 Sonrası Dönem: Bilimin ulaştığı zenginlikle doktorlar denetiminde yapılan, hormonlu doping dönemidir.

Sportif yaşam içinde sporcuları eğiten antrenör, beden eğitimi öğretmeni ve diğer kuruluşların hedef olarak öncelikle sportif başarıyı seçtikleri görülür. Sportif başarı için şartlanan sporcunun, başarı için dürüst olmayan yollara başvurduğu gözlenir. Antrenörden yöneticiye, izleyiciden spor basınına doping ve sonuçları üzerine ciddi bir eğitim ve organizasyon eksiğimiz olduğu açıktır.

Dopingin günlük yaşamda konuşulan bir konu olması daha çok popüler sporcuların denetimlerde yakalanması ile ortaya çıkar. Organizasyonlardaki ödüllerin maddi yönlerinin ağırlık kazanması sporcu ve antrenörleri bu ödülleri ne pahasına olursa olsun kazanmaya itiyor olabilir.

Ulusal ve kişisel reklam olarak en etkin araçlardan birisi olan sporda anlık başarılar kazanmak isteyen sporcular, zirvedeki yerini korumaya çalışırken, ileriki yaşlarında sonlarının ne olacağını araştırmadan dopinge yönelmektedirler.

Bilimsel çalışmalar, insanlığa sağlıklı yaşam reçeteleri hazırladığı sürece, işlevini olumlu yerine getirir. Günümüzde ise, bilimsel çalışmaların bir yönü, sporcuyu kalıcı, sistemli, sağlıklı bir ortamda yaşamaya, yarışmaya hazırlar. Bilimsel çalışmaların diğer bir yönü ise, labratuvar çalışmaları ile kimyasal maddeler sporcuya nasıl verilmeli ki, kontrollerde ortaya çıkmamasını yönünü araştırıp güvenceye almak ister. Performans sporunu bıraktığı andan sonraki yaşamı pek önemsenmeyen sporcuların, güzel adaleleri zamanla yerini pörsümüş kaslara bırakmaktadır. Kadınların alınan hormonlu ilaçlarla erkeksi bir görünüm alması da son yıllarda dikkat çeken konulardan birisidir.

Spor eylemlerindeki yarışma olgusu ve buna bağlı olarak bireysel performansı artırma çabaları doping kullanımı olarak anılmaktadır. Sportif eylemlerde performans artışını ilaçlarla sağlamayı engellemek için bir anlamda dopinge yönelen sporcularda caydırıcılığı sağlamak için olarak ilaç testlerine başvurulmaktadır.

Günümüzde sporcuların kullandığı ilaçları Dr. Sanlı Sadi Kurdak Sporda Doping ve İlaç Kullanımı adlı kitabında 3 ana grupta toplamıştır.

1. Performans artırıcı ilaçlar

2. Terapötik ilaçlar

3. Zevk ve eğlence ilaçları

Diğer yandan Dr. Necati Akgün ise Spor Fizyolojisi adlı kitabında Doping olarak kullanılan ilaçları şu şekilde sınıflandırmaktadır.

I- Farmasötik Droglar:

A- Uyarıcılar

B- Narkotikler

C- Anabolizan steroidler

D- Beta adrenerjik bloke ediciler

E- Diüretikler

F- Peptid hormonlar vb.

II- Doping Yöntemleri

A- Kan dopingi

B- Farmakolojik, kimyasal ve fiziksel manipulasyonlar

III- Bazı kısıtlamalar içeren droglar:

A- Alkol

B- Marihuana

C- Lokal anestezikler

D- Kortikosteroidler2

Bunlara ek olarak bazı kadın sporcuların katater kullandıkları görülmektedir. Testlerde temiz çıkmak için, yarışma günleri hazır bulundurulan dolu sidik torbalarını denetim sırasında alınması gereken örnek diye ilgililere sunarak bir tür sahtekârlık yaparlar. Bu yöntem de doping kullanımı ile eşdeğer bir içerik taşımaktadır.

Son yıllarda ülkemizde de değişik biçimlerde doping maddeleri kullanıldığı bilinmektedir. Futboldan güreşe, atletizmden yüzmeye kadar pek çok spor branşından sporcuların ülkenin teknik yetersizliğini fırsat bilip, yerel organizasyonlarda kolayca saptıkları bir yol olarak doping kullandıkları savlanır. Henüz onaylanmış bir doping denetim merkezinin olmaması ülkemizde tüm spor organizasyonlarında sporcularımızın sıklıkla dopinge yönelmelerine olanak tanımaktadır. Son dönemde atletizmden bir örnek vermek istiyorum: Benim de yarışmacı olarak katıldığım 1986 Mavi Haliç yol koşusunda ortaya konulan ödül için doping kullandığı iki ay sonra Almanya’dan gelen test sonuçlarıyla ortaya çıkan Rıza Erdal olayı tipik bir örnektir. Spor yaşamında aldığı cezadan (2 yıl hak mahrumiyeti) sonra spor yaşamında tekrar eski günlerine dönemediğini gözlüyoruz. Sunay Bulut, halterde son yıllarda hızla gelişen devşirme sporcuların etkisi ile kullandığı savlanan doping ortaya çıkınca o da 2 yıl hak mahrumiyeti cezası aldı.

Bir centilmenlik anlaşması çerçevesinde yapıldıkça, yapana ve izleyene hoşca bir zevk veren sporda hile ve haksızlık yaratan doping maddeleri artık sonuç üzerinde belirleyici durumdadır. Bu koşullarda spor kirlenmiştir. Kirlilik çocuklara ulaşmadan engellenebilir. Yarın çok geç kalmış olabiliriz. Çocukların yozlaşmış bir spor çevresi ve ahlaktan yoksun bir spor anlayışına mahkûm edilmesi önlenmelidir. Çocuklar spor yapacak ise, erdemlilik, ahlaklılık, temizlik ve eşit koşullarda yarışma gibi idaellerin kıskanç savunucusu olmak durumundayız. Aksi durumlarda bizden sonraki kuşaklar, fiziksel, zihinsel ve sosyal olarak özürlü yaşayacaklarsa sorumluluğa ortak oluyoruz demektir.

1988 Seul Olimpiyat Oyunlarında 100 metreyi 9.79 saniye gibi bir zamanda koşan Ben Johnson alkışlar ve hayretle karşılanan rekorunun gururunu iki gün taşıyabildi. Doping kontrolleri pozitif çıkınca Ben Johnson madalyasını Carl Lewis’e verdi. Doping yaptığı için pistlerden kovulan Johnson, ahlaksızlıkla kazandığı popülaritesi sayesinde sporun bir başka alanında yarışmaya devam ediyor.

Almanların en hızlı ve en fazla uzun atlayan atleti Katrin Krabbe doping kullandığı ortaya çıkınca sporla sağladığı tüm olumluluklara gölge düştü.

Futbolun unutulmaz 10 numaralı golcü oyuncusu Arjantinli Maradona kokain kullanmak suçundan ceza alarak sahalardan bir süre için kovuldu.

1988 Seul Olimpiyatları eğer artık spor severlerce ve kamuoyunca “DOPİNG OLİMPİYATLARI” olarak adlandırılıyorsa, bunda ülke ve dünya şampiyonu olmuş aşağıda isimleri olan sporcularla, çalıştırıcıları ve spor yöneticilerinin hiç suçu yok mudur? Elbette suça ortak olan kişi ve kurumlar ünlü olunca olayların kamuya yansıması da çok çabuk oluyor.

Ben Johnson, Atlet-Kanada

Aleksander Watson, Atlet-Avusturya

Kalman Csengeri, Halter-Macar

Fernando Mariaca, Halter-İspanya

Sporun tüm branşlarında doping kullanımı yadsınmaz bir durumdur. Bireyselliğin, yıldızlaşmanın ve her durumda kazanmanın söz konusu olduğu branşlar şöyle sıralanabilir: Atletizm, bisiklet, dağcılık, halter, tenis, otomobil sporları ve yüzme.

1992 Barcelona Olimpiyat Oyunlarında yer alacak sporculardan iki bini doping kontrolüne uğrayacaklardı. Organizasyona maliyeti milyarlarca dolar olarak hesaplanan doping kontrolleri, Olimpiyat Komitesi yetkililerince kamuoyunu yanıltacak açıklamalarla spor ahlakına gelecekte onulmaz zararlar açacaktır. Uluslararası Olimpiyat Komitesi Başkanı Samaranch “medya tarafından sansasyonel bir hâle getirilen birkaç talihsiz olay dışında 92 dopingsiz bir olimpiyattır” diyebilmiştir. Bu tür açıklamalarla dünya spor oluşumunun zirvesindeki kişiler kötü bir aldatmacanın işaretini veriyorlar. “Sporcuların yarışma gününde doping kontrollerinin yapılmasının zaman kaybından başka bir şey olmadığı yirmi yıldır spor çevrelerinde söylenir. Doping yapanlar, antrenör ve doktorları tarafından doping ilaçlarının sistemlerinden çıkış süresi konusunda eğitilmektedirler.”²⁸

Döneminin en iyi 800-1500 m koşucusu Sebastian Coe’nun Olimpiyat Organizasyon Komitesine şu önerisi dürüst yollardan spor yapanlar için anlamlıydı. Doping yaptığı belirlenen atletlere yaşam boyu yarışmalardan men cezası verilmelidir.⁸

Son günlerde dünyanın gündemine gelmenin bir yolu da sporda ulaşılan üst seviyedeki derecelerdir. Özellikle bireysel sporlarda (atletizm, halter, yüzme, bisiklet, güreş) Çinli sporcuların son yıllarda ulaştıkları başarıların yeni bir antrenman modeli ile değil, yasal dopinglerin eseri olduğu, yapılan denetimler sonunda belirginleşti. Bu da kimya endüstrisinin, sportif verimliliğe nasıl katkı(!) sağladığını gösteriyor

1987 yılında UOK 92. oturumunu İstanbul’da yaptı. Bu toplantıda alınan önemli kararlardan birisini alıntılıyorum: “Gayri ahlaki ve suni yollarla, yarışmanın kutsallığına çok küçük bir azınlığın tecavüzünün çok şiddetle önlenmesi için her türlü tedbir alınmalıdır.”3 Alınan bu kararla UOK doping kullanımını ahlak dışı sayarken gerçek ters yüz ediliyor. Çok küçük bir azınlığın eğilimi olarak dopingten bahsetmek, yaşanılan ve yaşanılacak nice doping olayına davetiye çıkarmaktadır.

Ulusal ve uluslararası (atletizm, basketbol, futbol, jimnastik, güreş, yüzme, halter v.b.) komiteler aslında dopingin hangi yaygınlıkta kullanıldığının farkında ve bilincindeler. Uluslararası organizasyonlarda birkaç günah keçisi yakalayarak, deşifre ederek gerçek doping mücadelesi yapılıyor gibi gösteriliyor. Oysa tüm komiteler doping kullanımı üzerinden, özenle oluşturulan, sporun sansasyonel boyutundan ekonomik olarak yararlanmaktadırlar. Bu hâliyle dopingi önlemek için ciddi bir kontrol süreci bilinçli olarak yapılmamaktadır. Yoksa, rutin kontrollerle bile denetlenme yolu olan doping kullanımı kontrol altına alınıp, sporcular böylesi bir hileli yol deneyerek zirveye çıkmayı düşünmeyeceklerdir.

Son yıllarda doping kullanımı artmaktadır. Bu artışla doğru orantılı olarak da sporcuların verimleri artmaktadır. Gözler önünde olan bu verim artışının, görünmeyen yönü ise artan ölümlerdir.

Doping kullanımı sonucu ölen 26 sporcunun isimleri, yaptıkları sporlar, ölüm yılları ve kullandıkları ilaçlar şu şekilde sıralanabilir:

1- Sovyet Kürekçisi, Gintas Gidreitis, 26 yaşında, bir antrenman sırasında kalp durmasından.

2- Kanadalı Buz Hokeyci, John Kordik, 27 yaşında, ani kalp krizi sonucu,

3- İzlandalı Halterci, Pall Sigmarsson, 32 yaşında, antrenman sonrası kalp durması sonucu,

4- Belçikalı Halterci, Serge Reding, 34 yaşında, kalp durması sonucu,

5- Alman Atlet, Deflef Gestenberg, 35 yaşında, pankreas ve karaciğerde ağır tahripten dolayı,

6- Macar Atlet, (Disk Atıcı) 38 yaşında, karaciğer ve böbrek kanserinden,

7- Amerikalı Profesyonel Futbolcu, Lyle Alzado, 42 yaşında, büyüme hormonu HGH aldıktan sonra beyin tümörü oluşumundan,

8- Fransız Vücutçu, Mohammed Benaziza, 33 yaşında, bir yarışma sonrasında akciğer ödeminden,

9- Avusturyalı Vücutçu, Maurike Ferranti, 23 yaşında, kroner damar sertleşmesi ve testislerin atrofiye uğraması sonucu,

10- Alman Vücutçu, Heinz Sallmayer kalp durmasından,

11- Alman Vücutçu, Werner Laufer, 19 yaşında, kalp enfaktüsü ve kalp kası iltihaplanmasından, yaşamını yitirdi.

12- Len Bias, Basketbol 1987 Kokain,

13- David Croudip, Amerikan Futbolu 1986 Kokain,

14-Birgit Dressel, Heptatlon 1987 An. Str

15- Terry Furlow, Basketbol 1987 Kokain

16- Larry Gordon, Amerikan Futbolu 1986 Kokain

17- Dick Howard, Atletizm 1960 Amfetamin

18- Hernell Jackson, Basketbol 1987 Kokain

19- Jensen Knud, Bisiklet 1960 Amfetamin

20- Pelle Lindbergh, Buz Hokeyi 1985 Alkol

21-Big Daddy Lipscomp, Amerikan Futbolu 1963 Eroin

22- Rico Marshall, Amerikan Futbolu 1988 Kokain

23- Don Rogers, Amerikan Futbolu 1986 Kokain

24- Tommy Simpson, Bisiklet 1967 Amfetamin

25- David Singh, Vücut Geliştirme 1987 Ana. Steroi

26- Billy Ylvisaker Polo, 1983 Kokain

Diğer yandan ilaç suistimali yaptığı tespit edilen, değişik spor branşlarından pek çok sporcu isimlerinin yer aldığı liste de hayli kabarmış durumdadır. Kullandıkları ilaçlar ve testlerde yakalandıkları yıllar şöyledir:

İsim | Spor | Yıl | İlaç
Jose Adermez Paez | Vücut Geliştirme | 1983 | Anabolik Steroid
Willie Aikens | Beyzbol | 1983 | Kokain
Joaquin Andujor | Beyzbol | 1982 | Kokain
Steve Aniston | Tenis | 1984 | Kokain, Alkol
Lupe Aquino | Boks  | 1988 | Alkol 
Roland Barbay | Amerikan Futbolu | 1986 | Anobolik Steroid
Daniel Baroudi | Vücut | 1988 | Kokain
Steve Bedrosian | Beyzbol | 1983 | Kokain
Gary Bennett | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Steroid
Monte Bennett | Amerikan Futbolu  | 198I | Kokain
Dale Berra | Beyzbol  | 1981 | Kokain
Ryan Bethea | Amerikan Futbolu  | 1988 | Kokain
Alberto Blanco | Vücut Geliştirme  | 1983 | Anabolik Steroid
Vida Blue | Beyzbol  | 1983 | Kokain
Elnes Bollings | Basketbol  | 1987 | Fenilpropolamin
Juan Bonilla | Beyzbol  | 1982 | Kokain, Marihuana
Brian Bosworth | Amerikan Futbolu  | 1986 | Anabolik Steroid
Ian Botham | Kriket  | 1986 | Marihuana
Cliff Branch | Amerikan Futbolu | 1981 | Kokain
Jeff Bregel | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Steroid
Kerrith Brown | Judo | 1988 | Diüretik
Ross Browner | Amerikan Futbolu | 1983 | Kokain
Mike Burton | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Steroid
Enos Cabell | Beyzbol | 1980 | Kokain
Dave Cadigan | Amerikan Futbolu | 1988 | Anabolik Steroid
John Candelaria | Beyzbol | 1987 | Allkol
James Carter | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Steroid
Tony Collins | Amerikan Futbolu | 1987 | Kokain
Steve Courson | Amerikan Futbolu | 1985 | Anabolik Steroid
Kirby Criswell | Amerikan Futbolu | 1981 | Marihuana, 
Randy Crowder | Amerikan Futbolu | 1977 | Kokain
Kalman Csengeri | Vücut Geliştirme | 1988 | Anabolik Steroid
Quintin Dailey | Basketbol | 1986 | Kokain
Dick Davis | Beyzbol | 1981 | Kokain
Walter Davis | Basketbol | 1985 | Kokain, 
Juan De La Cruz | Atletizm | 1983 | Efedrin
Pedro Delgado | Bisiklet | 1988 | Probenocid
Richard Dent | Amerikan Futbolu | 1987 | Marihuana
Reggie Dobie | Beyzbol | 1988 | Alkol
Michael Dokes | Boks | 1987 | Kokain
Cabellero Dolcey | Halter | 1983 | Anabolik Steroid
John Drew | Basketbol | 1983 | Kokain
David Dudley | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Steroid
Steve Durbano | Buz Hokeyi | 1979 | Kokain, 
Ryne Duren | Beyzbol | 1968 | Alkol
Carl Eller | Amerikan Futbolu | 1980 | Alkol, Kokain
Tony Elliot | Amerikan Futbolu | 1983 | Kokain
Dock Ellis |  Beyzbol | 1980 | Alkol, LSD
Lavell Finger | Basketbol | 1988 | Kokain
Flint Fleming | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Steroid
Frank Elvis | Amerikan Futbolu | 1987 | Kokain
Miroslav Frycer | Buz Hokeyi | 1986 | Alkol
Sandra Gasser | Atletizm | 1987 | Anabolik Steroid
Kevin Gogan | Amerikan Futbolu | 1988 | Alkol, Marihuana
Dwight Gooden | Beyzbol | 1987 | Kokain
Mitko Grablev | Halter  | 1988 | Furosemid
Guy Greavette | Halter  | 1983 | Anabolik Steroid
Bill Green | Çekiç Atma | I987 | Anabolik Steroid
David Gre | Basketbol | I986 | Kokain
Eric Griffn | Basketbol | 1988 | Marihuana
Anguel Guenchov | Halter | 1988 | Furosemid
William Guthrie | Basketbol | 1988 | Kokain
Clarence Harmon | Amerikan Futbolu | 1983 | Kokain
Leroy Harris | Amerikan Futbolu | 1983 | Kokain
Spencer Haywood | Basketbol | 1980 | Kokain
Mark Heaslip | Buz Hokeyi | 1978 | Alkol, Kokain
Steve He | Bisiklet | 1988 | Kafein
Thomas Hemderson | Amerikan Futbolu | 1981 | Kokain
Keith Hemandez | Beyzbol | I982 | Kokain
İssaic Holt | AmerikanFutbolu | 1987 | Alkol
Steve Howe | Beyzbol | 1983 | Kokain
Lainarr Hoyt | Beyzbol | 1986 | Birden çok ilaç
Dave Hunter | Buz Hokeyi | 1986 | Alkol
BiIlIsraelson | Golf | 1988 | Alkol
Chris Jacobs | Yüzme | I986 | Kokain, 
Ferguson Jenkins | Beyzbol | 1980 | Kokain, 
Javier Jimenez | Halter | 1987 | Anabolik Steroid
Thomas Johansson | Güreş | 1985 | Anabolik Steroid
Ben Johnson | Atletizm | 1988 | Anabolik Steroid
Eddie Johnson | Basketbol | 1980 | Kokain
Pete Johnson | Amerikan Futbolu | 1983 | Kokain
Hassan Jones | Amerikan Futbolu | 1987 | Alkol
Steve Jordon | Amerikan Futbolu | 1987 | Alkol
E. J. Junior | Amerikan Futbolu | 1983 | Kokain
Clarence Kay | Amerikan Futbolu | 1986 | Alkol
Bruce Kimball | Dalma | 1988 | Alkol
Bemard King | Baskexbol | 1980 | Alkol, Kokain
Steve Korte | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Str. 
Tommy Kramer | Amerikan Futbolu | 1987 | Alkol
Julie Krone | Jokey | 1980 | Marihuana
Lee Lacy | Beyzbol | 1981 | Kokain
Ken Landreaux | Beyzbol | 1983 | Kokain
Jef Leonard | Beyzbol | 1981 | Kokain
Lindon Lilly | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Stroi. 
Lewis Lloyd | Basketbol | 1987 | Kokain
Teriy Long | Basketbol | 1986 | Kokain
Guillermo Lopez | Halter | 1983 | Anabolik St 
Jose Lozada | Halter | 1983 | Anabolik 
John Lucas | Basketbol | 1981 | Kokain
Kerry Lynch | Kuzey Disiplini | 1987 | Kan Dopingi
Jamie Macoun | Buz Hokeyi | 1987 | Alkol
Craig MacTavish | Buz Hokeyi | 1984 | Alkol
Dexter Manley | Amerikan Futbolu | 1987 | Alkol
Coral Mann | Golf | 1969 | Alkol, Amfeta 
Femando Mariaca | Halter | 1988 | Amfetamin
Jerry Martin | Beyzbol | 1983 | Kokain
Martin Scott | Amerikan Futbolu | 1986 | Anaboli Steroid
Dennis Martinez | Beyzbol | 1983 | Alkol
Vemon Maxwell | Basketbol | 1988 | Kokain
Sam McDowell | Beyzbol | 1975 | Alkol
Gary McLain | Basketbol | 1985 | Kokain
Tony McKegney | Buz Hokeyi | 1987 | Alkol
Pietro Mennea | Atletizm | 1974 | İnsan Büyüme 
JefIi Michaels | Halter | 1983 | Anabolik 
Eddie Milner | Beyzbol | 1988 | Alkol, Kokain
John Milner | Beyzbol | 1981 | Kokain
George Mira Jr. | Amerikan Futbolu | 1987 | Diüretik
Paul Molitor | Beyzbol | 1982 | Kokain
Enrique Montiel | Halter | 1983 | Anabolik 
Jaroslaw Morawiecki | Buz Hokeyi | 1988 | Anabolik 
Eugene Morris | Amerikan Futbolu | 1982 | Kokain
Chris Mullin | Basketbol | 1987 | Alkol
Chuck Muncie | Amerikan Futbolu | 1984 | Kokain
Don Murdocti | Buz Hokeyi | 1977 | Alkol, Kokain
Angel Myers | Yüzme | 1988 | Anabolik 
Don Newcombe | Beyzbol | 1966 | Alkol
Bob Newton | Amerikan Futbolu | 1987 | Alkol
Tim Newton | Amerikan Futbolu | 1987 | Alkol
Antoni Niemczak | Atletizm | 1986 | Anabolik Steroi
Mike Norris | Beyzbol | 1985 | Kokain, Alkol
Lori Norwood | Pentatlon | 1986 | Trankilizan
Daniel Nunez | Halter | 1983 | Anabolik 
John O’Neil | Amerikan Futbolu | 1987 | Diüretik
Berbarda Ocando | Tüfek Atıcılığı | 1987 | Propranolol
Jacques Oliger | Halter | 1983 | Anabolik 
Frank Oliver | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik 
Dave Parker | Beyzbol | 1982 | Kokain
Pascual Perez | Beyzbol | 1984 | Kokain
Tony Peters | Amerikan Futbolu | 1983 | Kokain
Bemarda Pinango | Boks | 1988 | Kokain
Ben Plucknett | Disk Atma | 1981 | Anabolik 
Darrell Porter | Beyzbol | 1980 | Alkol, Kokain, 
Bob Probert | Buz Hokeyi | 1986 | Alkol
Aaron Pryor | Boks | 1985 | Alkol, Kokain
Jorge Quesada | Pentatlon | 1988 | Beta Bloker
Tim Raines | Beyzbol | 1982 | Kokain
John Reaves | Amerikan Futbolu | 1979 | Alkol, 
Don Reese | Amenkan Futbolu | 1977 | Kokain
Mike Reilly | Amerikan Futbolu | 1982 | Alkol
Richard JR | Beyzbol | 1980 | Kokain
Micheal Ray Richardson | Basketbol | 1986 | Kokain
Cal Ripken Sr. | Beyzbol | I988 | Alkol
Jerry Robinson | Amerikan Futbolu | 1987 | Kokain
George Rogers | Amerikan Futbolu | 1981 | Kokain
Kevin Roy | Halter | 1988 | Anabolik Ste
Rod Scurry | Beyzbol | 1983 | Kokain
Borje Salming | Buz Hokeyi | 1981 | Kokain
Derek Sanderson | Buz Hokeyi | 1974 | Alkol, Kokain
David Shoemaker | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Steroid
Scott Skiles | Basketbol | 1984 | Alkol, Marihuana
Lonnie Smith | Beyzbol | 1982 | Alkol, Marihuana
Tom Smith | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik Steroid
Willie Smith | Amerikan Futbolu | 1986 | Kokain
Robert Speidel | Amerikan Futbolu | 1988 | Alkol
Dean Steinkuhler | Amerikan Futbolu | 1984 | Anabolik Steroid
Greg Stemrick | Amerikan Futbolu | 1983 | Kokain
Andor Szanyi | Halter | I988 | Anabolik Steroid
Ahned Tarbi | Halter | 1984 | Anabolik Steroid
Mahmoud Tarha | Halter | 1984 | Anabolik Steroid
Lawrence Taylor | Amerikan Futbolu | 1985 | Kokain
Calvin Thomas | Amerikan Futbolu | 1988 | Kokain, 
David Thompson | Basketbol | 1983 | Kokain
Pedro Torres | Halter | 1987 | Anabolik Steroid
Greg Townsend | Amerikan Futbolu | 1988 | Alkol, 
Rich Upchurch | Amerikan Futbolu | 1983 | Marihuana
Martü Vainio | Atletizm | 1984 | Anabolik5teroid, Orlando Vasquez-
Mendose | Halter | I987 | Diüretik
Anna Verouli | Cirit | 1987 | Anabolik Steroi
Mhilichel Viau | Halter | 1983 | Anabolik Steroi
Chris Washbum | Basketbol | 1988 | Kokain
Claudell Washington | Beyzbol | 1983 | Kokain
Duane Eddy Washington | Basketbol | 1988 | Kokain
Alexander Watson | Pentatlon | 1988 | Kafein
David Waymer | Amerikan Futbolu | 1981 | Kokain
Peter Weber | Bowling | 1984 | Alkol
Bob Welch | Beyzbol | 1979 | Alkol
Charles White | Amerikan Futbolu | 1983 | Kokain
Art Whittington | Amerikan Futbolu | 1982 | Kokain
Alan Wiggins | Beyzbol | 1982 | Kakain
Mitchell Wiggins | Basketbol | 1987 | Kokain
David Wilson | Amerikan Futbolu | 1981 | Kokain
Mario Wilson | Eskrim | 1983 | Efedrin
Stanley Wilson | Amerikan Futbolu | 1987 | Kokain
Willie Wilson | Beyzbol | 1983 | Kokain
Tim Witherspoon | Boks | 1985 | Marihuana
Orlando Woolridge | Basketbol | 1988 | Kokain
Barry Word | Amerikan Futbolu | 1986 | Kokain
Floyd Youmans | Beyzbol | 1988 | Kokain
John Zentner | Amerikan Futbolu | 1986 | Anabolik
Ali Eroğlu | Halter | 1991 |

Son yıllarda uluslararası yarışmalarda yapıılan testlerle ülkemiz sporcuları da dopingli çıkarak dopingten sabıkalı sporcular arasına katılmışlardır.

İsim | Spor | Yıl |
Sunay Bulut | Halter | 1991 |
Hafiz Süleymanoğlu | Halter | 1992 |
Sezgin Güçlü | Halter | 1995 |
Hüseyin Çelik | Halter | 1995 |
Metin Baytürk | Atletizm | 1995 |
Mehmet Akif Pirim | Güreş | 1993 |
Önder Çalış | Kürek | 1993 |
Hakan Gümüş | Vücut Geliştirme | 1993 |
Ziya Demircan | Vücut Gelişirme | 1993 |
Derya Açıkgöz | Halter | 1997 |
Aysel Özgür | Halter | 1997 |
Nurcihan Gönül | Halter | 1997 |
Nurcan Taylan | Halter | 2004 |
Taner Sağır | Halter | 2005 |
Sedat Artuç | Halter | 2005 |
Bünyamin Sudaş | Halter | 2005 |
Ferit Şen | Halter | 2005 |
Reyhan Arabacıoğlu | Halter | 2005 |
Halil Mutlu | Halter | 2005 | Anabolik Steroid
Süreyya Ayhan | Atletizm | 2004 |
Binnaz Uslu | Atletizm | 2005 |
Tezeta Dengersa | Atletizm | 2005 | Anabolik Steroid
Serpil Koçak | Atletizm | 2005 |
Aslı Çakır | Atletizm | 2005 |
Harun Doğan | Güreş | 2005 |
Erhan Bakır | Güreş | 2005 |
Serdar Aktolga | Vücut Geliştirme | 2005 |
Cem Öztürk | Vücut Geliştirme | 2005 |
Vehbi Oğuzkoçoğlu | Vücut Geliştirme | 2005 |
Rıfkı Karataş | Vücut Geliştirme | 2005 |
Murat Gönül | Vücut Geliştirme | 2005 |
Ali Altındal | Vücut Geliştirme | 2005 |
Yunus Emre Aslaner | Vücut Geliştirme | 2005 | Esrar

Hacettepe Üniversitesi Doping Kontrol Merkezi tarafından 2003 yılından beri yapılan kontrollerde 19 federasyonun toplam 103 sporcusunda dopinge rastlandı. En çok doping yapılan spor 25 kişiyle vücut geliştirme olurken güreş ise ikinci sırada yer aldı. 2003 yılından, 30 Eylül 2006 tarihine kadar 7 bin 748 sporcuya Hacettepe Üniversitesi Doping Kontrol Merkezi tarafından doping testi uygulandı. Atletizmden güreşe, futboldan yüzmeye, halterden okçuluğa kadar 49 federasyona bağlı sporcular kontrolden geçirilirken, 19 federasyonun bazı sporcularına ait örnekler pozitif çıktı. Kontrollerde 2003 yılında 668 sporcudan 10 kişide, 2004’te 1508 sporcudan 28’inde, 2005’te 2 bin 416 sporcunun 40’ında ve 2006 yılında 3 bin 156 sporcudan 25’i olmak üzere toplam 103 kişinin alınan örnekleri pozitif çıktı. Buna karşılık 30 federasyonun sporcularında ise herhangi bir olumsuz durum görülmedi. Sporcularında doping belirlenen federasyonlar arasında 25 kişiyle vücut geliştirme ilk sırada yer alırken, bu federasyonu 13 kişiyle güreş ve 11 kişiyle futbol izledi. Atletizm 9, halter 7, basketbol 6, bisiklet ve boks 4, badminton ve triatlon 3, buz sporları, karate, sualtı sporları, tekvando ile yüzme atlama ve sutopu federasyonu 2, judo, kürek, mücadele sporları ve okçuluk ise birer sporcuyla doping rastlanan federasyonlar olarak sıralandılar.

Rekor kırarak şampiyon oldukları, ülkelerini uluslararası yarışmalarda temsil ettikleri için bu 11 sporcunun ölüm nedeni biliniyor. Oysa ölüm nedeni bilinmeyen, araştırılmaya gerek görülmeyen pek çok amatör sporcu ölüme çok yakın yaşamaya devam edecekler. 11 ölüm olayından birisini açarak bir sporcu, yaşamını nasıl sonlandırıyor onu görelim.

Demokratik Almanyanın Eisenhütten kentinden Deflef Gerstenberg çekiç atmada Almanya rekorunu 80.50 m. ile kırmıştı. Detlef, 1984 Los Angeles Olimpiyatları’nda Demokratik Almanya’ya bir altın madalya kazandırmalıydı. Bunun için 34 hafta sürekli, oyunlardan bir yıl önce 10 haftadan fazla ve %50 düzeyinde artırılan dozda anabolizan alır. Bu süre içinde en iyi derecesini de 4 m. geliştirir. Bu gelişim onun için hazırlanan 2720 mg’lık oral-turinabollar sayesinde olmuştu. Avrupa gençler şampiyonu olan bu atlet, her sporcunun kurduğu düşü kurmuştu. Olimpiyat şampiyonu olmak. Oysa Demokratik Almanya’nın yaz oyunlarını boykot etmesi Deflef Gerstenberg’in de sonu olmuştu. Doping 120 kiloluk sporcuyu 48 kiloya düşürmüştü. Öldüğünde pankreas ve karaciğeri bozuma uğramıştı.

İsim yapmak, seçilip sivrilmek için daha şiddetli savaşım verilmesi sporcuyu ve antrenörü daha uzun bir zaman diliminde ilaç almaya zorluyordu. Deflef de 9 yıl süreyle doping kullandı. Aldığı maddeler vücudunu kemirdi ve sonunda o tanınmaz bir halde öldü.

İnsan sağlığını tehdit eden doping maddeleri sporculara hiçbir durumda verilmemelidir. Verilmesini sağlayan her kim olursa meslekten uzaklaştırılmalı. Bu maddeleri kullananlar ömür boyu yarışma sporlarından uzak tutulmalıdır.

Organizasyonlarda yanlızca ilk üçe girenlere (bireysel sporlarda), takım sporlarında ise kura ile tespit edilen üç sporcu doping testine alınırlar. Bunun yerine, etkinliğe katılan bütün sporcular doping testlerine tabi olmalılar. Bu testler müsabakadan hemen sonra olacağı gibi rastgele tarihlerde yılda en az iki kez her sporcuya uygulanmalı. Kirlenmenin boyutları düşünüldüğünde, maliyet hesapları bir yana itilerek bu yaklaşım benimsenmelidir.

Bu anlayışın bugün spordan milyarlar kazanan, kendi içilerinde organize olmuş kişi ve kuruluşlar tarafından savunulması beklenemez. Sistem her koşulda yarışmayı yüceltirken kazananı medyatik kılarak, yarışma yaşamı sonrasında oluşabilecek patolojik durumları gizliyor. Bu anlamda sistem, sporla oluşan olumsuzluklarda insani boyutu görmeyi engelliyor.

Bu ortamda bazı sistem savunucu bilimcilerin dopingi önlemek yerine önerdikleri dopingliler arası yarışmalar yapılması savı bir gerçeği saklıyor. İster doping kullansın isterse kullanmasın söz konusu olan bir insan. Bu gerçekten hareket edilince özenle korunması gereken insana ait bedene doping kullanma ve yarışma hakkı vermeyi kim kendinde görebilir. Ancak doping sektöründe, ilaç üretiminde yatırımı olanlar, sansasyondan çıkarı olanlar, insana saygı duymayan, emeğe saygı duymayan bir anlayışta olanlar için elbet dopinglilerde yarışmalı. Hatta bugün üzerlerine giydikleri malzemelerde nasıl ki sponsor firmaların adları yazılı ise sporcular eşofman ve ayakkabılarda olduğu gibi kullandıkları doping maddelerini formalarına da yazarak, yazdırarak reklamını da yapmalılar. Böylece tanıtım görevi için ayrıca reklam harcamasına gerek kalmaz. Aynı anlayış dopingli bir yarışma sezonunun sonunda yaşamını yitirenlere de büyük cenaze törenleri de düzenleyerek dopingli yaşa, cenazenin kaldırılışı görkemli olsun mesajı verilebilir. “Hızlı yaşa genç öl, cenazen yakışıklı olsun” anlayışından esinlenerek.

Bilimin ulaştığı son sınırda, beden üzerindeki araştırmalar dikkat çekicidir. Spor yapan kişinin makina gibi işleyen bedeni âdeta bir yapay beden, yapay zeka haline dönüştürülüyor.⁷ Bu da insanlığı teknolojik bir aldatmacadan ileriye götüremeyecektir.

8.4. Amatörlükten Profesyonel Pazarlamaya

Amatör nitemi, bir işi para kazanmak için değil, zevk için yapan kimse için kullanılır. Antik olimpiyatlarda şampiyon olan sporcu önceleri defne dalı ile ödüllendirilmişti. Daha sonraları değerli hediyelerle de ödüllendirilen şampiyonlar temsil ettikleri kent ve devletlerin adlarıyla anılarak tarihe geçmişlerdir. Eski Yunanlıların sporu erdemli yurttaşlar yetiştirmek için vazgeçilmez bir araç olarak görmelerine karşın Romalılar sporun daha çok gösteri ve eğlence yönüne değer vermişlerdir. “Bu anlayışta M.S. 393 yılında Romanın Hristiyanlığı kabul etmesi ve Romalıların olimpiyatları ilkel dini bir tören olarak kabul etmeleri imparator Theodosius’un olimpiyatları yasaklaması ile uzun bir dönem sessizliğe gömülmüştür.”16

Sporun karanlık dönemi olarak anılan Orta Çağda spor adına her şey yasaklandı. Bu yasaklama modern olimpiyatlara kadar devam etti. Modern olimpiyatların kuruluş çalışmalarında Baron Pierre De Cubert’in yönetiminde spor etkinliğinden para kazanmayan kişilerin yarışacağı geniş katılımlı bir olimpik çerçeve oluşturuldu. Bu konuda yaşanılan bir örneği dönemin amatörlük anlayışını göz önüne sermesi bakımından önemli olduğu için burada alıntılıyorum. “Jim Torpi, 1912 Olimpiyat Oyunları’nda şampiyon olarak madalya kazanır. Fakat daha sonra para karşılığı top oynadığı tespit edilince madalyası geri alınır”.16 Modern olimpiyatların ilk yıllarındaki bu tutum günümüze kadar sürdürülebilse idi amatörlük, sporcularca korunabilirdi.

Değişik yaş guruplarındaki yerel karşılaşmalardan uluslararası organizasyonlara kadar pek çok karmaşık organizasyon dizgesinde yer alan kişi, sporda para kazanmadan bu kadar yoğunlaşabilir mi?

Özellikle sporun meslekleşmesi ile beraber yeni bir kavramla karşılaşıyoruz; bu kavram profesyonelliktir. Profesyonelin kelime anlamın da, meslek edinen, yaptığı işten kazanç sağlayan, işin uzmanı gibi anlamlar çıkar. Sporda erdemin, dürüstlüğün çökmesinde para ile spor yapan profesyonelliğin önemli katkısı olmuştur.

Cumhuriyetin ilanından sonraki yıllarda savaştan çıkan bir toplumu “yeniden” bir araya getirmenin, coşturmanın araçlarından birisi olarak spor ülke yönetimince önemsenmiştir. Bu yıllarda toplumun değerleri içinde amatörce spor yapmak da vardır.

Spor ahlakında yaşamsal belirleyicilik kurallara uymakla görevlendirilen sporcu ile başlar. Sporcuyu, özellikle çağdaş sporcuyu tanımlamada Galen şöyle der: “Sporcular beyin olarak gelişmemiş kassal olarak gelişmiş yaratıklardır. Hipokratın öğrencisi Galen, antik çağ gladyatör okulunda çalıştığı süre içinde sporcuları iyileştirmek için (sağlıklarına kavuşturmak için) çaba sarfeden kişidir. Günümüzün sporcusu ise, beyin ve kasdan oluşan bir makina, bedeni bir araç olarak kullanan bir teknisyen, bir bilim adamıdır”¹². Antik Yunan’ın özgür yuttaşları meslek sporculuğu ortaya çıkıncaya kadar yarışmacı ve amatördüler. Meslek olarak sporculuk yine ilk girişimleri Antik Yunan’da bulur. Günümüzde amatörlük, olimpiyatlara katılabilme kaygısıyla korunulan bir statü idi. Son olimpiyat oyunlarına profesyonel basketbolcuların alınması ile bu statü çiğnenmiştir. Amatörlük kavramını 4 başlıkta toplayan Kurthan Fişek şu ayrımlara dikkat çeker;

1- Özellikle uluslararası düzeyde en sık rastlanan amatör sporcu, spor araç gereç yapımcıları ile yarış düzenleyicilerinden para alanlardır.

2- Sporda sağlanan gelirlerin akademik çalışmayı desteklemek için kullanıldığı Birleşik Amerika yüksek öğrenim ortamında, akademik hiçbir koşul aramaksızın üstün sporculara dağıtılan burslarla yan ödeme olarak kullanılan iş, yemek, barınak ve diplomalar biçiminde gelişmiştir.

3- Yerel girişimcilerin parasal desteği ve fabrika sahiplerinin koşullu izinleri ile 1870’lerden sonra işçilerce kurduklarını bildiğimiz fabrika takımlarının uzantısı sayılması gereken müessese kulüpçülüğüdür.

4- Sosyalist ülkelerde gelişen, devlet amatörlüğüdür.12

Amatörce yapılan işlerde, aranılan gönüllü katılım, sağlıklı olma ve gelişme, bir eyleme bağımlılıkta spor etkinliği söz konusu olunca farklı bir durumla karşılaşılır. Amatör bir ressam zevk almak, kendini tatmin etmek, yakaladığı anı değerlendirmek ve benzeri özsel değerleri için kimseden bir karşılık beklemeden resim yapar. Onun fırça izleri, kalem oynatmaları bir değer ortaya çıkarır. Bu değer kalıcı bir üründür. Sporda ise ürünü ortaya koyan sporcudur “pahalı mal”²¹. Amatör bir sporcunun ortaya koymaya çalıştığı ürün (spor etkinliği, maç, gösteri) ise kaybolmaya, unutulmaya mahkûmdur. Etkinlikte bulunanın niteliğinin kimliği ile beraber önem kazandığı günümüz spor dünyasında ancak yıldız sporcular değerli ürünler ortaya koyabilirler inancı hakimdir. Oysa her toplumun çok az yıldız sporcusu vardır. Onlar olmasa da spor var olacaktır.

Her toplum kendi aydınını, yazarını, felsefecisini, sanatçısını içinde yetiştirdiği gibi sporcusunu da yetiştirecektir. Ancak bugün spora yön veren ve sporu ticari bir sektör olarak görenlerin, toplumun kendi içinden yetişen öz değerleri görmezden gelmeleri, amatörlük profesyonellik bağlamında tartışılmalıdır. Spor eyleminde sporcu ve çalıştırıcının içinde yaşadığı kendi sosyal toplumuna yabancılaşmayı getiren bu tür yaklaşımlar, ülkesinde yıldızı sönmüş pek çok sporcu ve çalıştırıcıyı ülkemiz spor alanlarına getirmiştir. Yugoslav, Alman, Bulgar, Rus, Romen, Plonyalı Afrika ve Asyanın pek çok sporcu ve antrenörü çok yüksek paralar karşılığı (profesyonellik gereği) sahalarımızda performanslarını ortaya koyarlar. Onların kendi ulusal sporcu kimliklerinin ötesinde sporumuza getirdiği zenginlik ne olabilir? Geleneği, göreneği, spor kültürü farklı ülkelerin insanları sahada bir araya gelirler. Saha içi ve saha dışı tutumları, ahlak anlayışları bize ne kadar benzer? Spor kültürümüze katkıları aldıkları maddi değerlerle karşılaştırılabilir mi? Yapılan işin karşılığı sadece para olabilir mi? Dilimizi konuşamayan antrenör çevirmen aracılığı ile uyumlu bir takım çalıştırabilir mi? Aynı şekilde Avrupa veya Afrika’nın kozmopolit bölgelerinden popüler bir sporcuyu transfer ederek aynı başarıyı burada gösteremeyince kovulmaktan beter eden tutumu gelişmekte olan ülke sendromu ile açıklamak doğru olabilir mi? Antrenör veya sporcu oyun içinde anlık tutumlara karşı aynı dili kullanmadan doğru bir tepki gösterebilir mi? Bütün bu sorular ayrıntılı irdelenmelidir.

Sporcu, antrenör ve spor gazetecisi spor ahlakının olgunlaşmasında veya yozlaşmasında sorumluluk sahibidir. Spor dünyası dediğimiz aktif veya pasif tüm kitle (üreten, pazarlayan ve seyreden) spor ahlakından sapmadan çalışabilir mi? Eğer spor bugün amatörlükten iyice uzaklaşmış ve sporun her alanında profesyonellik söz konusu ise sporcu-antrenör-yönetici ve spor yazarı spor ahlakının oluşumunda ve gelişiminde etkendirler.

8.4.1 Transfer Bombaları Kime Patlar?

Gazetelerin spor sayfalarına ve televizyonların spor programlarına bakan bir emekçi bugünlerde dehşete düşmez mi? Her gün yeni bir bomba transfer olarak sunulan takım değiştirme macerasında bombanın düştüğü yerde bir enkaz oluşturması doğaldır. Bu bomba dönem dönem Balkan, Afrikalı, Avrupalı, Asyalı sporcu ve antrenörlerin yüksek ücretler karşılığı transferi olarak patlatılır. Spor etkinliğini de ticari bir etkinlik olarak algılayan kapitalist sistem, sporda kazanmayı başarı olarak gören bir anlayışa sığınmaktadır.

Medya tarafından pimi çekilerek patlatılan transfer bombasından çıkarları olanlar olacağı gibi zarar görenler de olacaktır. Yaşam için zorunlu giderleri kısarak âdeta cambazlık yaparak günlerini, aylarını geçiren çocuğuna iyi bir eğitim verme kaygısındaki emekçi ailelerde, patlayan her transfer bombası bir öfke oluşturmaktadır. Bu öfkeyi körükleyen sömürü sistemi emeğe saygı duymayan, bilime ve topluma bir şey katmadan yeni bir sahte değer sunuyor. “Okumaya, çalışmaya ne gerek var, çocuk futbolcu olsun hem kendisi hem de biz kurtuluruz”, “Hem okuyup, üniversite önlerinde polisle, gericilikle tartışacağına ne sağcı ne solcu olsun sporcu olsun sporcu” beklentisi yaratanlar, gelişen gençlik hareketinden olsa gerek, bilimi ve eğitimi değersiz kılmaya özen gösteriyorlar. Göstermek istemedikleri bir gerçek de her ne kadar performanslarının zirvesinde oldukları dönemlerde yüksek ücret ödeyip, sırt sıvazlamalarla gündemde tuttukları şöhretli sporcuları, performansları düşünce adlarını bile unutturmalarıdır. Adana’nın yüzmedeki rekortmen sporcusu Ayhan Karataş kanallardan gelip, havuzlarda rekorlar kırarken, ulusal gurur olarak gördüğü ilgi o dönemin renkli spor sayfalarında saklı kaldı. Oysa o bugün yaşam mücadelesinde devletin ve spora milyarlar akıtan yerel yönetimlerin ilgisizliğinde bugünün genç milyarder sporcularına kendi geleceklerini görmeleri için, iyi bir örnek olsa gerek.

Spor eyleminin öznesi durumundaki sporcuları sezon sonunda yeni bir kulüp, yeni bir forma ve yeni bir kentte kölelik beklemektedir. Bu beklentiyi sadece günümüzün Kunta Kinte’leri değil, adına taraftar denilen ne için gönül bağı kurduğu ve özdeşleştiği bilinmeyen milyonlarca insan da yaşamaktadır. Bu yaşam içinde derinleşen ekonomik kriz, artan siyasal baskı ve gasp edilen sosyal haklar her geçen gün artmaktadır.

Bu transferlerden akıtılan milyarları çocukların ve gençlerin oyun alanları ve spor tesis yapımına ayırmak her aklı başında yöneticinin sorumluluğunda olsa gerek. Bugün sporda tesisleşmeye ve altyapıya önem vermeyip, bomba transferlerle günü kurtarabilirsiniz. Ama gelişimini engellediğiniz çocuklar ve gençler için yarın daha büyük bedeller ödeyeceğinizi söylemek bizim görevimiz.

Ticari bir sömürü sistemi olarak sporu pazarlayanlar, gençliğin saklı gelişimine verdikleri zararla tarihin çöp sepetine atılacaklar.

Hümanist, demokrat ve çağdaş değerlerle kuşatılmış sporun etkin kesimleri, etkileşimde bulundukları tüm kesimlerce dikkatlice izlenirler. Olumlulukları ait oldukları gruba mal olur iken olumsuzlukları da içinde yaşadıkları topluma mal olur. Tanju Çolak örneğinde olduğu gibi.

Sporcuların, antrenörlerin, spor yöneticilerinin toplumun yaşam standartının ötesinde bir yaşam sürme eğilimleri vardır. Bu eğilim içinde yaşanılan kapitalizmin doğasına uygundur. Parası olan her türlü isteğini karşılar; burada spora yüklenilen misyonlardan birisi de toplumu erdemli ve centilmenler topluluğuna dönüştürmedir.

Bir zamanların centilmen amatörlerinden profesyonel spor işçilerine gelinceye kadar alınan yol hayli uzundur. Üretimin bir alanı olarak spor sanayisi hızla büyüyen bir sektördür. Bugün bu sektör sporun amatör, profesyonel olarak hangi düzeyde ve nasıl yapılacağına yön vermeye çalışmaktadır. “Herkes spor yapabilir.” “Aerobik yaparak genç kalın.” “Step her yerde yapılabilir.” “Uzun yaşamın sırrı düzenli spor yapmaktan geçer.” Bu ve benzeri sloganlarla satacağı ürününü pazarlayan sektör, kullanılan ürününün ortaya çıkarabileceği olumsuzlukları görmek istemez. Amatör bir sporcu, kullanım değeri az olan, çabuk yıpranan malzemelerle spor yapar. Profesyonel bir sporcu ise kendisi için özel yapılan malzemeler kullanır. Statüsü, kullandığı malzemesi ve rolü her an değişim içindedir. Rolü gereği, görevi başarmak olan profesyonel sporcunun başarısızlık yaşaması kendisinde ve çevresinde kaygı oluşturur. Çevreden gelen değişik baskılar gerek oyuna, gerekse sporcunun özel yaşamına ket vurur, engel olur. Profesyonel sporcu, teknik direktör ve antrenör gibi diğer sözleşme ile çalışanlar anlaşmalarının gereğini her zaman yerine getiremezler. Çünkü, kulüpler kiraladıkları bu kişilerden istedikleri verimi alamadıklarında anlaşmalar bozulur. Milyarların döndüğü spor ortamında amatörlük anlayışı tam geliştirilmeden, “spor kitlelere mal olmadan”, sporun profesyonelleşmesi insanları bu etkinliğe yabancılaştıracaktır.

Amatör-Profesyonel ayrımını en aza indirmek spor estetiği ve ethiğini ön plana çıkarmakla mümkün olur.

Toplumsal altüst oluş sürecini hızla yaşadığımız son 15-20 yıl içerisinde daha da derinleşerek süren ekonomik kriz spora da yansıyor. Sporun amatörce yapıldığı dönemler artık amatörlerin anılarında nostalji olarak kaldı. Sistem her alanda kişileri yarıştırıyor. İlkokuldan, yüksek öğrenime kadar sınavlar hep bire yarışmaya dönüşmüş ve kazananlar ilerleyecek, kaybedenler elenip kaybolacaklar. İşte bu kendi başına yapıldığında bir değer olan spor, performans için yapıldığında değerli kılınmaya başladı.

8.5. Yüksek Değerden “Yüksek” Performansa

Performans, kısaca bir sporcunun ulaşabileceği en iyi derece olarak tanımlanır. Sporcuların bireysel en yüksek verime ulaşıp rekor kırmaları bu günün spor dünyasında çok anlamlı bir olay olarak süslenerek öne çıkarılır.

Sporda bir sonuç olarak rekora ulaşan sporcu adını tarihe yazdırmanın onurunu taşır. Bu onuru taşımanın bedeli olacaktır. Bu bedele ulaşabilmeyi etkileyen faktörler vardır. Bu faktörleri fizyolojik, biyolojik, psikolojik, antropometrik, ekonomik ve çevresel olarak sıralayabiliriz. Bunların yanında sporda kullanılan gereçlerin, giysi ve ayakkabıların salon pist ve sahaların performansın yükselmesine yardımcı olduğu bilinmektedir. Sporda performans ahlaki boyutu ile irdelenmelidir. Ulaştığı en yüksek düzeyi ulusal veya uluslararası bir organizasyonda rekorla anlamlandırmak harcanılan emeğin karşılığını bulması bakımından iyi bir sonuçtur. Bu sonucu almanın bedeli spor bilimcilerce yaklaşık olarak çizilmiştir. 8-10 yıllık sistemli ve programlı bir çalışma yapmakla bu düzeye ulaşılır; yaşamdaki tüm sosyal önceliklerin yerini sportif antremanların alması söz konusudur.

Çocukluk yıllarından itibaren günde 2-4 saat antrenmanlarla olimpik ruh olarak adlandırılan şu üç değere ulaşmak için sporcu çalıştırılır: Citius, altius, fortius (daha hızlı-daha yüksek-daha güçlü). Yaşam iki nokta arasındaki devinimlerle doludur. Rekor kırmak için bedenine olduğundan daha fazla kuvvet, sürat, dayanıklılık gibi motorsal özellikler yüklenen sporcuların rekor sonrası yaşamlarını nasıl sürdükleri bilinmez. Bilinen, medyanın göz bebeği olmayı başaran rekor sahiplerinin bir süre daha değişik alanlarda görünerek ekonomik ilişkilerini güçlendirmeleridir. Oysa medyatik görünümü olmayan pek çok erkek sporcu, performansı düşdüğünde ve eski parlak günleri geride kalınca, yaşam mücadelesi içinde kaybolmaya mahkûmdurlar. Bu konuda yüzme ve atletizmde 20 yıl öncesinin Adanalı rekortmen (Ayhan Karataş vb.) sporcularının yaşamları yeni yetişen sporcular için kötü birer örnektir. Yaşıtları okul ve meslek öğrenimleri sürerken günde iki antremanla yoğunlaşan yüksek performans sporcusunun geleceği, yaşamını nasıl sürdüreceği belirsizlikler içindedir. Ülkemizde her yüksek performans sporcusu Naim Süleymanoğlu gibi çok özel koşullarda çok özel ödüllerle motive edilemiyor. Bedeni üzerinde söz sahibi olmayı kaybeden yüksek performans sporcusunun tüm yaşamı kendi dışındaki olgu ve kişilerce biçimlendirilir. Güne nasıl başlayacağı, kahvaltıda neler yemesi gerektiği, antrenman yüklemeleri, antrenman sonrası dinlenmeleri, karşı cinsle arkadaşlığı, sosyal alışkınlıkları ve uyku saatlerine kadar her şeyi planlanır. Bu planlama kulüp adına, yöre adına, ülke adına olabileceği gibi; maddi birtakım değerlerde yüksek performans sporlarına yönelenler için hayli cazip kılınır.

Antrenör, yönetici, sponsor ve diğer yönlendiricilerle alınan sonuçlar başarı-başarısızlık gibi biçimlerde değerlendirilir. Burada gözardı edilen, bu olayın içindeki sporcunun son durumudur.

Ulaşılan yüksek performansla beraber oluşan sosyal ilişkiler bir süre sonra sporcuyu kendine ve içinde yaşadığı topluma yabancılaştırmaktadır. İnsani ilişkilerin kurulup gelişmesinde spor, bir anahtar olabilecekken, birey (sporcu) performansı hedefleyerek, önce kendisine sonra içinde yaşadığı çevreye yabancılaşmaya başlar.

Sporda yüksek performansa ulaşmanın iki yolu vardır. Bunlardan birincisi doping türü maddelerle yüksek performansa ulaşmak. İkinci yol, sporcunun yüksek performans için yoğun antreman sürecini yaşamasıdır. Yoğun antrenman sürecinin hedefi yarışmadır. Her yarışma, sporcunun performansının denendiği, yoğun antrenmanın kısa bir süre azaldığı bir süreçtir. Gerek antrenman gerekse yarışmalar sporcunun sosyal dünya ile bağlarını kopardığı eylemlerdir.

Sosyal bir varlık olan insanın bu tür bir yaşamın içinde birey olarak kaybolup, ulaştığı rekorun ön plana çıktığı görülür. Spor iyi ve güzel bir yaşam olanağına kavuşma şansı olan sporcuya, yüksek performans sonrası yalnız bir yaşam getirmemeli. Yüksek performansın en önemli olumsuzluğu, kadın sporcuların cinslerine (kadınsı görünüm kayboluyor) yabancılaşmaları olarak karşımıza çıkıyor. Erkek sporcularda ise suni yollardan arttırılan kas yapısının yüksek performans sonrası yerini pörsümüş kas kitlesine bıraktığı gözlenir.

Performansa değişik faktörlerin yardımı ile ulaşan sporcu karşılaşabileceği olumsuzlukları da bilme hakkına sahiptir. Özellikle söz konusu yüksek performans olunca, sporcuların eşitlik, dürüstlük ve hakça yarışma anlayışına sıkıca sarılmalarını, günümüz şartlarında beklemek sporda ahlaklılık adına anlamlıdır.

Kazanma hırsının sporcuyu ahlaksızlıklara, yozlaşmalara götürebileceği tüm eğitimcilerce kabul edilir. Çocukluk ve gençlik çağında sporcuların performans gelişimlerine ayrılan zaman kadar özellikle günümüzde insani değerlerin benimsenmesine zaman ayrılmalıdır. Bugün özellikle performans ve yarışma sporlarında sık sık görülen ahlaki sapma ve yozlaşmalara karşı fair play kavramını savunmak, bu kavramın içeriğini çocuk ve gençlerden başlayarak tüm spor uzmanlarınca benimsenmesini sağlamak spor ahlakını geliştirir. Spor ahlakını geliştiren tüm kişi ve kurumlar yüksek performansın spor ahlakını sürekli tehdit edeceğini bilmeliler. Performans arttıkça amaç değerler araç oluyor ve idealden sapılıyor.

İdealden sapmada en önemli ilişki de spor-ticaret birlikteliği ile kuruldu.

8.6. Sportif Etkinlikten Ticari İlişkilere

Ticaret, kazanç amacıyla yürütülen alım satım etkinliğidir. Sporda da son yıllarda Olimpiyatlar, Avrupa ve Dünya şampiyonaları, Grand Pirix’ler (paralı yarışlar) gibi organizasyonlarla sponsorluk olgusu ile başlayan ticari ilişkiler gözlenmektedir. Oysa Cubertin, Olimpiyat oyunlarına katılacaklar için önemli bir şart koymuştu. Sporu yalnız kendi zevkleri, insanın bedeni, ruhsal, akli ve ahlaki armonisi için yapanlar katılacaktır. Olimpiyat oyunları, bir kazanç ve kar kapısı olamazdı. Günümüz sporunun metalaşmasını fark etmeyen kesim yok gibidir. Atletizm yarışmalarındaki enflasyon bunun tipik bir yansımasıdır. Önceleri ulusal şampiyonalar, uluslararası yarışmalar ve her dört yılda bir yapılan Olimpiyat oyunları vardı. Sonradan buna yaz sezonu ve kış sezonu eklendi. Hemen ardından önce ulusal, sonra uluslararası arenada salon şampiyonaları ve devamında Avrupa şampiyonaları, Avrupa kupa yarışmaları ve son olarak dünya şampiyonaları çıktı. Böylece atlet son gücünü yarışmaların birinden diğerine taşıdı ve insani kullanımın bügünkü sınırlarında dinlenme süresi aşırı derecede azalmış oldu. Antrenman ve yarışma zorlanmalarındaki rejenere döneminin antrenman planlamasında oynadığı rol yirmi yıldır biliniyor. Bugün günlük olarak yapılan antrenman yüklenmeleriyle daha 1936’daki Berlin Olimpiyat oyunlarında bir sporcu herhangi bir spor türünde haftada 2 veya 3 antrenman uygulamasıyla bir altın madalya kazanabiliyordu.

Bu metalaşma ile beraber spor ahlakının gördüğü zararlar ortadadır. Spor kulübünü bir işletme, sporcuları birer işçi, yöneticileri birer patron görme ile örülen spor dünyası büyük bir ekonomik işletme gibidir. Her transfer dönemi asgari ücretle çalışan bir işçinin yaklaşık dört-sekiz yüz katı yıllık ücret ödenir sporcuya. (Asgari ücret 6 milyon TL. Türkiye, Birinci Futbol Liginde ortalama transfer ücreti 3 milyar.)

“1951 yılında profesyonellik resmen kabul edilecek ve artık futbolcunun etine, kemiğine fiyat biçme devri başlayacaktı.”20 Öncelikle ülke futboluna yön vermek için çıkarılan Futbol Profesyonel Talimatnamesi sporun ticarileşmesinde ilk adım olarak atılmıştır.1990 yılında Türkiye ekonomik bakımdan sıkıntılar yaşarken, Galatasaray Spor Kulübü bir futbolcuya daha önce ödenmemiş bir ücret ödedi. Polanya’lı Roman Kosecki 6 milyar ücret aldı. Her geçen gün futbol’dan, basketbol’a, voleybol’den, atletizm’e kadar gerek kulüplerin birbirinden transfer ettiği, gerekse yurt dışından transfer edilen sporculara verilen astronomik ücretler söz konusudur. Böylesi yüksek ücret alanların spor eyleminde doğal davranışlarını yerine getiremediği ve zorlandıkları gözlenir. 1994 yılında en yüksek transfer ücretini Samsunspor Kulübünden, Beşiktaş’a geçmek için futbolcu Ertuğrul aldı. 70 milyar olarak açıklanan bu miktar sporcunun takım arkadaşlarından, çevresi ile olan ilişkilerine kadar bir sıkıntı oluşturmuştur. Daha çok para alan, daha çok iş yapmalı anlayışı ile eleştirilen sporcunun takım arkadaşlarından taraftarına kadar geniş bir yelpazede sorgulanması, farklı beklentilerdendir. Her takım kazanmak için çok büyük bedeller ortaya koyar. Böylesi ticarileşmiş ortamda ahlak olabilir mi? Ülkeler ekonomik bir kriz yaşarken, fabrikalar birer birer kapanıyor. İşsizlik çığ gibi büyürken bu olumsuzluktan etkilenmeyen tek kurum spor olarak sunulur.

Spor ticari etkinlik olarak sağlam ve kalıcı ilişkiler henüz oluşturabilmiş değildir. Pek çok spor karşılaşması için hafta sonları köylerden, kasabalara, ilçelerden, il merkezlerine bir taşınma yaşanır. (Ticari bir akış da denilebilir.) Spor alanlarına girişler kişilerin ekonomik durumlarına göre ayarlanmıştır. Kapalı tribün, şeref tribünü, açık ve kale arkası tribünü gibi adlarla anılan yerler için seyirciler hiç de az olmayan bir ücret öderler. Karşılaşmaları seyretmekten yoksun olanlar için televizyon kanalları yayın yapar. Bu yayın karşılığı da kulüpler para kazanır, takımların kalitesine göre maç başına ücret aldıkları bilinir. Kulüp yöneticileri için bu ekstra bir kazançtır. Taraftarlarına hizmet ettiklerini söyleseler de, gerçek kasalarına giren paradır. Avrupa’da naklen maç yayınları için ne kadar para ödendiği belgelidir. “İspanya’da naklen maç yayın hakları Dorna Grup’tadır. Grubun 1990-1994 yılı yayın hakkını almak için Federasyona ödediği para yılda 1 trilyon 365 milyon TL’dır. Almanya’da maç yayın hakları Kirch Grubuna aittir. 1990-1994 yılları arasında ödenen para yılda yaklaşık 1 trilyon 575 milyar TL’dır. İtalya’da RAI Fedarasyona bir dönemde 3 trilyon lira öder. Fransa’da Canal Plus adlı televizyon kanalı, maç başına 24-32 milyar ödüyor. İngiltere’de lig maçlarını ITV yayımlıyor. Bunun için Fedarasyona yılda 420 milyar ödüyor.” (Milliyet, 14 Kasım 1994)²²

Sporun meslek haline gelmesinden sonra, seyirci sayısının sürekli arttığı görülür. Seyirciyi artırmak için sporu estetik, teknik ve beceri dolu bir etkinlik olarak sunmak yetmez. Her hafta seyirci olarak bir takıma ekonomik katkı için, bireyler bütçelerinden önemli miktarda para ayırmak durumunda kalırlar. Ezeli rekabet, Anadolu-İstanbul çekişmesi, derbi karşılaşmaları gazete ve televizyon kanallarındaki çağrılar hafta sonu ekonomik ilişkileri hızlandırmanın bir yoludur. Kişinin sağlığına doğrudan hiçbir katkısı olmayan böylesi bir ticari mekanizmayı, sporu elit grupların etkinliği olarak sınırlandıracağı, kitleleri eylemsizlik içinde tutacağı için olumsuzlamak gerekiyor.

Spordaki ticari ilişkilerde bir başka boyut Spor-Toto, Spor-Loto, Spor Gol Toto, Altılı-İkili Ganyan gibi tahmin oyunlarıyla az para ile çok para kazanılabileceği mesajını vermesidir. En yüce değerin emek olması gerekir iken, Loto-Toto milyarderleri ile kolay yoldan kazanç çarkları oluşturulmaktadır. Umutları, söylemleri ve gündemleri sporla değiştirilen kitleler için sistemin ahlak anlayışının çürümüşlüğü ve değersizliği ortadadır.

Toplumuna spor yaptıramayan yönetimler, trübünde veya televizyon karşısında oturtarak izletme kolaylığı sağlıyorlar. Oysa bu kolaylık çağdaş yaşam için bir olumsuzluktur. İş ve üretime ayırdığı zaman dilimi endüstrileşme ile azalan bireyler spor gibi bir etkinlikle sosyalleşme ve sağlık kazanabilirler. Sağlık kazanmak için bireyler spor etkinliğinde aktif olarak yer alırlar. Aktif olarak yer almadıkları bir etkinlik için harcadıkları paralar milyarları bulur. Bugün Beşiktaş, Fenerbahçe, Galatasaray, Trabzonspor, Efes Pilsen, Tofaş Sas, Emlak Bankası, Enka Spor gibi kulüplerin bütçeleri milyarlarla ifade ediliyor. Şu an trilyonluk bir bütçeyi kamuoyuna açıklayan Galatasaray Spor Kulübü kuruluşundaki amaçların uzağında, Anonim şirket olarak ticari bir işletme görünümündedir. Son günlerdeki şirketleşme türünden süren gelişmeler bu düşünceyi destekliyor. Fenerbahçe Spor kulübünün Fener Hayat adı ile sigorta işine, Fener altını çıkartarak borsaya girmesi, Fenerland projesi ile taraftarlardan gönül bağının karşılığı olarak maddi bir katkı, dönüşüm beklemesi spor kulüp yöneticilerinin kulübe hizmet söylemiyle taraftarı ekonomik olarak daha fazla soyma biçimidir.

Spor etkinliğinde merkeze oturan ticari anlayış, ticari kaygı olunca spor ahlakından daha sık söz etmek gerekecektir. Ticari ilişkilerin oluştuğu tüm ortamlarda satan, satın alan ve satılan kişiler vardır. Bu kişilerin tüm hareketleri ticari kazanç yönünde olacağından ve spor bu ilişkilerin dışında şimdilik tutulamadığı için ahlaki bir yeniden değerlendirmeyi yararlı görmekteyim.

9. OLUMSUZ ETMENLERE KARŞI ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
 (Tartışma ve Sonuç) 

Spor gibi çok yönlü bir olguda yaşanılan değer yitirişlerinin ahlaksızlıkların çözümünü çok yönlü bir yaklaşımla aramak gerekir. Çok yönlü sorunlar, çok yönlü çözümler gerektirir.

Sporda sınırlamalar, ırk, din, siyaset veya kültür engelleri yoktur. Çünkü spor toplumsal yaşamda ortaya çıkan bu tür nedenlere karşı yeni bir ilişki ağıdır veya öyle olması beklenir.

Sorunları yaşayanlar kimlerdir? Sporcular, antrenörler, yöneticiler, anne-babalar, hakemler, spor basını, seyirci ve taraftarlar spor ahlakının oluşmasında yerleşmesinde sorumluluk sahibidir. Bu sorumluluk sınırları yalnızca spor alanında çizilen bir eylem alanı değildir. Spor ahlakında özne durumundaki çoğu zaman sporcudur. Sporcunun sorumluluğu nerede başlar, nerede biter? Genel eğitim ve örgün eğitimde bir spor kültürünün her sporcuda oluşturulması zorunludur.

Sporcu eyleminde erdemlerle donatılmış, kendine ve topluma karşı sorumlu bir insan olarak yaşamayı bilmek ve öğrenmek durumundadır.

Olimpik idealler bir taraftan kazanç sporunun ince havasında sert vücut kavgalarına kurban edilmiştir. Bunun yanında profesyonelleştirmeye karşı olduğu kadar genç sporcu aracılığıyla büyük paralar kazananlar gerçeğine karşı da o kadar az itiraz edilmektedir. Temiz bir amatör ruhun aşırı bir uca geçmesi, yüksek kazançlı bir girişimin başka bir aşırı uca geçmesi Uluslararası Olimpiyat Komitesi tarafından bu kişinin ruhi, ahlaki ve manevi ideallerinin bir değişime tam manasıyla uymadığı açık bir şekilde belirlenmiştir.

Ticari ilgiler sporcunun bilinen zengin olma arzusuna uygun gelmektedir. Böylece meşhur bir sporcu küçük bir sakatlık halinde bile daha çok para kazanabilmek için sportif faaliyetleri planlanmış olan bir sonraki yarışmaya çıkabilmek için çok aceleci davranmaktadır. Bu durumda parasını bir başarıya ödemiş seyirci aldatılıyor. Küçük sakatlığı daha iyileşmeden yarışa çıkan ve yarışma esnasında bu sakatlığı zorlanmadan dolayı büyüyen sporcu haftalarca, aylarca sahalardan uzak kalabilir. Böylece sporcu aldatılmış-aldanmış duruma düşmektedir. Günümüzde bu tür durumların sık sık tekrarlandığı bilinen bir gerçektir. Bu ise sporcunun hayatı boyunca hareket yeteneğini kaybetmesi ile sonuçlanır.

Kültürler Arası Diyaloğa Sporun Katkısı

Avrupa Konseyi, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, İktisadi Araştırmalar Vakfı, Spor Bilimleri Derneği ve Kadir Has Üniversitesi işbirliğiyle 9-10 Eylül 2004 tarihleri arasında İstanbul’da “Kültürler Arası Diyaloğa Sporun Katkısı” başlıklı bir konferans düzenlendi. Konferansın başlığını ve konuk isimlerini görünce Mersin’den İstanbul’a hareket ettim.

Kadir Has Üniversitesi’nin Cibali yerleşkesinde yapılan konferansta Gençlik ve Spor Genel Müdürü Mehmet Atalay gecikmeli olarak katıldığı programdaki açılış konuşmasında, “Atina’da olimpiyat kafilesi olarak Yunanlı seyircilerden büyük yakınlık gördüklerini, sporun uluslararası öneminin giderek arttığı bir ortamda Avrupa Konseyi ile her türlü işbirliğine açık olduklarını ve Avrupa Birliği’nin istediği dört yasayı (şiddet yasası, sponsorluk yasası, özerklik yasası ve spor kurum yasası) çıkardıklarını” ifade edip salondan ayrıldı. Avrupa Kültürel Bütünleşme Sözleşmesi’nin 50. yıl dönümünde Avrupa Konseyi Avrupa’da ve dünyada kültürler arası diyaloğun desteklenmesini vurgularken Türkiye’yi ve İstanbul’u ödüllendirircesine bu önemli konferansı ülkemizde yapmaya karar veriyor ve bitirişte spor tarihine bir not düşercesine İSTANBUL BİLDİRGESİ kaleme alınıp, kısa tartışmalardan sonra onaylanıyordu.

Bu konferansın amacı; kültürler arasındaki yabancılaşmanın spor aracılığıyla nasıl giderilebileceğini somut olarak vurgulamak ve geleceğe dönük planlamalar yapmak olarak belirtilmişti. Bu konferansa öncelikle spor eğitimcilerinin, spor bilimcilerin, sporla ilgili kurum ve kuruluşların temsilcilerinin, sporcuların ve spora gönül vermiş insanların ilgi duyması beklenirdi!..

Anılan bu konferansta yurtdışından Alman, Fransız, İngiliz, Yunan ve İsrailli 15 katılımcı bildiri sunarken, yurtiçinden 2 bilim insanı bildirileriyle konferansa renk kattı. Prof. Dr. İlber Ortaylı, “Türkiye için kültürler arasındalığın anlamı” ve Doç. Dr. Atilla Erdemli, “Çok kültürlü bir ortamda sporun gelişimine bakış” başlıklarıyla sunularını gerçekleştirdiler. Konferans katılımının ücretsiz olmasına rağmen spor bilimcilerin, sosyologların, basının ve sporla ilgilenen gençliğin ilgisiz kaldığını üzülerek gözlemledim. İstanbul dışından iki katılımcı ve tüm oturumları izleyen en fazla İstanbul’dan 5 katılımcı olması hem spora hem bilime hem de ev sahipliği yapmaya sanırım pek yakışmadı. Yabancı konuklar tarihi bir mekân olan Kadir Has Üniversitesi’nin restore edilmiş binasında ve kültürler arası diyaloğa en iyi tanık kent İstanbul’da olmanın onuruna vurgu yaparak sunularına başladılar.

Avrupa Konseyi Gençlik ve Spor Genel Müdürü Mr. Rene Weingartner’in açılış konuşmasında; Türkiye’nin Avrupa Konseyi’nin kurucu üyelerinden biri olduğunu öğrendik. WEIngartner, ‘sadece bu bile 1947 yılında kurucu üye olan Türkiye’nin Avrupalı olduğunun bir göstergesidir’ diyordu. Avrupa Konseyi’nin kültürler arası diyaloğu spor aracılığıyla geliştirileceği iddia edilmektedir. Spor, insanlar için hak, demokrasi ve kültürler arası diyaloğu sağlamada evrensel bir araçtır. Spor bir demokrasi okuludur. Gençler aktif bir grubun üyesi olmayı ilk kez sporla gerçekleştirir.

Bu kısa girişten sonra İngiliz spor sosyoloğu Dr. Alan Bairner, “Kültürler arası diyalog: tanım ve kazanımlar” başlıklı bildirisini sundu. Bairner’ın sunusundan bazı vurgular: Değişik topluluklar kültürler arası ilişkilerde neden sorun yaşıyor? Nasıl zorluklar yaşanıyor? Örneğin Kuzey İrlanda’da Protestanlar ve Katolikler olmak üzere iki topluluk yaşıyor. İki topluluğun dili aynı olmasına rağmen birbirini anlamada zorluk çektikleri görülüyor. Eğitim olanakları ayrı mahallelerde yaşam olanakları da ayrıdır. İki toplum aynı ırktan gelir, aynı dili kullanır ama birbirini anlamada spor bu boşluğu doldurmada önemli bir işlev görür. İnsanlar diyaloğa girmede neden zorlanıyor? Dil burada önemli bir engel oluşturmuyor. Davranışlarınızı, değerlerinizi anlamıyoruz demek dilinizi değil, değerlerinizi anlamıyoruz demektir. Hedefe varmada sporun rolü önemlidir. Kültürler arası bir kavram olan spor, aynı zamanda polikültürel bir kavramdır...

2005 Uluslararası Spor ve Beden Eğitimi Yılı BM Koordinatörü Mr. Michael Kleiner; “2015 yılına kadar Milenyum Kalkınma Hedefleri’ne ekonomik ve sosyal kalkınmayla beraber mutlaka ulaşılmak isteniyor” diye vurgu yapıyor. Kleiner’e göre; sporun milletler arasında barışın, kalkınmanın ve eğitimin üzerindeki olumlu etkisi açıktır. Sağlıklı yaşamada, çevre kirliliğinin engellenmesinde, uyuşturucu bağımlılığının önlenmesinde sporun etkisi tartışılmayacak kadar belirgindir. Batı kaynaklı Batıdan gelen emperyalizmin sporun yayılmasına yardımcı olduğunu belirterek spor dallarının ülkelerin özgün koşullarına uygun bir biçimde farklı gelişim gösterdiğinin altı çizildi. Dokularına uygun şekilde değişik ülkelerde farklı farklı sporlar gelişti. G. Orwel’in, “savaştan silahları çıkarırsanız geriye spor kalır” dediğini, modern sporun uluslararası rekabet ortamında kültürler arası diyaloğun gelişmesinde önemli rol oynayabileceği özellikle belirtildi. Rekabetçi spor ortamında bulunanlar her zaman başarının önemli olmadığını bilir. Kaybetmeyle baş etmeyi öğrenirken, takım arkadaşlarınıza güvenmeyi öğreniyorsunuz. Dağa tırmanma örneğinde ulusu için rekabet değil doğaya karşı bir mücadele öne çıkmaktadır.

Sosyal entegrasyonda sporun rolü ne olabilir? Sokak çocuklarının toplumla bütünleşmesinde futbol bir araç olarak ne kadar kullanılabilir? Mülteci kamplarında sporun yeri ve önemi nedir? Tanzanya ve Uganda gibi ülkelerde mültecilerin kamp alanı dışına çıkmaları yasak olduğu için sporun buralarda mucizeler yarattığına vurgu yapıldı. İran İslam Cumhuriyeti’nde dağcılık ve tırmanma kadın-erkek birlikte yapılır. İslam ülkelerinde kadınlar sosyal yaşamda kısıtlansa da bunu aşmanın en güzel örnekleri sporla verilebilir. Kadınlara karşı ayrımcılığı ortadan kaldırmada spor önemli bir araç olarak öne çıkar.

Sakatların neden spor yapmak istediklerine verdikleri en güzel yanıt: sağlamlar neden spor yapmak istiyorlarsa aynı nedene bağlıdır: Zevk almak, topluma uymak vb...

Toplantının genelinde 2005 hedefleri içinde elit bir spor faaliyeti değil bir halk hareketi olarak sporun düşünüldüğü ortak anlayışının benimsendiği anlaşıldı. Kalkınma programlarında spora daha fazla yer verirken, spora ilişkin bilimsel çalışmaların artırılmasının önemine vurgu yapıldı.

Prof. Dr. İlber Ortaylı, “Türkiye için kültürler arasında olmanın anlamını Osmanlı toplum yaşamının tarihsel kesitleri içinde değişik kültürlerin yaşamındaki hoşgörüyü ve kültürler arası uyumu vurgularken Napolyon ve Fransız filozof Auguste Comte’un İstanbul’u kültürün başkenti olarak andıkları” tarihsel metinlerden örnekler verdi. Ardından 2008 Pekin Olimpiyat oyunlarının Güney Anadolu Kimera’da yapılmasını anlamlı bulacağı belirtildi.

Sosyolog Prof. Dr. Dominique Bodin, Renses Üniversitesinde spor şiddet ve holiganizm konularını özellikle çalıştıklarını vurguladı. Fransa’da futbol takımlarındaki yabancıları çıkarırsanız geriye kalanlardan bir takım olamayacağını; spor milliyetçi akımları durduramadığı gibi şiddeti pompaladığını; maç anı ve maçtan sonrası olanlar ayrı ayrı ele alındığında şiddetin nedenlerinin ortaya çıktığını, gözleme dayalı araştırmalarda nasıl netleştiğini Bodin’in sunusundan anlama olanağı bulduk.

Spor karşılaşmalarında kazananlar spotların altına getirilirken ikinci ve üçüncü dışlanıyor. Medyanın yayınlarıyla çeşitli mesajlar verilmeye çalışılırken çok dikkatli davranmak gerekiyor. İki süper gücün sporda boy ölçüşmesi dopingi tetikleyen en önemli etmenlerdendir. PSG-GS futbol takımlarının iki yıl önceki karşılaşmalarında ırkçı gösteriler belleğimizde tazeliğini koruyor. PSG takımı Paris’te ırkçıların tuttuğu bir takım ve pek çok maçı ırkçı gösterilere sahne oluyor. Atina 2004 Olimpiyatları’nda 100 metre yarışında Amerikalı atletlerin bitirişte yavaşlayarak ilk üçe anlaşmalı girip diğer atletlerle bir anlamda dalga geçmeleri aynı zamanda sporu, olimpiyatları provoke etmenin bir göstergesi değil midir?

Sporu hangi amaçla yaparsak spor da o amaca hizmet eder. Sporun iyi yönlerini geliştirmek için; insan haklarıyla ilgili boyutlarını özenle öne çıkarmamız gerekiyor.

Doç. Dr. Atilla Erdemli, “Kültürden yola çıkarak yaşamı ve onun içinde sporu değerlendirdi. Beden, oyun ve hareket kültürünün üç önemli öğesi olarak bizi spora götürdüğünü” aktardı. Spor ona göre bir amaç olmalı. Araç oldu mu spor ölür. Olimpiyatlarda sanat gösterileri için 100 milyon dolar harcandı. Bu sanat gösterilerini sporcular izledi mi? Spor, savaşmadan mücadele etmenin en iyi göründüğü alandır. Erdemli, Citius, altius, fortius sloganı sorgulanmadan kabullenildi. Şimdi nereye kadar daha hızlı, daha yüksek ve daha kuvvetli diye sormak gerektiğinin altını çizdi.

Alman sosyolog Mr. Harald Klingebiel, “Sporcu ve izleyicilerin karşılaşmalar ya da eğitim amaçlı kısa süreli deplasmanda kalmaları” başlıklı araştırmasını sundu: Kültürler arası diyaloğun tam tersi kültürler arası yanlış anlamadır. Taraftarlar deplasmanlara gittiklerinde bilmedikleri kültürden, tanımadıkları polis tutumundan dolayı genç taraftarların farklı duygular içine düşerek medeni olmayan davranışlar sergiledikleri görülmektedir. Bremen’de 1981 yılından, 2003 yılına kadar süren bir çalışmada Alman taraftarlarla görüşüldüğü aktarıldı. Daha büyük şehirlerdeki taraftarlar birbirlerini farklı tanımlamakta ve gruplar arasında çatışmalar çıkmaktadır. Zaman zaman taraftarlar fiziksel şiddet yoluyla birbirleriyle temasa geçiyorlar. Taraftarları eğiterek farklılıkların tanıtılması amaçlanır. Klingebiel, futbol taraftarını polisle değil, eğitimle ve onların sosyal problemlerini çözerek sorunu çözme yoluna gittiklerine vurgu yaptı. Almanya’daki Türkler Bundesliga’ya ilgi duydukları gibi Türk ligini de takip ediyorlar. Almanlar; Türklerin milli maçlara ve Türk takımlarının maçlarına akın akın gelmesini ve hararetle “Türkiye Türkiye” diye desteklemesini şaşkınlıkla karşılıyorlar. Bir Alman atasözü “İnsanlar birbirini tanıdıkça kavga etmeyi bırakır” biçimindedir. Birbirini tanımak savaşa engel olmuyor ama birbirini anlamak savaşı durdurabilir. Hoşgörüsüzlük pek çok spor olayında karşımıza çıkıyor. Ayrımcılığa karşı spor önemli sınavlar veriyor. Williams kardeşler tenisle ırkçılığa ders veriyorlar. Şiddet ve milliyetçiliğin önüne geçilmesi için kültürler arası diyaloğu geliştirmede spor, daha fazla işleve sahip olmalıdır.

Uluslararası Spor ve Kültür Derneği Genel Sekreteri Mr. Mogens Kikeby; “kültürleri bir araya getirmede sporu nasıl daha aktif ve itici bir güç olarak kullanabiliriz?” sorusunu sorarak aşağıdaki yargıları katılımcılarla paylaştı: Spor kendi başına kültürler arası diyaloğu sağlayamaz. İyi bir ortam sağlanırsa spor için kültürler arası diyalog sağlanabilir. Spor aracılığıyla bir başka hedefe varmaya çalışıyoruz. Sporu kaybedersek her şeyi kaybederiz. Spor bir araç olarak algılanırsa buna da çok dikkat etmek gerekiyor. Sporda eğitim formal, non-formal ve in-formal olarak planlanmalı. Avrupa Konseyi olarak kültürler arası diyalogda bir araç olarak sporu kullanma konusunda başarısız olduk.

Leyton Orient Toplumsal Spor Programı Proje Direktörü Mr. Neil Taylor, “Göçmenlerin entegrasyonunu kolaylaştıran herkese açık spor etkinliklerinin rolü” başlıklı sunumunda Londra örneğini aktardı. Londra’da yaşayan azınlıkların nüfus olarak %22’sinin AB üyesi ülkeler dışından Hintli, Yugoslav, Afgan, Bangladeşli, Arnavut, Iraklı, Bosnalı ve Türk azınlıklardan oluştuğu görülmüştür. Azınlıkların kalkınması konusunda spor çok gelişmişliğe rağmen yeterli değildi. Azınlıklar, yabancılar spor faaliyetlerine entegre edilmemişti. Etnik azınlıklar hükümetlerle diğer alanlarda ilişki kurup gelişme göstermelerine rağmen entegrasyon konusunda spor kullanılmamıştı. Doğu İngiltere Spor Konseyi’nin etnik azınlıkları spor yoluyla nasıl bir araya getiririz diye bir çalışma yaptığını öğreniyoruz. Üçüncü ligde bir futbol takımı 1 milyon Paund’luk bütçe ile azınlıklar futbol ve atletizmde çalışmalara alındı. “Futbol birleştirir ırkçılık ayırır.” “Irkçılığa karşı savaş” gibi sloganlarla azınlıklara yönelik koçluk eğitimi ve entegrasyon çalışmaları yerel hükümetlerle işbirliği içinde sürdürülüyor.

Kıbrıs’tan katılan Spor Elçisi bayan Clea Papaellina, “Elit sporlara yabancıların katılımı” başlıklı sunumunda, Marca Reine Raufman isimli Alman futbolcunun Kıbrıs’a transferi, Kıbrıslı bir bayanla evlenmesi ve vatandaşlığa kabul edilip ulusal takımla olimpiyatlara katılması ve oynadığı futbol ve attığı gollerle halkta yarattığı memnuniyeti aktardı. Video görüntülerinde attığı goller ve maçlarda ulusal marş söylenirken Raufman’ın da buna nasıl içtenlikle katıldığını gösterdi. Model olarak Raufman’ın sporun ortak dilini iyi kullandığını, adaya ilk geldiği anda adadan kaçmak istediğini; ancak şimdi çok mutlu ve huzurlu bir yaşam içinde kitlelere sporu sevdirmek için çalışacağını video kayıtlarıyla deklare etti.

Avrupa Konseyi Proje Direktörü Mr. Michael Fanizadeh, “ırkçılığa karşı mücadelede futbolun rolü” başlıklı çalışmasını sundu. Avrupa futbolunun ünlü isimlerinin, takım kaptanlarının ırkçılığa karşı mücadelede ortak tutum içinde olacaklarını aktaran video görüntülerini sundu. Video görüntülerinden ırkçılığa karşı duruşta Çek futbolcu Pavel Nedved, İngiliz futbolcu David Beckham, Bulgar Stilian Petrov, Rus Viktor Onopko, Sırp Boris Zivkovic, Alman futbol adamı Rudi Völler’in mücadeleyi bırakmayacaklarını öğrendik.

Bu sunumların ardından spor tarihi için önemli bir adım atıldı ve İstanbul Bildirgesi bu konferansın sonunda kabul edildi.

İSTANBUL DEKLARASYONU

Sporun Kültürler Arası Diyaloğa Katkısı

Avrupa konseyinin sporda ırkçılığa karşı koruma ve sporda ırkçılık konusundaki önerileri:

Opatija 2003’teki Avrupa Kültür Bakanlığı tarafından uygulanan kültürler arası diyalogda uyumsuzluğun önlenmesinin düşünülmesi.

3. Avrupa Konseyi eyalet başkanları zirvesi 10. spor bakanlığı konferansı ve Avrupa Kültürel Konvansiyonu yıl dönümü ışığı altında İstanbul’da 9-10 Eylül 2004’te yapılan, Avrupa Konseyi sporun kültürler arası diyaloğa katkısı katılımcıları kabul eder ki;

Bugün globalleşmiş dünyada, kültürler arası diyaloğun gelişimi toplumun geniş bir bölümüne doğru ilerlemelidir.

Sporun ana değerlerinden olan centilmenlik, karşılıklı saygı, barış, hoşgörü, ırkçılığa karşı savaş ve yabancı düşmanlığı konusunda mücadele korunmalı ve ileri götürülmelidir.

Sporun dili evrensel ve tartışılamaz olduğundan bütün sınırları aşma gücü vardır.

Spor bir toplumun ana değerlerini oluşturan saygı, takım ruhu, kaynaşma ve sosyal birlikteliği geliştirir.

Spor toplumun geniş bir bölümüne özellikle genç kesime ulaşmak için uygun bir yoldur.

Kültürün bir parçası olan spor ve beden eğitimi tanınmalı ve bütün ülkelerin eğitim sistemlerinde yer almalıdır.

Eğer uygun bir şekilde geliştirilip, yayılırsa spor, ortak kuralları olan, bilinen bir oyun (maç) farklı ulus ve kültürleri bir araya getirerek kültürler arası diyaloğun başarılmasında ilk adımı atmaya yardımcı olur.

Ancak, spor yanlış kullanılabilir ve bu da, toleranssızlığa, milliyetçiliğe ve şiddete neden olabilir.

Bu nedenle, doğru bir kültürler arası diyalog için, önlemler spor pratiğine eklenmelidir.

Bu konferansa katılanlar aşağıdaki maddeleri önermişlerdir:

Herkes İçin Spor

Otoritelerin, bölgesel, ulusal ve uluslararası çocuk gruplarını ve gençleri boş zamanlarında spor yapmaları ve kültürler arası spor değişim programlarına katılmaları konusunda destek olmaları için çalışma yapması gerekmektedir.

Bu tür programlardan sorumlu olan antrenör ve liderler, tamamen kalifiye olmalı ve gereken beceriler uygun eğitimlerle sağlanmalıdır. Örnek olarak holistik yaklaşım geliştirilmelidir.

Bu gibi kültürler arası sporsal değişim programları diğer kültürel aktiviteleri içermeli ve değişik kültürleri anlamayı ve değer vermeyi geliştirmelidir. Örnek olarak müzik, dans, resim vb..

Otoriteler, spor organizasyonları ve toplumun gereksinimlerine bağlı olarak yabancı uyruklu sporcuların spor hayatına katkı yapacak programlar geliştirmelidir.

Elit Spor

Sporcuları teşvik etmek için, eski sporcuları ve antrenörleri kültürler arası diyaloğu ilerletmede idol rollerinde kullanmalıdır.

Eski sporcu ve antrenörler;

Kültürler arası diyaloglara katılmalıdır.

Özellikle değişik kültürlere tanışık olanlar, rollerini kültürler arası diyalogları kurmak için teşvik edilmelidir.

Tecrübelerini paylaşmalıdırlar. Örnek olarak kültürler arası öğrenme, antrenmanların bir bölümünü oluşturur.

İnsanoğlunun barışçı varlığının ilerlemesine örnek olarak olimpiyat oyunları, tarihi ve felsefe bilgisinin artırılması ve olimpiyat oyunlarının değerlerini yaymak için efor sarfedenlerin bir araya getirilmesi sağlanır.

Yukarıda bahsettiğimiz olayı gerçekleştirmek için, ilgili organizasyonların aktivitelerinde yüksek seviyede yarış tecrübesi ve diğer sporculara saygılı olmak ele alınmalıdır.

İzleyiciler ve Taraftarlar

Spor karşılaşmaları düzenleyenler kültürler arası eğitimi içeren taraftar eğitimini geliştirmelidir. Örnek olarak taraftarların büyük karşılaşmalara hazırlanmalarının öneminin altı çizilmelidir.

Önemli spor karşılaşmalarına katılmak için diğer bölgelere seyahat eden taraftarlar alışveriş ve değişik kültürlerin diyaloğu ve bu yolla kültürel yanlış anlamaların giderilmesi sağlanmaktadırdır.

Büyük karşılaşmalarda yapılan kültürel ve animasyon programları kültürler arası diyalogu geliştirmek ve katılımcıların çok yönlülüğünü kullanmalıdır.

Sonuç olarak iki günün yoğunluğunun ardından düzenlenen kokteylde, katılımcı konuklarla bire bir sohbet etme olanağı sağlandı. Önce Alman sosyolog Harald Klingebiel ve ardından Avrupa Konseyi Kıbrıs Spor Elçisi Clea Papaellina ile yaptığım uzun sohbetten sonra, sporun kültürler arası diyalogda daha fazla yer alması için bizlerin ülkemizde bireysel, örgütsel, resmî ve resmî olmayan hiçbir şey yapmadığımızı daha açık gözlemledim. Avrupa Konseyi savaştan, işsizlikten, açlıktan, yoksulluktan ve faşist dikta rejimlerinden kaçıp, gelişmiş Avrupa’nın herhangi bir yerleşimine yelken açanlara spor aracılığıyla bir el uzatıyor. Bu el azınlık olarak yaşayanları spor aracılığıyla sosyal yaşama döndürürken, içinde bulundukları toplumla barıştırıp, kaynaştırdığı gibi yanlış anlaşılmaları da önleyebilmektedir.

İstanbul ve Kadir Has Üniversitesi çok önemli bir konferansa ev sahipliği yaptı. Bu etkinlikte Spor Bilimleri Derneği başkanı Prof. Dr. Hasan Kasap ve Marmara Üniversitesi öğretim görevlisi Dr. Ümit Kesim dışında spor bilim alanından kimsenin olmayışı yadırganacak bir durumdu ve bu ilk ayıptı. Yadırganacak ikinci boyut, ülkemiz spor insanlarının önemli bir bölümü metropol İstanbul’da yaşarlar. Beşiktaş, Fenerbahçe, Galatasaray gibi yüzyıllık kulüpler bu kentte ve onbinlerce amatör spor izleyicisi bu etkinliğe ilgi duymadı. Bu ilgiyi yöneltecek olan medyanın spor servisleri ki medyanın merkezi İstanbul çok önemli bir etkinliği duymadı, görmedi ve habersizce geçiştirdi. Yerel ve devlet yönetiminde sporun temsilcileri olarak görev yapanlar, olimpiyat yapalım diyenler, üç büyüklerin (BJK, GS, FB) ve diğer kulüp yöneticilerinin artan nüfusuyla İstanbul gerçeğinde kültürler arası diyalog için sporun nasıl kullanılacağını öğrenme şansını kaçırdılar. Kitlelerin spora olan ilgisi ve yönelimi içinde edilgenlikten etkin olmaya, yaşadıkları topluma yeni değerler kattıkları oranda barışık bir yaşam ortamı oluşacaktır. Tarihsel süreçle beraber farklı kültürleri bir arada barındırmasıyla en çok kültürler arası diyaloğa gereksinimi olan ülkemizin böylesi etkinlikleri en güzel ev sahipliğiyle geçiştirip, konukları misafirperverliğimizle ağırlayıp bu insanlar ne konuşuyor, neyi tartışıyor bunu önemsememek, içerdiği konuları kamuya aktarmamak bir rastlantı mıdır? Bu büyük kentin sporseverleri, spor eğitimcileri, spor kulüp yöneticileri, spor yazarları buradaki konuşmaları duysalardı kültürler arası diyalog için daha fazla spor için çaba gösterebilirlerdi.

9.1. Spor Eyleminde Aktif Rol Alanların Sorumluluğu

Antrenörler gerek sporcuların gerekse idarecilerin sporcular arasındaki ilişkilerinde köprü görevinde olan kimselerdir. Antrenörlük unvanına ulaşmanın iki yolu vardır. Bugün sayıları 50’yi bulan yüksek öğretimdeki Spor Yüksek Okulları ve Beden Eğitimi ve Spor Bölümleri mezun vermelerine rağmen, devam etmekte olan usta-çırak ilişkisi ile antrenör yetiştirilmesine son verilmelidir. Değişim ve yenilenmeye açık, spordaki çok yönlülüğü sporcuya aktarabilecek üniversiteli antrenörler aktif görevlerde olmalılar. Çağdaşlaşmayı kavramış, sporcuyu önce bir insan olarak gören, algılayan, tanıyan ve ilişki geliştiren antrenörlerle spor da ahlaksızlıklar azalabilir.

İdareci, spor külüplerinin işletilmesinde söz sahibi olan kişilerdir. Sporla ilişkilerine bakılmaksızın ansızın kendilerini kulüplerinde sorumlu ilan ederler. Böylesi bir işleyiş demokratik değildir. Demokratik olmayan işleyişlerde de ahlak aramak doğru olmaz. İdareciler, spor kulüplerini ticari bir işletme gibi kullandıkları için kulüplerin işleyişi sporun doğasına uymamaktadır. Sporcu olarak yıllarını bir kulüpte geçiren, emekliliğinde bile kulübe üye olma hakkına sahip olamaz. Yıllık aidatları 20-50 milyonu bulan klüplere üye olmak spor dışı ilişkiler düşünenler için bir sıçrama tahtasına dönüşmektedir

İdareciler demokratik seçimle gelmeli, seçimle gitmelidir. Çağdaş idareci, yöneteceği olguyu tanıma çabasında olmalıdır. Ne zaman idareci, sporcu ve taraftarla, basınla hoş görülü bir ilişki kurup geliştirirse o zaman spor ahlakının olumlu örnek davranışları spor alanında artacaktır.

Taraftar, bugünün spor dünyasında vazgeçilmez bir parçadır. Fenerbahçe Spor Kulübü başkanı Ali Şen 25-03-1995 günü TRT 1’de yayımlanan haber programında Cumhurbaşkanı ile yaptığı görüşmede ilginç noktalar ortaya koydu. Taraftarlarının 20 milyondan çok olduğunu parti kursalar, iktidara aday olabileceklerini savladı. “Taraftarlığın rasyonel bir açıklamasını yapmak gerekmiyor, yapılamaz da zaten.”28 Bir insanın içinde yaşadığı kentin veya mahallenin takımına taraftar olması doğaldır. Bugün bu doğallık suni yollarla zorlandı. Dört büyükler diye anılan takımlar ülkenin her tarafında taraftar bulabildi. Doğal olarak her hafta sonu oynanan maçın ve spor etkinliğinin değerlendirilmesi yeni haftanın ilk konusu oldu. Taraftar önce kendisine sonra çevresine karşı sorumlu olmalıdır. Taraftarlık duygusal bir tutumdur. Tuttuğu takım ile özdeşleşen insanlar takımın başarısı veya başarısızlığını kendi özel yaşamlarına indirgemektedirler. İnsanın sosyal, siyasal, ekonomik kaygıları yerine, kulübün ve sporcuların sorunlarıyla yaşamın önemli anlarını tüketmeleri doğru bir tutum olarak sunulamaz.

Spor basını sporda kamuoyu oluşturma sürecinde söz ve eylemi ile kitleleri harekete geçirebilir. Yapılan bir röportaj, atılan bir başlık buna yetebilir. Spor basınını oluşturanların iki alanın bilgi ve görgüsüne sahip olmaları gerektiği kesindir. Bunlar spor bilimleri ve basındır. Spora ilişkin yazı ve eleştirilerin basın ahlak yasası ve sorumlu gazetecilik anlayışıyla olgunlaştırılıp, spor ahlakına katkı boyutuna taşınmalıdır.

Her insan eylemi, yapıldığında yaratıcı, geliştirici ve yetkinleştirici yönlere sahip olmalıdır. Spor eylemi ile tanışması ilk okul yıllarına rastladığından, bu dönemde çocukların sporla tanışmasını sağlayan öğretmen mutlaka spor eğitimcisi olmalıdır. Okul sporu ile çocuk ve gençlerde bedensel, düşünsel ve toplumsal bilinç oluşturulabilir. Bu bilinçle sporda ve diğer toplumsal ilişkilerde yeni değerler kazanılacaktır.

Önemi her geçen gün artan spor eyleminde kişilerin uymaları gereken bir kurallar dizgesi, sistemler bütünü vardır. Spor yapan, yaptıran ve spor etkinliği içinde yer alan tüm kişiler ayrım yapılmaksızın kurallara uymak zorundadırlar. Spor etkinliğine katılmaya karar veren kişi kurallara uyduğu sürece sporun anlamlı ve etkili sonuçlarıyla karşılaşır. Uyulması istenen kurallarla spor, evrensel boyutta algılanıp, estetik teknik bütünlük sağlar. Spor, her şeyden önemlisi erdemlerle donatılmış yeni insani biçimlemenin bir formu olmalıdır.

Sporcunun ve çalıştırıcının, kulüple, fedarasyonla ve diğer etkileyenlerle ilişkilerini düzenleyen bir yasal düzenleme günümüzde zorunludur. Bu bağlamda SPOR AHLAK YASASI oluşturulmalıdır. Spor etkinliğinde bulunanlar bu etkinlik içinde ilişkilerinin sınırlarını bilmek durumunda olmalıdır. Böylesi bir yasa işlenecek suçun önlenmesine yardımcı olabileceği gibi sporcu ve diğer sorumluları denetlemede kolaylık sağlayacaktır.

Sporun en büyük tehlikelerinden olan doping sporcuya ve eyleme getirdikleri-götürdükleriyle tartışılmalıdır. Artur Gold’un deyişi ile “Sadece dikkatsizler veya yanlış bilgilendirilenlerin yakalandığı spor ortamında gerçek doping yapan ve yakalanamayan pek çok sporcu vardır.”28

Amatör-profesyonel her sporcu yarışma ve hazırlık sezonunda en az 4 kez önceden haber verilmeksizin teste alınmalıdır. Sporcularda caydırıcılık ancak böyle sağlanır. Önceden bildirilmeyen tarihlerde testler yapmak doping kullanımını azaltacaktır. Sadece yarışma ortamında yapılan testlerde, ilk üç dereceyi alanların kontrol edilmesi, doping yapan sporcu için ilk üç içine girmeyerek de doping kontrolünden kurtulmak mümkün olmaktadır. Bu durumu da ortadan kaldırmanın yolu, maliyeti ne olursa olsun yarşan tüm sporcular teste tabi olmalıdır.

Sporda belgelenmesi en zor olan sahtekârlık biçimi şike olgusudur. Sporun kitlelerin gözünde ve yaşamında değer yitirmesi şike söylentileri ile çok çabuk sağlanabilir. Şikenin söylentisi veya olabileceği durumları araştıracak bir komisyon görevli olmalıdır. Böylesi bir komisyon, elinde belge olmasa da karar alıp, yaptırım gücüne sahip olmalıdır. Böyle bir kurumun etkin varlığı şike girişiminde bulunacaklar için önlemli olabilir. Sonucun başkaları için daha fazla önem taşımaya başladığı spor etkinliklerinde şike girişimleri –başka adlar altında anılsa da– başlar. Maddi çıkar karşılığı, teşvik pirimi veya hatır için bir kişi veya kulüp şikeye karışıyorsa, yargı yolu açılmalı ve olabildiğince hızlı sonuç alınmalıdır.

Sporun ahlaki çöküntü yaşamasında en etkin olan tutumlardan birisi de sporda meslekleşmeye göz yummak olduğudur. Amatör spora katılım sağlık içindir. Profesyonel spor ise para kazanmak, her ne pahasına olursa olsun kazanmak ve girişimciler tarafından yönetilmektir. Eğlenceli olabilir, ama kazançlı olmak zorundadır. Kâr getiren bu girişim her zaman ahlaki ve demokratik değildir. Spor aracılığı ile toplumun eğitimine bir katkı söz konusu olduğundan sporun boyutu amatör olmalıdır. Amatör spor olanakları toplumun tüm kesimlerine ücretsiz olarak sosyal devletce sunulmalıdır. Devlet başarılı olmuş sporculara ödül verme geleneğini terk edip, tesis yapımına ve bunu kitlenin kullanımına sunmaya önem vermelidir.

Spor eyleminde yenmeyi, yenilmeyi, kazanıp-kaybetmeyi olağan karşılamayanlar, istemlerine ulaşmak için şiddete başvurur. Sporda şiddet, sporcudan, taraftara eylemin içinde yer alan tüm kesimlerin zarar görmesi ile sonuçlanır. Sporda şiddet oluşumunda şu faktörlerin önemli olduğu görülür. Spor sahalarındaki saldırganlık ve şiddet aşağıdaki unsurlarca belirlenmektedir.

1- Sporcu ve seyircinin aşırı rekabet hissinin baskısı altında bulunması

2- Oyunun yeri (deplasman vb.)

3- Müsabaka yerinin disipline edilmemiş olması

4- Sporcuların, gerçekte iyi hazırlanmadıkları halde, çok iyi hazırlandıkları ve mutlaka kazanmaları gerektiği konusunda idarecilerce şartlandırılmış olmaları

5- Müsabaka sırasında, hakemler tarafından gereğinden fazla ağır cezalar verilmesi

6- Spor seyircisinin hakeme küfür etmesi

7- Saha içinde iki sporcunun kavgaya angaje olması

8- Sporcuların iyi oyun yerine, karşı tarafın iyi oyununu ne pahasına olursa olsun bozma takdiğini uygulamaları

9- Sporcuların oyun kuralları konusunda yeterli derecede bilgi sahibi olmaması

10- Sporcunun sportif olgunluğa erişememesi

11- Yenilgi veya başarının önemi

12- Sporcunun, sporun anlamı ve önemi konusunda yeterli eğitime sahip olmaması

13- Spor seyircileri arasında, içinde yaşadıkları topluma yabancılaşan seyirci sayısı yoğunluğunun fazla oluşu gibi faktörler saha içinde ve dışında saldırganlığı ve şiddeti doğrudan veya dolaylı etkilemektedir.²³

Spor, insanlar arası ilşkilerin kurulup, gelişmesinde ve dostluk bağlarının kuvvetlenmesinde önemli etkiye sahip bir olgudur. Şiddeti önleme, hatta savaşa ara verme gerekçesi olarak bile olimpiyat oyunlarının yapıldığı dönem düşünülünce, içinde bulunduğumuz spor atmosferi âdeta bir savaş atmosferine dönüşmüştür. İçine düşünülen durumda sporcu ve taraftardan idareci ve spor basınına kadar her kesimden insan sorumluluk sahibidir. Spor etkinliklerinde, hiç istenmeyen şiddet saha içi ve saha dışı boyutuyla yaşatan ve yaşayanlara zarar vercek bir aşamaya gelmiştir. Toplumsal yaşamda şiddet vazgeçilmez bir unsur olarak görüldüğü sürece, yönetenin-yönetilene, yönetilenin-yönetene tepkisi olarak sporda şiddet, toplumsal çatışmalar sürdükçe var olmaya devam edecektir. Bunu doğuran etmenleri ortadan kaldırmak, spordaki şiddetin de yok olmasına araç olacaktır.

Sporda performans, yarışma, rekor, antrenman ve bireysel başarı ile ortaya çıkan durumdur. Bu durum, olimpik ruhun anlamı olan “daha hızlı, daha yüksek, daha kuvvetli” olarak bilinen ilke ile uyumludur. Uyumluluk, sporda insan performansının sınırları zorlanmaya başlandıkça bozulmaya başlar. Performans ve rekorlar ilerledikçe sporcu özüne yabancılaşmaktadır. Çocukluk ve gençlik çağları yoğun antrenmanlarla geçirilen yüksek performans sporlarında durağan bir hedef yoktur. Her hedef, her derece aşılmalıdır. Yüksek performansın değerli olması, sporcuları bu yolda olumsuzluklara itebilmektedir. Sporcuya başarım seçeneklerini çoğaltarak sunmak, başka bir söylemle sporcuyu teklikten kurtarmak yüksek performansın olası olumsuzluklarını giderebilir.

Sporda olimpik ilke olarak sunulan Citius, altius, fortius yaklaşımdan vazgeçilmelidir. Spor sağlıklı yaşamda bir araç olmalıdır. Yüksek performansın salt amaç olarak eğitim kurumlarında ve kulüplerde yapılmasına izin verilmemelidir. Yüksek performans için ayrılan zaman ve harcanan emek ile daha çok sayıda kişinin sağlıklı spor yapması sağlanmalıdır. Yüksek performans sporlarının, erkek ve bayan sporcular için aşırı yüklenmeler sonucunda yeni olumsuzluklar ortaya çıkardığı insanların belleklerinde yeterince iz bırakmıştır. Bu olumsuzluklar kadın sporcularda, erkeksi bir görünümle (tüylenme, klitorisin aşırı büyümesi) kendini gösterir. Erkek sporcular da ise stres, yabancılaşma ve pörsümüş kas kitlesi olarak kendini gösterir. Bu bağlamda son söz: İnsanın özüne yabancılaşmayı getiren her türlü eylem kısıtlanmalıdır.

Sporda ticaretin boyutları arttıkça, ahlaksızlıkların da çevresi genişlemektedir. Sporcuların, kulüplerin alınıp-satıldığı bir ortamda sporu özgürce yapacak, yaptıracak kimseler bulmak dahada güçleşecektir. Spordan para kazanmak, sağlık kazanmanın önüne geçtiği için ticarileşme sporu bitirebilir. Amatörlük anlayışı ile oluşturulan takımların oyuncuları bir zamanlar hep aynı semt veya şehrin insanlarından oluşurdu. Artık günümüzde amatörlük, profesyonelliğe, spor ise ticarete dönüşmüştür. Bu anlayış en kısa sürede terk edilmelidir.

Dünya ahlak temeline dayanan tek uluslararası spor olayının bir para bayramına dönüşmesine izin vermemek gerekir.

Sporla erdemli bir yaşam biçimi, gelecek kuşakları sağlıklı bir toplum istiyorsak, spor ahlakının sorunlarını geciktirmeden çözmek gerekir.

9.2. Spor Bilimcinin Sorumluluğu

Bilimle uğraşan bir kişi iki temel soruyla karşı karşıyadır:

1. Bilmek istediğimi nasıl bileceğim?

2. Bilmek istediğimi ne için bileceğim?

Birincisi, nesnenin bilgisine ulaşmak için geçilecek yolları, kullanılacak araçları, yöntemleri vb. kapsarken, ikincisi bilginin kullanımı ve amacını kapsar. İki soru ayrıdır; ama, iç içe geçmişlerdir. Eylem, önce amaçta var edilir; amaç da, sırf düşüncede kalmamak için eylemi gerektirir. Gene de bilmenin sorumluluğu ikinci soruyla kendini açar. Bütün meslekler bu sorumluluğu paylaşırlar. Teknolojik bir buluşun insanlara olası etkileri önceden düşünülmeli, yararları veya zararları da kestirilmelidir. Spor biliminde, etkilerin önceden hesaplanması ve olumsuzluklara önlem alınması yaşamsal önem taşır. Sorumluluğu üstlenmeye karşı hazır olmak ön koşuldur. Yapılacak yanlışların, bedeni doğrudan ve belki de kalıcı olarak etkileyeceği düşünülürse, her spor dalının bilgisinin, onu öğreten ve uygulayan tarafından yeterince edinilmiş olması gerekir. Kimin, nelerden sorumlu olduğunun saptanması bir iş bölümü konusudur. Uygulatan ve uygulayan, uygulamanın gereklerini bildikleri sürece, işin sorumluluğunu paylaşmış olurlar. İş çok yönlü olabilir; o zaman sorumluluğun paylaşımı da çok katılımlı olur: Oyuncu, hakem, seyirci, organizatör vb. Spor bilimcisinin diğer katılanlardan fazla olan sorumluluğu, sorumlulukların ne olduğunu ilk gösteren olmasındandır. Paylaşım, birebir ilişkilerden başlayarak, ahlaki temelden hukuki, tıbbi, çevresel ve kitlesel alanlara doğru yayılır.

Spor bilimci hümanist bir düşün üreticisi olarak genel ahlaki sorunları kendi bilimsel konumu ve kendi sosyal özellikleri bakımından iki yönlü yüzleştirir. Genel ilkeler ve özel durumlar arasında çelişki bulunmamalıdır. Bununla beraber her branşın, sorumluluğa kendi yönünden yaklaşma hakkı da gözardı edilmemelidir. Yoksa sırf didaktik ve formal kalır, somut icerik belirgin olmaz. Başka deyişle, sorumlululk bilinci ezbere olamaz. Spor bilimci için önemli olan, spordaki kuramsal sorunların yanı sıra ve daha çok pratik eylemdeki sınırlamaların ve biriken beklentilerin bilincine ulaşmadır; çünkü bilinç eksikliği ile sorumluluk eksikliği birlikte gider. Spor bilimcisinin mesleki eylemini bilinçli bir ahlaki sorumluluğa göre yönlendirmesi ve sınırlaması gerekmektedir. ahlakta geleneksel ayrım üç temel öğeye göre yapılır. Bunlar, tecrübe yoluyla kazanılmış (empirik) ahlak, kuramsal (normatif) ahlak ve yazılı (diskriptik) ahlaktır.

Bir spor bilimcinin mesleki ahlakı normatif düşüncesine göre ele alınmaktadır. Önceden ortaya atılan iş ahlakına göre yönlendiriciler elbette iddia ile halledilemezler. İş ahlakı tartışmalarını gittikçe zorunlu kılan bazı nedenler vardır. Bilimin üretim gücünün olumsuz uygulanışları, onun ise bunu aydınlığa çıkarması gene bilimsel çalışmalarla mümkündür. Sorunları çözmek bilimin görevidir. Sorunlar çözüldükçe yeni sorunların oluşması da bilimin çift yönlülüğünü ortaya çıkarır.

Spor bilimi davranışının ahlaki ilke gerekliliğini günümüzde yeterli derecede yönlendirici esas bulunmamaktadır. Sporbilimcisinin sorumluluk davranışlarının kriterleri kısmen kendi kendine şüpheli hâle gelen genel toplumsal veya spora özgü değer ve norm örneklerinden artık yolunu ayırmamaktadır. Şu an evrim sürecine yenik düşmüş ve duygusal özelliğini giderek kaybetmektedir. Spor biliminin dışında bir dizi mesleki ahlak fikirleri de formüle edilmiştir. Bunlardan bazıları şunlardır: Basın ahlakı, tıp ahlakı, siyaset ahlakı vb.

Bir değer, maddesel ahlakın içinde genel anlamda yüksek olarak ele alınır ve hareket düzenleyici fonksiyon olarak kabul görebilir. Dayanak noktası ve yönlendiriciliği aynı zamanda harekete değer güvencesi veren ve onu kıymet biçici yapan, hareketi yön saptırıcı olursa işte o zaman değerin hangi özelliklere gerçekten sahip olması gerektiği sorusu önem kazanır.

Değerler, içerik bakımından kararlı bir çabanın amacı olarak ele alınırlar. Bu hem olumlu hem de olumsuz olabilir. İdeal değerlerin gerçeklikte hiç de tam anlamıyla gerçekleştirilebilir olmadığı, aksine sadece sınırlı olarak yaklaşılır (olumlu değerler) veya sakınılır (olumsuz değerler) olduğu olgusu, değer ve ahlak tartışmalarında bazı yanlış anlaşılmalara neden olmaktadır. Örneğin; “fair play ideal ilkesi konmasaydı da, sporcular yarışmanın gereği buna uyacaklardı, ilke doğal davranışı bozuyor” gibi çıkarımlar, değer kavramını paranteze almak oluyor. Biraz daha derinden bakılacak olursa, ilkenin sonradan konma ve bir icat değil, olayın özü olduğu anlaşılabilir. Günlük dilde dürüstlük dediğimiz olay spor bilimi terminolojisinde “fair play”dir. Dürüstlük ve fair play doğaldır, ama bilinçle pekiştirilmesi gerekir.

“Spor bilimcinin en yüksek kazancı nedir?” sorusu empirik ya da normatif olarak yanıtlanabilir. Spor bilimcisini kendi özel durumu ve kişiliği ile sporun bilimsel meslek ahlakı arasında köprü kurabilmesi için özel ile genelin, bireysel ile toplumsalın sentezi gerekiyor. Ayrıca sportif olanakların, anlamlılık ile, yararlılığın doğruluk ile bağ kurması içerikler ne kadar değişken olsa da, zorunlu kategorik bireşimlerdir.

Sporda kazanılan ulusal ve uluslararası başarıların toplumun günlük yaşamında bir değer oluşturması yeni bir olgu değildir. İlkçağlarda da egemenler, köleler üzerindeki baskıyı görünmez kılmak ve toplumun moral değerini yükseltmek için sporu bir araç olarak kullanmışlardır. Oysa bugün bilim ve teknolojideki yeniliklere sahip olmadan sporda başarılı olmak mümkün değil. Güreşi dünyaya öğretmekle övünmenin bugüne ve yarına hiçbir olumlu katkısı yoktur. Bugün hâlâ babadan kalma yöntemlerle güreşçiler antrenman ve kamp yapıyor, ardından da beslenme diye tıka basa mideyi dolduruyorlarsa sırtımız minderden kalkmayacaktır. Futbolcular yeni sezona yatır ziyareti ve en çok sevap kazanacakları camide ellerini tanrıya dua için açıp yalvarıyorlar: “Tanrım bizi koru, şampiyon yap.” Sezon açılışında kesilen kurbanın kanı, gelenek geri kalmasın diye alına sürülür de sporcuya ayda bir kez sağlık kontrolü çok görülür. Teknik direktörün işini çok bilmiş yöneticiler, antrenörün işini spor yazarları, hekimin işini masörler, psikoloğun işini muskacı-cinci hocalar, spor yazarlığını eski şöhretli futbolcular yapar. Böylesi çelişkilerle dolu bir ortamın demokratikleşmesi ve bilimselliğin öne geçmesi için çok fazla bilime inanan spor adamına gereksinim duyulmaktadır.

Spor eylemlerinde yön bulmamızı sağlayan bakış açısı bilimsel bakış olmadığı sürece bu alanda kalıcı başarılar elde etmek çok güç olacaktır. İnsanlığın mükemmelleşmesi ve karşılaştığı sorunları çözmede sarılabileceği biricik yöntem toplumsal yaşamın tüm alanlarında egemen kılınmak zorundadır.

Futbol sezonunun ilk haftasıyla beraber geriye dönüp baktığımızda kulüplerin hazırlık çalışmalarını bilimsellikten uzak bir anlayışla geçirdiği görülecektir. Geçtiğimiz günlerde Milliyet gazetesi Trabzonspor’da bilimsel çalışma diye rutin spor testlerinin yapılmasını haber yapmış. Oysa bu testlerin üniversite çevrelerince yapılması bilimsellik gibi sunularak olması gereken çalışmaların üstü örtülmektedir. Bu görevi boyalı basın yıllardır yapmaktaydı. Şimdi laboratuvarı ve diğer altyapı taşları bile olmayan üniversiteler de aynı göreve soyundular. Hazırlık çalışmalarının yapılması gereken fiziki çevre ne yazık ki kulüp idarecilerinin sporda cehaletinden ve ticari kaygılarından öyle bir organize ediliyor ki, sezona güç depolamak parolasıyla girenler (enerji depolarının yeri nerededir, ne kadar depo yapılır bilmeseler de repoyu bilen sporcular) sakatlıklarla işe başlıyorlar. İşte Almanya, Hollanda kampları bunun kötü gösterimleridir. Kulüp idarecilerinin gurbetçileri soymak için hazır olmayan takımları sahaya sürerek amatör takımlarla gösteri maçı yapmaları bunun tipik bir örneğidir.

Profesyonel sporcuların kendi bedenlerine karşı sorumluluklarını yerine getirmelerini ve ödediği milyarlarla yitireceği sağlığını görmezden gelmelerini sağlayan bugünkü kapitalist spor sistemidir. Çağdaş insan, çağdaş sporcu işini bilimin öngörülerine göre yapar. Bilimin semtlerine uğramadığı kulüplerimizde, futboldan basketbola, yüzmeden jimnastiğe kadar pek çok alanda bilim dışı yöntemlerle çalıştıranlar sporcuları modern topluma paralı gladyatör olarak yetiştirmekte bir sakınca görmüyorlar.

Yaşamda ve yaşam yoluyla gerçekleştirilen değerlerde yalnız şimdisi için değil bütün gelecek zamanlar için geçerli ilkeler vardır. Bunlar pek az sayıdadır; ama, bağlayıcıdırlar. Birkaçı: İnsanlık şerefinin korunması, kişisel hakların tanınması, saygının toplumsallaşması, başarıların paylaşılmasıdır. Bu bağlayıcı değerlere “norm” gözüyle bakılmamalıdır. Hayatın içinden çıkan ve onu sürdüren var olma koşulları olarak anlaşılmalıdırlar.

9.3. Sporseverin Sorumluluğu

Spor eylemlerini izleyen veya bir biçimde uygulamanın bir safhasında aktif veye pasif bir biçimde rol alarak eyleme katılıyorsanız sizinde spor eylemlerinin olumlu-olumsuz süreçlerine karşı bir sorumluluğunuz olmalıdır. Yaşanılan sportif süreç siz isteseniz de istemesenizde sizin desteğinizle yaşayabilir. Sporla gönül bağı kurmayı bir spor kulübüne taraftar olmakla özdeşleştirilen anlayış yıkılmalıdır. Güncelleştirilen taraftarlık olgusu ile beraber bireyler kulüplerine maddi kaynak aktaran taşıyıcı kimliğinin ötesinde klüp benim aktif spor yapmam için ne yapıyor ve nasıl yapmalı sorusunu sormakla işe başlamalı. Sporseverliği insanseverlik olarak algılayıp geliştirmek ve bu süreçte yaşanılan ilişkiler içinde spor ahlakında güncelleşen somut olayları toplumun demokratikleşmesine katkı haline dönüştürme görevi sporseverin önünde duruyor. Olumsuzlukları eleştirmek, haksızlıklara karşı çıkmak, insani olamayana tavır almak sporu geliştirirken adaletli ve eşit olmayan durumlarda sporun devamına göz yummak, insanlığın devamının önüne kısa bir süre sonra büyük bir engel olarak gelecektir.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

1- Açıkada C., Ergen E., Spor ve Bilim, Büro Tek Ofset Matbacılık, Ankara, 1990, s. 12.

2- Akgün N., Egzersiz ve Spor Fizyolojisi, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir, 1994, s. 124-124.

3- Alpman C., Eğitim Bütünlüğü İçinde Beden Eğitimi ve Çağlar Boyunca Gelişimi, GSB Yayınları İstanbul, 1972, s. 59.

4- Atabeyoğlu C., Türk Spor Tarihi Ansiklopedisi, An Grafik Basım, İstanbul, 1991, s. 129.

5- Bora T., Futbol ve Kültürü, İletişim Yayınları, İstanbul, 1993, s. 303.

6- Çalışlar A., Materyalist Felsefe Sözlüğü, Sosyal Yayınları, İstanbul, 1997 s. 13

7- “Cumhuriyet” gazetesi, 17 Kasım 1994, s. 16.

8- “Der Spiegel” Nr. 5/47. Jahrang, 1. Februar, 1993, s. 214.

9- Erdem S., Olimpik Hareket, Hürriyet Matbaası, İstanbul, 1988 s. 61.

10- Erdemli A., İnsan, Spor ve Olimpizm, Sarmal Yayınları, İstanbul, 1996.

11- Erkal M., Sosyolojik Açıdan Spor, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1981, s. 119.

12- Fişek K., Spor Yönetimi, SBF Basım Ve Yayın Yüksekokulu Basımevi Ankara, 1983

13- Fişek K., 100 Soruda Türkiye Spor Tarihi, Gerçek Yayınevi İstanbul 1985

14- “Gerçek Haber” dergisi, 31 Aralık, 1994, sayı 40, s. 7.

15- Hançerlioğlu O., Felsefe Sözlüğü, Remzi Kitabevi. İstanbul, 1993, s. 8.

16- Karaküçük S., Tarihi ve Politik Yönden Olimpiyat Oyunları, Gazi Basımevi, Ankara 1989 s. 18.

17- Kesim Ü., Olimpizm ve Bugünün Türkiye’sinde Spor, Olimpik Akademi Dergisi, sayı: 1, İstanbul, 1993.

18- KANT, I., Ahlak Metafiziğinin Temellenmesi, Hacettepe Üni. Yayınları, Ankara, 1982, s. 7.

19- Kongar E., Toplumsal Değişme Kuramları Ve Türkiye Gerçeği, Remzi Kitabevi, İstanbul 1993 s. 34.

20- Koryürek C. Olimpiyatlar, Akbank Yayınları, İstanbul, 1976, s. 4

21- Kozanoğlu C., Türkiye’de Futbol Bu Maçı Alıcaz, Kıyı Yayınları, İstanbul 1991 s. 15.

22- “Milliyet” gazetesi, 14 Kasım1994, s. 16.

23- Mutlu K., Sporda Anarşi ve Şiddet, Spor Ahlakı ve Spor Felsefesi Bildirileri, İstanbul 1991.

24- Orhun A., Fair Play Okul Sporunda Bir Eğitim İlkesidir. Spor Bilimleri 2. Ulusal Kongresi Bildirileri, Ankara 1992 s. 186.

25- Orhun A., Spor Felsefesi Ders Notları, Manisa, 1986

26- Platon, Devlet, Remzi Yayınevi, 4. Baskı, İstanbul 1980, s. 100.

27- “Posta” gazetesi, 2 Şubat 1995, s. 10.

28- San H., Belgeleri ile Türk Spor Tarihinde Olimpizm. Hürriyet Matbaacılık, İstanbul, 1985, s. 7.

29- Sel R., Olimpiyat Oyunları, Berksoy Matbaası İstanbul, 1949, s. 30.

30- Simson VYV, Jennings A., Olimpiyatlar sahtekârlıklar Ve Mafya, Milliyet Yayınları, İstanbul, 1993 s. 320-322.

31- Tekil N., Atletizm 80/81, Adam Yay. İstanbul,1979.

32- “Yeni Yüzyıl” gazetesi, 6 Ocak 1995, s. 13.