Aydın Çubukçu

teoride ve eylemde

Diyalektik Materyalizm

Bilim - Felsefe

DOĞA BASIN YAYIN

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın 37

Teoride ve Eylemde Diyalektik Materyalizm: Aydın Çubukçu

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Devrim Koçlan

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

© Evrensel Basım Yayın 2011

Birinci Basım: Haziran 1994 - İkinci Basım Nisan 1995
Üçüncü Basım Ekim 1998 - Dördüncü Basım Eylül 2008
Beşinci Basım Kasım 2011

Önsöz

Bu çalışma; diyalektik materyalizmin başlıca yasalarının ve kategorilerinin, teoride ve eylemde uygulanışını, Marx, Engels, Lenin ve Stalin’in eserleri üzerinden araştırmayı amaçlamaktadır.

Bu içeriğiyle, diyalektik materyalizm üzerine yazılmış diğer eserlerden farklı bir yönü vardır. Diyalektik materyalizmin, toplumsal pratiğin bir aracı olarak yüklendiği işlevi hatırlamanın ve öğrenmenin önem taşıdığı bir dönemden geçiyoruz. Buna rağmen, sınıf mücadelesinin bu eşsiz silahının, basitçe “felsefe bilmek” gibi algılanıp, hatta kimi zaman bazı devrimci gençler tarafından küçümsendiği de göz önünde tutulursa, bu yöne vurgu yapmak, daha da önem kazanmaktadır.

Kuşkusuz, diyalektik materyalizmin böyle görülmesinde, önceden yayınlanmış eğitim kitaplarının sorumluluğu büyüktür. Diyalektiği, sınıf mücadelesi pratiğinin içinde değil de, doğa bilimlerinin laboratuvarlarında göstermeye çalışmak; işçilerin, emekçilerin ve gençlerin, bunun kendilerine ne yararı olacağını sormalarına yol açmaktadır.

Elbette diyalektik materyalizm, doğada, toplumda ve bilinçte, maddenin bütün hareket biçimlerinde geçerli en genel yasaların bilimi olmak bakımından, bilimlerde ve sanatta da belirleyici bir öneme sahiptir. Diyalektiğin, hareketin her biçiminde geçerli olduğunu görmek ve göstermek, yalnızca kendi eğitimimiz için değil, burjuvaziye karşı ideolojik mücadelenin geliştirilmesi bakımından da gereklidir. Ne var ki, yalnızca bu alanların bilgisi ve yöntemi olarak anlaşıldığı takdirde, başlıca iki sakıncalı sonuçla karşılaşmak kaçınılmaz oluyor. Birincisi; diyalektik, yalnızca bilim ve sanat üzerine konuşma hakkını elde etmiş aydınların bir ayrıcalığıymış gibi görünüyor. İkincisi; tıpkı Antikçağ’da olduğu gibi, bir tartışma ve karşısındakini alt etme yöntemine indirgeniyor. Ve tartışma, somut toplumsal-siyasal olaylar üzerine olsa bile, alışkanlıkla, örnekler biyolojiden, kimyadan, fizikten seçilerek yürütülmeye çalışılıyor. Böylece, hem olayın gerçek içeriğine ulaşmak mümkün olmuyor, hem de kavramlar, maddenin farklı hareket biçimleri arasında rastgele ve yeni yanlışların doğmasına neden olacak tarzda bir dolaşıma sokulmuş oluyor. Çalışmamız, her şeyden önce, büyük devrimci önder ve teorisyenlerin eserlerini ve eylemlerini temel alarak, bu alışkanlığı kırmaya yöneliktir.

Diğer yandan, sözkonusu eserlerin okunması ve incelenmesi bakımından da, bu çalışma, bir anahtar rolü oynamayı amaçlamaktadır. Başta Karl Marx’ın “Kapital”i olmak üzere, Marksizm-Leninizmin bütün teorik birikimine, diyalektiğin kullanılışının bir alanı olarak bakmak, hem onların gerçekten anlaşılması için bir temel hazırlayacaktır hem de teorinin geliştirilmesi ve zenginleştirilmesi görevini yerine getirirken proletaryanın öğretmenlerinin düşünme ve çalışma tarzını izlemeyi kolaylaştıracaktır. Öyle umuyorum ki, okuyucu, burada değerlendirilen örnekleri inceledikten sonra, onların eserlerinde, derin bir içyapı olarak duran diyalektik materyalizmin zenginliğine ulaşmak konusunda daha hevesli ve meraklı olacaktır. Böylece, yalnızca söylenenleri izlemek ve örneğin Lenin’in eserlerinde olduğu gibi, polemiğin tadına varmakla yetinmeyecek, yeni bir dünya yaratma kavgasının önderlerinin, ilk bakışta fazlaca göze görünmeyen “yeni insan” özelliklerine de ulaşabilecektir.

Bütün bu beklentilerime karşın, çalışmanın yalnızca bir “anahtar” olduğunu belirtmeliyim. Hiçbir zaman, Marksizm-Leninizmin usanmaz bir öğrencisi olmanın ötesinde bir iddiam olmadı; bu çalışmayı da, yeni bir şeyler öğrenme sürecimin bir parçası ve öğrendiklerimi paylaşmanın bir aracı olarak görüyorum. Bu yüzden, bu çalışma, bitmiş, söylenmesi gerekenleri tümüyle söylemiş bir kitap değildir; tartışma ve araştırmanın ilk adımlarını atanlarla birlikte “bilimin sarp patikalarında” ilerlemek için yeni bir başlangıçtır sadece.

Aydın Çubukçu, Haziran 1994

Diyalektik Materyalizmin
Bazı Özellikleri

– Diyalektik Materyalizm,
Marksizmin Temel Bileşenlerinden Biridir:

Sınıf mücadelesinin bütün biçimlerinde, işçi sınıfının eyleminin bilimsel temeller üzerinde yürütülmesini, geçerli ve doğru araçların seçilip uygulanmasını sağlayan ana dayanak, diyalektik materyalizmdir. Nasıl ki, insanın doğa üzerindeki etkinliğinin her alanında, bir nesnenin işlenmesi ve değiştirilmesi belli araçların, aletlerin kullanılmasını gerektiriyorsa ve bu aletleri kullanacak olan insan, hem işlediği nesnenin, hem de kullandığı aletlerin özelliklerini, en azından verimli sonuçlar elde edecek kadar bilmek zorundaysa, devrimci sınıf da, egemen sınıflara karşı mücadelesinde, bu işin bilimine sahip olmak zorundadır. Çoğunlukla, yanlış olarak sanıldığının aksine, diyalektik materyalizm, yalnızca “Marksist felsefenin” ya da teorik mücadelenin değil, işçi sınıfının mücadelesinin bütün biçimlerinin temel konusudur. İşçi ya da öğrenci olsun, birçok genç devrimci, diyalektik materyalizmin, “ağır, anlaşılmaz, felsefi” olduğunu ileri sürerek, onunla ilgilenmenin daha çok teorisyenlerin, “yazıp çizen kişilerin” işi olduğunu düşünüyor. Diyalektiği öğrenmek için zaman ve emek harcamak yerine, kendisine hazır bilgiler, yapacağı işleri özetleyen kolay reçeteler verilmesini bekliyor. Bazıları, diyalektiği öğrenmeksizin, Marksizm-Leninizmin “siyasi kısmını” öğrenmenin mümkün olup olmadığını soruyor.

Bilimsel sosyalizm, devrimci mücadelenin devasa boyutları göz önünde tutularak ve bir bütün halinde değerlendirilmelidir. Marksizm, 19. yüzyılda yükselen işçi sınıfı hareketinin başlıca hedeflerinin ve temel dayanaklarının bilimsel bir tarzda incelenip araştırılmasının sonucunda doğmuştur. Marx ve Engels, bir yandan güncel pratiğin ihtiyaçlarına cevap verecek eylem ve örgütlenme biçimlerinin saptanması için gerekli genel ilkeleri saptamaya çalışıyorlardı, diğer yandan, işçi sınıfının eline, değiştirmek için üzerine yürüdüğü bütün bir kapitalist ilişkiler dünyasını anlayabilmesini, doğru yorumlayabilmesini mümkün kılacak bilimsel bir silah vermek istiyorlardı. 1848 Şubatı’nda yayınlanan “Komünist Manifesto”da, diyalektik materyalizmi ilk kez, işçi sınıfının dünya görüşünün başlıca dayanağı ve sınıf mücadelesi teorisinin temel taşı olarak uluslararası bir işçi örgütünün tüzüğünde işlediler. Lenin, Manifesto’nun bu özelliğini şöyle dile getirir: “Bu yapıt, duru ve parlak bir deha ile yeni bir dünya anlayışını, toplumsal yaşamı da kucaklayan tutarlı bir materyalizmi; en geniş ve en derin gelişim öğretisi olarak diyalektiği; sınıf savaşımının kuramını ve proletaryanın –yeni, komünist toplumun yaratıcısının– dünya tarihindeki rolünü açıklar.”¹

Bu sözler, yalnızca, “Komünist Manifesto”nun içeriğini özetlemekle kalmaz, aynı zamanda Marksizmin de derin ve geniş kapsamını gösterir. Marksizm, “Komünist Manifesto”dan başlayarak, modern dünyanın bütün ülkelerinin işçi sınıfı hareketinin teorisi ve programı olarak gelişti. Bunun içinde tarihin, sınıf mücadeleleri tarihi olduğu önermesine bağlı olarak, bütün ülkelerin sınıf mücadelelerinin genelleştirilmiş bilgisi, özel olarak kapitalizmin ve genel olarak bütün üretim ilişkilerinin gelişme ve sona erme süreçlerinin en genel yasaları, burjuvazinin dünya görüşüne karşı proletaryanın dünya görüşünün sistemli bir açıklaması ve gelişme doğrultuları bulunmaktadır. Bütün bunlar, aynı zamanda, Marx’tan önceki düşünürlerin, bilginlerin ve filozofların doğa, toplum ve bilinç sorunlarına ilişkin görüşlerinin eksiksiz bir eleştirisi üzerinde yükselmektedir.

Engels, diyalektik materyalizmi, “düşünce tarihinin genelleşmiş hali” olarak tanımlamıştı. Bu söz, bir yandan, diyalektik materyalizmin, o zamana kadarki düşünce birikiminin en temel özelliklerini ve düşüncenin gelişme süreçlerinin başlıca köşe taşlarını, kendi kökleri ve içeriği olarak geliştirip taşıdığını anlatır; diğer yandan da, diyalektiğin, düşüncenin evriminde gelinen en yüksek düzey olduğu anlamına gelir. Öyleyse diyalektik, kendisinden önceki bütün düşünce tarihini kapsamakta, onların aşılmış ve yeni bir sistem içinde bütünleştirilmiş halini temsil etmektedir. Bu özellik, diyalektiğin kavranması için, düşüncenin kendine özgü gelişme tarzını en azından temelleri bakımından öğrenmenin ve diyalektik materyalizmin öncesindeki büyük düşünce birikimini tanımanın gerekli olduğu anlamına gelir. Böyle bir çalışma, yalnızca basitçe “felsefe tarihini” bilmekle sınırlı kalamaz. Özellikle, düşüncenin gelişme momentleriyle, insanlığın sınıflar mücadelesi biçiminde gelişen tarihinin de temel özellikleri arasındaki bağıntıyı kavramak, diyalektiğin sahip olduğu zenginliği ve dünyayı değiştirme eylemi içindeki yerini anlamak bakımından önemli ve gereklidir. Denilebilir ki diyalektiğin tarihi, sınıf mücadelelerinin tarihiyle sıkı sıkıya bağlıdır ve diyalektiğin bundan ayrı düşünülmesi mümkün değildir.

Diyalektik materyalizmin, özellikle işçi sınıfı hareketinin bütün kapitalist dünya çapında tarihinin en yüksek düzeylerinden birine ulaştığı bir dönemde ortaya çıkmış olması rastlantı değildir. Marx ve Engels, Hegel’in büyük sisteminin, son derece devrimci bir çekirdek içerdiğini ve temelinde hareket ve değişme kavramlarının bulunduğu bu felsefenin, işçi sınıfının büyük eylemini anlamak ve geliştirmek bakımından elverişli olduğunu gördüler. Marx, Hegel’in idealist diyalektiğini, toplumsal ve doğal maddi dünyanın hareketi temelinde yorumlayarak yeniden inşa etti. Lenin, Marx’ın ve Engels’in diyalektik materyalizmle tarihsel hareket arasında kurdukları ilişkiyi ve bunun önemini şöyle özetliyor: “Materyalist diyalektiğin, temelden başlayarak, tüm ekonomi-politiğin yeniden biçimlendirilmesine uygulanması, tarihe, felsefeye ve işçi sınıfının politikasına ve taktiklerine uygulanması —işte Marx ve Engels’i en çok ilgilendiren buydu; en temel, en yeni katkıyı bu alanda yaptılar ve devrimci düşünce tarihinde en büyük ilerlemeyi bu noktada gerçekleştirdiler.”

Lenin’in bu sözünde, diyalektik materyalizmin, diğer bütün felsefi eğilimlerden ve sistemlerden farklı olan bir başka yönü ortaya konmaktadır. Hegel, kendi sistemini, “kendini düşünen düşüncenin düşüncesi” biçiminde tanımlıyordu. Onun diyalektiği, kendisi ne kadar inkar ederse etsin, maddi dünyanın hareketinin bir yansıması olduğu halde, sonuçta yalnızca düşüncenin hareketiyle ve düşüncenin çelişkileriyle ilgileniyordu. Marx ve Engels’in elinde, diyalektik, Lenin’in belirttiği gibi, doğrudan doğruya işçi sınıfının bütün mücadele biçimlerinin pratik bir aracı haline getirildi.

Bütün felsefi sistemler, dünyayı yorumlayış tarzlarına bağlı olarak, kendi içlerinde tutarlı bir de düşünme tarzı geliştirirler. Bir başka deyişle, gelişmiş her felsefi sistemin, kendine özgü bir yöntemi ve mantığı vardır. Lenin, “diyalektik yöntem, Marksizmin özüdür” diyor. Bu söz, diyalektik materyalizmin, Marx’ın teorik yapıtını anlamak bakımından taşıdığı öneme işaret etmekle kalmamakta, aynı zamanda Marksizmin, işçi sınıfının dünyayı değiştirme mücadelesinde bir araç rolü üstlenebilmesinin, onun hayata uygulanmasının hangi temele dayanacağını da göstermektedir. Özetle, Marksizmin öğrenilmesinde olduğu kadar uygulanabilmesinde de, diyalektik materyalizm, işin özüdür.

Böylesine büyük bir bütünlüğü, yalnızca belli parçalarının kısmi bilgisiyle yetinerek kavrayamayız. Politik tezlerini olduğu kadar felsefi temellerini ve ekonomik teorisini, tarihsel gelişmesini ve içinden çıkan sapmaları da bilmemiz gerekmektedir. Şu halde, Marksizmin öğrenilmesi, onun kapsadığı ve geliştirdiği bütün birikimi ciddiye alan, Marksizmle öncelleri arasındaki ilişkiyi de araştıran bir plana dayandırılmalıdır.

– Diyalektik Materyalizmin Denenmesinin ve
Geliştirilmesinin Esas Alanı Devrimci Pratiktir:

Bununla birlikte, diyalektik materyalizmin sağlam temeller üzerinde öğrenilmesinin ve geliştirilmesinin esas alanı da, teori değil, devrimci pratiktir. Devrimci pratik olmaksızın, dünyanın devrimci dönüşümü sorunu üzerinde yoğunlaşılmaksızın, diyalektik materyalizmin kavranması ve bilincin ayrılmaz bir parçası olarak tüm düşünüş ve davranışların temeli halini alması mümkün olamayacaktır. Bir başka deyişle, diyalektik materyalizm, akademik bir inceleme konusu gibi, kitapların art arda devrilmesiyle, bitmez tükenmez tartışmalar içinde boğulmakla, belki yalnızca biçimsel olarak öğrenilebilir, ama asla bir bilinç unsuru halini alamaz. Diyalektik, sürekli devrimci pratik ve pratik üzerine araştırma ve düşünme süreçlerinde olduğu gibi, eleştirinin ve özeleştirinin de, gündelik hayatın içindeki her anki düşünme ve davranmanın da “doğal” ve kendiliğinden işleyen bir iç özelliği olabilirse, gerçekten öğrenilmiş olacaktır. Bir devrimcinin diyalektiği bilmesiyle, bir felsefe profesörünün materyalist diyalektiği bilmesi arasındaki fark buradadır.

Diyalektik materyalizm, eski düşünme biçimlerinden tamamen farklı olarak, kendi varlık koşulunu insanın tarihsel eyleminde bulur. İdealist ve metafizik sistemler, kendilerini, salt düşüncenin ürünü sayıyorlardı ve başlıca işlevlerinin dünyayı yorumlamak olduğuna inanıyorlardı. Yalnızca idealistler değil, eski tipte materyalistler de, devrimci pratiğin felsefi ve teorik çalışma bakımından önemini kavramış değillerdi. Marx, Marx, bugüne kadarki “Filozoflar yalnızca dünyayı değişik biçimlerde yorumlad›lar, önemli olan onu değiştirmektir.” sözüyle çalışmalarının ve eleştirilerinin başlıca hedefini açıklamıştır.

Buradan da anlaşılacağı gibi, Marksizm, tümüyle bir “değiştirme ve dönüştürme bilimi”dir. Marx’ın ağırlıklı olarak tarih ve toplum sorunlarına uyguladığı bu anlayışı, Engels, doğa bilimleri üzerinde denedi; doğa bilimlerinin kendi içlerinde diyalektiği uygulamakla, insanın maddi dünyayı değiştirme etkinliği arasında dolaysız bir ilişki bulunduğunu gösteren çalışmalar yaptı. Lenin ise; diyalektiği özel olarak, bir devrimin hazırlanması ve yönetilmesi içinde sınadı. Stalin, sosyalizmin inşası süreçlerinde, yeni bir toplum yaratmanın pratiğinde, diyalektiği uyguladı ve geliştirdi. Böylece, teorinin, maddi hareketin bütün biçimleri için geçerli temel yasa ve ilkeleri formüle ettiği görüldü. Bir bütün olarak Marksizm, insanın dünyayı değiştirme süreçlerinin her alanının genel teorisi olarak şekillendi. Bir başka deyişle, materyalist diyalektik, yalnızca basit bir düşünce biçimi olarak kalmadı, aynı zamanda ve onun ayırt edici özelliğini göstermek üzere, devrimci pratiğin bir parçası olarak gelişti. Lenin, teorinin bu özelliğiyle Marx’ın sınıf mücadelesi içinde tuttuğu yer arasında bir ilişki bularak, şunları söylemektedir: “Marx, teorik çalışmalarının yanında, bütün yaşamı boyunca proletaryanın sınıf savaşımının taktiksel sorunlarına sürekli bir dikkat göstermiştir. ... Proletarya taktiklerinin temel görevi, Marx tarafından, materyalist-diyalektik Weltanscauung’unun (dünya görüşünün) bütün postulatları ile kesin uyuşum içinde tanımlanmıştır. Yalnızca, belirli bir toplumdaki tüm olarak bütün sınıflar arasındaki ilişkilerin genel toplamının nesnel bir değerlendirmesi, ve bunun sonucu olarak, bu toplumun ulaştığı nesnel gelişme aşamasının ve onunla öteki toplumlar arasındaki ilişkilerin bir değerlendirilmesi, ileri bir sınıfın doğru taktikleri; için temel görevi görebilir.”²

Yalnızca sınıf mücadelesinin taktikleri bakımından değil, insanın yeryüzündeki bütün pratik süreçleri bakımından da, diyalektik materyalizm, temel ilkeler ve genel yasalar için bir kaynak teşkil etmektedir. Fakat, ister sınıf mücadelesinin taktiklerine ait olsun, isterse bütün bir insanlık tarihine ilişkin olsun, bu kuralların ve yasaların geliştirilmesi ve öğrenilmesinin temeli, dolaysız bir pratik içinde mümkün olacaktır. Bu özellik, diyalektik materyalizmi, kendisinden önceki düşünme biçimlerinden köklü olarak ayırır.

– Diyalektik Materyalizm, Hareket Halindeki Maddenin Kavranmasının ve Değiştirilmesinin Teorisidir:

İdealist ve metafizik sistemler, daima nesnel gerçekliğin donmuş, ölü ve hareketsiz bir tasarımını vermekten öteye geçmedikleri için, birkaç kesin kuralla, kaba saba şemalaştırmalarla doğayı ve toplumu açıklayabileceklerine güvenirler. Bu güvenin kaynağında; dünyanın da, teorileri gibi değişmeden kalacağına olan kof inançları vardır.

Diyalektik yöntem, kendisinden önceki yöntemler ve diğer biçimselleştirme girişimlerinin sonuçları gibi, belli sayıda kurala, somut duruma doğrudan doğruya uygulanabilen genel geçer yasalara ve indirgemeci şemalara sahip değildir. Diyalektik materyalizmin öğrenilmesini kolaylaştırmak amacıyla yapılan basitleştirmeler, bir dereceye kadar gereklidir. Ancak bunların ezberlenmesi, diyalektik materyalizmin, canlı ve etkili bir “eylem kılavuzu” halinde kavranmasına yetmez.

Diyalektik materyalizmin temel bir başka özelliği de, onun tıpkı ele aldığı nesnel dünya gibi, gelişmeye ve değişmeye açık olmasıdır.

Marx, “Kapital”in Almanca ikinci baskısına yazdığı “Sonsöz”de, kendi yöntemiyle, Hegel diyalektiği arasındaki ilişkiyi şu sözlerle açıklamaktadır: “Benim diyalektik yöntemim, Hegelci yöntemden yalnızca farklı değil, onun tam karşıtıdır da. Hegel için insan beyninin yaşam süreci, yani düşünme süreci –Hegel, bunu “Fikir”, (‘idea’) adı altında bağımsız bir özneye dönüştürür– gerçek dünyanın yaratıcısı ve mimarı olup, gerçek dünya, yalnızca “Fikir”in dışsal ve görüngüsel (Phenomenal) biçimidir. Benim için ise tersine, fikir, maddi dünyanın insan aklında yansımasından ve düşünce biçimlerine dönüşmesinden başka bir şey değildir.”³ Bu farklılık, Marx’ın Hegel diyalektiği ile olan bağıntısını ortadan kaldırmaz. Aynı yerde Marx, şunları da söylemektedir: “Hegel’in elinde diyalektiğin mistisizmle bozulması, ayrıntılı ve bilinçli bir biçimde diyalektiğin genel işleyiş biçimini ilk kez onun sunmuş olduğu gerçeğini örtemez. Hegel’de diyalektik, başaşağı duruyor. Mistik kabuk içindeki akla uygun özü bulmak istiyorsanız, onun yeniden ayakları üzerine oturtulması gerekir.”

Bu açıklama, materyalist diyalektiğin belirleyici özelliğinin, maddi dünyayı temel veri olarak alması olduğunu gösterir. Bu özellik, ona, öncekilerden farklı olduğu bir başka boyut kazandırır. Önceki bütün felsefi sistemler, kurucuları ve takipçileri tarafından, “son ve tamamlanmış en büyük sistem” olarak ilan edildiler. Her biri, gerek temsil ettikleri gerçek-nesnel ilişkilerin değişmesi, gerekse kendi iç çelişkileri nedeniyle, zamanlarını doldurarak düşünce dünyasından çekildiler. Marksizm ise, her şeyden önce kendi gerçekleşme koşulunu işçi sınıfının varlığına dayandırmak ve tarihsel olarak geçiciliğini peşinen kabul etmek gibi özellikleriyle, bu sistemlerden köklü bir farklılık gösterdi. Engels, Hegel’in bir sözünü, Hegel sistemi için kullanmıştı: “Varolan her şey, yok olmayı hak eder.” Diyalektiğin bu kuralı, diyalektiğin kendisi için de geçerlidir. Ne var ki gene Engels’in deyimiyle, “Tarih, diyalektiği çok uzun süre beklemişti”, diyalektik de, kendisinin aşılması koşullarını oluşturması için, tarihi uzun süre bekleyecektir. Bu uzun süreç, belki de, insanlığın durdurulamaz ilerleyişinin evrim ve devrimlerle dolu yüzyıllarını kapsayacaktır ve bütün bu dönem boyunca, hiç kuşkusuz, insanlığın toplumsal ve bilimsel birikimi, çok büyük boyutlar kazanacaktır. Sonuçta, insanlık, sınıflara bölünmüş olmaktan kurtulduğunda, tarihin hiçbir döneminde görülmemiş bir özgürlük ortamının sınırsız yaratım olanaklarına ve yeni bir düşünce biçimine kavuşacaktır. Diyalektik, böyle bir ortamda nasıl bir hal alacaktır, bizim bugün bilip kullandığımız özellikler, o aşılmış biçim altında kendilerini ne ölçüde sürdüreceklerdir? Bütün bunlara bugünden bir cevap verebilmek, bilimsel olarak mümkün değildir. Ne var ki, böyle bir ilerlemenin ve devrimci aşama noktasının ortaya çıkabilmesi, diyalektiğin bugünden sağlayacağı birikimin gelişme düzeyiyle bağlı olacaktır. Diyalektiğin kendisini donmuş, bitmiş ve sona ermiş bir sistem olarak görmemesi, aynı zamanda, geleceğe karşı görevlerinin bilincinde olduğunun da bir ifadesidir. Lenin, “Marx’ın yapıtını sürdürmek, insan düşüncesinin, tarihinin, bilimin ve tekniklerin diyalektik açısından incelenmesi olmalıdır.” demişti. Düşünce, tarih, bilim ve teknikler, diyalektiğin yalnızca inceleme konusu değillerdir; onlar aynı zamanda, diyalektiğin varlık koşullarıdır. Onların gelişmesi için diyalektik ne kadar itici bir güç ise, düşüncenin, tarihin, bilimin ve tekniklerin gelişip değişmesi de, diyalektiğin ilerlemesi, daha yetkinleşmesi ve daha kapsamlı, daha yetkin düşünce sistemlerinin doğuşuna zemin hazırlayabilmesi için zorunlu maddi koşulları hazırlayacaktır.

Materyalist Diyalektik Yöntemin Dayandığı Felsefi Temeller

Hegel ve Marx

Marx ve Engels, değişen ve değiştirilmesi gereken bir dünya tasarımına en uygun felsefi temelleri, Hegel diyalektiği içinde buluyorlardı. Komünizmin teorisini, Hegel diyalektiği ile buluşturan çizgi şöyle özetlenebilir: Marx’ta, insanlığın tam kurtuluşu için, sınıflar arasındaki karşıtlığın ortadan kalkması gerektiği yolundaki ilk fikirler, önce, 1842-1843 yıllarında, Rheinische Zeitung gazetesinin genel yayın yönetmenliğini yaptığı sırada belirmeye başladı. Marx, Ren Eyalet Meclisi’nde orman kaçakçılığı ve toprak mülkiyetinin parçalanması üzerine sürdürülen tartışmalara ilişkin yazılar kaleme alırken, Ren Valisi, gazete ile bir polemiğe girişti ve bu, Marx’a, kendi deyişiyle, “iktisadi sorunlarla ilgilenmesi için” ilk nedenleri sağladı. Bu tartışma sırasında Marx, mülk sahipleri ile mülksüzler arasındaki ilişkinin yasalara ve devlete ilişkin boyutlarını düşünme olanağı buldu. Devletle özel mülkiyet arasındaki bağıntıyı, bu pratik temel üzerinde gördü.

Aynı dönemde, İngiltere ve Fransa’da, ütopik sosyalist görüşler hızla yaygınlaşıyor ve genel olarak işçiler için özgürlüğün, “malların ortaklığı”na dayanan bir toplumsal sistem içinde gerçekleşebileceği inancı kitlesel bir güç kazanıyordu. Bu akımlar, Almanya’da, özellikle Hegel geleneğinden gelen aydınlar arasında, “sol Hegelciler” olarak adlandırılan bir grubun, diyalektik felsefeyi “tanrıtanımazlık ve din eleştirisi” boyutlarında geliştirmeleri yönünde bir etki yaratıyordu. “Sol Hegelciler”, aynı zamanda, Hegel felsefesinin, liberal siyasal düşünceler bakımından bir eleştirisini geliştirmeye yönelmişlerdi. Hegel, özgürlük sorununu, mutlak ide’nin (tin’in, tanrısal aklın vb.) kendine yabancılaşarak doğa haline gelmesinin sonunda, yeniden kendisine döndüğü an olarak tanımlıyordu. Dolayısıyla, kendinin bilincine ermiş insan da, yabancılaşmadan kurtuluyor ve aklın egemenliğinde, düzenli bir dünyaya ulaşıyordu. Hegel, bu sürecin Prusya Monarşisi’nde gerçekleştiği düşüncesindeydi. Bütün olumlu içeriğine rağmen, Hegel felsefesi, sonunda mevcut düzenin bir savunusuna dönüşmüş, siyasal bakımdan tutucu ve gerici bir felsefe haline gelmişti. Bu görüşler, koyu bir siyasal gericilik ortamının yaşandığı Almanya’da, “genç Hegelciler” denilen grubun “sol” kanadı tarafından eleştiriliyordu.

Marx ise, aynı dönemde, mevcut sosyalist düşüncelerin pratik sonuçları karşısında, eleştirel bir tutum takınmak gereğini duymaktadır. Her şeyden önce, Almanya’da, Fransız ve İngiliz sosyalizminin bazı düşünceleri, gericiler tarafından, gelişen işçi hareketine karşı benimsenmiş görünüyordu ve Prusya Monarşisi’sinin bazı zaaflarının, komünizmin bazı çözüm önerileriyle giderilebileceği yolundaki düşünceler, Alman gericileri tarafından ileri sürülebiliyordu. Aynı dönemde, Fransız ütopyacı sosyalizmi de, aristokratik gericilikle bazı noktalarda birleşme özelliği gösteriyordu. Marx, radikal cumhuriyetçi fikirleri savunduğu o dönemde, bu sözde komünizmle hesaplaşmak için hazırlanırken, genel yayın yönetmenliğini yaptığı gazeteyi finanse eden liberal işadamlarının, “gazetenin çizgisinin yumuşatılması” önerisini reddederek gazeteden ayrıldı. O ana kadar, esas olarak Hegel’in devlet ve hukuk felsefelerini toplumsal ve politik sorunların çözümüne uygulamaya ağırlık veren çalışmalarını, Hegel’in hukuk felsefesinin eleştirilmesi yönünde yoğunlaştırdı. Bu amaçla kaleme aldığı “Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi” başlıklı çalışma, tarihin materyalist tarzda yorumlanması ve diyalektik yöntemin bu yeni bakış açısından geliştirilmesi yolunda, Marx’ın ilk adımlarını temsil eder.

Böylece Marx’ın bu dönemdeki çalışmalarının bütünsel içeriğini, bir yandan ütopik sosyalizmin, diğer yandan Hegel felsefesinin gerici sonuçlarının kökten eleştirisi oluşturmaya başladı.⁴

Bununla birlikte, Marx’ın, Hegel idealizmi ve onun gerici sonuçları ile, diyalektiğin devrimci içeriği arasında yaptığı ayrım, daha ilk eserlerinde kendisini gösteriyordu. Burada Marx açısından önemli olan; Hegel’in, evreni bir çelişkiler bütünü olarak kavramaya elverişli yöntem ilkelerini formüle etmiş olmasıydı.

Hegel Sisteminin Başlıca Özellikleri

Hegel felsefesi, ortaya çıktığı dönemin bütün tarihsel özelliklerini yansıtmaktadır. Bir yandan, Avrupa’nın o dönemdeki devrimci atmosferinin etkisini taşıyan ilerici ve devrimci yönelimler, diğer yandan da bu gelişmenin görece dışında kalmış bulunan Almanya’nın, kararsız, muhafazakar ve gerici burjuvazisinin eğilimleri, bu felsefede, bir arada bulunmaktadır. Marx’ın, “Hegelci felsefenin asıl kaynağı ve sırrı” olarak nitelendirdiği ve Türkçe’ye, “Tinin Görüngübilimi” ⁵ adıyla çevrilen eser, bu bakımdan en temel karakteristikleri taşımaktadır. Bu eser, bir yandan, Marx’ın, “en çok etkilendiğim bölüm” diye nitelediği ve efendi-köle diyalektiği üzerinde özbilincin bağımlılığı ve bağımsızlığı konusunu ve emeğin özünü yabancılaşma kategorisi içinde incelediği pasajları içerir. Özellikle Marx’ı derinden etkilemiş bulunan “insanın kendi emeğinin sonucu olduğu” tezini işler; diğer yandan, bütün tarihselliği kendinden gelişen mutlak idenin hareketi olarak yorumlar, varlık ile düşüncenin özdeşliği tezini ileri sürer.⁶ Fakat bu özdeşlikte, maddi dünya da, düşüncenin bir biçimi ve sonucu olarak görünür. Dolayısıyla, sonuçta, insanın eylemi, mutlak idenin kendi bilincinin bir ürünü olarak ortaya çıkar ve insan, bağımsız eylemiyle tarihi yapan güç olarak görülemez. Tarih, insanın değil, “tinin” (tanrısal ruhun) bir etkinliği biçimini alır. Öyleyse, Hegel diyalektiği, bütün tarihsel ve maddi süreçler üzerine genellemeler içerse de, bu daima, bir düşünce diyalektiği olarak kalır.

Kavramların Diyalektiği ve
Diyalektik Yöntemin Başlıca Özellikleri

Hegel diyalektiği, düşüncenin hareketini konu edinmiştir ve tümüyle, kavramların bağıntılarını, birbirinden doğuşunu ve birbirine bağlanışını araştırır. Bir kavramdan ötekine geçişi, karşıtlar arasındaki ilişkileri, “mutlak düşünce içindeki” halleriyle inceler.

Böylece, bir kavramdan yola çıkarak, diğerlerinin türetilmesi ve tümünün birbiriyle bağıntılı bir sistem oluşturması, çelişmenin hareket ettirici ilke olduğu bir bütünlük içinde gerçekleştirilir. Çelişki, her türden varlığın ve hareketin kaynağıdır.

Hegel’e göre, bütün kavramların ve kategorilerin ortak kökü, aynı zamanda en boş, en kapsamlı, en soyut ve bundan dolayı da en gerçek, en ilkel ve en yüksek kavram olan Varlık kavramıdır. Bir başka deyişle, Varlık, kavramlar ve kategoriler sisteminin başlangıcında bulunur. Onun çelişkisi ve hareketi sonucunda da, diğer kavram ve kategoriler belirir. Bu görüş, Hegel’den önceki idealist sistemler tarafından ileri sürülen “kavramların ve kategorilerin maddi dünyaya öncel bir gerçekliği olduğu” yolundaki teze uygundu. Ne var ki, Hegel, başlangıçta bulunan bu kavramın, çelişkili ve hareketli olduğunu söylemekle, esaslı biçimde diğerlerinden ayrılıyor, sistematik felsefeye büyük bir yenilik getiriyordu. Kavramların değişmez temel başlangıçlar olduğu düşüncesine karşı öne sürülen bu görüşün, önceki idealist felsefeler açısından çözümlenemez gibi görünen bir güçlüğü vardı: Varlık kavramının hareketine yol açan ve kendisinden diğer kavramların doğmasını sağlayan iç çelişkisinin nedeni neydi? Eğer Varlık, her türlü belirlenimden yoksunsa, “en boş, en soyut, en ilkel” kavramsa, nasıl oluyor da, aynı zamanda “en kapsamlı, en gerçek, en yüksek” kavram olabiliyordu? Kavrama hareketini kazandıran çelişkinin kaynağı neydi? Bütün bu sorular karşısında Hegel’in geliştirdiği cevaplar, idealist düşünce sistemi içindeki yapısıyla, tümüyle bir sözcük oyunu gibi görünür. Ne var ki, burada ileri sürülen görüşler, Marx’ın elinde, düşüncenin ilerleme süreçlerinin özellikleri olarak değerlendirilmiş ve nesnel dünyayla bağıntısı içindeki yeri gösterilerek bir yöntem ilkesi halinde yeniden formüle edilmiştir.

Hegel, Varlık’ın çelişkisini, onun Hiçlik’le (ya da Yokluk’la) özdeş olduğu noktada başlatıyordu. Hegel’in de bağlı olduğu bütün idealist sistemlerde, her şey, kavramlar aracılığıyla bir gerçekliğe sahip olabilirdi. Örneğin, biz, “bir bardak su”dan söz ediyorsak, demek ki, o nesneyi, “bir”, “bardak”, “su” gibi, aslında her birinin kendi başına bir varoluşu bulunan başka şeylerle ilişki içinde düşünebiliyor, “bir bardak su”yu, ayrı ayrı her bir diğer kavrama bağlamaksızın dile getiremiyor, bir başka deyişle onu var edemiyorduk. Böylece, her bir kavram, ancak diğer başka kavramlarla ilişki içinde varolabilirdi. “Varlık” kavramı ise, başka hiçbir kavrama bağlanmaksızın, yalnızca “vardır” diyebileceğimiz yalın, bağlantısız, dolaysız bir kavramdı. “Bu varlık hakkında ne bir duyum, ne bir görü, ne de bir tasarım elde edilebilir, çünkü o saf düşüncedir ve bu haliyle de başlangıcı meydana getirir.” ... “Bu varlık, saf ve belirlenimsiz boşluktur. Onda hiçbir şey kavranamaz. Hakkında herhangi bir şey de düşünmek olanaksızdır. Başka deyişle, o aynı zamanda bu boş düşünceden ibarettir.” Diğer bütün ilişkilerinden soyutlanmış olduğu için, onun hakkındaki bilinebilecek tek şey, yalnızca var olduğu olabilirdi. Hiçlik de, aynı şekilde, hiçbir belirlenime sahip olmayan, kendisine, “Hiçlik”ten başka herhangi bir kavramın yüklenemeyeceği yalınlıkta bir kavramdı. “Varlık, bu belirlenmemiş dolaysız, gerçekte Hiçlik’tir. Ve Hiçlik’ten, ne artık, ne de eksik bir şeydir.” Böylece, Varlık’la Hiçlik, özdeştir. Başlangıçtaki Varlık, varoluşa geçmeden önceki halinde, herhangi bir Varolan’dan farklıdır. Varolan beyaz, siyah, kırmızı, ağır, hafif, iyi, kötü, güzel, doğru vs. olandır. Onun hakkında söyleyebileceklerimiz, ona yükleyebileceğimiz özellikleri açıktır. Oysa Varlık, bunların tümünden ayrılmış, soyutlanmıştır, hiçbir sıfatı bulunmayandır. Öyleyse, o, aynı zamanda, hiçbir şeydir, var olmayandır.

Hiçlik’le özdeş olan bu Varlık, aynı zamanda Hiçlik’le olan çelişkisi yüzünden, varoluş’a geçer. Gitgide belirlenimler kazanır. Böylece, sonluluk ve sonsuzluk, nicelik ve nitelik, ölçü, öz, fenomen, tözsellik, nedensellik, karşılıklı bağıntılılık vb. gibi yeni kavramların kendisinde belirmeye başladığı bir sürece girer. Varoluş, işte, bu kavramlardan herhangi biriyle belirlenmiş varlıktan başka bir şey değildir. Hegel, kavramın bu başlangıç halini “kendinde ve kendiliğinden” olarak tanımlar. Bu terimler, daha sonra, Marx’ta ve Lenin’de sınıfsal bilinçlenme sürecini tanımlayan bir içerik kazanmıştır. Bununla birlikte, Hegel’deki ilk biçimini önemli ölçüde korumuştur, fakat artık içeriği tamamen toplumsal ve maddi hale gelmiştir. Bir işçi, eğer kendi sınıfsal durumunu tanımlayan bağıntıların farkında değilse, kendisinin toplum içindeki yerini, karşıt sınıflar arasındaki mücadeleyi vs. bilmiyorsa, yani eğer kendisine ait bütün belirlenimleri ve dolayımları kavramamışsa, o, kavramın başlangıç halindeki durumuna benzetilir. Kavradığı her yeni ilişki, onun “kendisi için” olması yolunda bir adımdır. Varoluşun tamamlanabilmesi ve “kendinde ve kendiliğinden” durumundan çıkarak, “kendisi için” haline gelebilmesi için, onun tüm belirlenimlerinin açıklığa kavuşması gerekmektedir.

Marx ve “Ekonomi Politiğin Yöntemi” Üzerine:
Soyuttan Somuta, Çelişkinin Gücüyle...

Başlangıçta bir soyut, boş, ilkel kavramdan yola çıkarak, somut-gerçek, kapsamlı-dolu, tamamlanmış-yüksek kavrama doğru gelişme ilkesini, Marx, ekonomi politiğin yöntemi olarak geliştirdi. Ne var ki, Marx’ın “ekonomi politiğin yöntemi” başlığı altında tanımladığı ilkeler, yalnızca teorik çalışmanın genel yapısını özetlemekle kalmamakta, aynı zamanda, diyalektik yöntemin başlıca özellikleri hakkında da ipuçları taşımaktadır. Marx, teorik araştırmanın yöntemi üzerine genel sonuçlar çıkarılabilecek olan başlıca makalesi, “Ekonomi Politiğin Yöntemi”nde, nesnelliğin kavramsal yeniden üretimi’nin diyalektik ilkeleri üzerinde durur.

“Nesnelliğin kavramsal yeniden üretimi” deyimi, doğrudan doğruya Hegel diyalektiğiyle hesaplaşmanın ve onu “ayakları üzerine dikme” girişiminin bir özetini verir. Hegel’de nesnellik, tümüyle kavramların hareketinin bir sonucu olarak ortaya çıkmakta ve kavramlardan (bir başka deyişle, bilinçten) bağımsız bir gerçekliği bulunmamaktaydı. Marx ise, her şeyden önce, Hegel’in “dış dünya” dediği madde dünyasının, düşüncenin öncesinde bulunduğu, temel gerçekliğin buraya ait olduğu ve bilincin bundan sonra geldiği tezini ileri sürerek, onun mistik ve idealist yaklaşımını reddeder. Fakat, fikirlerin, aynı zamanda maddi dünyanın insan aklındaki yansıması ve düşünce biçimlerine dönüşmesi olduğu gerçeğini de göz önünde tutarak, bu süreci, bir kavramsal yeniden üretim olarak tanımlar.

İnsan düşüncesi, sonsuz hareket ve değişim halindeki gerçekliği, tüm yönleriyle ve bir bütün olarak, dolaysızca algılayamaz. En hassas algıların, en keskin gözlemlerin, en büyük bilgi birikiminin dahi ulaşabileceği derinlik —gerçekliğin sonsuzluğu karşısında, sınırlıdır. Lenin, felsefe üzerine çalışmaları sırasında tuttuğu notlarında, buna dikkat çekerek, nesnelliğin algılanmasıyla düşünme arasındaki geçişi şöyle tanımlar: “Sürekli olan’ı (düşüncede) kesintiye uğratmaksızın, canlıyı daha basit ve daha kaba saba kılmaksızın, bölüp parçalamaksızın, ölü gibi dondurmaksızın, hareketi tasarlayamayız, anlatamayız, ölçemeyiz, betimleyemeyiz.” Burada sözü edilen, “canlıyı daha basit ve daha kaba saba kılmaksızın, ölü gibi dondurmaksızın, bölüp parçalamaksızın” gibi terimlerle ifade edilen işlemlerin genel adı, “kavramlaştırma”dır. Her kavram, gerçekte nesnel bir ilişkiyi temsil etse de, onun ancak en temel ve genel özelliklerini kendisinde taşıyabilir. Dolayısıyla, her kavram, gerçekliğin donmuş, cansız kılınmış, hareketten ve değişmelerden, ayrıntılardan arındırılmış halini dile getirir. Buna rağmen, kavramlar ve kategoriler, canlılığın, hareketin ve değişmenin bilinebilmesini mümkün kılan “düğüm noktaları”dır. Bu, onların oluşması ve insanın pratik faaliyetinde işlerlik kazanmasının tarihi ile ilgilidir. Lenin, mantıksal kavramlar için, “... dünya hakkındaki bilginin gelişme yasalarının teorisidir. Yani dünya hakkındaki bilginin tarihinin dökümü, toplamı, sonucudur” değerlendirmesini yapıyor. Ona göre, “(Kategoriler), evren hakkında bilgi edinişin basamaklarıdır. Kategoriler, (doğal fenomenlerin örgüsünün) bilinmesini ve egemenlik altına alınmasını sağlayan düğüm noktalarıdır.” İşte Marx, bu noktada, Lenin’in özetlediği tarzda, kavramlardan örülmüş bir nesnel dünya tasarımının gerçekleştirilmesi sürecini, yöntemin genel yönelimi olarak ele alır.

Bu işlemin genel adı, “somutlama”dır. “Somut kavram” ve “soyut kavram” terimleri, diyalektik terminolojide, günlük dildeki anlamlarından farklı bir anlam taşırlar. Genellikle, “somut kavram”, belli nesneleri, duyumlarımıza konu olabilen maddi varlıkları dile getiren kavramlar olarak tanımlanır: Kedi, masa, meyve vs. gibi. “Soyut kavram” ise, duyular aracılığıyla algılanamayan şeyleri dile getiren kavramlar anlamına gelir: Tanrı, adalet, özgürlük gibi. Diyalektik materyalizmde ise, “Soyut kavram” ve “Somut kavram” terimlerinin anlamı tamamen başkadır. Burada “soyut kavram”, tıpkı Hegel’in Varlık kavramı gibi, belirlenimsiz, bağlantısız, “kendinde ve kendiliğinden” kavramdır. Marx, somut kavramı şöyle tanımlar:

“Somut, çok sayıda belirlemenin bir noktada bağdaşması, dolayısıyla çoğulluğun birliği olduğu için somuttur. O halde somut, gerçek hareket noktası ve dolayısıyla gözlem ve tasavvurun da hareket noktası olduğu halde, düşüncede bir hareket noktası olarak değil, bir toplama ve birleştirme süreci, bir sonuç olarak ortaya çıkacaktır. Birinci yol boyunca, tasavvurun bütünlüğü çözülüp soyut belirlemeler şekline dönüşmüştü; ikincisinde soyut belirlemeler somutun düşünce yoluyla yeniden-üretilmesine doğru giderler.” ⁷

Bu anlamda, örneğin “kedi”, “masa” gibi kavramlar, soyut; “adalet”, “özgürlük”, somut olabilir. Bir kavramın, soyut mu yoksa somut mu olduğunu belirleyen şey; onun işaret ettiği varlığın soyut mu yoksa somut mu olduğu değil, düşüncenin ilerleme süreci’nin hangi evresinde bulunduğudur.

Marx’a göre, bu süreç, gerçek somutun, maddi varlığın, düşüncede de somutlanmasıdır. Hegel’in, bu süreci, gerçek somutun üretimi süreci olduğunu sandığını söyleyen Marx, bir kez bu idealist yanılmanın aşılmasıyla, diyalektiğin başlıca yöntem ilkesinin ortaya çıkarılabileceğini gösterir. Yukarıda da belirtildiği gibi, Hegel için önemli olan, “her türlü belirlenimden yoksun olan” başlangıç kavramının içerdiği çelişkiyi yakalamaktı. Materyalist diyalektik açısından da, “soyut kavram” durumunda bulunan ilk öğenin hareketini ve gelişmesinin yönelimlerini incelemeye, içerdiği çelişkiyi saptamakla başlanacaktır. Lenin, “Bizim anladığımız anlamda diyalektik, nesnelerin özünde bulunan çelişkinin incelenmesidir” diyor. Çünkü, materyalist diyalektik, kendisinden önceki metafizik ve idealist sistemlerden farklı olarak, “dünyanın anlaşılması”yla yetinmez, onun nasıl dönüştürüleceğini bilmek ister. Bir şeyi “dönüştürmek için kavramak” demek, onun bir çelişki içindeki yerini ya da içerdiği çelişkiyi kavramak demektir. Lenin, diyalektik yöntemin özünü, “... çelişen, birbirlerini karşılıklı dıştalayan, karşıt eğilimlerin tanınması, keşfedilmesi” olarak gösterir. Örneğin, kapitalizmin ekonomik ve politik yönleri, Marx’tan önce de, birçok araştırmacı tarafından incelenmiş, kapitalizmin işleyiş yasalarına ilişkin ilk bulgular, burjuva araştırmacılar tarafından saptanmıştı. Fakat Marx, bütün bunlardan farklı olarak, kapitalizmin nasıl yıkılacağı problemini, araştırmasının temel noktası olarak aldığı için, bütün çalışması boyunca, kapitalizmin içerdiği çelişkileri bulmaya çalıştı. Kapitalizmin temel çelişkisinin, “... üretimin toplumsallaşmasıyla, mülkiyetin özel karakteri arasındaki çelişme” olduğu gerçeğini, kapitalizmin diğer özelliklerinin ele alınışının ekseni yaptı. Emek, değer, sermaye vb. kavramların, bu temel çelişme bakımından nasıl bir rol oynadığını ve hangi biçimler altında bu temel çelişmeyi yansıttığını bulmak, Kapital’in içeriğini oluşturdu.

“Kapital”, her şeyden önce, kapitalizmin bir çelişmeler bütünü olarak ele alınmasının yöntemsel ilkeleriyle bunların sonuçlarını sergilemesi bakımından dikkat çekicidir. Kapitalizm, en temel üretim biriminden, meta üretiminden, en yüksek siyasal ve toplumsal dönüşüm noktasına, “mülksüzleştirenlerin mülksüzleştirilmesi”ne kadar incelenirken, göz önünde tutulan başlıca özellik, sistemin nasıl ortadan kalkabileceği, onun yerini nasıl bir toplumsal sistemin alacağıdır. Bu bakımdan denilebilir ki, “Kapital”, Lenin’in deyişiyle, diyalektiğin özünü oluşturan çelişme yasasının tarihe uygulanışının bir örneğidir.

Marx’ta Diyalektik Yöntem: “Soyuttan Somuta” İlkesi Açısından “Kapital”İn Planı Ve Yöntemi

Diyalektik araştırma sürecinin yolu, genel olarak ve özetle, “görünüşten öze” deyimiyle dile getirilir. Bu, “soyuttan somuta” ilkesinin, değişik biçimde dile getirilmesidir. “Soyut”, bir varlığın, bağıntıları, çelişkileri, hareketi ve değişmesi hakkında hiçbir bilgimizin bulunmadığı ilk durumu dile getirir ve bu, onun ilk algılanış haline, yani “görünüş”üne denk düşer. “Öz” ise, varlığın “somut” halidir. Marx’ın dediği gibi, görünüşü, “... birçok tanımın sentezi, çeşitli yanların birliği” halinde kavramaya ilerleyebildiğimiz ölçüde, onun gerçeğine, özüne yaklaşırız. “Görünüşten öze” ya da “soyuttan somuta” ilkesi, Marx’ın temel eserinin yönteminin de başlıca iç çizgisini oluşturur.

“Kapital”in birinci bölümünün ilk cümlesi, bu ilkeyi, daha ilk adımda hatırlatır gibidir: “Kapitalist üretim tarzının egemen olduğu toplumların zenginliği, ‘muazzam bir meta birikimi’ olarak kendini gösterir, bunun birimi tek bir metadır. Araştırmalarımızın bu nedenle metanın tahlili ile başlaması gerekir.” ⁸

Burada “meta birikimi”, kapitalizmin bir “görünüşü” olarak ele alınmıştır. Gerçekten, kapitalist pazar pazar yerini, vitrinleri, rastgele seyrederek dolaşan birisine, tıkış tıkış bir meta yığını olarak görünecektir. Bunun ardında neler vardır? Hangi ilişkilerin, çatışmaların ve süreçlerin ürünü olarak bu yığın ortaya çıkmıştır? Gene yalnızca “görünüş”e dayanarak, buna cevap vermeye çalışan birisi, tarlaları, fabrikaları, hammadde üretim alanlarını, buralarda çalışan insanları, sermaye sahiplerini ve işçileri belli belirsiz anımsamaya, kafasında canlandırmaya başlayacaktır. Bu elbette, henüz bilimsel bir araştırma değildir; fakat, bir görünüşten diğerine geçerken, birbirine bağıntılı başka kavramların ortaya çıkmakta olduğunu, sıradan insanın düşüncesinde bile, bunun gerçekleşme yolunun “görünüşten öze” doğru belli belirsiz bir çabayı gerektirdiğini göstermektedir. Marx, meta’yı bir çıkış noktası, ilk görünen öğe olarak ele alır ve bilimsel bir inceleme tarzı güderek, onun farklı görünümlerini araştırmaya koyulur. İlk elde, meta’nın farklı biçimleriyle bunların içerdiği farklı ilişkileri araştırır. Meta’nın bir ihtiyacı karşılamak işlevinin arkasında yatan “yararlı şey” kavramına ulaşır. “Kapital”i okuyan herkes, Marx’ın, buradan “kullanım değeri” kavramına neredeyse doğal bir akış içinde geçtiğini görür. Adeta “meta” kavramı, Hegel’in tanımladığı gibi, kendi belirlenimlerini ve içeriğini “kendi kendine açmakta”dır. Gene onun deyişiyle söyleyecek olursak, “soyut kavram, gitgide kendi somutluğunu bulmakta”dır.

Marx, “meta” soyut kavramından yola çıkarak ilerlerken onun “özü”nü bulmak için de bir dizi yeni soyutlama yapar. Öyleyse, bir yandan “meta”nın “somut kavram” haline getirilmesi için gerekli çelişkiler ve bağıntılar keşfedilirken, sürekli olarak yeni soyut kavramların bulunması ve bunların somutlanması çabası, iç içe geçmiştir. Bu karşılıklı bağlılık ve iç içe geçerek ilerleme, diğer kavramların elde edilmesi ve tanımlanması süreçlerinde de görülür. Değer kavramı, emek kavramına bağlanır; emek, kendi içinde değişik biçimleriyle görünür, bu değişik biçimlerle değer kavramının değişik biçimleri arasındaki ilişkiler bulunup açılır. Nispi değer, değerin eşdeğer biçimi, basit biçimi, genişlemiş değer biçimi vb. gibi kavramlar, “zincirleme olarak ve birbirleriyle içten bağıntılarıyla” tanımlanır.

Bir kavramdan diğerine geçilirken, öncekinin içerdiği çelişmeler, esas halkayı teşkil eder. Bir başka deyişle, bütün bu kavramların birbirinden doğuşunda rol oynayan esas güç, her bir kavramın içerdiği karşılıklı yönlerdir.

“Kapital”in ikinci bölümü, “Değişim” başlığını taşır. Bu bölüm de, Marx’ın bir “görünüş”ü saptamasıyla başlar. “Açıktır ki, metalar pazara kendi başlarına gidemezler ve kendi başlarına değişim yapamazlar.” Bu saptama da, birinci bölümün ilk cümlesi gibi, son derece basit, son derece dolaysız olarak algılanabilir bir gerçeğin dile getirilmesinden ibarettir. Marx, bu soyut görünüş durumundan ilk sonucu çıkarır: “Bu yüzden, aynı zamanda sahipleri olan koruyucularını da tanımamız gerekir.” Bu çok yalın gerçek, bir taşın suya atılmasıyla oluşup, gitgide açılarak genişleyen halkalar gibi, daha karmaşık, daha çok yönlü başka ilişkilere doğru yayılır. Ancak her adımda, daha önce ulaşılmış ve somut kavramlar haline getirilmiş kavramlara başvurulur. Örneğin, para’nın somutlanması için, daha önce somutlanmış başka kavramlarla ilişkisi gösterilir. Meta, değer, kullanım değeri, değişim değeri, emek vs. gibi kavramlar, hem kendi içlerinde, yeni somutlanmakta olan kavram açısından ne gibi değişik içerikler taşıdıkları araştırılarak kullanırlar, hem de yeni kavramın (örneğin para’nın) somutlanmasında işlev üstlenirler. Böylece görülür ki, her eski kavram, yeni ilişkiler içinde, yeni somutlanma olanakları bulur ve her yeni bağıntıda, hem kendisi tanımlayan olarak rol üstlenir, hem de tanımladıkları yeni kavram aracılığıyla yeni somutlanma boyutları kazanırlar.

Engels, diyalektiği, “bağıntıların bilimi” ve “bütün hareket ve gelişmenin bilimi” olarak tanımlamıştır. Bu tanıma göre diyalektik; olguların, olayların ve süreçlerin, birbirleriyle evrensel, çok yönlü, değişken bağıntılar içerisinde kavranması demektir. Bağıntı, karşılıklı etkileşme; etkileşim ise, karşılıklı hareket anlamına gelir. Her şey kendisini kuşatan öbür şeyler tarafından koşullandırılır. Hiçbir olay, tekil varlıkların rastgele bir araya yığılması değildir. Onu koşullayan, onu belirleyen, onu etkileyen iç ve dış bağları bulup ortaya çıkarmak gerekir. Marx’ın “Kapital”de izlediği yol, bu tanımın eksiksiz bir örneğini oluşturur.

“Kapital”in genel planı, tam olarak bütün yönleriyle kapitalist üretim tarzının somutlanması (düşüncede bir somut olarak yeniden kurulması) çalışmasının en yetkin sonucunu gösterir.

Lenin, “Felsefe Defterleri” genel başlığı altında toplanan notlarında, Hegel’in “bilgi metodu” kavramının içeriğini bir bakıma şemalaştırarak açıklığa kavuşturmayı dener; önce şu başlıca özellikleri tespit eder:

“1) Kavramın kendi kendinden itibaren tanımı (doğrudan doğruya fley’in kendisi, kendi ilişkileri ve gelişimi içinde göz önüne alınmalıdır.);

“2) Şey’in doğrudan doğruya kendi içindeki çelişki (kendi kendinin başkası), her fenomenin içindeki çelişkin kuvvetler ve yönsemeler;

“3) Analiz ve sentezin birleşmesi.” ⁹

Hegel’in “mutlak bilgi metodu” olarak adlandırdığı kendi yönteminin en temel özellikleri bunlardır ve bu özellikler, “Kapital”in özellikle sunuluşu bakımından Marx tarafından uygulanmıştır. Gerçekten Marx, önce “kavramın kendi kendinden itibaren tanımı” yolunu izler ve sonra da sırayla diğer özellikleri uygular. Ne var ki, burada materyalist diyalektik bakımından çok önemli bir katkıyı da gerçekleştirir: Her bir kavramı, genel ve tüm kavramları kapsayan bir çelişmenin ekseninde, önce analiz eder (ve bu analize daima içten içe işleyen bir sentez süreci eşlik etmektedir), sonra da, gene bu temel çelişki ekseninde, tümünü sentezler. Bu, bir bakıma, başlangıç noktasına dönüş gibi görünür.

Bu özelliği, Marx ve Engels’in birlikte kaleme aldıkları, “Komünist Manifesto”da da görebiliriz. Manifesto, “Avrupa’da bir hayalet dolaşıyor –Komünizm hayaleti” sözleriyle başlar. Burjuvazi ile proletarya arasındaki mücadelenin ortaya çıkardığı genel siyasal ve ideolojik durumu karakterize eden başlıca özellik, önce, basit bir görünüş öğesi olduğu haliyle ele alınır. Buradan başlayarak, Avrupa’nın bu görünüşe zemin hazırlayan siyasal ve sosyal koşulları tanımlanır. Koşulların ve ortamın başlıca karakteristikleri olan ana sınıfların durumu ve birbirleriyle karşılıklı ilişkileri ve çelişkileri konulur. Manifesto, “Bütün ülkelerin proleterleri, birleşin!” çağrısıyla sona erer. Böylece, başlangıçta, bir “hayalet” gibi, ne olduğu pek de bilinmeksizin, soyut biçimde kendisinden korkulan komünizm, sınıf mücadelesi ortamının bir ürünü olarak çeşitli yönleriyle adım adım açıklanıp, bütün ülkelerin işçilerinin birleşik devrimci eylemiyle gerçekliğine kavuşacak bir toplumsal hayat biçimi olarak somutlanır. Ama burada somutlanan komünizm kavramı, başlangıçtaki “hayalet” durumundaki komünizmden çok farklıdır. Soyut, boş, ilkel kavramın yerini, şimdi, somut, kapsamlı, tamamlanmış kavram almıştır.

Araştırma ve Sunuş
Yöntemi Arasındaki Farklılık

Kuşkusuz, “Kapital”, yalnızca “soyuttan somuta” ilkesi açısından ele alınarak tümüyle anlaşılamaz. Lenin, “Kapital”in yalnızca bir ekonomik araştırma olduğu düşüncesinin yanlışlığını vurgularken, onun felsefi önemine dikkat çeker. “Kapital”de, hem kapitalizmin nesnel gerçekliğinin araştırılması sürecinde diyalektiğin yöntemsel ilkelerinin uygulanmasını, hem de, diyalektiğin bir mantık sistemi ve bilgi teorisi olarak işlenmesini bir arada bulabiliriz. Bu özellikler, eserde iki biçim altında görülür. “Kapital”in Almanca ikinci baskısına yazdığı “Sonsöz”de Marx, “Kapital”in yazılması öncesinde kullandığı “araştırma yöntemi” ile, eserin “sunuş yöntemi” arasında “biçim yönünden” bir farklılık bulunduğunu söyler. “Araştırma yöntemi, işlenecek malzemeyi ayrıntılarıyla ele almalı, onun gelişmesinin farklı biçimlerini tahlil etmeli, iç bağıntılarının esasını bulmalıdır. Ancak bu yapıldıktan sonra, gerçek hareket yeterince anlatılabilir.” Fakat çalışmanın sunuluşu, hem bu ayrıntıların tümünü içermez, hem de araştırmanın ilerleme yönüyle aynı olmaz. Marx, kapitalist üretim tarzını incelemeye “meta”dan başlamamıştır; ama “Kapital”in ilk bölümü, meta üzerinedir. “Kapital”in öncesinde bulunan ve “Ekonomi Politiğin Eleştirisi İçin Ön Çalışma” başlığıyla yayınlanan ve Almanca “ön-çalışma” anlamına gelen “Grundrisse” sözcüğüyle anılan notlarının birinci bölümü, “Üretim, Tüketim, Bölüşüm, Mübadele” başlığını taşır. “Üretim” başlıklı altbölüm, “Özgür Bireyler ve Onsekizinci Yüzyıl Kavramları”nı inceleyerek konuya girer. Diğer bölümlerde de, “Kapital”in içerdiğinden oldukça farklı başlıklar ve konular vardır. Bu bölümlerin her birinde, diyalektik yöntemin genel özellikleri tam bir netlikle görünür. Fakat, eserine son biçimini verirken, özellikle Hegel’in bir öğrencisi olduğunu belirtmek amacıyla, sunuş biçimini de, Hegel diyalektiğinin kavram hareketi öğretisine uygun hale getirmiştir. Aslında bu uygulama, bir bakıma, içerikle görünüş arasındaki uyumu da sağlamıştır diyebiliriz. Ne var ki, bu, Marx’ın araştırma yönteminin, sunuş yönteminden esastan farklı olduğu anlamına gelmez. Kendisinin de belirttiği gibi, ikisi arasındaki farklılık, tamamiyle biçimseldir. Araştırma yönteminin de genel çizgisi, daima, “soyuttan somuta”, “görünüşten öze”, yönünü izlemiştir.

Araştırmanın sunuluşuna, okuyucunun ihtiyaçları, konunun içeriği, güncel ve uzun vadeli hedefler gözetilerek, farklı bir yapı kazandırılır. Bu bakımdan, çetin bir pratik mücadele içinde teorik eserlerini vermiş bulunan Lenin, çok değerli bir örnek oluşturur.

Lenin’in de tüm çalışmalarında, diyalektik materyalizmin yöntemsel ilkeleri açık bir biçimde kendisini gösterir.

“Ne Yapmalı?” adlı eserine, o da, bir “görünüş” ile başlar: “‘Eleştiri Özgürlüğü’, hiç kuşkusuz, günümüzün en moda sloganı ve tüm ülkelerde sosyalistler ve demokratlar arasındaki tartışmalarda en sık kullanılan slogandır. İlk bakışta, tartışmaya giren taraflardan birinin eleştiri özgürlüğüne ciddiyetle başvurmasından daha garip görünen bir şey olamaz.” Lenin, bu noktadan hareket ederek, sloganın arkasında yatan ilişkileri ve çatışmaları anlatır. “Eleştiri Özgürlüğü” kavramının gerek genel olarak taşıdığı anlamı, gerekse özel olarak o tarihsel koşullarda hangi gerçek ilişkileri dile getirdiğini araştırır. Bunun içerdiği çelişkiyi yakalar ve kendi görüşlerini dile getirirken, bu çelişkinin bağlı olduğu diğer bütün yönleri ve özellikleri sergiler.

Lenin’in de araştırdığı konuyu sunuşu, tıpkı araştırma sürecinde olduğu gibi diyalektiğin genel çizgisini izler. Fakat, Marx’ta olduğu gibi, Lenin’de de, araştırma sürecinde izlenen yön, çoğu kez, sunuşun yönüyle aynı değildir. Araştırma bir başka öğeden başlamış olsa da, konuyu sunarken, bir başka öğeyi ilk anda öne çıkarabilir. Burada rol oynayan etken, özellikle Lenin bakımından söyleyecek olursak, yazının özel hedefleri ve yayınlandığı özel tarihsel koşullardır. Okuyucunun ilgisinin nereden başlayacağı ve dikkatin özel olarak hangi noktada toplanması gerektiği, Lenin’in yazılarının planlanmasında özel bir önem taşır. Bu bakımdan denilebilir ki, Lenin, okuyucunun da, “görünüşten öze” doğru ilerleyen bir süreç içinde bulunmasını, anlatmak istediklerinin tam olarak anlaşılmasını sağlamak bakımından gerekli görür.

Fakat Lenin’in araştırma süreci için önerdiği yolu incelemeden, yapıtının sunuluşundaki yalınlığın ve anlaşılırlığın sırrını çözemeyiz.

Lenin, Hegel tarafından ileri sürülmüş bulunan “mutlak bilgi metodu” kavramının açılmasından on altı kural elde eder. Bunlar, hiçbir şekilde, diyalektiğin temel kuralları, ya da yasaları olarak anlaşılmamalıdır. Burada yapılan özet, Lenin’in bir araştırma sürecinde, diyalektik bakımdan dikkat edilmesini gerekli gördüğü öğeleri içermektedir:

“1. İncelemenin nesnelliği (örnek vermek yok, konu dışına çıkmak yok. Doğrudan doğruya kendi kendisinde şey var sadece.)

2. Bu şey’in, öbür şeylere olan katmerli ve çeşitli bağ›nt›lar›nın hiç eksiksiz tümü.

3. Bu şey’in (ya da gene fenomenin) geliflimi, kendine özgü hareketi, kendine özgü hayatı.

4. Bu şey’in içindeki içsel bakımdan çelişkili olan eğilimler ve (yanlar),

5. Toplam olarak ve karfl›tlar›n birliği olarak şey (fenomen vs.)

6. Bu karşıtların mücadelesi, ya da gene açılıp yayılmaları, çelişkin özlemler, vs.

7. Analiz ve sentezin birleşmesi, değişik parçaların ayrılması ve yeniden birleşmesi, bu parçaların toplam halinde bütünleşmesi.

8. Her bir şey’in (fenomenin vs.) bağıntıları, sadece katmerli ve çeşitli değil, aynı zamanda evrenseldir de. Her şey (fenomen, süreç vs.) her başkaya bağlıdır.

9. Sadece karşıtların birliği değil, aynı zamanda her belirlenimin, çizginin, yanın, özelliğin, her başka’ya [kendi karşıtına?] geçişleri.

10. Yeni yanların, bağıntıların, vs. sonsuz biçimde ortaya çıkma süreci.

11. İnsanın, şeyler (fenomenler vs.) hakkındaki bilgisinin fenomenden öze ve daha az derin bir özden daha derin bir öze giderek derinleşme süreci.

12. Birlikte varoluştan nedenselliğe ve bir bağlantı ve karşılıklı bağımlılık formundan daha derin ve daha genel bir başkasına.

13. Alt evredeki bazı çizgilerin, özelliklerin, bir üst evrede tekrarlanışı ve

14. Görünürde eskiye dönüş. (olumsuzlamanın olumsuzlanması)

15. Muhtevanın formla mücadelesi ve bunun tersi. Formun reddedilmesi, muhtevanın yeni baştan yoğrulup işlenmesi.

16. Nicelikten niteliğe geçiş ve bunun tersi. (15 ve 16, 9’un örnekleridir.)” ¹⁰

Dikkatle incelendiğinde, bu özelliklerin Lenin tarafından herhangi bir sıra gözetilmeksizin, üzerinde çalıştığı Hegel metninin okunuşu sırasında tutulmuş notların akışına göre dizildiği görülecektir. Bu maddeler, aslında, üç ana yöntem ilkesi bakımından sınıflandırılıp yeniden sıralanabilir:

Birincisi; kavramın kendinden itibaren tanımı ilkesidir. Bu ilke, on altı maddelik listenin, 1, 2, 3, 8 ve 12. paragraflarını içerir.

İkincisi, her şeyin doğrudan doğruya kendi içindeki çelişkinin saptanmasını öneren ilkedir. Bu ilke, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 15 ve 16. maddeleri içerir.

Üçüncüsü, analiz ve sentezin birleşmesini öneren ilkedir. Bu da; 7, 13 ve 14. maddeleri içerir.

Böylece, Hegel’in okunması sırasında tutulan notlar, kendi içlerinde sıralanarak, araştırma-inceleme sürecinde izlenecek yol hakkında, aşağıdaki gibi, oldukça pratik bir liste elde edilebilir. (Tabloya bakınız.)

Fakat böyle bir sınıflandırma yapılmadan da, Lenin’in yazılarında ve konuşmalarında kendisini gösteren iç tutarlılığın, üstün öngörü zenginliğinin kaynağı bu notlardan anlaşılabilir. Şu sözleri, yukarıdaki notların bir özetidir: “Düşünürken (örnekleri değil, aykırılıkları değil; kendinde-şey’i) nesnel olmak, doğru bir bilgiye sahip olmak istiyorsak, onun tüm yanlarına, bağlantılarına ve ‘aracılık-özelliklerine’ bakmalı ve incelemeliyiz. Bu, hiçbir zaman tam anlamıyla gerçekleştirmeyi umamayacağımız bir şeydir. Ama kapsamlılık kuralı, yanlışlara ve katılığa karşı bir güvencedir.”

Lenin, diyalektik materyalist yöntemin bir ilkesi olarak, “somut durumların somut analizi”ni önermişti. “Somut durum”un bütün karmaşıklığını yakalayabilmek, olası gelişmeleri hesaplayabilmek ve bunu bütün somutluğuyla yansıtabilmek (yazı ya da konuşma biçiminde sunmak) ancak böyle bir ince işçiliğin sonucu olabilir.

TEZ
ANTİTEZ
SENTEZ

1. KAVRAMIN KENDİ KENDİSİNDEN İTİBAREN TANIMI

1. İncelemenin nesnelliği, ... doğrudan doğruya kendinde şey.
2. Bu şeyin, öbür şeylerle olan bağıntılarının tümü.
8. Her fenomenin bağıntıları, ... aynı zamanda evrenseldir. Her fenomen, her süreç, bir başkaya bağlıdır.
3. Bu şeyin, (fenomenin) gelişimi, kendine özgü hareketi, kendine özgü hayatı.
12. Birlikte varoluştan nedenselliğe ve bir bağlantı ve karşılıklı bağımlılık formundan daha derin ve daha genel bir başkasına.
2. ŞEYİN DOĞRUDAN DOĞRUYA KENDİ İÇİNDEKİ ÇELİŞKİ. HER FENOMENİN İÇİNDEKİ ÇELİŞKİN KUVVETLER VE YÖNSEMELER

4. Bu şeyin içsel bakımdan çelişkin eğilimleri ve yanları.
5. Toplam olarak karşıtların birliği olarak şey.
6. Karşıtların mücadelesi, açılıp yayılmaları, çelişkin özlemler vs.
10. Yeni bağıntıların, yanların vs. sonsuz biçimde ortaya çıkma süreci.
11. Bilginin, fenomenden öze ve daha derin bir öze doğru giderek derinleşme süreci.
9. Sadece karşıtların birliği değil, ama aynı zamanda her belirlenimin, niteliğin ... her başkaya (kendi karşıtına) geçişleri.
15. Muhtevanın formla mücadelesi, ve bunun tersi.
Formun reddedilmesi, muhtevanın yeni baştan yoğrulup işlenmesi.
16. Nicelikten niteliğe geçiş ve bunun tersi.
3. ANALİZ VE SENTEZİN BİRLEŞMESİ

7. Değişik parçaların ayrılması, ve yeniden birleşmesi; parçaların toplam halinde bütünleşmesi.
13. Alt evredeki bazı çizgilerin, özelliklerin vs. bir üst evrede tekrarlanışı.
14. Görünürde eskiye dönüş (olumsuzlamanın olumsuzlanması.)

“Somut”tan Soyuta

Bu noktada, Lenin’in, araştırma yönteminin, nesnel gerçeklikten başlayan bir yolu izlemeye önem verdiğini görebiliriz. Ancak o, bu noktada kalmaz. Genellikle, nesnel varlığın inceolduğunu ileri sürüyorlardı. Her iki tavrı da, Marx, “Grundrisse”de eleştirmiş ve “verilerin alt alta sıralanması” olarak değerlendirdiği metafizik yöntemi, eski ve bilimsel olmayan bir yöntem olarak nitelendirirken, idealizmi de, “kafada yaratılan somutu, gerçek somut sanmak” olarak tanımlamıştı.

Marx açısından önemli olan, nesnelliğin “olduğu gibi” ele alınması değil, onun genel ve teorik yeniden inşasını başarabilmektir. Bir başka deyişle, somutluk, eğer zihinsel somutluk halinde yeniden üretilmemişse, o hâlâ “soyut” olarak kalacaktır. Lenin, bu özelliği şöyle dile getirir: “Somuttan soyuta doğru ilerleyen düşünce, doğru olması koşuluyla ... gerçekten uzaklaşmaz ama ona yaklaşır (...) tüm bilimsel (saçma değil; doğru, ciddi) soyutlamalar; doğayı daha derin, daha doğru ve tam olarak yansıtır.”

Marx’ın, “Kapital”in içeriği ve yöntemi hakkındaki şu sözleri, soyutlamanın yalnızca “gerçeği daha derinden ve tam olarak yansıtmak” bakımından değil, aynı zamanda, onun incelenmesi ve sunulması bakımından da belirleyici bir önemi olduğunu göstermektedir: “Her başlangıcın güçlüğü, bütün bilimler için geçerlidir. Bu yüzden, birinci bölümün, özellikle de meta›n tahlilini kapsayan kesimin anlaşılması daha zor olacaktır. Özellikle değerin özü ve değerin büyüklüğünün tahlili ile ilgili yerleri, elden geldiğince, herkesin anlayabileceği gibi yazdım. Tam gelişmiş hali para-biçimi olan değer-biçimi, son derece kolay ve yalındır. Bununla birlikte, insan aklı, iki bin yıldan fazla zamandan beri, boş yere bunun sırrını kavramaya çalışırken, öte yandan, çok daha karışık ve karmaşık biçimlerin başarılı tahliline hiç değilse bir yaklaşım sağlanmıştır.

Niçin? Çünkü, organik bir bütün olarak cisim, bu cismin hücrelerinden daha kolay incelenir de ondan. Ayrıca ekonomi biçimlerinin tahlilinde ne mikroskoptan yararlanılabilir, ne de kimyasal araçlardan. Her ikisinin de yerini, soyutlama gücü almalıdır.” ¹¹

Marx’tan önce görülemeyen pek çok ekonomik olgu, onun soyutlamayı, çelişkiler aracılığıyla ilerletme yöntemiyle görülebilir hale gelmiştir.

Marksizm açısından, somutlama işlemi’nin konusu, daima, maddi gerçekliktir, duyusal olarak algılanabilen sonlu şeyler ve olgular evrenidir. Düşüncede somut kavram haline getirilecek olan da, yalnızca bu evrenin soyut kavramı değil, aynı zamanda bizzat kendisidir. Nesnelerin değişik yanları ve özellikleri arasında temel ve nesnenin bağlı olduğu yasaları meydana getiren ilişkileri belirlemek ve formüle etmek, onun bilgide de somutlanması demektir. Bu işlemin sonunda elde edilecek bilgi, kuşkusuz, nesnelliğin kendisi olmamak bakımından soyuttur. Özetle söylenecek olursa, soyut teori ve yasalar, somut varlığın işlenmesinin ürünü olarak doğacaklardır. Nesnenin içeriğini, yapısını ve köklerini, karşılıklı ilişkilerini ve bağıntılarını gösteren bir kavramlar sistemi biçiminde ortaya koymak demek, gerçekte, somuttan soyuta yükselmek demektir. Dolayısıyla bilgi, somut varlığın teorik yeniden kuruluşu düzeyinde somut bilgi halini alır. Böylece, nesnel gerçeklikten (somuttan) hareket eden bilgi süreci, soyut teoriye ya da aynı anlama gelmek üzere, somut bilgiye ulaşır.

Bu özelliği “Kapital”in birinci cildinin son bölümlerini inceleyerek görebiliriz. Özellikle, “Artı-Değer’in Sermayeye Dönüşmesi” başlığını taşıyan yirmi dördüncü bölümden başlayarak, Marx, yoğun olarak, istatistiksel taramaların sonuçlarına başvurur. Genel kapitalist birikim yasasını örneklemek için olduğu kadar; buradan çıkan sonuçların, teorinin bütününe yayılacak genellemeler halini alması için de, bu “somut” veriler kullanılır. İlk bölümlerde ortaya konulan genel teorik yapının üzerinde yükseldiği bütün malzeme, şimdi, teorik sonuçlar ışığında yeniden yorumlanarak kavramsal bakımdan da somut hale getirilir. O, kapitalizmin gelişmesinin klasik yurdu olarak tanımladığı İngiltere’nin sanayi kentlerini, mahallelerini ve fabrikalarını konu edinen araştırma raporları, bu amaçla bir kez daha en ayrıntılı bir incelemeye tabi tutar.

Tamamı otuz üç bölüm olan “Kapital”in, son iki bölümünün başlıkları ise, çalışmanın ve ulaşılmak istenen hedeflerin tam bir özetini sunmaktadır. Otuz ikinci bölümün başlığı, “Kapitalist Birikimin Tarihsel Eğilimi”dir. Bu bölümde, kapitalist birikimin tarihi özetlendikten sonra, temel çelişmesi vurgulanarak, gelecekteki köklü dönüşümün içeriği, diyalektiğin temel yasalarından birine dayanılarak açıklanır: “Kapitalist üretim tarzının ürünü olan kapitalist mülk edinme tarzı, kapitalist özel mülkiyeti yaratır. Bu, mülk sahibinin emeğine dayanan kişisel özel mülkiyetin ilk yadsınmasıdır. Ama, kapitalist üretim, bir doğa yasasının kaçınılmaz zorunluluğu ile kendi yadsımasını doğurur. Bu, yadsımanın yadsınmasıdır. Bu, üretici için özel mülkiyetin yeniden kurulması değildir, ama ona, kapitalist dönemde edinilen elbirliği ve toprak ile üretim araçlarının ortak sahipliği temeline dayanan bireysel mülkiyeti sağlar.

Kişisel emekten doğan dağınık özel mülkiyetin, kapitalist özel mülkiyete dönüşmesi, halen toplumsallaşmış üretime fiilen dayanan kapitalist özel mülkiyetin toplumsal mülkiyete dönüşmesinden kuşkusuz kıyaslanamayacak kadar daha uzun süreli, daha şiddetli ve çetin bir süreçtir. Birinci durumda, halk yığınlarının birkaç gasp edici tarafından mülksüzleştirilmesi sözkonusuydu; ikincisinde ise, birkaç gasp edicinin, halk yığınları tarafından mülksüzleştirilmeleri sözkonusudur.” ¹²

Son bölüm, “Modern Sömürgecilik Teorisi” başlığını taşır. Burada Marx, kapitalizmin uluslararasılaşma niteliğini ortaya koyarak, emek ve sermaye arasındaki çatışmanın evrensel bir boyutu olduğunu ve bunun gittikçe gelişen bir özellik halini aldığını gösterir. Kapitalizm, yalnızca kendi anayurdunda değil, kaba güçle ya da meta üretimi yoluyla girdiği her yerde, yıkıcı sonuçlar doğurmakta, fakat bu aynı zamanda kendi yok oluşunun temellerini güçlendirmektedir. Böylece, “Kapital”in birinci cildi, tıpkı “Komünist Manifesto” gibi, komünist devrimin enternasyonal çapına işaret ederek son bulur.

Basit ve soyut bir meta kavramından yola çıkarak anlatılmaya başlanan kapitalizm, böylece mevcut uluslararası nesnelliğinin tüm boyutları içinde ve sonu da gösterilerek somutlanır.

Bir Eylem Kılavuzu Olarak
Diyalektik Materyalizm

Gerek Marx ve Engels’in gerekse Lenin’in, diyalektik materyalist yöntemin gelişmesine yaptıkları büyük katkı, esas olarak eserlerinde içerilmiş olarak bulunmaktadır. Onların hiçbirinin yöntem üzerine ayrıntılı bir yazısı yoktur. Marx’ın daha önce sözünü ettiğimiz “Ekonomi Politiğin Yöntemi” başlıklı makalesi, “Grundrisse” içinde bir bölümden ibarettir. Engels’in, “Karl Marx’ın ‘Ekonomi Politiğin Eleştirisi’” başlığını taşıyan ve materyalist tarih anlayışını ve diyalektik yöntemi, Marx’ın çalışmaları üzerinden ele alan bir incelemesi, Marx ve Engels’in seçme yazılarından oluşan “Felsefe İncelemeleri” adlı derlemede yer almaktadır. Lenin de, diyalektik üzerine çalışmalarını tamamlayamadan bırakmıştır. Bugün elimizde, “Diyalektik Sorunu Üzerine” ¹³ başlığını taşıyan bir taslaktan başka bir şey yoktur. Fakat, devrimin pratik sorunları üzerine yaptığı tartışmalarda ve devrimci iktidarın uygulamaları için hazırladığı tasarılarda, diyalektiğin kavranışı ve uygulanışı üzerine birçok değerli örnek vardır.

Lenin; Marx ve Engels’in diyalektik üzerine kapsamlı bir eser bırakamamış olmalarını üzüntüyle karşılar; fakat “Kapital”in diyalektik mantığı içerdiğini ve onun kapsamlı bir şekilde incelenmesinin bize bu mantık hakkında tam bir bilgi vereceğini söyler. Lenin’in kendi eserleri de, aynı özelliği taşır. Her birinde, ister kapsamlı bir inceleme olsun, isterse kısa bir makalesi ya da mektubu, diyalektik mantığın temel özellikleri sergilenir.

Burada önemli olan, Marx ve Lenin’in eserlerini inceleme yöntemini ve onların bizzat kullandığı yöntemin ana ilkelerini bilmektir.

Başlangıçta da söylediğimiz gibi, diyalektik materyalizm, esas olarak dünyayı devrimci tarzda değiştirmenin bilimsel ilkelerini verir. Dolayısıyla, diyalektiği özellikle Lenin’in pratik siyasal mücadelesinin içinde nasıl kullandığının araştırılması büyük önem taşımaktadır.

Marksizmin bir eylem kılavuzu olarak kavranması gerektiğini vurgulayan Leninist önerme, onun yalnızca bir araştırma ve inceleme yöntemi olarak kalması halinde, gerçekte sahip olduğu imkanların pek azının kullanılmış olacağını ve asıl işlevinin bir kenara bırakılması anlamına geleceğini öğretir. Marksizmi, bilimsel bir yöntem olarak kullanan pek çok burjuva bilim adamı, siyasetçi ya da asker vardır. Ama bu, Marksizmin onlar için de bir “eylem kılavuzu” olduğu anlamına gelmez. Onu, dünyayı anlamanın ve değiştirmenin en genel ilkelerinin ve yöntemlerinin bir bütünü olarak görebilmek için, başlıca iki özellik gerekmektedir: Birincisi, mevcut toplumsal ilişkilerin değişmesi gerekliliğini bir sınıf tavrı olarak benimsemek ve; ikincisi, toplumsal dönüşümü gerçekleştirebilecek biricik gücün işçi sınıfı olduğunu bilmek. Bir başka deyişle, “Marksizmi bir eylem kılavuzu olarak benimsemek” demek, işçi sınıfının burjuvaziye karşı mücadelesiyle Marksizmi birleştirmek demektir. İşçi sınıfının devrimci militanı bakımından Marksizm, elbette bilimsel araştırma yöntemi olarak da belirleyici bir önem taşımaktadır; fakat bunun yanı sıra, Marksizmin, mücadelenin bütün alanlarında sınıf mücadelesi tarihinin ve devrimci teorik birikimin bilimsel bir özeti ve deney hazinesi olarak kavranıp titizlikle uygulanması gerekmektedir. Özetle, yalnızca düşüncede değil, hayatın her alanında diyalektik yöntem ile silahlanmak demektir.

Marksizm yalnızca işçi sınıfının burjuvazi karşısındaki konumunun ve dünya çapındaki devrimci eyleminin ana çizgilerini anlatan bir “kılavuz” değildir; insanlığın bütün tarihsel birikiminin kendisine kadar gelen zenginliğinin bir özeti ve yoğunlaşmış halidir. Öyle ki, bu yoğunluk, aynı zamanda, kendisinden sonraki gelişmelerin yönünü ve genel eğilimlerini de içermektedir. Yeni bir dünyanın kuruluşu ve yeni bir insanın doğuşu, Marksizmin işçi sınıfına açtığı yoldan gerçekleşecektir.

Lenin, mücadelesinin her anında, yalnızca Marx’ın ve Engels’in eserlerini incelemekle, tekrar tekrar okumakla ve mücadelenin ihtiyaçları karşısında onlardan yararlanmakla kalmamış, en güç dönemlerde, “insanlık tarihinin bütün büyük beyinlerinin” eserlerini, klasik ve antik filozofların yazılarını da incelemiş, edebiyatta ve sanattaki gelişmeleri izlemiş ve bütün bir tarih boyunca oluşagelen kültürel birikimi, proletaryanın cephaneliğine aktarmak için çalışmıştır. Çünkü Lenin; Marksizmi, Marx’ın kafasından çıkan bir teori olarak değil; bütün bir bilgi tarihinin işçi sınıfının burjuvaziye karşı mücadelesiyle birleşen özü, özeti olarak kavrıyor, onu bütün temelleriyle incelemeyi, uygulamada karşılaşabileceği tüm sorunların çözümünü bulabilmenin çıkış noktası olarak görüyordu. Bir bakıma, onun açısından, Marksizmi incelemek demek, insanlığın tarihsel eyleminin bütün yönlerini incelemek demekti. Lenin, diyalektik materyalizmi, “... dünyanın tüm somut muhtevasının, dünya hakkındaki bilginin gelişme yasalarının teorisi ... dünya hakkındaki bilginin tarihi’nin dökümü” olarak tanımlamıştı. Bu tanım, diyalektik materyalizmin öğrenilmesinin, ezberlenmiş formüllere göre eylemin düzenlenmesi olamayacağını öğretmektedir.

Çalışmamızın bu bölümünde, sınıf mücadelesi pratiği içinde, hareketin kendine özgü diyalektiğinin yakalanması ve eylemde diyalektik yöntemin kullanılışının bazı özelliklerini ele alacağız. Diyalektik üzerine yazılmış birçok kitap, onun ilke ve yasalarının açıklanmasını, doğa bilimlerinden örnekler üzerinden yapmaya çalışır. Ortaeğitim düzeyindeki okuyucu için, bu yol, okullarda öğrendikleriyle diyalektiğin yasaları arasında ilişki kurmayı kolaylaştırması bakımından elverişli görünmektedir. Ne var ki, böylece aynı zamanda, diyalektiğin aranıp kavranacağı esas alanla ilişki zayıflamakta, diyalektiğin toplumsal hareket biçimlerinin içeriği olarak kavranması güçleşmektedir. Ya da çoğu kez, toplumsal olaylar, fizik ya da biyolojinin olgularına benzetilerek anlaşılmaya çalışılmakta, bu da toplumsal hayatın karmaşık ve çok yönlü ilişkilerinin ihmal edildiği yanlış yorumlara yol açmaktadır. Oysa, diyalektiğin yasa ve kurallarını, sınıf mücadelesinin içinden seçilmiş somut örnekler üzerinden, sınıf mücadelesi tarihinin ve teorisinin zengin birikiminden yararlanarak yapmak, bu türden yanlışları önleyeceği gibi, Marksizmin zengin birikimine ulaşmayı da kolaylaştıracaktır. Fakat, asıl önemli olanın, her devrimcinin kendi mücadele alanında yöntemi uygulamayı ve genel dersler çıkarmayı başarabilmesidir.

Diyalektiğin Temel Taşı: Karşıtların Mücadelesi

Hegel diyalektiğinin en temel ve önemli özelliği, çelişkiyi, hayatın ve her türden varlığın kaynağı olarak görmesiydi. Lenin, “Evrenin bütün süreçlerini, ‘özdevinim’leri içinde bilebilmenin koşulu, bu süreçleri, karşıtların birliği olarak tanımaktır. Gelişim, karşıtların ‘mücadele’sidir... Karşıtların birliği ... koşula bağlıdır, geçicidir, süreksizdir, görecelidir. Gelişim ve hareket nasıl mutlak iseler, birbirlerini karşılıklı dışlayan karşıtlar arasındaki mücadele de mutlaktır” diyordu.

Diyalektiğin, toplumsal dönüşüm için bir araç olarak kullanılabilme özelliği; karşıtlığı, hareketin ve değişmenin yasası olarak keşfetmiş olmasında yatmaktadır. Gerçekte, toplumu anlamak ve yorumlamak için, birçok yöntem kullanılabilir: Fakat, sözkonusu olan, toplumu değiştirmekse, onu, karşıtların birliği ve mücadelesi yasası açısından ele almak zorunludur.

Bu, özellikle Lenin’in teorik ve pratik eseri göz önünde tutulduğunda apaçık görülür. Hegel’in idealist tarzda da olsa, diyalektiğin temel yasalarını incelediği eseri olan “Büyük Mantık”, Lenin için, bu bakımdan önemliydi. Karşıtların mücadelesi yasasını, dünyaya bakışının temeline koymayan devrimcilerin, er geç bir oportünist uzlaşmacı haline geleceği hakkındaki öngörüsü de buna dayanmaktaydı. Onun, Plekhanov hakkındaki şu değerlendirmesi, son derece önemlidir: “Plekhanov, felsefe konusunda en az bin sayfa yazmıştır. Ama ‘Büyük Mantık’ konusunda hiçbir şey!” Hegel’in diyalektik yöntem –ve özellikle karşıtların birliği ve mücadelesi– üzerine en kapsamlı yapıtı olan “Büyük Mantık”ı, Plekhanov’un okumamış olması düşünülemezdi. Ama, eserin önemini kavrayabilmek için, dünyaya ve topluma “değiştirilmesi gereken” bir şey olarak bakmak gerekiyordu. Plekhanov’da eksik olan buydu.

Genel olarak evrimci ve reformist bir politika izleyen ve özellikle de partinin ve örgütlü proleter kitlelerin devrimci atılımından uzak duran “sosyalist”lerin diyalektikle ilişkileri bakımından ileri sürülebilecek temel değerlendirmeler, Lenin’in, Plekhanov hakkında söylediklerinde bulunabilir: Toplumu, karşıtların birliği ve mücadelesinin alanı olarak görmemek. Bir başka deyişle, gelişmenin ve ilerlemenin motor gücünü, sınıflar arasındaki devrimci mücadelede değil, kendiliğinden evrimde ve sınıflar arasındaki uzlaşmalarda görmek.

Daha önce, Lenin’in, “Bizim anladığımız anlamda diyalektik, nesnelerin özünde bulunan çelişkinin incelenmesidir” sözünü anmıştık. Bu, doğrudan doğruya nesnenin dönüştürülmesi eyleminin başlangıç ilkesi olarak anlaşılmalıdır. Olaylar, ilişkiler ya da nesneler, içlerindeki karşıtlığı bulmak üzere ele alınmadıklarında, nerelerinden tutulup değiştirilecekleri bilinemez. Burada önemli olan, diyalektik materyalizmin, yalnızca çelişkileri esas alan bir “felsefe” olarak değil, mücadelesi içindeki sınıfın devrimci atılımını gerçekleştirecek olan çelişkileri yakalama bilimi olarak görülmüş olmasıdır. Marx, bütün tarihin sınıf mücadelelerinin tarihi olduğunu ve tarihsel ilerlemenin, bundan böyle de, ancak sınıflar arasındaki çatışmanın devrimci çözümü ile ilerleyeceğini söylerken, tarihle diyalektiği bir arada düşünmüş olarak konuşuyordu. Diyalektik materyalizmin, devrimci sınıf için öneminin asıl burada yattığını keşfeden Marx, Hegel diyalektiğinin “metafizik kabuğunu kırarak” ondaki devrimci özü açığa çıkardı ve proletarya devriminin bir silahı haline getirdi. Marx ve Lenin’in Hegel’de buldukları ipucu, onların elinde şu açık anlamı kazandı: Bir şeyi “dönüştürmek için kavramak” demek; onu, kendi kendisiyle çelişkili bir şey olarak kavramak demektir.

Basitleştirerek örnekleyecek olursak, greve hazırlanan bir işçinin ilk farkına varacağı şey, kendisi ile patronu arasında bir çelişme bulunduğu olacaktır. Bu çelişme, olağan koşullarda bir bütünlük gibi görünen iş koşulları içinde bir hareket yaratmıştır ve bir şeylerin değişmesi için başlangıç noktası oluşturmuştur. Bu ilk farkında olma durumu, henüz, gerçek bütünün, yani kapitalist üretim tarzının çelişmelerini ve bunların sistemin tümünün değiştirilmesi için ne gibi olanaklar taşıdığının bilinci değildir. Böyle bir kavrayış, kapitalizmi oluşturan siyasi ve sosyal tüm olgulardaki ve tüm süreçlerdeki “...çelişen, birbirlerini karşılıklı dıştalayan, karşıt eğilimlerin tanınması” (Lenin) düzeyine yükselmedikçe, basit bir işçi-patron sürtüşmesi olarak anlaşılacaktır. Fakat gene de, küçük bir grev süreci, ve onun sonucunda elde edilen kazançlar, “gelişme, karşıtların ‘savaşımı’dır (keşfedilmesidir).” diyen Lenin’in sözlerine bir kanıt olacaktır. “Karşıtların birliği ve savaşımı yasası, var olan her şeyin ‘özdeviniminin’ anahtarını verir; yalnız o (...) eskinin yıkılmasının ve yeninin doğuşunun anahtarını verir.”

Diyalektiği, metafizik sistemlerden ayırt eden başlıca özellik, onun karşıtlar arasındaki çelişmeyi, her türden hareketin iç kaynağı, onun varoluşunun kökü ve gelişme ilkesi olarak tanımlamasıdır. Görünüşte, bir maddenin ya da canlının hareket ve gelişmesi, daima onun dışındaki bir başka maddenin etkisiyle olur. Sıradan gözlem, kuru bir tohumun toprağa düştükten sonra, suyla ve güneş ışığıyla önce şişip sonra çatlayarak filize dönüştüğünü görür; bundan su, ısı, ışık gibi tohumun dışında durduğu görülen etkilerin belirleyici olduğu düşüncesine ulaşır. Böylece, herhangi bir cismin ya da olayın hareketinde, bir başka cismin veya olayın etkisinin olmazsa olmaz bir koşul olduğu sonucu çıkarılır. Bütün metafizik ve mekanik düşüncenin temelinde, hareket ve durağanlık gibi, karşıt özellik ve niteliklerin, aynı anda aynı varlıkta bulunamayacağı kabul edilir. Bu bakış açısı, hareketi ve değişmeyi, sırayla birbirini izleyen durgunluk anlarının toplamı olarak ele almayı da bir yöntem ilkesi düzeyine yükseltir. Önce kuru tohum, sonra sırayla su, ısı, ışık incelenir ve bunların toplamı olarak da bitkinin büyümesi ele alınır. Görüleceği gibi, bu yöntem anlayışında, hareketin unsurlarının karşılıklı ilişkilerinin bütünlüğü gözetilmemekte, her biri ayrı ayrı bütünler olarak sıralanmaktadır. Öte yandan, olayın gerçekleşmesini sağlayan temel nitelikler, birbiriyle ilişkisiz karşıtlıklar halinde düşünülmektedir. Hareket ettiren ve harekete geçen, tek bir olayın karşılıklı etkileşme içindeki unsurları halinde değil, sırayla ve tek yönlü bir çizgi boyunca art arda dizilen bağımsız unsurlar gibi tanımlanmaktadır. Mekanik inceleme tarzının, bu özelliğini Engels, şöyle tanımlamıştır: “... Onlarda hiçbir çelişki ile karşılaşmayız. Burada kısmen ortak, kısmen farklı hatta birbiriyle çelişik, ama, bu takdirde, farklı şeylere dağıtılmış ve bunun sonucu kendinde çelişki içermeyen bazı özgüllükler buluruz.” ¹⁴

Hareket, bir varlığın iç işleyiş tarzı olarak değil de, onu çevreleyen olaylar ve başka varlıklarla bağıntısının bir sonucu olarak kabul edildiğinde, onun ya durduğu ya da hareket ettiği, ama ikisinin bütünlüğü olamayacağı biçiminde bir yargıya ulaşmak kaçınılmaz olur. Hareket, içsel bir çelişmenin ürünü olarak tanımlandığında ise; durgunluğun hareketi, hareketin de durgunluğu içerdiğini görebiliriz. Durgunluk ve hareket, aynı bir varlığın aynı anda ve birbirinden ayrılamaz iki yanı olarak, ancak onun çatışmalı yapısı göz önünde tutularak görülebilir.

Karşıtlık, nesnel gerçekliğin içsel bir özelliği olduğu kadar, onun kavranmasının da anahtarıdır.

Karşıtlık, başlıca üç özellik gösterir: Her şeyden önce, karşıtlar, ayrılmaz bir bütün oluştururlar. Bu durumda, aralarındaki ilişki, bir bağımlılık ilişkisidir ve birinin ortadan kalkması, diğerinin de varlığının sona ermesi anlamına gelir. Bir başka deyişle, karşıtlar birbirlerini gerektirirler. Literatürde, bunun tipik örneği, köle-efendi karşıtlığıdır. İkisinin de varlığı, bir diğerine bağlıdır ve köle olmadıkça efendi, efendi olmadıkça da köle bulunmayacaktır. İkinci olarak, karşıtlar, yalnızca farklılıkları dolayısıyla değil, özdeşlikleri bakımından da karşıt olabilirler. Mekanik anlayış, karşıtlığı apaçık farklılıklar üzerinden tanımlar; oysa, karşıtlık, farklılığı da içermekle birlikte, bundan ibaret değildir: Karşıtlar, yalnızca farklılıkları dolayısıyla değil, aynılıkları (özdeşlikleri)¹⁵ dolayısıyla da birbirlerini dıştalarlar. Üçüncü olarak karşıtlar, iç içe geçmiş halde bulunurlar. Dolayısıyla, bir varlığın, olgunun unsurlarını, ak ve kara olarak ayırt etme olanağı bulunmadığı durumlarda, onun karşıtlık taşımadığını düşünmek yanlış olacaktır. Karşıtları; gece-gündüz, ölüm-hayat, soğuk-sıcak gibi örnekler üzerinden tanımlamak, özdeşlik ve geçiş durumlarını göz ardı eden bir anlayışa yol açabilmektedir. Kuşkusuz, bu ikiliklerde, karşıtlık vardır; fakat, nesnel gerçeklikte, karşıt unsurlar, her zaman bu kadar açıkça birbirinden ayrılmış halde bulunmayabilirler. Hareket sürecinde, birinden diğerine geçiş ve birbirine dönüşme olanağı her zaman vardır.

Bu üç özellik, birliğin karşıtlığı içerdiği, karşıtlığın da birlik içinde olması gerektiği sonucunu verir. Bir başka deyişle, her birlik, karşıtlığın ürünüdür ve her karşıtlık birlik içinde bulunur. Fakat, daha önce de söylendiği gibi, karşıtlar arasında mutlak olan, mücadeledir; birlik ise, göreli ve geçicidir.

Marksizm açısından karşıtların birliği ve mücadelesi, hem bilginin gerçekleşmesinin hem de nesnel dünyanın hareketinin bir yasasıdır. Lenin, diyalektiğin, mantık ve bilgi teorisinin bir bütünlüğü olması dolayısıyla, “bir örnekler toplamı” olarak gösterilmesinin olanaksız olduğunu söylemiştir.

Öte yandan, bir olgunun, düşüncenin ya da sürecin içindeki karşıt unsurların birliği, bir arada bulunuşu, daima geçici ve göreli bir durumdur. Karşıtlar arasındaki ilişkide, mücadele esastır. Her varlığı dönüştüren, onun özündeki çelişmenin çözülmesidir. Bu anlamda, karşıtların birliği ve mücadelesi yasası, her türden hareketin, herhangi bir dış etki olmaksızın, kendi iç çatışmalarındaki köklerini ortaya koyar.

Bu açıdan bakılınca, diyalektik düşünce tarzının, basitçe tez ve antitezi karşı karşıya koyma olmadığı görülür. Esas olan, karşıtlıkların nasıl çözüleceğini ve aralarındaki mücadelenin tez ve antitez üzerindeki karşılıklı dönüştürücü etkisinin sonuçlarını görebilmektir.

Metafizik sistemlerde, çelişkinin çözümü, çelişmelerin ortadan kaldırılması anlamına gelirdi. Örneğin, Aristotelesçi formel mantık, bir önermenin mantıksal bakımdan doğru kabul edilebilmesi için, onun çelişmelerden arındırılması gerektiğini ileri sürmekteydi. Buna karşılık, diyalektik, çelişmelerin ortadan kaldırılmasını değil, onların bir hareket unsuru olarak “doğru”nun içeriğini oluşturduğunu ve bunlar olmaksızın nesnel ya da mantıksal bir sürecin anlaşılmasının ve çözülmesinin mümkün olmadığını ortaya koymuştur.

Karşıtların birliği ve mücadelesi yasasının topluma uygulanması, toplumsal-sınıfsal çelişmelerin incelenmesi anlamına gelir. Toplumsal ilerlemenin ve yenilenmenin başlıca dinamiğinin, sınıflar arasındaki mücadele olduğu yolundaki saptama, bu uygulamanın bir örneğidir.

– Çelişkinin Genelliği ve Bütünlüğü

Küçük çapta bir grev, karşıt tarafların kimler ya da neler olduğunun kolayca görülebileceği dar bir alanda gerçekleşir. Fakat, eğer anlaşılması gereken olay, ülke ya da dünya çapında bir genişliğe sahipse, kimle kimin, neyle neyin savaştığı kolayca görülmez; üstelik, gerçek çelişkileri saklayan, üstünü örten ya da başka şeyleri gerçek çelişmelermiş gibi gösteren bir burjuva propaganda saldırısı altında, bu iyice güçleşir. Örneğin, kapitalizmin derin bir siyasi ve ekonomik kriz yaşadığı Türkiye’de burjuva basın, krizin temelinde yatan temel çelişmeyi, yani sermaye ile emek arasındaki uzlaşmaz karşıtlığın kriz görünümü altında aldığı biçimleri saklamak için, sahte çelişmeleri öne çıkarıyor: Laiklerle dinciler veya “dış düşman”larla Türkiye arasında bir çelişme ve çatışma bulunduğu, bunların halledilmesiyle Türkiye’nin siyasi krizden kurtulabileceği ileri sürülüyor. Ya da, ekonomik krizin gerçek nedeninin, KİT’ler, yüksek işçi ücretleri olduğu iddia ediliyor. Bu, aslında, burjuvazinin de toplumsal çelişkilerin gücünü kabul ettiğinin bir ifadesidir.

Burjuvazi, gerçekte, tarihsel olarak sınıf mücadelesinin varlığını proletaryadan önce tanımıştır ve bu konudaki uluslararası deney birikimi, kurumsal ifade biçimleri kazanmıştır. Burjuvazi, çelişmenin devrimci gücünü bildiği için, sınıf mücadelesinin üstünü örtmeye çalışarak, nesnel çelişkilerin sosyal bir sınıf gücü halini almasını önlemeye çalışır. “Toplumsal uzlaşma”, “toplumsal barış”, “ulusal birlik ve beraberlik” gibi sloganlarla, işçi sınıfı ile burjuvazi arasındaki mücadeleyi, ezilen ulusların kurtuluş mücadelesini, dinsel ve siyasal baskıyı gizlemeye çaba gösterir.

Şu halde, çelişkinin farkında olmak, çelişkileri görmek, tek başına yeterli değildir. Önemli olan, toplumsal dönüşümün bütün olanaklarını bağrında taşıyan bu önemli gücün nasıl harekete geçirileceğini ve hangi sosyal sınıf elinde bir manivela halini alacağını bilmektir.

Özetle, devrimci etkinlik bakımından, görünüşte bir “bütün” olarak çelişmesiz ve çatışmasız gibi duran olayın, nesnenin ya da sürecin içindeki çelişkiyi görmek yetmez; çelişkiyi, çelişen yanlar birbirini dışlayacak ölçüde keskin nitelikler kazanıncaya dek derinleştirmek gerekir. Bir başka deyişle, düşüncede kavranan çelişmeyi, eylemde bir hareket unsuru haline getirmek gerekir. Grev örneğini sürdürecek olursak, burada çelişkiler taşıyan birden fazla unsurun hareket halinde olduğu söylenebilir. Önce olayı basit “patron ve işçiler” düzeyinde kavrayan işçinin bilincindeki çelişkiler ele alınabilir. Bu, dar ve çelişmeyi henüz sınıflar arasındaki çatışma düzeyinde göremeyen kavrayış, bir dizi yan çelişmeyle beslenmekte, iç içe geçmiş birçok geri ve ileri unsurun çatışmasını içermektedir. Süreçte karşılaşacağı olaylar, kendi düşüncesinin gelişimi, sosyalist siyasal bilinçle bağlantısının düzeyi ve bunlar karşısında etkide bulunan burjuva egemen kültür ortamı, karşıdevrimci propagandalar, gündelik hayatının ilişkileri, vs. çatışma halinde, onu geriye itecek ya da ilerletecek çelişkiler oluşturur. Onu ya da bu türden çelişkiler içinde bulunan işçileri, devrimci sosyalist bilinçle donatabilmek için, öncü işçilerin yararlanacağı hareket noktalarıdır bunlar. Eğer işçiler, bu türden çelişkileri yaşamıyorlarsa, onları ilerletebilmenin olanağı bulunamaz. Greve yol açan olaylar dizisi içinde, yalnızca bir ücret ve sosyal haklar anlaşmazlığı değil; aynı zamanda işyerinin içinde bulunduğu sektörün genel bir bunalım içinde olması da bulunabilir. Burjuvazinin kendi içindeki rekabet, banka ve kredi sistemlerinde tıkanıklık, borsa ilişkileri, hammadde darlığı vs. dolayısıyla, kapitalizmin kendi açmazlarının ortaya çıkardığı birçok başka çelişme de, aynı grev içinde görünür ve anlaşılır hale gelebilir. Bu noktada, örneğin “bizim patron”un, karşı fabrikanın patronu ile olan çelişkisi, grevin kırılması için patron tarafından kullanılabilir. “Ekmek kapımız” tehlikededir ve grev devam ederse patronumuz kötü duruma düşecektir! Veya, büyük krizin yaşandığı ’94 ilkbaharı ve yaz aylarında olduğu gibi, işçilere üzerlerinde “Türkiye İçin Çalışıyorum” yazılı fanilalar dağıtılır. Patronun gerçek yüzü gizlenerek, işçilerin yurtseverliği sömürülür ve düşük ücretle çalışmalarının vatan-millet aşkına bir fedakarlık olduğu propagandası yapılır. Öyleyse, ne yapmalı? Bu çelişkiyi nasıl kavramalı? İşçiler, çelişmenin genel karakterini görmezlerse, kendileriyle burjuvazi arasındaki çelişki olarak değil de “bizim patronla kendi aramızdaki mesele”, veya “bütün ülkenin karşı karşıya kaldığı bir felaket” olarak görürlerse, “karşı taraftaki patronun bizimkini ezmemesi için”, “memleketin selameti için” grevden vazgeçebilirler. Bazen, patronun grevin uzamasında çıkarları vardır: Stokları eritmek, üretimi düşürerek denge sağlamak gibi ihtiyaçlar yüzünden, grevi uzatmaktadır. Gene, çelişmenin genel karakteri göz ardı edilirse, patronun oyunu sezilemez. Grev alanı, tek başına bir işletme, tek başına işyerinin ilişkileri olarak görülürse, grevin kaynağı ve hedefi doğru olarak görülemez.

Şu halde, bir olayın, sürecin ya da nesnenin içindeki çelişkileri, yol açacağı sonuçlarla birlikte görebilmek için, onu, bağlı olduğu bütünün bağıntılarıyla beraber, birlikte etkilendiği ve etkilediği bütün süreçler ve olaylar bütünü içinde düşünmek gerekmektedir. Ne var ki, bu tür eylemler genellikle kendi sorunlarının çerçevesini aşabilecek bir geniş ufuktan yoksun olan sendikacılar ve yerel işçi önderleri tarafından yönetilmekte ve eylem, hiçbir zaman genel çelişkiler açısından ele alınamamaktadır. Bu görevi yerine getirebilecek tek örgüt, işçi sınıfının siyasal partisidir. Leninist parti, gerek ülke çapındaki mücadelesinde, gerekse tek tek her eylemde, diyalektiğin bu en temel yasasına dayanır. Her eylemin, her durumun kendine özgü çelişkisini, mücadelenin diğer alanlarındaki bağıntılarıyla birlikte düşünür ve örneğin, bir işyerindeki işçilerin geneli görememekten dolayı düştükleri hatalara düşmez.

Kimi zaman yumuşak ve belirsiz halde bulunan çelişmeleri keskinleştirmek, karşıtlığı apaçık hale getirmek gerekebilir. Böyle anlarda, uzlaşmaya ve hareketi geri çekmeye eğilimli unsurlar, çelişkiyi yok saymaya kadar gidebilirler. Parti, genellik ve bütünlük içinde çelişmeyi değerlendirerek, keskinleştirmenin ve belirgin hale getirmenin sonuçlarını tahmin ederek, hareketi ve işçi sınıfı kitlesini bir adım daha ileri götürebilecek bir tutum takınabilir. Ya da bunun tam tersi bir sonuca ulaşabilir: Bazen keskinleşmekte olan bir çelişki, son noktasına kadar götürülmeden, hareketin belli bir noktada tutulması gerekebilir. Fakat hangi taktiğin izleneceğine karar vermek için, hem geçmişten gelen ilişkileri, hem geleceğe ilişkin hesapları, hem de devrimci gelişmenin o andaki ihtiyaçlarını, yani çelişkilerin geniş ve karmaşık ağını bir bütün olarak görebilmek gerekir. Bunu yapabilecek tek örgüt, partidir.

Bütün bir devrim süreci açısından bakıldığında, karşıtlıkları keskinleştirmek, sınıf çatışmasının ileri boyutlar kazanması için sınıf ayrılıklarının üzerine gitmek, esas yoldur. Karşıt yanları olayın bütünlüğü içerisinde örtbas etmeye çalışmak; karşıtların bir aradalığını savunmak, oportünist tutumdur.

– İç ve Dış Çelişkiler

Her olay, her süreç ve her nesne, hem kendisine temel niteliklerini kazandıran iç çelişmelerden hem de varlığını kuşatan, onu etkileyen dış çelişmelerden oluşan bir bütün içinde bulunur.

Genellikle, olgunun temel karakteristikleri, onun iç çelişmeleri tarafından belirlenir. Bir bakıma, bu, tersinden de doğrudur: Olayın temel özelliklerini belirleyen, ona gelişme doğrultusunu kazandıran çelişmelere, iç çelişmeler denir.

Olgunun gerçekleştiği ortamın özellikleri, onun kimi hareketlerini etkiler. Esas yönünü değiştirmemekle birlikte, niceliğini ve biçimini etkileyen bu türden çelişmelere dış çelişmeler adı verilir.

İç ve dış çelişmeler, zaman zaman birbirleriyle yer değiştirebilirler. Bir olgunun dış çelişkileri arasında yer alan bir unsur, içe geçebilir; bir başka deyişle onun temel özelliklerini ve niteliğini belirlemeye başlayabilir ya da bir çelişme, dışa geçip yalnızca biçimsel özelliklerini ve niceliğini etkilemeye başlayabilir.

Gene, grev örneğine dönelim. Salt ekonomik sebeplerle ortaya çıkmış olan bir grevin, derindeki özünde bulunan genel ve temel çelişmesi, burjuvaziyle işçi sınıfı arasındaki çelişmedir. Bu çelişme, yalnızca bu grevi değil, toplumdaki diğer olayları da besleyen ve kendi ekseninde hareket ettiren bir etkiye sahiptir. Özel olarak bu grevin, işyerindeki ücret anlaşmazlığından ve sosyal haklar probleminden kaynaklandığını düşünelim. İşçilerin bilinç ve örgütlenme düzeyi, işyeri koşullarındaki ve patronla ilişkilerdeki değişmeler, grevi belirleyen, onun yönelimlerini ve hedeflerini, mücadele biçim ve araçlarını tayin eden bu çelişmeler olacaktır. Grevin bir hak grevi olarak kalmasını sağlayan da, bu iç unsurlardır.

Fakat, aynı zamanda, bu hak grevi, genel ülke ve dünya koşullarında gerçekleşmektedir: Grevin başarısını ya da başarısızlığını, süresini, yol açabileceği diğer sonuçları etkileyen ve o grevin, o işyerinde ortaya çıkışını hazırlayan çelişkiler arasında bulunmayan başka çelişkilerle örülmüş bir dış dünya vardır. Örneğin, memurların sendikalaşma mücadelesi, Kürt halkının demokratik mücadelesi, özelleştirme programı ve buna karşı muhalefet, Filistin halkına karşı İsrail devletinin saldırısı, vb. Bunları, doğrudan doğruya grevin gelişme süreçlerini etkileyecek ve onun içeriğini değiştirecek bir rol oynamaya başladıklarında, grevin iç çelişkilerinden ayrı düşünemeyiz. İşçilerin greve başladıkları andaki talepleri arasında bulunmamasına karşın ya da grevin doğuşunda bir etkisi bulunmadığı halde, bunlardan herhangi biri, örneğin çok uzaktaki İsrail zulmü, grevci işçilerin büyük tepkisini çekmiş olsun, ve işçiler, eylem hedefleri arasında, İsrail’in işgal ettiği topraklardan çekilmesi koşulunu da koysunlar. Bu durumda, Filistin halkının talepleri, bizim küçük grevimizin bir iç çelişmesi halini alır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, iç ve dış ayrımlarının, ülkenin içi dışı, işyerinin içi dışı gibi ayrımlar temelinde yapılamayacağıdır. Olayın belirleyici etkeni durumunda bulunan bütün çelişmeler, iç çelişmelerdir; olayı yalnızca nicelik ve biçim bakımından etkileyen çelişmeler ise, dış çelişmeler olarak kalacaklardır.

Somut Durumun Somut Tahlili

“Her sorunu, verili olgunun tarih içinde nasıl ortaya çıktığı açısından, gelişiminin başlıca evrelerinin neler olduğu açısından, gelişimi açısından incelemek...” (Lenin), “somut durumun somut tahlili” denilen ilkenin kısa bir özetidir. Bir olgunun iç ve dış çelişmelerinin tespit edilmesi, yönelimlerinin ve olası sonuçlarının görülebilmesi için, onun hareket halindeki unsurlarının gözlenmesi gerekir.

Somut tahlil yapabilmek için, iki temel ilkeyi göz önünde bulundurmak gerekir. İlk olarak, her toplumsal olay veya süreç, kendine özgü hareketi içerisinde ele alınmalıdır. İkinci olarak, her toplumsal olay ya da süreç, bağımsız ve tek başına bir olgu olarak değil; etkilediği ve etkilendiği bütün toplam olgular içinde değerlendirilmelidir. Önceki bölümlerde, Lenin’in, diyalektik yöntemin özelliklerini özetlemek üzere sıraladığı maddeleri anmıştık. Orada, özellikle, ilk iki maddede Lenin’in dikkat çektiği özellikleri hatırlayalım:

“1. İncelemenin nesnelliği (örnek vermek yok, konu dışına çıkmak yok. Doğrudan doğruya kendi kendisinde şey var sadece.)

2. Bu şey’in, öbür şeylere olan katmerli ve çeşitli bağ›nt›lar›n›n hiç eksiksiz tümü.”

Burada iç içe geçmiş iki soyutlama düzeyi vardır. Birincisi, Lenin, “incelemenin nesnelliği”nin önkoşulu olarak, bir “çerçeveleme” gereğini ileri sürmektedir. Bunun nasıl yerine getirileceği ise 3, 4 ve 5. maddelerde açıklanmaktadır:

“3. Bu şey’in (ya da gene fenomenin) geliflimi, kendine özgü hareketi, kendine özgü hayatı.

4. Bu şey’in içindeki içsel bakımdan çelişkili olan eğilimler ve (yanlar).

5. Toplam olarak ve karfl›tlar›n birliği olarak şey (fenomen vs).”

Kısaca örnekleyecek olursak, bir grevi incelemek demek, ilk elde, onun dolaysız çelişkilerini, bağıntılarını ve nedenlerini araştırmak olacaktır. Lenin’in “örnek vermek yok, konu dışına çıkmak yok” biçimindeki uyarısı, buna yöneliktir. “Falanca tarihteki filanca grevde şunlar şunlar olmuştu, hatta o zamanlar bir sendika ağası Ahmet vardı...” İşte bu türden konuşmalar, somut tahlille ilgisi olmayan bir laf kalabalığıdır. Hem örnek verilmektedir hem de konu dışına çıkılmaktadır. Oysa, yapılması gereken, “grevin gelişimi, kendine özgü hareketi, kendine özgü hayatı, grevin içindeki içsel bakımdan çelişkili olan eğilimler ve yönler ve toplam olarak ve karşıtların birliği olarak” incelenmesidir. Yani, grev aşamasına gelinceye kadar yaşanan olaylar, ortaya çıkışında onu diğerlerinden ayıran ya da benzer kılan özellikler, işçilerin istek ve iradesinin durumu, patronun ve greve karşı olan işçilerin etkisi, yani “toplam olarak ve karşıtların birliği olarak” grev... Lenin, 6. maddede, karşıtların mücadelesini, incelenen olayın gelişimine ait öngörülerin kaynağı olarak gösteriyor. “6. Bu karşıtların mücadelesi, ... açılıp yayılmaları, çelişkin özlemler, vs.”

Bu noktanın ayrıntılı bir incelemesi, grevin, değişik bağıntılarının ve diğer etkiler karşısındaki durumunun da tespit edilmesini kolaylaştıracaktır. Çelişik özlemler, karşıtlıklar, yalnızca kendi içlerinde birbirlerini etkilemekle kalmayacak, ama olayın, kendi dışında olup bitenden de ne tarzda etkilenebileceğini gösterecektir. Örneğin, o anda bir “milli tehlike” propagandası yaygınsa, greve karşı olan işçiler, “ülkenin milli birlik ve beraberliğe ihtiyacı var” gibi bir gerekçeyi ileri sürebilirler. Böylece, aslında doğrudan doğruya ilgisi olmamakla beraber, çelişik görüşler, genel ve temel çelişme etrafında kendilerine gerekçeler bulmaya başlayabilirler. İşte bu olasılığı da görerek, somut durumun somut tahlili ilkesinin ikinci yönü üzerinde durulması gerekecektir. Yani, grevin, öbür şeylere olan katmerli ve çeşitli bağıntılarının hiç eksiksiz tümü araştırılacak, incelenecektir. Lenin, bu gerekliliği şöyle özetliyordu: “8. Her bir şey’in (fenomenin vs.) bağıntıları, sadece katmerli ve çeşitli değil, aynı zamanda evrenseldir de. Her şey (fenomen, süreç vs.) her başkaya bağlıdır.”

Burada ciddi bir sorun vardır: Her şeyin “hiç eksiksiz olarak” tüm bağıntılarının bilinebilmesi nasıl mümkün olabilir?

Kuşkusuz, bütün çelişmeler ve bağıntılar, gerçeklikte birbirlerinden kesin olarak ayrılamayacak bir bütünlük içinde bulunurlar ve ayrım, ancak belli bir soyutlama ile gerçekleştirilebilir. Önemli olan, bütün karmaşıklığı ve zenginliği, kalıcı ve temel unsurlar bakımından özetleyebilecek bir soyutlamanın yapılabilmesidir. Örneğin, bizim grevimizi incelerken, “acaba Azerbaycan’la Ermenistan arasındaki sorun, patronun ve greve karşı olan işçilerin eğilimini nasıl etkiler” diye düşünmeye başlamak veya Amerikan emperyalizminin Ortadoğu’daki planlarının ücret artışı için girişilen bir mücadelede ilk elde nasıl bir rol oynayacağını hesaplamaya kalkışmak, eğer bu sorunlarla işyerinin veya işçi eyleminin doğrudan doğruya bir bağlantısı yoksa, tamamen gereksiz bir iştir. Olayı kendi çerçevesi içinde netleştirmek ve derece derece ona etki edebilecek dış unsurları analize dahil etmek, bu türden boş çabaları önler. Dolayısıyla, “hiç eksiksiz tümü” sözü, olayın doğrudan bağıntılı olduğu ilişkilerin “hiç eksiksiz tümü” olarak anlaşılmalıdır.

Son derece değişik yönlü ve siyasal ve toplumsal hayatın bütün koşullarıyla sıkı sıkıya bağlı bulunan olgu içinde, pratik görevlerin yerine getirilmesi için elverişli ipuçlarının bulunması önemlidir. Somut tahlilin başlıca hedefi budur. Somut görevlerin üzerini örten, erteleyen ya da olmadık bağıntılar göstererek ihmal edilmesine yol açan tahliller, devrimci değildir.

Bundan kurtulmak için, gene Lenin’in önerdiği son derece önemli bir yöntem ilkesi daha vardır.

Zincirin Belirleyici Halkasını Bulmak

“Zincirin belirleyici halkasını bulmak”, dar anlamda, işe nereden başlanacağını belirleyen çelişmeyi bulmak anlamına gelmez. O an ortaya çıkıveren bir sorunla uğraşmak ve onu çözünceye kadar diğer sorunları ertelemek anlamına da gelmez.

Belirleyici halkanın bulunması demek, belli bir süreçte, mücadelenin bütününde veya belli bir alanında, hareketi ileri götürecek ya da gerilemesine yol açacak olguları etkisiz hale getirecek çelişmeyi ve bu çelişme üzerinde hareket etmenin yöntemini bulmak demektir. Ardından, diğer tüm sorunlara bu temel sorunla bağlantısı içerisinde yaklaşmak gelecektir. Belirli bir çelişmeye, “belirleyici halka” özelliği kazandıran şey, bu çelişmenin birçok başka çelişmenin de çözümünü kendi içinde taşıması ve çözüldüğü takdirde mücadeleyi bir bütün olarak ileriye sıçratacak nitelikte olmasıdır.

Lenin, her durumda, mücadelenin daha ileri gitmesinin önünü kesen temel sorunu formüle etmekte, mücadelenin bir üst aşamasına sıçrayabilmek için bu sorunun doğru çözümünü ortaya koymakta, bir kez bu yakalanan çelişmeyi çözene dek tüm teorik ve pratik ilgisini orada yoğunlaştırmakta gerçek bir usta idi. Bu açıdan bakılınca, Bolşevik Devrimi’ne kadar uzanan bütün bir mücadele süreci, Lenin’in üzerinde yoğunlaştığı belli başlı birkaç “belirleyici halka”ya indirgenebilir. Örneğin, Lenin’in ekonomizme karşı mücadeleyi, en önemli sorun olarak görmesi ve siyasal mücadelenin belirleyici rolüne ilişkin görüşlerini geliştirerek, büyük bir mücadele başlatması, hareketin gelişmesinde son derece önemli bir rol oynamıştır. Bolşevik Partisi Tarihi, bu olayı şöyle özetlemektedir: “1899 yılında bir grup ‘Ekonomist’, bir manifesto yayınladılar. Devrimci Marksizme karşı çıktılar ve proletaryanın bağımsız siyasi partisinin yaratılmasından vazgeçmeyi, işçi sınıfının bağımsız siyasi taleplerinden vazgeçmeyi talep ettiler. ‘Ekonomistler’, siyasi mücadelenin liberal burjuvaziye düşen bir iş olduğu, işçilere gelince, işverenlere karşı iktisadi mücadelenin onlar için tamamiyle yeterli olduğu düşüncesindeydiler.

Lenin, bu oportünist belgeyi görür görmez, civar yerleşim birimlerindeki siyasi sürgünlerden Marksistlerin bir konferansını topladı, ve başta Lenin olmak üzere, 17 yoldaş, sert bir protestoyla ‘Ekonomist’lerin görüşlerini mahkûm ettiler. Lenin tarafından kaleme alınan bu protesto, Rusya’daki Marksist örgütler arasında dağıtıldı ve Rusya’da Marksist düşüncenin ve Marksist partinin gelişmesinde çok önemli bir rol oynadı. Rus ‘Ekonomistleri’ yurtdışındaki sosyal demokrat partiler içindeki Marksizm düşmanlarıyla, Bernsteincılar denilenlerle, yani oportünist Bernstein’ın yandaşlarıyla, aynı görüşü vazediyorlardı. Bu yüzden Lenin’in ‘Ekonomistler’e karşı mücadelesi, aynı zamanda uluslararası oportünizme karşı bir mücadeleydi.” ¹⁶

Burada ve sonrasında gelişen olaylarda, “belirleyici halka” kavramına ilişkin olarak yukarıda saydığımız tüm özellikleri görebiliriz. Lenin, Rusya proletaryasının en acil sorununun örgütlenme olduğu bir süreçte, mücadelenin bütününde hareketi ileri götürecek çıkış noktasını yakalamış, aynı zamanda hareketin gerilemesine yol açacak olguyu etkisiz hale getirecek çelişmeyi ve bu çelişme üzerinde hareket etmenin yöntemini bulmuştur.

Bu yakalanan ilk “belirleyici halka”nın ardından, Lenin, Rusya çapında büyük bir illegal Marksist gazetenin kuruluşunu tasarlamaya başladı. Bu da, o anda yakalanacak belirleyici halka özelliği gösteriyordu. Rusya çapındaki küçük Marksist çevrelerin ve örgütlerin birbirleriyle bağı yoktu ve her yerde, amatörlük, yerellik, ideolojik kafa karışıklığı egemendi. Bütün bunların üstesinden gelebilmek ve gerçek bir proletarya partisini kurabilmek için, çıkış noktası böyle bir gazete olabilirdi. Ne var ki, bu tasarının içeriği, yalnızca bir “gazete çıkarmak”tan ibaret değildi. İç içe geçmiş bir dizi sorunu birlikte getiren ve her birinin çözümü için ayrı örgütlenmeler, ilişkiler ve mücadeleler gerektiren bir süreçti. Bu sürecin, “karşıtların birliği ve mücadelesi” ve “belirleyici halka” kavramları açısından ayrıca incelenmesi öğretici olacaktır. Daha sonraki gelişmeler, Lenin’in her adımda “can alıcı nokta”yı nasıl büyük bir başarıyla yakaladığının örnekleridir. “Ne Yapmalı?”nın yazılması, Parti içinde Menşevizmin alt edilmesi, Marksist devrimci proleter partinin örgütsel temellerinin atılması, vs. Bu sürecin son noktası olarak, Lenin’in “Nisan Tezleri” başlığı altında toplanan çalışmaları ayrıca incelenmeye değer. Orada, yeni bir durum karşısında, eski formülleri, eski taktikleri bir yana bırakarak, tarihsel durumun ihtiyaçlarına en uygun sloganları, örgütlenme ve mücadele biçimlerini yaratmanın en parlak örneklerini görürüz. Bu örneklerden çıkarılacak temel ilke şöyle özetlenebilir: “Belirleyici halkayı bulmak”, bir sorunu, bir çelişmeyi temel çıkış noktası olarak ele alıp, diğer sorun ve çelişmelerin çözümünü de içeren bir genel yol izlemek demektir. Böylece, belli bir anda “belirleyici halkayı oluşturan” sorunun çözümünden diğerlerine geçiş, bir zincirin halkalarını sırayla ve teker teker elden geçirmek gibi değildir. Her halka, bir diğerinin içindedir ve birinin çözümü, diğerinde de ilerleme ve başarı olasılığını yükseltir.

“Belirleyici halkayı bulma” ilkesi, esas olarak, karşıtların birliği ve mücadelesi yasasının pratik bir sonucu olarak doğduğuna göre, çelişmelerin hareket tarzına uygun olarak hayata geçecektir. Mücadelenin tek yönlü bir çizgi gibi ilerlemediği, zikzaklar, geri dönüşler ve sıçramalar halinde geliştiği göz önünde tutulduğunda, bir dönem için, çözümü en acil, en zorunlu olarak kendini kabul ettiren bir sorunun, hemen bir an sonra, ikincil bir sorun haline gelebileceğini görürüz.

Özetle, “zincirin belirleyici halkası”, her durumda somut durumun somut tahliliyle bulunabilir.

Öz ve Görünüş

Marksist diyalektiğin, araştırma yöntemi olarak genel ve temel ilkesinin, “soyuttan somuta” doğru ilerleyen bir süreci önerdiğini, önceki bölümde ele almıştık. Bu ilke, “öz ve görünüş” kategorisi içinde, nesnel ve pratik bir anlam kazanır. Herhangi bir olayın, sürecin ya da nesnenin, birbirinden ayrılmayan iki yanı olduğu düşüncesi, antik çağdan bu yana bütün felsefi sistemlerde işlenmiştir. Biri, hemen algılanabilen, dolaysız olarak görülebilen, değişken ve geçici yan, öbürü ise, derinde, kalıcı ve değişmeye karşı görece dirençli bir diğer yan. Devrimci pratik açısından, olayların, nesnelerin ya da düşüncelerin değişmesi ve dönüşmesi, onların özsel olarak değişmeleri demektir. Görünüşün değişmesi, her zaman özün değişmesi demek değildir. Fakat özdeki herhangi bir değişiklik, mutlak olarak görünüşte de değişmeye yol açar. Şu halde, devrimci eylemin esas yöneleceği hedef, her türden varlığın özü olacaktır.

Diğer yandan, eylemin hedefini bulabilmek için, izlenecek genel yol, “görünüşten öze doğru” olacaktır.

Bu, hiç nedensiz ortaya çıkıvermiş ya da rastgele bir araya yığılmış gibi görünen olay ya da süreçlerden yola çıkarak, onların hareketlerini ve gelişimlerini belirleyen iç bağıntılarına ve bu bağıntıların aralarındaki nedensel, zorunlu ve görece kalıcı-sağlam bağıntılara ulaşmak demektir.

Öz, daima bir çelişme halinde kendisini ele verir. Bu, diyalektik materyalizmin, diğer felsefefi sistemlerin “öz” kavramına yaklaşımlarının tam karşıtı olarak ileri sürdüğü bir tezdir. Eski sistemlerde, öz; “değişmeden kalan ve her türden değişikliğin kaynağında bulunan çelişkisiz şey” olarak anlaşılırdı. Diyalektik materyalizm ise, “değişmeden kalma” özelliğinin görece olduğunu saptarken, bunu da özün çelişkili oluşu ile açıklamaktadır. Çelişkili olan bir şey, hareketsiz ve değişmez olamaz. Tüm dünyaya, dönüştürülmesi gereken bir şey olarak bakan Marksist diyalektik, değiştirme ve dönüştürme eyleminin hedefi olarak da olayların ve olguların özünü koyar. Kısaca söylenecek olursa, öz, daima bir çelişmedir. Bunun karşısında, burjuva ya da küçük burjuva tarzda siyaset, görünüşteki değişikliklerle yetinir. Bunun tipik örneği, reformizmdir. Kapitalizmin özünün yani emek ve sermaye arasındaki çelişmenin ya da üretimin toplumsal karakteri ile, üretim araçları üzerindeki mülkiyetin özel karakteri arasındaki çelişmenin devam ettiği koşullarda, “sosyal devlet”, “refah toplumu”, “katılımcı demokrasi” gibi görünüşe ilişkin değişiklikler yapılabileceğini ileri sürmek, ve bunları siyasi hedef olarak görmek, reformculuktur. Kapitalizm, kendisini adaletsizlik, eşitsizlik, yoksulluk, bürokratik devlet egemenliği vs. biçimler altında gösterir. Bu görünüşe takılıp kalmak ve bunların giderilmesiyle sömürünün kalkabileceğini düşünmek, “derinde yatan çelişmeyi” görmemek demektir. Fakat, eğer görünüş özellikleri doğru değerlendirilemezse, özü yakalamak da mümkün olmayacaktır. Çünkü öz, görünüşün içindedir ve ondan ayrı bir varoluşu yoktur. Somut, görünür olaylardan yola çıkarak, bunlar arasındaki zorunlu bağıntıları, kökendeki “kalıcı” ilişkileri bulmak gerekir. Lenin, şöyle der: “Görünüş, özün belirmelerinin birinin içinde, ilişkilerinin birinin içinde, ‘an’ların birinin içinde bulunmaktadır.”

Bu birliğin görülmemesi, bir yandan reformizme yol açarken, diğer yandan “sol” oportünizme de kaynaklık eder. Görünüş, gündelik hayatın ilişkileri içinde, kapitalizmin kitleler tarafından kavranışının belirli bir düzeyini verir. Kitlelerin kapitalizme karşı muhalefetlerinin esasını bu görünüş özellikleri oluşturur. Bunu ihmal eden bir devrimci çalışma tarzı, yani yalnızca özü esas aldığını zanneden, buna dayanarak da kitlelerin gerçek yaşam koşullarının pratik görünümünü bir yana bırakan eylem ve siyaset, “sol” oportünizmdir. Oysa diyalektik materyalizm, öz üzerinde ancak görünüş aracılığıyla etkide bulunabileceğimizi öğretmektedir. Sosyalist siyasal bilinç düzeyine yükselmiş bir işçi için sadece görünüşe ait özellikler olan olaylar, geniş kitleler açısından “öz” gibi kavranabilir. Önemli olan, bütün “kötülüklerin ve aksaklıkların” kaynağını, bu kötülük ve aksaklıkların teşhiri temelinde gösterebilmektir. Bugün halkın çok büyük bir çoğunluğu, burjuva partilerden ve kurumlardan herhangi bir çözüm gelemeyeceğine inanıyor. Partiler işlevsizdir, parlamento çökmüştür, ordunun herhangi bir ilerleme getiremeyeceği görülmüştür vs. Fakat gene aynı kitleler, bunun nedenini, idarecilerin yeteneksizliğinde, ahlaksızlığında, hırsızlığında, tembelliğinde vs. görmektedir.

Devrimci ajitasyon ve propaganda açısından önemli olan; özü, bu görünüşten yola çıkarak gösterebilmektir. Bilinçsiz topluluklar, ancak gördüklerine inanırlar ve görünüşün ardında yatan temel gerçekliğe ulaşabilmek için, gözleri önünde olup bitenden hareket ederler. Kendilerine anlatılacak özün, bu görüntünün içindeki yeri gösterilmeden de, gerçeği kavramakta daima güçlük çekerler. Bu yüzden, gerçeği (özü) göstermek, tıpkı soyuttan somuta ilerlemekte olduğu gibi, görünüşten öze doğru ilerleyen bir yol izlemelidir.

Kural olarak, öz, değişik birçok görünüş altında kendisini ortaya koyabilir. Her nesnenin, olayın ya da sürecin dayandığı tek bir temel dayanak, bir öz bulunduğu halde, görünüşleri çok sayıda ve değişik belirişlerde olabilir. Bu, özün kavranması ve kavratılması için yeni olanaklar açar. Örneğin, kapitalizmin esas olarak emek ve sermaye arasındaki çelişmeye dayandığını, özünün bu olduğunu bilen birisi için, toplumsal hayatın çok zengin bir çeşitlilik ve karmaşa içinde bulunan görünüşünü değişik tekil olaylar içinde anlamak ve yorumlamak, hem, değişik olaylar ve görüngüler arasındaki bağıntıları doğru bir biçimde kurmayı sağlayacaktır; hem de özün içerdiği zengin çelişki ve hareket olanaklarını değerlendirmeyi kolaylaştıracaktır.

Olanak ve Gerçeklik

İnsanlığın bütün ilerleme tarihi, elde bulunan, ulaşılabilir ve kullanılabilir nesnelerden ya da ilişkilerden, yeni ve değişik türde nesneler ve ilişkiler yaratmak olarak özetlenebilir. Devrimci eylem de, aynı çizgiyi izler. Hiç yoktan, sıfır varlıktan bir ilerleme, bir devrimci sıçrayış, kitleselleşme ya da örgütlenme doğmaz. Bütün bunlar, kapitalizmin yarattığı çelişmelerin sunduğu “olanaklar”ın, belli bir amaç doğrultusunda yeniden düzenlenip işlenmesi ve değiştirilmesi ile gerçekleştirilir.

Burada üç önemli nokta vardır:

-Birincisi, hangi olanakların hangi gerçekliğe ulaşabileceğini bilmek;

-İkincisi, olanağın gerçekleşmesini sağlayacak gücün ne olduğunu bilmek;

-Üçüncüsü, belli bir olanaklar toplamının belli bir gerçekliğe ulaştırılmasının yöntemini ve araçlarını bilmek.

“Gerçeklik”in, pek çok tanımı yapılabilir. Fakat bizim konumuz açısından “Gerçeklik”, devrimci partinin ulaşılması gereken hedef olarak formüle ettiği durumdur. Kısacası, temel gerçeklik, devrim ve sosyalizmdir. Birinci nokta açısından bakıldığında, bu gerçeğe ulaşmak için, kapitalizm içinde hangi olanakların bunu hazırlayabileceğini bilmek gerekmektedir. Marx öncesinde de, insanlığın eşit, özgür ve sömürüsüz bir toplumda yaşaması için birçok tasarı ve siyasi plan geliştirilmişti. Ancak bütün bunlar, kapitalizmin doğasını, işçi sınıfının rolünü ve ulaşılacak hedefin niteliklerini tanımadığı için, bilimsel bir yol önermekten uzak kalmışlardı. Marx, kapitalizmin sosyalizme zemin hazırlayan bir olanaklar toplamı olduğunu, onun çelişkilerini açığa çıkararak gösterdi. Kapitalizmin yıkılmasının hangi temel çelişme dolayısıyla olacağını buldu.

Gene Marx öncesi sosyalistler, sosyalizmi kuracak sosyal gücün ne olduğu konusunda tam bir belirsizlik içindeydiler. “İyi niyetli burjuvaların” fabrika koşullarını ve sosyal hayat tarzını değiştirerek yoksulluğa son verebileceklerine inanıyorlardı. Marx, sınıf mücadelesi teorisini ortaya koydu ve işçi sınıfının, yeni bir üretim ilişkileri sistemi geliştirebilecek son sınıf olduğunu ileri sürerek, sosyalizm gerçeğine hangi güçle varılabileceğini gösterdi.

Kapitalizmin ortaya çıkardığı olanakların hangi araçlarla sosyalizm gerçekliğine dönüştürülebileceği sorusunun cevabını da gene ilk kez Marx verdi. Enternasyonal işçi sınıfı örgütleri ve devrimci sınıf mücadelesinin aygıtı olarak işçi sınıfı partisi fikri, yöntem ve araç sorusunun cevabını oluşturdu. Daha sonra Stalin, bu fikri, Leninist parti teorisinin ışığında şöyle formüle etti: “Olanak henüz gerçeklik değildir. Bir olanağı gerçeklik haline getirmek için öncelikle ‘kendiliğinden’ gidiş oportünist teorisini reddetmek gerekir... Bir olanağı gerçeklik haline getirmek için, aralarında Parti çizgisinin ve bu çizginin doğru uygulanışının hiç de sonuncu rolü oynamadığı bir dizi önkoşul gereklidir.”

Lenin, devrimci bir eylemin önkoşulu olarak, nesnel durumun sunduğu olanakların değerlendirilmesi gereğini pek çok kez vurgulamıştır.

Gerek Stalin’in yukarıda andığımız sözlerinde, gerekse Lenin’in genel tavrında, olanak ve gerçeklik arasındaki ilişkiye, daima etkili bir özne açısından bakıldığını görüyoruz. Devrimci bir programın ve planların yürütülmesinde, olanakların kendi başlarına bir gerçekliğe ulaşamayacakları, onlar üzerinde bilinçli ve örgütlü bir sosyal gücün işlem yapmasının zorunlu olduğu göz önünde tutulur. Önemli olan, hangi olanağın, hangi gerçekliğe, hangi güç eliyle ulaştırılabileceğinin ve bu gücün hangi yöntem ve araçları kullanacağının tespit edilmesidir.

Toplumsal olanaklar, daima bir çelişme halinde kendilerini gösterirlerken, aynı zamanda çelişen güçlerin karşıt planları için aynı derecede “olanak” olabilirler. Özellikle, işçi sınıfı açısından, daima devrimin ciddi bir sorunu olagelmiş olan ara sınıflar, hem işçi sınıfı için hem de karşıdevrimci burjuvazi için bir olanaktır. İşçi sınıfı, ittifak kurmak, devrimi birlikte yürütmek ve zafere ulaşmak için ara sınıfları, yani orta ve yoksul köylülüğü, küçük burjuvaziyi, işsizler kitlesini kendi yanına çekmeye çalışır. Onların tekelci kapitalizmle olan çelişkilerini, sosyalizmi gerçekleştirmek için bir olanak olarak görür. Diğer yandan burjuvazi de, işçi sınıfının toplumsal etkisini sınırlandırmak, onu yalnız bırakmak ve kapitalizmin siyasi iktidarını sürdürmek için, aynı kitlelerin gücünü kendi olanağı olarak kullanmaya çalışır. Almanya’da ve İtalya’da faşizm, bu ara sınıf ve tabakaların mülkiyetle olan ilişkileri dolayısıyla komünizmden korkan yönlerine seslenerek (bir başka deyişle, onların içinde bulundukları çelişmenin karşıdevrimci yönüne abanarak) büyük ölçüde bu kitleleri komünist işçi hareketine karşı seferber edebildiği için başarıya ulaşmıştır. İşçi sınıfının iktidara geldiği ülkelerde ise, tam tersi gerçekleşmiştir. İşçi sınıfı, ara sınıf ve tabakaları burjuvaziden koparabildiği ölçüde zafere yaklaşmaktadır. İşte, ortada bir olanak vardır: Ara sınıf ve tabakaların kitlesel sosyal gücü! Bunun hangi temel güç tarafından, hangi gerçeklik için ve hangi yöntem ve araçlarla harekete geçirileceği, belirleyici bir sorun halindedir.

Bu model, en basit bir grevden bir sokak eylemine kadar değişik devrimci eylem biçimlerinde gözetilecek temel ilkeleri görmeye elverişlidir. Kendi halinde herhangi bir sosyal güç ifade etmeyen, ama karşıt sınıfların elinde birbirlerine karşı kullanabilecekleri maddi bir güç haline geliveren çelişkileri yakalamak, çelişmenin devrimci yönüne abanmak, işçi sınıfının siyasal partisinin en genel taktik çizgisidir.

Diğer taraftan, her gerçeklik, aynı zamanda bir olanaktır.

Bu ilke, hareketin sürekliliğinin ve bir aşamadan diğerine geçişin iç çizgisini tanımamız bakımından önemlidir. “Gerçek” ve “olanak” birbirinden kopuk değil, iç içedir. Her gerçek, nasıl “bir olanağın gerçekleşmesi” ise, her olanak da, “gerçek olgu ve olayların içindeki nesnel gelişme eğilimi” olarak kavranmalıdır.

Genel olarak, “olanaklı” kavramı, “gerçekleşmesi için gerekli koşulların sağlanmasıyla ya da gerçekleşmesini engelleyen koşulların yok edilmesiyle gerçekleşecek olan” diye tanımlanır. Bu tanım, olanaklı olanın gerçek haline gelebilmesi için, bir öznel etkenin gerekli hatta zorunlu olduğunu ortaya koyar. Fakat bu, bir olanağın içindeki “zaten hazır olan” bir şeyin açığa çıkarılacağı ya da her olanağın tek bir yönde gerçekliğe doğru gelişeceği biçiminde anlaşılamaz. Olanağın içinde bulunan, gerçeğin kendisi değil, onu oluşturacak olan unsurlar ve dinamiklerdir.

“Olanaklı” kavramının karşıtı, “olanaksız”dır. Bu, nesnel hareket yasalarına, nesnel gelişme eğilimlerine aykırı olan, gerçekleşemez olan anlamına gelir. Örneğin, Marx, bir soyutlama düzeyinde, kapitalizmin olanaklarının sonuna kadar olgunlaşmadığı koşullarda, sosyalizmin olanaksız olduğunu düşünüyordu. Fakat Lenin, görece geri bir Asya ülkesinde, sosyalist devrim için, ulusal ve uluslararası başka dinamiklerin bulunabileceğini gösterdi. Şu halde olanak ve gerçeklik arasındaki ilişkiyi doğru kurabilmek için “somut durumun somut tahlili” büyük önem taşımaktadır. Bu, bir olanağı, mevcut bir gerçeklik olarak görmek demektir.

Genellikle, nesnel olarak bir belirsizlik aşamasında bulunulduğu ya da nesnel eğilimlerin yönü ve gerçekleşme gücü yeterince açıklık kazanmadığı durumlarda, olanak henüz bir “soyut olanak”tır. Pratik etkinliğin başlıca konusu, “soyut olanağı”, “somut olanak” haline getirmekir. Öyleyse, devrimci pratik, esası bakımından bir somut olanağı gerçeklik haline getirirken, soyut olanakları da, somut olanak olarak belirginleştirir. Bu açıklığın sağlanmaması, olanağın gerçeklikten koparılması sonucunu doğurur. Böylece, nesnel eğilimlerle uyuşmayan tasarılarla ve özlemlerle, gerçek dışı düşüncelerle, yanılsamalarla, güç ve zaman kaybedilir.

Bununla birlikte, yalnızca gerçekleşebilir olanaklar üzerinde çalışmak da, devrimci bir tutum değildir. Lenin şöyle der: “Özlemi duyulacak savaşım, olanaklı olan savaşımdır ve olanaklı olan savaşım belli bir anda verilmekte olan savaşımdır! Bu, kendini edilgen olarak kendiliğindenliğe uyduran sınırsız oportünist eğilimin ta kendisidir.”

Devrimci hayal gücü ve ayaklanan yığınların enerjisi, kendisini 1968 olaylarında şu sloganla ifade ediyordu: “Gerçekçi ol, imkansızı iste!” Oysa genellikle “gerçekçilik”, ancak olabilecek olanın istenmesi diye tanımlanır. Bu sloganda, Lenin’in “oportünist eğilimin ta kendisi” olarak tanımladığı o türden gerçekçiliğe, kökten bir başkaldırma vardır.

“Savaşımın kaderini önceden tamı tamına hesaplamaya yönelik her girişim, şarlatanlık ve affedilmez bir ukalalık olur” der Lenin. “Kazanmayacağımız savaşa girmeyiz” diyerek, her türden mücadeleyi “olanaksız” gösteren oportünist ve revizyonist siyasi akımlar, bir savaşın kazanılma olanaklarının savaşarak elde edilebileceğini göz ardı etmektedirler. Lenin, “Marksizmi tüm diğer sosyalist teorilerden ayıran şey, nesnel durumun ve nesnel evrim çizgisinin tamamen bilimsel bir incelemesi ile kitlelerin –ve de tabii ki, sınıf ile aktif ilişki kurabilen bireylerin, grupların, örgütlerin ve partilerin– devrimci enerjisinin, devrimci yaratıcı zekasının ve devrimci atılganlığının en etkili bir kabulünü fevkalade bir şekilde birleştirmesidir.” derken, koşulları tamı tamına hesaba katan bir sübjektif etkenin atılganlığını da, devrimci bir olanak olarak tanımlamaktadır. Öyleyse, yalnızca nesnel ve dış koşullar değil; bizzat sınıfın örgütlü gücü ve bu gücü seferber edecek, ileri doğru atılımını gerçekleştirecek irade de, olanaklar cümlesinin içindedir.

Nesnel ve Öznel (Objektif ve Sübjektif)

Tarihsel materyalizm, toplumsal olaylarda, insan iradesinden bağımsız olarak etki ve hareket gücüne sahip olan unsurlarla, insan iradesinin etkisi ve hareketi özelliği taşıyan unsurları, “nesnel ve öznel” kategorisi içinde tanımlar, aralarındaki ilişkileri ve çelişkileri inceler.

Toplumsal hareket içinde özne ile nesnenin ilişkisi, genel olarak felsefe tarafından değişik biçimlerde tanımlanabilen akılla madde, bilinçle doğa arasındaki ilişkinin bir biçimi olarak ortaya çıkar. Ancak “nesnel ve öznel” kategorisi ile ifade edilen ilişki bakımından önemli olan, insanın genel olarak doğa karşısındaki konumu ve etkinliğinin içeriği ve biçimi değil doğrudan doğruya kendi varoluş ortamının, yani toplumsal hayatın işleyiş yasaları ile bunlar üzerindeki etkinlik derecesinin içeriği ve biçimidir.

Nesnel kavramı, insanın eylemine ve düşüncesine konu olan ve temelini oluşturan, onun etkinliğini belirleyen ve sınırlarını tayin eden maddi dünyaya ait varlıkların tümünü kapsar.

Öznel kavramı ise, objektif nitelikteki olaylar ve varlıkların hareketi üzerinde etkinlikte bulunan insanın ve toplumun, bu temel üzerinde kazandıkları özellikleri dile getirir. Özetle, “sübjektif faktör” ya da “öznel etmen” olarak adlandırılan olgular, insanın bilincine ait faaliyetlerini, “objektif faktör” ya da “nesnel etmen” olarak adlandırılanlar ise, insan bilincinden bağımsız ve onun etkinliğini yönlendiren ve sınırlayan koşulları tanımlar.

Her ikisi birlikte, toplumsal gelişmenin ve hareketin birbirine bağlı iki koşulunu dile getirir.

Marx, insan tarihini, doğa tarihinin koşullu bir devamı sayar. Bu anlamda da, toplumsal tarihin, kendine özgü ve insanın bilincinden, isteklerinden bağımsız yasaları vardır ve toplumsal hareket, bu nesnel yasalara bağlıdır. Toplumsal örgütlenme tarzının ve üretim biçimlerinin değişmesi, toplumsal hereketin tabi olduğu yasaları değiştirir; yeni yasalarla açıklanabilecek ilişkiler ortaya çıkabileceği gibi, eski yasaların içeriğinin ifade ettiği tüm ilişkiler de ortadan kalkabilir. Fakat her durumda, insanların bilinçli eylemleriyle, nesnel yasaların karşılık düştüğü hareket biçimleri arasında bir farklılık ve çelişme bulunacaktır. Esas olarak, insanın tarihsel eylemi, bu çelişmeyi çözmeye yöneliktir.

İnsanın toplumsal bir varlık olarak dünya üzerindeki etkinliğinin öncesinde, dünya tümüyle doğal-nesnel süreçlerin bir sonucuydu. İnsanın varoluşu, bu sürecin etkilendiği yeni bir etmenin ortaya çıkışı olmuştur. Doğal hareketin tabi olduğu yasalardan farklı olarak, toplumsal-tarihsel yasaların kapsamında, bu özellik nedeniyle, nesnel süreçlerin yanı sıra, öznel etmenlerin de rolü vardır.

Marx, insanların üretim süreci içinde, birbirleriyle zorunlu ilişkilere giriştiklerini ve bu ilişkilerin toplamının “tıpkı doğa yasaları” gibi, insanların iradesinden bağımsız olduğunu söylemiştir. Bu, bir yandan, toplumsal yasaların insan etkinliğinin bir sonucu olarak doğduğu anlamına gelir; diğer yandan dolaysız olarak, insan toplumunun hareketini belirleyen bağımsız bir “dış güç” oluşturduğunu gösterir. Öyleyse, tarihsel yasaların, insanların bilinçli ve tasarlanmış eylemlerinin ürünü olmamak bakımından “nesnel” bir yapıları vardır; fakat aynı zamanda, insanın toplumsal varlığının bir karakteristiği olan bilinçli ve tasarlanmış süreçlerin gerçekleşme ortamını oluştururlar. Bir başka deyişle, insanlar gerçekleştirmek istedikleri her toplumsal eylemi, kendi tarihsel çabalarının zorunlu ve tasarlanmamış ürünü olan, fakat kendilerinden bağımsız bir etki gücü taşıyan koşullar toplamı üzerinde gerçekleştirecekler, bir bakıma, bu tarihsel sonuçla, kendi geleceklerine dair tasarıları arasındaki çatışmayı yaşayacaklardır. Geçmiş kuşakların eylemi ve geride bıraktıkları ilişkiler, toplumsal birikim, bir bütün olarak yeni kuşakların eylemini belirlemeye, onun biçimi ve yönü üzerinde etkide bulunmaya devam edecektir. Öyleyse, insanlar, üretim sürecinde aralarında oluşmuş ilişkilerin temel niteliklerini değiştirmedikçe, değiştiremeyecekleri bir genel koşullar toplamının içinde yaşayacaklardır. Çünkü, sözkonusu koşulların nesnel karakteri, üretim sürecinde karşılıklı olarak girdikleri zorunlu ilişkilerden oluşmaktadır ve bunlar, yalnızca belirli bir zaman kesitinin ürünü olmayıp, tüm tarihsel süreçlerin art arda gelişinin sonucudur. Fakat, bu ilişkilere temel niteliğini veren şey, belirli bir tarih kesitinde belirli bir gelişme düzeyinde bulunan üretim güçlerinin düzeyidir. Marx, bu ilişkiyi şöyle özetlemiştir: “Varlıklarının toplumsal üretiminde, insanlar, aralarında, zorunlu, kendi iradelerine bağlı olmayan belirli ilişkiler kurarlar; bu üretim ilişkileri, onların maddi üretici güçlerinin belirli bir gelişme derecesine tekabül eder.¹⁷

Engels, bu saptamanın bütün bir felsefe ve siyaset tarihi ile derin bir hesaplaşmayı içerdiğini anlatır: “... yakından bakıldığında, insanların bilincinin onların varlığına bağımlı olduğu ve bunun tersinin doğru olmadığı şeklindeki görünüşte bu kadar yalın bir fikir, daha ilk sonuçlarıyla, üstü en örtülü olanı dahil her türlü idealizm ile doğrudan doğruya çatışır. Bu görüş, tarihsel nitelik taşıyan bütün geleneksel ve alışıla gelmiş kavramları reddeder. Bütün o geleneksel siyasal muhakeme tarzı yoktur; burjuva ulusçuluğunun savunucuları, böyle onur kırıcı bir dünya anlayışının karşısında öfke ile dikilirler. Onun için yeni görüş tarzı, yalnızca burjuvazinin temsilcilerinin değil, özgürlük, eflitlik, kardeşlik sihirli formülü ile dünyayı ayaklandırmak isteyen Fransız sosyalistlerinin kitlesi üzerinde de şok etkisi yapıyor. Ama asıl küplere binen Almanya’nın kaba demokrat yaygaracıları oldu. Ama gene bunlar, çalıntı yoluyla, yeni fikirleri az rastlanır bir anlayış yeteneksizliği ile istismar etmeye kalkıştılar.” ¹⁸

Marx’ın tarihin genel işleyiş yasasını formüle etmesinden sonra, Avrupa işçi sınıfı hareketi içinde, devrim ve örgütlenme sorunlarında da önemli gelişmeler yaşandı. Bu tezde, Avrupa işçi sınıfının yıllardır süren ve kimi zaman parlak başarılarla taçlanan ayaklanmalarının, kesin bir zafere ulaşmak için hangi maddi temellere dayanması gerektiği de apaçık bir tarzda konmuş bulunuyordu. Engels, aynı yazısında bunu şöyle açıklıyor: “Şubat Devrimi, partimizi, siyaset sahnesine çıkardı ve böylelikle onun (Marx’ın) salt bilimsel amaçlarla eylemi olanaksız hale geldi. Bununla birlikte, temel anlayışı partinin bütün yayınları içinde bir kılavuz olarak arayıp bulmak mümkündür. Bütün bu yayınların içinde, her özel durumda, eylemin, daima, doğrudan doğruya maddi dürtülerden nasıl doğduğu, eyleme eşlik eden sözlerden değil de, tersine, tıpkı siyasal eylem ve onun sonuçları gibi, siyasal ve hukuksal sözlerin maddi dürtülerden nasıl çıkarıldığı gösterilmiştir.

1848-49 devriminin yenilgiye uğramasından sonra, Almanya’daki hareketi dışarıdan etkilemek gittikçe olanaksızlaşınca, partimiz, muhaceretin o hileli davalarını, mümkün olan biricik eylem alanına, vülger demokrasiye bıraktı. Muhaceretin temsilcileri, bir gün saç saça baş başa gelerek, ertesi gün öpüşüp koklaşarak, daha ertesi gün de bütün kirli çamaşırlarını dünyanın gözü önünde yıkamaya kalkarak mutluluk içinde didişirlerken, Amerika’da bir uçtan bir uca dilendikten sonra hemen ardından elde edilen birkaç talerin üleşilmesinde yeni skandallar yaratırlarken, partimiz, bilimsel çalışma için biraz zaman bulabildi. Ve partimizin, işlenmesi büyük emekler gerektirecek olan bir teorik temele, yeni bir bilimsel anlayışa sahip olmak gibi bir üstünlüğü vardı; muhaceretin ‘büyük adamları’ kadar aşağılara düşmemek için, bu kadarı yeterdi.” ¹⁹

Çok değerli dersler ve ilginç tarihsel saptamalar içeren bu paragrafta, aynı zamanda, tarihsel materyalizmin, öznel ve nesnel koşullar arasındaki ilişki hakkındaki temel tezinin pratik bir ifadesini de buluyoruz. Engels, 1848 Şubat Devrimi’nin sert çatışmalı ortamında, Marx’ın teorik çalışmalarına ara vermek zorunda kalışını anlatırken, “söz” ve “eylem” kavramlarının farklı koşullarda kazandığı farklı etkilere dikkat çekiyor. Nesnel koşulların belirleyici bir etkiyle devrimi gündeme soktuğu günlerde, buna paralel olarak, Marx’ın teorik çalışmalardan zorunlu olarak uzaklaşmasıyla, devrimci dalganın geri çekilmesi koşullarında yeniden ve ağırlıkla bilimsel araştırmalara yönelmesi, sanki bir terazinin iki kefesi arasındaki ilişki gibi görünüyor. Yüzeysel bir bakışla, Marx’ın kişisel tercihlerinin bir sonucu olan bu durumdan, nesnel koşullarla öznel koşullar arasında ters orantı bulunduğu yolunda bir sonuç çıkarılabilir. Nitekim, özellikle “sol” oportünizm, geçmişte bu türden çıkarsamalar yaparak, devrimin nesnel koşullar bakımdan geri olduğu koşullarda, öznel etken olarak adlandırdıkları bireysel eylemciliği öne çıkarmaktaydı. Ya da tersine, devrimci muhalefetin yüksek olduğu dönemlerde, teorinin önemini kaybettiği ileri sürülmekteydi. Oysa Engels’in analizinin birinci bölümünün dikkatle incelenmesi, her iki koşul arasında, kişisel tercihlere bağlı olmayan bir bütünlük olduğunu gösterecektir. Marx tarafından ileri sürülen yeni tarih anlayışının komünist partisinin belgelerinin içsel bir unsuru olarak, bir eylem kılavuzu olarak bütün belgelerde yer almasıyla, devrimci nesnel koşullar, birbirini tamamlamaktadır. Fakat, özellikle 1850 devriminin yenilgisiyle birlikte, Marx, kapitalizmin yıkılışı koşullarını daha derinden anlamak gerektiğine karar vermekte ve “Kapital”in yazılması süreci böyle bir ortamda başlamaktadır. Daha sonra, Engels, Avrupa çapında bir devrim beklemekle o dönemde yanıldıklarını söyleyerek, sözkonusu teorik çalışmanın bu yanılgının köklerini açığa çıkarmaya yöneldiğini belirtecektir. Şu halde, esas olan, devrimci nesnel koşullarla onu tam olarak kavrayabilecek bir teorinin bir arada bulunması, birbirini tamamlayacak bir olgunlukta birlikte ilerlemesi perspektifidir. Kuşkusuz, burada belirleyici olan, teorinin olgunluk derecesi değil ya da bir başka deyişle öznel etkenin gelişmişlik düzeyi değil, doğrudan doğruya nesnel-maddi koşulların düzeyidir.

Bununla birlikte Marksizm, tümüyle nesnel süreçlerin ürünü olan ilişkiler içinde yaşayan insanların, kendilerine özgü nesnel süreçlerle ve ilişkilerle çatışan istek ve özlemlere sahip olduğunu da göz önünde tutarak, bunun yaratacağı etkinin ve bu özlem ve tasarıların gerçekleşme koşullarının yapısını da incelemiştir. Belirli bir özlem ya da tasarı, yalnızca bireysel olmayıp toplumsal bir karakter kazanmaya başladığında, toplumsal bir eylemle de ifade edilmeye başlanır. Başlangıçta bir fikir, bir teori olarak kendisini ortaya koymuş olan bu “öznel” niyetler, kazandıkları ifade biçimi içinde, nesnel bir güç halini alırlar. Marx, “Teori bir kez kitleleri kucakladığında, maddi bir güç halini alır.” demiştir. Burada “teori” kavramı, her türden düşünceyi, inancı ve tasarıyı ifade eder ve “maddi bir güç” terimi de, düşüncelerin ve tasarıların, belli koşullarda (kitlelerin gündelik hayatının bir parçası, onun gerçek ihtiyaçlarının bir cevabı olması koşulunda) “nesnel” bir nitelik kazanacağını anlatır. Örneğin dinsel inançlar, bu türden bir olgu olarak ele alınabilir. Gerçekte, hiçbir nesnel karşılığı olmadığı halde, dinsel inançlar toplumsal hareket ve ilişkiler üzerinde nesnel-maddi güçler gibi bir etki yapar. Özellikle sınıf mücadelesi koşulları söz konusu olduğunda, dinin ya da geleneksel inançların yeni bir toplumsal düzen kurmak isteyen devrimci sınıflar karşısında, tıpkı maddi ilişkiler gibi engel teşkil ettiği görülmektedir. Bunun tersi de doğrudur; devrimci düşünceler, kitlelerin gündelik hayatlarının bir parçası ve ilişkilerinin bir ifadesi halini aldıklarında, dünyanın değiştirilmesi yönünde birer maddi güç olarak hareket ederler.

Burada da önemli olan, bir fikrin doğruluğu, bir teorinin sağlamlığı ya da kapsayıcılığı olmayıp, onun eylemini kendi varlık koşulu olarak gördüğü kitleleri kucaklayıp kucaklayamadığıdır. Bir teori, bu özellikleri ne kadar derinden taşırsa taşısın, kendi gerçekleşmesinin nesnel-maddi koşulları olgunlaşmadıkça, kitleler onu kendi eylemlerinin, özlem ve tasarılarının bir karşılığı olarak benimsemedikçe, maddi bir güç halini alamayacaktır. Özetle, bir teorinin nesnel güç olarak ortaya çıkması da, onu kuşatan ve içinde hareket etmek zorunda bulunduğu nesnel koşullara bağlıdır. Bunun gibi, sloganların doğruluğu, gösterdiği hedeflerin gerçekliği, biçimlerinin güzelliği vs. kendi başına önem taşımaz. Bir siyasi hareket bakımından doğru, gerçek, güzel olanın kitleler bakımından da doğru, gerçek ve güzel olabilmesi için, toplumsal maddi koşulların belirleyici olduğu bir dizi ilişki içinden geçilmesi gerekmektedir. Bu, doğrudan doğruya devrimci çalışmanın içeriğini oluşturur. Bir bakıma, bu, bir teoriyi maddi güç haline getirme çabasıdır. Lenin, bunu, “Partinin sloganlarını kitlelerin sloganı, partinin özlemlerini kitlelerin özlemi haline getirmek” biçiminde formüle etmişti.

Bu hedefin gerçekleşmesi durumunda, öznel faktörler, bilinç ve irade, kitlesel ve sosyal bir güç haline gelerek, doğrudan doğruya nesnel koşullar cümlesine dahil olurlar.

Marx, tarihin maddi temellerini, üretim araçları ve üretici güçler kavramları içinde özetlemiştir. Üretici güçlerle üretim ilişkileri arasındaki çelişme, devrimin maddi-nesnel koşullarını hazırlar. Üretici güç kavramı, bir yandan üretim aletlerini ve nesnelerini, diğer yandan, bunları kullanan insan bilgi ve deneyi ile teknolojiyi de kapsar. Bunlar içinde, Marx’ın önemle vurguladığı bir faktör daha vardır: Başlıca üretici güç, üretici sınıfın ta kendisidir. Dolayısıyla, tarih boyunca çalışan sınıflar, çağımızda işçi sınıfı, toplumsal değişme ve dönüşmenin temelini oluşturan çelişmede maddi bir güç konumunda bulunmaktadır. Onun bilinç ve iradesi de, bu temel çelişmeyi derinleştirecek bir olgunluk gösterdiği, bu bilinci ve iradeyi temsil eden bir örgütlenme düzeyine ulaştığı ölçüde, devrimin maddi-nesnel temellerini, objektif koşullarını tamamlayacaktır. Çoğu kez, devrimin nesnel (objektif) koşullarının bulunduğu, ama öznel (sübjektif) koşulların eksik olduğu söylenir. Buna bakarak, devrimin nesnel ve öznel koşullarının birbirinden tümüyle ayrı olduğu, birbirinden kopuk olarak gelişebilecekleri sanılmamalıdır. Her şeyden önce, kitlelerin devrimci eyleminin ve bunun bilinç ve örgütlenme düzeyinin, daima, bir maddi güce dönüşmesi olanaklı sübjektif faktörler durumunda olduğu düşünülmelidir. İkinci olarak, özellikle öznel etmenler sözkonusu olduğunda, her iki kavramla ifade edilen ilişki ve güçlerin birbirine dönüşmesinin mümkün olduğu göz önünde tutulmalıdır. Yukarıda belirtildiği gibi, esas niteliği bakımından öznel bir karakter taşıyan bilinç, irade, teori, örgüt gibi unsurlar, gelişmelerinin belli bir düzeyinde, doğrudan doğruya maddi koşullarla ilişkileri içinde, nesnel güçlere dönüşmektedir. Bunun gibi, nesnel gelişme özellikleri de, kitlelerin bilincinde olduğu kadar, bilimsel çalışmanın içinde de, öznel etmenlerin doğuşunu hazırlar, kendilerini birer öznel etmen olarak gösterebilirler. Diyalektiğin, kavramların birbirine dönüşmesi kuralı burada da geçerlidir.

Ne var ki, bu karşılıklı ilişki ve etkileşme sürecinde göz önünde tutulması gereken önemli bir özellik vardır. Engels, “Ütopik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm” adlı eserinin İngilizce baskısına yazdığı “Giriş”in bir bölümünde, dinle kapitalizm arasındaki ilişkileri ele alıp dinsel inanç sistemlerinin eski üretim ilişkilerinin bir üstyapısı olarak ortaya çıktığını ve bir kalıntı olarak kapitalizm koşullarında da devam ettiğini belirterek şunları ekler: “İngiliz burjuvasının dinsel vurdumduymazlığının da, Kıtalı burjuvanın post fectum (iş işten geçtikten sonra) hidayete ermesinin de, kabaran proletarya dalgasını önleyeceğinden korkmuyorum. Gelenek, yavaşlatıcı büyük bir güçtür, tarihin vis inertiae’sidir (eylemsizlik kuvvetidir), ama salt edilgin olduğu için, dinecektir; ve bu yüzden, din, kapitalist toplumun sürekli koruyucusu olmayacaktır. Hukuk, felsefe ve din konusundaki idealarımız, belirli bir toplumda yürürlükte olan ekonomik ilişkilerin epey uzak uzantıları ise, böyle idealar, en sonunda, bu ilişkilerdeki tam bir değişmenin etkilerine dayanamaz. Ve doğaüstü vahye inanmadığımız sürece, hiçbir dinsel öğretinin, sallanan bir toplumu yıkılmaktan kurtaramayacağını kabul etmek zorundayız.” ²⁰

Bu sözler, öznel etmenlerin, dolaysız olarak nesnel koşullara bağlı olarak doğmuş olsalar da, onlardan görece daha uzun ömürlü olabileceklerini göstermektedir. Bu paragrafın, özellikle, geleneksel düşünce biçimlerinin, proletaryanın devrimci eylemine karşı politik bir araç olarak kullanılması olgusuna dikkat çeken bölümleri önemlidir. Burada, eski üretim biçimlerinin bir ürünü olan gerici geleneksel düşünme biçimlerinin, yeni koşullarda, eskiyi korumak ve değişime karşı direnmek için, geçmişten güç aldıklarını görüyoruz. Dolayısıyla Engels çok önemli bir noktaya dikkat çekmektedir: Öznel etmenler, nesnel koşulların mekanik bir sonucu değildir. Nesnel koşulların değişmesiyle, fikirler, felsefeler, inançlar otomatik olarak değişmezler. Hiçbir maddi koşul, kendisine özgü düşünce biçimlerini, birdenbire ve eşzamanlı olarak ortaya çıkarmamaktadır. Düşünceler, özlemler, tasarılar, daima bu koşulların ardından ve bunların gecikmiş bir ifadesi olarak ortaya çıkarlar. Ortadan kalkışları da, başka kaynaklardan beslenen bir direnme gücüyle donanmış olmaları dolayısıyla, gecikmeli olacaktır.

Bu noktada, çok tekrarlanan bir yanlış anlamaya da değinmek gerekiyor. Marx ve Engels tarihte belirleyici gücün “son tahlilde” hayatın üretimi ve yeniden üretimi olduğunu söylemişlerdir. Bu kısaca, “ekonominin belirleyici olduğu” biçiminde ifade edilebilir. Ne var ki, bu söz, eğer, her türden toplumsal olay ve olgunun tek dayanağının ekonomi olduğu, bunun dışındaki faktörlerin toplumsal harekette etkili olmalarının mümkün olmadığı biçiminde anlaşılırsa, Marksizmin temel tezleri tümüyle çarpıtılmış olacaktır. “Nesnel koşulların belirleyici olduğu” tezi, henüz Marx ve Engels hayattayken, Marksizmi benimsediğini söyleyen bazı izleyiciler tarafından da yanlış ve çarpık bir biçimde anlaşılmıştı. Bu yanlış anlayışın Marksizm olarak anlaşılması karşısında Marx, “...ejderhalar ektim, pireler biçtim” demiştir. Engels, dostu Conrad Schmidt’e yazdığı bir mektupta konuyu ele alarak, maddi temellerle üstyapı arasında ilişkiler kurmanın, göründüğü kadar basit bir iş olmadığı konusunda uyarılar yapmaktadır: “... Genellikle ‘materyalist’ sözcüğü, Almanya’da son zamanların birçok yazarına, daha fazla incelemeksizin her şeyin üzerine yapıştırılabilecek basit bir etiket olarak hizmet ediyor... Oysa bizim tarih anlayışımız, her şeyden önce bir inceleme yönergesidir. Hegelcilerin yaptıkları tarzda yapılar yapmak için bir araç değildir. Toplumsal oluşumların kendilerine uygun düşen siyasal, hukuksal, estetik, felsefi, dinsel vb. anlayış tarzları konusunda sonuçlara varmayı denemeden önce bütün tarihi yeni baştan incelemek, bu çeşitli toplumsal oluşumların varlık koşullarını ayrıntılı bir araştırmadan geçirmek gerekir. Bu konuda şimdiye kadar ancak pek az şey yapılmıştır. Bu konuda bir yığın yardıma gereksinmemiz vardır, alan son derece geniştir ve ciddi olarak çalışmak isteyen kişi, çok şey yapabilir ve kendini gösterebilir.” ²¹

Joseph Bloch’a yazdığı bir başka mektupta ise, gerçekte maddi temelle üstyapılar arasındaki ilişkinin Marx ve kendisi tarafından nasıl kavranıp formüle edildiğini bir kez daha açıklamıştır: “Materyalist tarih anlayışına göre, tarihte belirleyici etken, son aflamada, gerçek yaşamın üretimi ve yeniden üretimidir. Ne Marx ne de ben, hiçbir zaman daha fazlasını iddia etmedik. Eğer, sonradan herhangi biri, çıkıp da ekonomik etken tek belirleyicidir dedirtmek üzere bu önermenin anlamını zorlarsa, onu boş, soyut, anlamsız bir söz haline getirmiş olur. İktisadi durum temeldir, ama çeşitli üstyapı öğeleri –sınıf savaşımının siyasal biçimleri ve sonuçları– savaş bir kez kazanıldıktan sonra, kazanan sınıf tarafından hazırlanan anayasalar vb., –hukuksal biçimler, hatta bütün bu gerçek savaşmların, savaşıma katılanların beynindeki yansıları, siyasal, hukuksal, felsefi teoriler, din anlayışları ve bunların daha sonraki dogmatik sistemler halindeki gelişmeleri, hepsi de tarihsel savaşalarmın gidişi üzerinde etki yaparlar ve birçok durumda ağır basarak onun biçimini belirlerler. Bütün bu etkenlerin etkisi ve tepkisi vardır, öyle ki, ekonomik hareket, bu etkenlerin bağrında, sonunda, bir zorunluluk olarak, sonsuz bir rastlantılar (yani aralarındaki gizli bağlantı o kadar uzak ya da ortaya konulması o kadar güç olduğundan, yok sayabildiğimiz ya da hesaba katmayabildiğimiz şeyler ve olaylar) yığını arasından kendine yol açmaya başlar. Yoksa, teorinin herhangi bir tarihsel döneme uygulanması, kanımca, birinci dereceden basit bir denklemi çözmekten daha kolay olurdu.” ²²

Lenin’in ekonomizm karşısında geliştirdiği eleştirilerin, siyasal mücadele, örgüt ve bilinç sorunlarına verdiği önemin kaynağında, Marksizmin bu doğru kavranışı yatmaktadır. Ekonomistler, iktisadi ilişkilerin belirleyici olduğu yolundaki önermeyi, işçi sınıfının tek mücadele alanının ekonomik mücadele olması gerektiği biçiminde çarpıtmışlar, nesnel (objektif) koşulların gelişmesinin sınıf mücadelesini kendiliğinden yükselmesinin başlıca ve tek temeli olduğunu ileri sürmüşlerdi.

Lenin, bir yandan ekonomistlerin nesnel koşulların rolünü ekonomik mücadelenin içeriğine indirgeyen oportünizmleriyle mücadele ederken, diğer yandan tarihin nesnel gelişme eğilimlerini hiçe sayarak, kapitalizmin gelişmesinin sosyalist devrim için hazırlayacağı olanakları reddederek, Rus köy komünlerini sosyalizmin öncülü halinde teorize eden Narodniklere karşı da mücadele vermişti.

Böylece, nesnel ile öznel arasındaki ilişkinin diyalektik tarzda kavranmamasının, politik eylem bakımından sağ ve “sol” sapmalara yol açacağı görülüyor. Öyleyse, toplumsal hareketin bu iki koşulu arasındaki ilişkileri doğru ve somut analizin konusu olarak ele almayan bir yaklaşım, yalnızca toplumsal olguları anlamamakla kalmayacak, aynı zamanda onun üzerinde etkinlikte bulunmakta da başarısız kalacaktır.

Nedensellik

Olanak ile gerçeklik arasında, birinden diğerine geçerken rol oynayan bağıntılardan biri çelişme ise, diğeri nedenselliktir.

Nedensellik, metafizik sistemlerde, özellikle pozitivizm tarafından, bir dönem boyunca “evrenin temel yasası” olarak adlandırıldı ve “belirli koşullarda, belirli nedenler, aynı sonuçları doğurur” biçiminde formüle edildi. Bu tanım, özellikle fizik ve kimya gibi doğa bilimlerinin laboratuvar deneylerinin bir özetini vermekteydi ve toplumsal olaylar bakımından bir geçerliliği yoktu. Fakat, sosyolojinin kurucusu olarak anılan Auguste Comte, toplumsal olayların da fizik olayları gibi kesin neden-sonuç bağıntılarıyla gerçekleştiğini savunarak, bir kez temel nedenler bulunur ve değiştirilirse, devrimlerin de önlenebileceğini ileri sürdü. Ancak, bir dönem sonra, özellikle de fizikte, atom-altı hareket biçimleri keşfedilince, nedensellik yasası, eski itibarlı yerini kaybetti. Auguste Comte’un rüyası ise hiçbir zaman gerçekleşemedi. Çünkü toplumsal olaylar, mekanik neden-sonuç ilişkileri biçiminde gerçekleşmiyor, birçok bağıntı ve çelişme, farklı koşullar yarattığı gibi, aynı nedenlerden aynı sonuçların doğmasını da engelliyordu. Gerçekten, henüz fizikte sözkonusu gelişmeler doğmadan önce, toplumların diyalektiğini göz önünde tutan Engels, şöyle diyordu: “Hareket halindeki maddeyi gözden geçirirken dikkatimize çarpan ilk şey, ayrı cisimlerin kendi hareketlerinin karşılıklı bağlantısı, bunların birbirleriyle belirlenmeleridir. Ama belirli bir hareketi bir başkasının izlediğini bulmakla kalmayız, hareketin doğada meydana gelmesini sağlayan koşulları meydana getirerek belirli bir hareketi sağlayabildiğimizi, hatta doğada hiç bulunmayan hareketleri de (sanayii), hiç değilse başka bir biçimde meydana getirebildiğimizi, bu hareketlere önceden saptanmış bir yönü ve yaygınlığı verebildiğimizi de görürüz. Bu yoldan, insanların faaliyeti ile nedensellik fikri; bir hareketin başka bir hareketin nedeni olduğu fikri kurulur.”

Basitçe, bir hareketi diğerinin izlemesi ve birincinin diğerinin nedeni, ikincinin ise, öncekinin sonucu olarak görünmesi, doğada ve toplumda bir “nedensellik” bağıntısı bulunduğu düşüncesini yaratmıştır. Bazı olaylar arasındaki etkileşimlerin düzenli bir tekrarlanma görünüşü verdiğini biliriz. Isıtılan metaller genleşir, yere bırakılan taş düşer ya da ekonomide, arz ve talep arasındaki ilişki, fiyat dengesini belirler gibi...

Bu örneklerdeki, önceki olguların sonrakilere yol açtığını tekrar tekrar gözlemleyebilmemiz, birinci olgularla ikinciler arasında birer nedensellik bağıntısı kurmamıza olanak sağlar. Toplumsal olgular arasında ise, nedensellik bağıntısı, çelişki, olanak ve gerçeklik bağıntılarının içinde ve onların hareketinin bir unsuru olarak önem kazanır. Mekanik, idealist nedensellik anlayışı, doğa bilimlerindeki kesinliğine yakın bir nedenselliği, toplumda da arar ve her olayı bu bağıntı aracılığıyla açıklamaya çalışır. Diyalektik açıdan, belli bir toplumsal olayın nedenini bulabilmek demek, onun “aynı koşullarda tekrarlanabileceğini” kesinlikle bilmek anlamına gelmez. Tarihsel-toplumsal olayların başlıca özelliği, “tekrarlanamaz” oluşudur. Fizik ve kimyanın “belli nedenler, belli koşullarda aynı sonuçları doğurur” biçimindeki kuralı, toplumsal hareketlerde, ancak, “belli nedenlerin, kendilerine özgü koşullarda, belli sonuçları doğurabilmesi bir olasılıktır” biçimini alabilir. Örneğin, eğer bir toplusözleşme dönemi, sert ekonomik kriz koşullarına denk gelmişse, bundan bir genel grev çıkabileceğini düşünebiliriz. Çünkü, tarihte, diğer ülkelerde buna benzer olaylar yaşanmıştır. Fakat, bu yaşanmışlık, olayın tekrarlanmasını zorunlu kılmaz. Kriz koşullarında, siyasi durum ve işçilerin bir genel greve hazır olup olmamaları, bu “neden”in, o “sonuç”a ulaşmasını sağlayabilir de, sağlayamaz da. Geçmişte böyle bir bağıntının bulunması, şimdi de onun tekrarlanacağı anlamına gelmez. Fakat devrimci eylem, bu olayda, geçmişte olup bitenlerin hangi koşulları gerektirdiğini araştırarak, eksik koşulları tamamlamaya yönelir. Nedensellik bağıntısının rolü burada önem kazanır.

Toplumsal olarak nedensellik bağıntısının sınanabileceği ve geliştirilebileceği tek yer, eylem alanıdır. Çünkü, doğa bilimlerinde tanımlandığı biçimiyle nedensellik bağıntılarının toplumsal süreçleri açıklama gücü sınırlıdır ve mekanizme düşmeden, çoğu kez salt nedensellikle açıklanabilecek hiçbir toplumsal olay yoktur. Engels, şöyle der: “Tek tek olayları anlamak için onları genel iç bağıntıdan ayırmak, tecrit edilmiş halde ele almak zorundayız ve o zaman değişen hareketler, biri neden öteki sonuç olarak görünür (...) Aynı biçimde, neden ve sonucun, ancak özel bir duruma uygulandıklarında geçerliliği bulunan kavramlar olduklarını, ama bu özel durumu, dünyanın bütünü ile genel bağıntısı içinde düşünmeye başladığımız andan itibaren, bu kavramların, neden ve sonuçların sürekli olarak görev değiştirdikleri, şimdi ya da burada sonuç olanın, başka yerde ya da sonra neden, –ve tersi–, durumuna geldiği evrensel karşılıklı etki görünümü içinde birleştiklerini, birbirlerine dönüştüklerini görürüz.” Lenin, Engels’in sözlerine şu yorumu ekler: “Böylece, insanın neden ve sonuç kavramı, bir tek evrensel sürecin şu ya da bu yanını yapay olarak yalıtarak ancak yaklaşıklık içinde yansıttığı doğa görüngülerinin nesnel ilişkilerini her zaman biraz yalınlaştırır.”

Mekanik düşünce tarzı, toplumsal süreçleri sadece mekanik neden-sonuç tepkimelerine indirger. Böylece, örneğin, bir gerilla mücadelesi, belli bir ülkede, belirli tarihsel koşullarda belli bir başarıya yol açmışsa, aynı nedensellik ilişkilerinin geçerli olduğunu düşünerek, onu tekrarlamaya kalkışır. En sık görülen “sol” ya da sağ opotünist taktiklerin temelinde, bu geçersiz nedensellik düşüncesi yatmaktadır. Diyalektik düşünme tarzı ise, nedensellik bağıntısının, karmaşık sosyoekonomik süreçleri anlamada bir sadeleştirme kolaylığı sunması açısından önemli bulur; fakat, bunun nesnel ilişkilere ancak soyut ve kaba bir yaklaşım olduğunu da bilir.

Metafizik nedensellik öğretilerinin temel yanlışı, nesneler arasındaki etkileşmeleri, biri diğerinden bağımsız ve son biçimlerini bulmuş varlıklar arasındaki bir zorunluluk ilişkisi olarak görmesindeydi. Bunun sonucu olarak da, neden ve etki, daima birbirinden ayrı olaylar, süreçler ya da varlıklar olarak araştırılırdı. Diyalektiğin bu görüşlerden temel farkı; neden ve etkinin, bir ve aynı anda, aynı varlığın iç hareketinde bulunabileceğidir. Bu görüşün kaynağında, doğal ve toplumsal olayları, tamamlanmış varlıkların dışsal etkileşmeleri olarak değil; tümüyle, süreçlerin, ilişkilerin ve bağıntıların birliği olarak görmek yatmaktadır. Böylece, metafizik nedensellik anlayışında, bir olaya yol açan ve kendisine “neden” denilen varlık, etkisinden bağımsız kalır ve ondan etkilenmez. Diyalektik ise, esas olarak, neden ve etki arasında karşılıklı bir etkileşme ve birinden diğerine geçiş bulunduğunu ileri sürer. Böylece, bir süreçte, belli bir olayın ortaya çıkmasını sağlayan bir olay, kendi sonuçlarından etkilenir ve bu gelişmenin, daha üst düzeyde yeni oluşumların ortaya çıkışının kaynağını oluşturur. Eğer gerçekten, metafizik nedensellik modelinde olduğu gibi, sonuçtan nedene doğru bir karşı etki sözkonusu olmasaydı, bir başka deyişle nedenler kendi içeriklerinden daha az ya da en çok kendileri kadar bir etki doğursaydı, gittikçe zenginleşen ve karmaşıklaşan bir evren yerine, kendini tekrarlayan ve başlangıçta ne kadarsa o kadar kalan bir evren tablosu çıkardı karşımıza. Bu ilke, özellikle toplumsal ve siyasal olaylarda, belirleyici bir öneme sahiptir.

Strateji ve Taktikte
Diyalektik

Genel olarak toplumsal hareketin tümünde olduğu gibi, proletaryanın sınıf mücadelesinde de, nesnel ve öznel olmak üzere iki yan bulunur. İşçi sınıfının politik mücadelesinin uzun ya da kısa vadeli hedeflerinin belirlenmesi ve hedeflere uygun, örgüt ve mücadele biçimlerinin, ittifak ve birliklerin saptanması ve uygulanması, öznel (sübjektif) faktörün geliştirilmesi çalışmalarının esasını oluşturur.

Strateji ve taktik, mücadeleyi nesnel koşullara göre yürütme bilimidir ve esas olarak hareketin öznel yönüyle ilgilidir.²³

Diyalektiğin, hareket halindeki varlığı anlamak ve onun üzerinde etkinlikte bulunmak üzere geliştirilmiş başlıca düşünme biçimi olma özelliği, sınıf hareketinin bu en incelmiş dalında bütün açıklığıyla görünür.

Sınıf mücadelesi, sürekli değişkenlik gösteren bir olgudur. Bir yandan, nesnel koşullar, diğer yandan işçi sınıfının bilinç ve her türden örgütlenmesinin düzeyi, karşılıklı etkileşme içinde ve toplumsal yaşamın diğer olay ve süreçlerinin bunlar üzerindeki etkisi nedeniyle, çeşitli yeni ve olumlu özellikler kazanır veya kaybeder. Değişen koşullar, yeni örgüt ve mücadele biçimlerini, yeni taktikleri gerektirir. Eğer, işçi sınıfı ve onun devrimci partisi, değişen koşullara ve hareket halindeki unsurların değişen özelliklerine uygun taktikler geliştiremezse, mücadelesinde çeşitli zayıflıklar meydana gelecek ve belki de, tayin edici bir anda, mücadelenin kazanılmasına bir adım kalmışken, yenilgiye uğrayabilecektir.

Diyalektiğin, hareket halindeki maddeyi kavramanın bilimi olarak taşıdığı büyük önem, işte bu kritik anda kendisini gösterir.

Lenin, 1917 Şubat Devrimi’nin, yalnızca bir burjuva hükümet doğurduğu ve proletarya ve yoksul köylülüğün iktidarı için öznel koşulların bulunmadığı bir anda, bu eksikliğin giderilmesine yönelik ayrıntılı bir plan hazırlayarak, olanak bulduğu her an, Bolşevik Partisi’ne sunar. “Nisan Tezleri” olarak anılan ve nesnel ve öznel koşulları çözümleyerek, Ekim Devrimi’nin olgunlaşma ve gerçekleşme süreçlerini en gelişmiş ifadesi içinde yansıtan bu öneriler, her şeyden önce, genel yapısı bakımından, diyalektiğin mükemmel bir uygulamasıdır. Orada, diyalektiğin temel yasalarının ve tüm kategorilerinin, devrimin nesnel ve öznel koşullarının incelenmesi için olduğu kadar, bu koşulların değiştirilmesi için de nasıl kullanılacağının eksiksiz bir örneğini görürüz.

Lenin, bazı tipik örneklerle sınırlayarak inceleyeceğimiz tezlerinde, özellikle, devrimin gelişme aşamaları ile bunlara uygun taktikler arasındaki bağıntıları inceler ve henüz durumu onun kadar açıklıkla göremeyen yoldaşlarını ikna etmeye çalışır.

“Güncel Durumun Tahlili” başlığı altında, önce temel bir ilkeyi hatırlatır: “Marksizm, bizi, sınıflar ilişkisinin ve tarihin her anının somut özelliklerinin en doğru, aslına en uygun ve nesnel olarak doğrulanabilir, denetlenebilir bir hesabını yapmaya zorunlu kılar. Biz bolşevikler, bu kurala, bilimsel temellere dayanan bir siyaset bakımından kesinkes zorunlu olan bu kurala her zaman bağlı kalmak zorundayız.

“Marx ve Engels, ezbere öğrenilen ve yinelenen, olsa olsa tarihsel sürecin her evresinin, somut iktisadi ve siyasal durumuyla zorunlu olarak değişen genel hedefleri gösterebilen ‘formüller’le haklı olarak alay ederek, her zaman, ‘bizim öğretimiz bir dogma değil, ama bir eylem kılavuzudur’ demişlerdir.” ²⁴

Temel ilkeleri böylece vurguladıktan sonra, Lenin, “nesnel olgular”ı sıralar. Rusya’da devrimin gelişme özellikleri; işçi sınıfı ile burjuvazi arasındaki siyasal ilişkilerin temelde bazı nitelikleri bakımından değişmeden kalan özellikleriyle, devrimin aşamalarının içeriğini oluşturan değişen özellikleri açısından çözümlenir. Burada çok önemli bir ilkenin uygulanışını görürüz: Teori ile pratik arasındaki ilişkide, esas olan somut durumun somut çözümlenmesinden elde edilecek verilerdir. Lenin, 1905 yılında “proletaryanın ve köylülerin devrimci demokratik iktidarı” formülünü ileri sürmüş ve Rusya’da, demokratik devrimin görevlerinin gerçekleştirilmesini, proletaryanın önde gelen görevi olarak göstermişti. Şimdi ise, artık bu sloganın geçerli olduğu nesnel koşulların değiştiğini ve işçi hareketinin yeni bir slogan etrafında yönetilmesi gerektiğini savunmaktadır. Önündeki tek ciddi engel, kendilerini “eski Bolşevikler” olarak adlandıran ve hâlâ eski formülasyonun geçerli kaldığı bir politik hat öneren bir grup parti önderidir. Bu formülasyon, yeni koşullarda, yalnızca mevcut hükümetle uzlaşma sonucu doğurmakta, devrimin gelişmesini geciktirmekte, hatta olanaksız hale getirmektedir. Burada, Lenin’in “İki Taktik”te formüle ettiği “işçilerin ve köylülerin demokratik diktatörlüğü” kavramı ve “demokratik devrim” formülasyonu ile somut durum arasında kurduğu ilişkiden hareket ederek yeni bir eylem planı ve yeni bir teori sunma çabasını görürüz. Eski formülasyonlar, yeni durumda geçersiz hale gelmiştir: Nesnel koşullar tümüyle değişmiştir; buna uygun olarak öznel faktörün de kendisini yeniden düzenlemesi, örgütlenme, mücadele ve teori bakımından kendisini yenilemesi gerekmektedir. Lenin, bu aşamada, nesnel ile öznel arasındaki ilişkiyi doğru kuran tek komünisttir. “Gri teoridir, dostum; ama yeşil yaşamın sonsuz ağacıdır” (age. s. 25) Devrimin belirleyici bir anında, görünüşte yalnızca bir slogan farklılığından doğmuş gibi duran tartışmanın, gerçekte yalnızca somut durumu doğru ya da yanlış değerlendirmekten kaynaklanmadığı, sınıflar arasındaki mücadelenin tüm özelliklerini taşıyan bir karşı karşıya geliş olduğu anlaşılır. Öznel ve nesnel koşullar arasındaki ilişki, bu noktada, öznel faktörün hazırlanması görevini büyük bir önemle ileri çıkarmış bulunmaktadır. Bu da, doğrudan doğruya, proletaryanın ve partisinin devrime hazır olup olmadığı noktasında düğümlenir.

“Bugünkü Rusya’da özgün olan şey, proletaryanın bilinç ve örgütlenme düzeyinin yetersizliğinden ötürü, iktidarı burjuvaziye vermiş olan devrimin birinci aşamasından, iktidarı proletaryaya ve köylülüğün yoksul katlarına devredecek olan ikinci aflamas›na geçiştir. ...

Bu özgün durum, bizden siyasal yaşama henüz gözlerini açmış olan o muazzam proletarya yığınlarının bağrında, parti çalışmasının özel koşullarına kendimizi uydurabilmemizi istemektedir.” (age., s. 10-11)

Bu görevin yerine getirilmesinin koşulunu yerine getirmek için Lenin, diyalektiğin temel yasasına dayanarak genel bir tutum takınır: Bütün siyasal ilişkilerin özünün yakalanması ve bunun mevcut durumu değiştirme gücü taşıyan bir çelişme olarak ifade edilmesi, taktiğin de bu çelişme ekseninde örülmesi...

Lenin, önce, “stratejik hedef”i tespit eder: Hükümetin devrilmesi gerekmektedir, bundan kuşkusu yoktur; fakat mevcut koşullarda hükümetin devrilemeyeceğini belirtir. Çünkü bu eylemin gerçekleşmesini sağlayacak başlıca çelişme, olgunlaşmamıştır. İşçi sovyetleri, yani hükümetin devrilmesini sağlayacak olan ve yeni bir siyasal iktidar olarak kendisini ortaya koyması gereken biricik güç, reformlar vaat eden burjuva hükümetiyle uzlaşma içindedir. Öyleyse bu anda yapılması gereken şey, sovyet organlarının ifade ettiği çelişmeyi netleştirmek, karşıtlar arasındaki göreli ve geçici uzlaşmayı kırarak, onun özündeki yıkıcı öğeyi açığa çıkarmaktır. Bunun için de, Lenin, sovyet örgütlerinde bir araya gelmiş bulunan işçi ve emekçi yığınların öznel durumlarını dikkate alan bir taktik önermekte, adım adım gelişme yolunu, riskler taşımasına karşın göze almaktadır. Fakat bu adımlar, hem oldukça hızlı, hem de büyük adımlardır. Diğerleri, yerinde durmaya, hatta bir bakıma geride kalmış taktiklerle oyalanmaya eğilimliyken, Lenin, ilerlemeyi ve gelişmeyi sağlayacak etkenleri bulup çıkarmakta, onları bulundukları durumda bırakmamakta ve birer çelişki unsuru olarak keskinleşmeleri için gayret göstermektedir.

Temmuz ayında, Lenin; Nisan, Mayıs ve Haziran ayları boyunca, 5-9 Temmuz’a kadar geçerli gördüğü, “Bütün İktidar Sovyetlere” sloganının geri çekilmesi gerektiğini ileri sürer. Bu olay, taktiklerde ve sloganlarda zamanında ve ani değişiklikler yapabilme yeteneğinin en önemli örneklerinden birini oluşturmaktadır. 10 Temmuz’da yazdığı “Siyasal Durum” başlıklı makalede, değişiklik gerekçelerini açıklarken şunları söyler: “Ne askeri diktatörlüğün, ne de sosyalist-devrimcilerin ve menşeviklerin, tam, fiili ihanetini hesaba katmadığına göre, bu slogan artık bugün doğru değildir.” (age. s.105) Dikkat edilirse, doğrudan devrimin temel sorununu, yani iktidar sorununu formüle edip açıklayan bu slogan, devrimin ve karşıdevrimin saflarındaki değişmeleri, iç çelişmelerin keskinleşmesini ve başka özellikler taşıyan biçimler kazanmasını göz önünde tutarak geçersiz ilan edilmektedir. Dayanılan gerekçeler, gene tümüyle nesnel durumla öznel durum arasındaki çelişkiden türetilmektedir. Fakat, burada Leninist mücadele tarzının çok önemli bir unsuru kendisini göstermektedir. Belli bir gerilik ifade eden öznel durum, Lenin tarafından, “okun daha büyük bir güçle ileri fırlatılabilmesi için, yayın daha fazla gerilmesi” anlamına gelen bir geri çekiliş nedeni olarak görülmektedir. Bolşevikler, sınıfın öncü kesiminin, durumu bütün açıklığıyla görebilmesi ve kendine gelmesi için, onu kendi deneylerinden öğrenmeye çağıracaklardır: “Serüvenlerin, kargaşalıkların, kısmi direnmelerin, gericiliğe karşı bölük pörçük, umutsuz çarpışma girişimlerinin davamıza hiçbir yararı olamazdı. Öncü işçi, durum konusunda açık bir bilince varmalı, bu konuda bir sağlamlık ve yetenek örneği vermeli, bütün kuvvetlerini, zaferin çok güçleştiği, ama yukarıda gösterilen etmenler ve akımlar bir araya geldiği takdirde olanaksız olmadığı bu kesin savaş hedefine göre hazırlamalıdır. Meşrutiyetçiler ya da cumhuriyetçiler hakkında hayale kapılmak yok, barışçıl yollar hakkında hayale kapılmak yok, dağınık eylemler yok, flu anda yüz-karaların ve Kazakların kışkırtmalarına yanıt vermek yok: Güçlerin bir araya toplanması ve yeniden örgütlenmesi, kesin savaşa sıkı bir şekilde hazırlanma, eğer bunalımın evrimi izin verirse, yığınları, bütün halkı bu savaşa gerçekten katmak...” (age., s. 105-106)

Bu, bütün devrimci dönem boyunca değişmeden kalacak bir hedeftir. Devrimin gerçekleşmesi, tümüyle bunun başarılabilmesine bağlıdır. Fakat, o anda, “beklenmedik” bir olay gerçekleşir. Kornilov adlı gerici bir general, ülkede “düzeni sağlamak” adına, Bolşeviklerin de devirmek için çalıştığı Kerenski Hükümeti’ne karşı ayaklanır. Olay, son derece tipik bir çelişmenin, Leninist tarzda çözümü için tarihsel bir fırsat sağlar.

Bolşevikler ve Kornilov, görünürde “aynı hedefe” saldırmaktadır; fakat Lenin açısından önemli olan, bu görünüş değil; işin özünde yatan çelişmedir ve proletaryanın tavrını belirleyecek olan da, esas olarak bu çelişmenin niteliğidir.

Lenin, önce, gene bir başlangıç ilkesi koyar: “Beklenmedik her dönüm noktası gibi, bu da, taktikte, bir gözden geçirme ve değişiklik gerektiriyor. Ve, her gözden geçirmede olduğu gibi, ilkelerden ayrılmamak için aşırı derecede sakınımlı olmak gerekir” (age., s. 137-138) der. Dikkat edilecek ilkeler şunlardır: Emperyalist savaşta, Rus emperyalizmini özellikle Alman emperyalizmine karşı destekleyen ulusalcı görüşe düşmemek; devrimde reformist ve gerici bir rol oynamaya başlayan sosyalist-devrimcilerle blok kurmaya yönelik eğilimleri güçlendirmemek; geçici hükümeti desteklememek.

Aslında, ağırlıklı olarak, hükümetle uzlaşmayla, devrim arasında bocalayan bir çoğunluk bulunduğu koşullarda, Kornilov ayaklanması, bu eğilimleri güçlendirir ve devrimi, burjuva liberal bir demokrasi aşamasında tutmak ve proleter devrimini önlemek isteyen siyasi akımların, Kerenski Hükümeti etrafında birleşme çağrılarını daha yüksek sesle tekrarlamalarına yol açar. Tam bu noktada Lenin, çatışan ana sınıflar arasındaki ilişkiyi esas alarak, devrimci proletaryanın tavrının ne olması gerektiğini açıklar: “Kerenski birlikleri gibi, Kornilov’a karşı biz de savaşıyoruz ve savaşmaya devam edeceğiz; ama Kerenski’yi desteklemiyor, tersine, güçsüzlüğünü ortaya koyuyoruz. Burada bir ayrım var; oldukça ince, ama adamakıllı özsel ve unutulmaması gereken bir ayrım.” (age., s. 138)

“Özsel ayrım” kavramı, yeni taktiğin dayandığı başlıca temele işaret etmektedir. Her şeyden önce Kerenski’ye karşı mücadeleye asla ara verilmeyecektir. Bu, proletaryanın iktidar mücadelesinden vazgeçmesi anlamına gelecektir ve iktidarı elinde tutan burjuva kesimlerin güçlenmesine, proletarya ve emekçi halk saflarındaki esasen mevcut bulunan kafa karışıklığının çoğalmasına yol açacaktır. Bir başka deyişle, olgunlaşmakta olan devrimci kalkışma ortamı, hükümetin etrafında sağlanacak bir birlik dolayısıyla, yeniden en geri noktaya sürüklenecektir. Öte yandan, Kerenski’ye karşı “eski yöntemlerle” savaşmak, ondan daha tehlikeli bir karşıdevrimci olan Kornilov’un güç kazanmasına zemin hazırlayacaktır ve bu da işçi devriminin gerilemesi ve belki de tümüyle yenilmesi sonucunu doğuracaktır. Bu olasılıklara dayanarak, Lenin, Kerenski Hükümeti’ne karşı mücadelenin “biçimsel” olarak değişmesi gerektiğini ileri sürer: “...Kornilov ayaklanmasından sonra, taktiğimizdeki değişiklik neye dayanır?

Kerenski’ye karşı savaşımımızın biçimini değiştirmemize. Ona karşı düşmanlığımızı hiç mi hiç azaltmaksızın, ona karşı söylemiş bulunduğumuz sözlerden hiçbirini geri almaksızın, onu devirmekten vazgeçmeksizin, şöyle diyoruz: Anın özelliğini hesaba katmak gerekir, onu hemen devirmeye çalışmayacağız, biz şimdi onunla bir başka biçimde ve daha açıkçası, (Kornilov ile savaşan) halkın gözüne Kerenski’nin güçsüzlük ve duraksamalar›n› göstererek savaşacağız.” (age., s.138-139)

Bunun için Lenin, çok değerli derslerle dolu bir dizi talep geliştirir. Bu talepler, Kerenski’ye yöneltilmiştir. Fakat, Lenin’in, bunların Kerenski Hükümeti tarafından yerine getirileceğine dair en küçük bir beklentisi ve umudu yoktur. Görünüşte, Kerenski’den istenenler şunlardır: “Milyukov’u tutukla, Petrograd işçilerini silahlandır, Kronştad, Viborg ve Helsingfors birliklerini Petrograd’a çağır, devlet Dumasını dağıt, Rodziyanko’yu tutukla, büyük toprak sahiplerinin çiftliklerinin köylülere geçmesini yasallaştır, buğday ve fabrikalar üzerinde işçi denetimini kur, vb.” (age., s. 139)

Bir bakıma, Kerenski’ye söylenen şudur: “Kendini mahvet, iktidarı devrime teslim et”! Kerenski’nin bunları asla yapmayacağını bile bile, neden bu talepler ileri sürülmektedir? Lenin, bu taleplerin, aslında Kerenski’ye değil, Kornilov’a karşı savaşan halka, işçilere, köylülere sunulmak üzere hazırlandığını açıklar. Böylece, işçilerin ve halkın gerçek beklentilerinin neler olduğu özetlenirken, pratikte de, bunların asla burjuva hükümet tarafından yerine getirilemeyeceğini göstermek mümkün olacaktır. Kerenski’ye karşı mücadele, onun halk yığınları üzerindeki etkisini kırmak, Kerenski’ye destek veren “sol” sosyalist-devrimcileri, “itelemek” biçimini almıştır. Dikkatle incelendiğinde, Lenin’in burada üzerine gittiği çelişkinin, değişik burjuva siyasetler arasındaki çatışma olmadığı, başta işçi sınıfı olmak üzere, halkla burjuvazi arasındaki çelişmeyi canlandırmaya yöneldiği görülecektir. Burjuvazinin kendi içindeki çelişmeler, devrimin temel çelişmesini keskinleştirmek ve derinleştirmek için kullanılmaktadır.

Bu, yalnızca devrimci politika biliminin değerli bir örneği olmakla kalmamakta, aynı zamanda diyalektiğin devrimci tarzda uygulanmasına, bizzat diyalektiğin devrimci bir araç olarak geliştirilmesine büyük bir katkı oluşturmaktadır. Burada, “ilkelerde çelik gibi bir sertlik, uygulamada esneklik” kuralının uygulandığını da görmekteyiz. Kornilov gibi azgın bir gericinin saldırısı karşısında, Kerenski’nin “hemen devrilmesi” amacı ertelenmekte, fakat “onu devirmekten asla vazgeçilmediği” de açıkça ilan edilmektedir. Bu devrimci tutum, “düşmanımın düşmanı, benim dostumdur” biçiminde özetlenen ve gerici ittifakları hoşgören oportünist tutumla, diyalektiğin uygulanışı bakımından kıyaslanmalıdır.

Nicelik ve Nitelik

Karşıtların birbirlerini ortadan kaldırmasının ve yeni bir niteliğin ortaya çıkmasının koşulları, doğrudan doğruya sınıflar arasındaki ilişki bazında ele alındıklarında, diyalektiğin temel bir yasası daha, durumu görmek ve etkili eylemde bulunmak için Lenin’in elinde bir silah haline gelmektedir.

Lenin, nicelikten niteliğe sıçrama yasasının işleyişini, basitçe bir sayısal artış olarak gören anlayışların aksine bir yorum sergilemektedir.

Felsefi bakımdan, nitel değişme, eskinin temel nitelikleri bakımından yok oluşu ve yeninin ortaya çıkışıdır. Bir varlık, farklı yanları bakımından yeniden düzenleniyor, temel özellikleri bakımından herhangi bir değişiklik göstermemekle birlikte, artıyor ya da azalıyorsa, buna da nicel değişim denir.

Nicelik ve nitelik değişimi, varlığın hareketinin birbirini tamamlayan, birinden diğerine geçen özelliğidir. Genel kural olarak, her nitel değişim, bir nicel değişime dayanır ve nicel değişiklik, nitel bir dönüşümü içerir. Hareket halindeki varlığın bu özelliği, kesinti ve süreklilik deyimleriyle de dile getirilir. Yine, kural olarak, nicel birikim, sürekliliği ya da evrimi; nitel dönüşüm ise, kesikliği ya da devrimi dile getirir.

Metafizik sistemler açısıdan ya süreklilik ve evrim esastır, ya da herhangi bir sürekliliğin görülmediği birbirinden bağımsız niteliklerin bir aradalığı sözkonusudur.

Diyalektik, süreklilik ve kesikliğin, nicel birikim ve nitel sıçramanın, evrimle devrimin, ayrılmaz bir halde, aynı sürecin değişik anları olduğunu göstermiştir.

Özellikle, süreci, nedensellik görüşü bakımından art arda gelen niteliklerin bir zinciri olarak yorumlayan metafizik görüş açısından, hareketin aşamaları arasında içsel bir bağıntı olduğu görülmez. Böylece, bütün bir evren ve insan toplumu ya yalnızca evrimden ya da yalnızca birbirinden kopuk nitel sıçramalardan oluşan bir dizi olay olarak yorumlanır.

Diyalektik materyalizm açısından, sürekliliğin kesintilere uğramasının ve sıçramaların, hareketin önceki aşamaları içinde kökleri bulunduğunu göstermek önemlidir. Nitel dönüşüm (sıçrama, devrim, kesiklik), bir önceki hareket içinde hazırlanır ve yeni varlık, sürekliliğin bir yerde kırılmasının ürünü olarak ortaya çıkar. Bu andan itibaren, sıçrama, kendisinden sonraki sürekliliğin niteliğini de belirler. Bir toplumsal yaşamın, o toplumdaki insanların bireysel özelliklerinin, devrimden önceki niteliği ile, sonraki niteliği aynı değildir. Devrim sonrası birikim süreçleri, evrim ve süreklilik, artık devrimin belirlediği bir nitelik içinde gerçekleşecek ve bu süreç yeni bir devrimci sıçramanın birikim süreci olacaktır.

Şu halde, niteliksel sıçrama, kendisinden önceki süreçlerin belli bir değişiminin ürünüdür. Varlığın temel niteliğinin değişiminden önce yaşanan bu değişimler, niceliksel birikim, bir “patlamayı” kaçınılmaz kılacak olan evrimini temsil eder.

Ne var ki, yanlış olarak, çoğu kez, evrim ya da nicel birikim süreçleri, tam da metafizikçilerin düşündüğü tarzda, devrim anlarını içermeyen bir “salt nicelik birikimi” olarak anlaşılır ve anlatılır. Buna göre, salt sayıca artış, büyüme ya da genişleme, nitelik dönüşümü için yeterlidir. Oysa, bu anlayış, evrimle devrimi, nicel birikimle nitel sıçramayı sıraya koyan bir anlayıştır ve eski metafizik yorumlama tarzından farkı yoktur.

Lenin, Ekim Devrimi öncesinde, sovyet örgütlerindeki siyasal eğilimlerin sayısal durumunu değerlendirerek, yukarıda da gördüğümüz gibi, “Bütün İktidar Sovyetlere” sloganını kullanıyor ya da geri çekiyordu. Bu tavırda belirleyici olan, nicel durumun, bir nitelik sıçramasını sağlamaya elverişli olup olmadığının denetlenmesiydi.

Şimdi, devrimin hemen öncesinde, Lenin’in, kitlelerin nicelik ve niteliği ile devrim süreci arasında kurduğu ilişkiyi örnekleyen şu iki sözüne yakından bakalım:

“Devrimin öncüsü, yığınları sürüklemeye yetenekli, halkın öncüsü olan s›n›f›n çoğunluğu bizden yana.

Halkın çoğunluğu bizden yana...” (age., s. 160)

“Bolşeviklerin, ‘yapmacık’ bir çoğunluğa sahip olmayı beklemeleri saflık olurdu: Hiçbir devrim, bunu beklemez.” (age., s. 155)

İlk cümlede, işçi sınıfının çoğunluğundan söz edilirken, bunun, yığınları sürüklemeye yetenekli olma niteliğine dikkat çekiliyor. Öyleyse önemli olan, işçi sınıfının bizzat kendi niceliği değildir, belirli bir niteliği taşıyan unsur olarak niceliği önemlidir. Burada, salt nicelik artışının nitel dönüşüme yol açacağını ileri süren anlayıştan tümüyle farklı bir yaklaşım sözkonusudur. Lenin açısından, genel olarak halkın çoğunluğunun Bolşevikler’i desteklemesinin elbette önemi vardır; ama bu çoğunluğun, “halkın öncüsü” olan sınıfın kendi hedefleri doğrultusunda harekete katılmakta oluşu belirleyicidir. Bir başka deyişle, belirli bir niceliği ifade eden unsurların her biri, gerçekleşecek nitelik sıçramasının temel özelliklerini, daha şimdiden kendi içlerinde taşımaktadır.

İkinci cümlede dikkat çeken, “yapmacık çoğunluk” terimidir. Lenin, kendisini anarşistlikle, Blankicilikle suçlayan Plekhanov gibi menşeviklere karşı, daima, halkın çoğunluğunun devriminden yana olduğunu, asla bir azınlık darbesinin peşinde olmadığını Marx’a, Engels’e dayanarak açıklamış ve bunu pratiği ile de göstermiştir. Burada ise, ilk bakışta, bu tavrı ile çelişen bir tutum var gibi görünmektedir: Sanki, çoğunluk terimini küçümsemekte ve onu eleştirenleri haklı çıkaracakmış gibi, “azınlıkta da olsam devrimi yaparım” dermiş gibi durmaktadır. Lenin’in, bu terimi, devrimin yükseliş günlerinde, sosyalist-devrimciler ve menşevikler tarafından, sözde iktidar sorununu çözmek için oluşturulan “Demokratik Konferans”la ilgilidir. “Demokratik Konferans”, yığınların gittikçe büyüyen devrimci kalkışmasının yönünü değiştirmek ve onu pasifize etmek amacı güdüyordu ve sözde, bütün sovyetlerde çoğunluğu temsil ettiğini ileri sürüyordu. Lenin’in, “yapmacık çoğunluk” diye adlandırdığı durum, her şeyden önce, Konferans’ın temsil ettiğini ileri sürdüğü kitlenin gerçek ihtiyaçlarından uzak oluşudur. Nitekim sovyetlerde toplanan işçi, asker ve köylüler, yakın bir gelecekte, Konferans’ın ileri sürdüğü talepleri ve programı değil, Bolşeviklerin programını benimseyeceklerdir. Kaldı ki, Lenin, Konferans’ın gerçekten bir çoğunluğu temsil etmesi durumunda bile, devrim için önemli olanın, belli bir niceliğin niteliği olduğunu söylemiştir:

“İki başkentin işçi ve asker vekilleri sovyetlerinde çoğunluğu sağlayan Bolşevikler, iktidarı ele alabilirler ve almal›d›rlar.

“İktidarı alabilirler, çünkü, iki başkent halkının devrimci öğelerinin çoğunluğu, yığınları arkalarından sürüklemek, düşmanın direncini kırmak, onu yok etmek için, iktidarı ele geçirmek ve onu elinde tutmak için, iki başkent halkının etkili devrimci öğelerinin çoğunluğu yeterlidir.” (age., s. 153)

“Halkın etkili devrimci öğelerinin çoğunluğu” sözüyle, basit nicelik artışı kavramından tamamen farklı bir nicelik anlayışının ileri sürüldüğü, özellikle bu sözlerde açıktır.

Kuşkusuz, bu sözleri, bazı burjuva ve “sol”oportünist yazarların yaptığı gibi, “etkili azınlık” olarak anlamak mümkün değildir.

Yadsımanın Yadsınması

Maddenin bütün hareket biçimlerinde, gelişmenin ve değişmenin, bir aşamadan diğerine geçişin, diyalektik tarafından ileri sürülen bir diğer önemli yasası, yadsımanın yadsınması yasasıdır. Bir varlığın (doğal, toplumsal ya da zihinsel bir sürecin) ilerlemesi, gelişmesi ile ilgili aşamalarının art arda gelişinin özel bazı biçimlerinde, diyalektik yadsıma’nın işleyişini görürüz. Yadsıma, evrimin olağan ve düzenli ardışıklığından farklı olarak, önceki aşamaların tüm nitelikleriyle yok olmasından doğan yeni bir aşamayı dile getirir. Öyle ki, burada, nicelikten niteliğe geçişte olduğu gibi bir “süreklilikten” artık söz edilemez. Süreklilik, burada, tümüyle kırılmıştır. Şöyle özetleyebiliriz:

1. Yeni aşamada, eski aşamanın kimi unsurları tümüyle yitip gitmiştir;

2. Veya nitelikçe dönüşerek (yani bir sıçrama ile eski niteliğini tümüyle değiştirerek) yeni aşamanın unsuru haline gelmiştir;

3. Fakat bunların yanı sıra, yadsımanın gerçekleştiğini gösteren tümüyle yeni unsurlar doğmuştur.

Marx, “mülksüzleştirenlerin mülksüzleştirilmesi” diye tanımladığı komünist toplumu, özel mülkiyet ilişkilerinin ve sınıflı toplum yapısının tümüyle ortadan kaldırıldığı bir komünist devrim için kullanmıştır. Mülkiyetin özel biçim alması, uzun tarihsel bir sürecin sonucunda gerçekleşmiştir ve insan topluluğunun büyük bir bölümünün mülkiyetten yoksun bırakılması üzerinde yükselmiştir. Basitleştirerek söyleyecek olursak; toplumun tümünün ortak mülkiyetine dayanan ilkel komünden, mülk sahibi sınıfların ilk tarihsel biçimine geçişi temsil eden köleci toplumun kurulması, ilk yadsımayı temsil eder. Komünizme kadar olan bütün toplumsal örgütlenme biçimleri, mülk sahipleri ile mülksüzler arasındaki bölünmeyle karakterize olmuştur. Tarihsel olarak mülksüzleştirilmiş olanlar, kendilerini mülksüzleştirenleri mülksüzleştirdiklerinde, artık, bu derin sınıfsal bölünme tümüyle ortadan kaldırılmış olacağından, ilk biçimin yadsınması da yadsınmış olacaktır. Bu elbette, başlangıçtaki ilk biçime geri dönüş olmayacaktır. Yukarıdaki üç özelliği uygulayarak söyleyecek olursak; toplumsal bakımdan, üç başlıca özelliğin saptanması, yadsımanın yadsınmasının gerçekleştiğini gösterir:

Birincisi, eski toplum düzeni, yalnız ekonomik biçimi bakımından değil, politik ve ideolojik sistemleriyle de ortadan kaldırılmış olmalıdır.

İkincisi, eski toplumun belli başlı unsurlarının (insan, teknik malzeme, bilgi ve beceri vs.), toplumsal örgütlenme içindeki rolleri ve etkileri tümüyle değişmiş, yeni toplumun kuruluşu ilkelerine göre yeniden düzenlenmiş olmalıdır.

Üçüncüsü, bütün bunların sonucu olarak, daha önce görülmemiş bir siyasal ve kültürel sistem doğmuş olmalı, üretici güçler nitel bir sıçramayı temsil edecek düzeyde ilerlemiş olmalıdır.

Lenin, Ekim Devrimi’nin değişik aşamaları arasında kıyaslamalar yaparak, her birine uygun taktikler önerirken, yadsımanın yadsınması yasasının temel ilkelerini gözeten örnekler sergilemektedir. Bu dikkatin bütün yönü, her bir aşamanın, öncekilerin bir yadsınması olarak gelişmesine çevrilmiştir. Çünkü, devrimin ilerlediğini gösteren, bir önceki aşamanın temel özelliklerinin korunduğu, böylece hareketin gelişmesinde kesin dönüm noktalarının yaşanmadığı anlar değil; temel özelikleriyle bir yadsımanın ve yadsımanın yadsınmasının yaşandığı anlardır. Partinin ve sınıfın öncü kesiminin eyleminin doruk noktasına çıkacağı kesin sonuç alma anının yaklaştığı, aşamalar arasındaki bu “devrimci kopuş” özelliklerine bakarak görülebilir.

Lenin’in bu çözümlemelerinde önemli bir yan daha vardır: O, durumu işçi sınıfı ve Bolşevik Partisi’nin hedefleri açısından ele alırken olduğu gibi, karşıdevrim güçlerinin ilerlemesi ve gerilemesi bakımından da aynı yöntem ilkelerini kullanır. Karşıdevrim açısından içinde bulunulan durumun bir önceki aşamanın yadsınması anlamına gelip gelmediği, devrimin geriletilmesi çabasında hangi düzeyde bulunulduğu, devrimci taktiklerin saptanması ve yürütülmesi bakımından, devrimci güçlerin durumunun saptanması kadar önem taşımaktadır. Şimdi, iktidarın ele geçirilmesi gibi belirleyici bir sorunun ele alınışında, karşılıklı güçlerin değerlendirilmesi ve bir aşamadan diğerine geçiş koşullarının aranması için yapılan çözümlemeyi inceleyelim:

“Bolşevikler, 3-4 Temmuz’da, iktidarın ele geçirilmesini hedef olarak kabul etmiş olsalardı, bir hata işlemiş olurlardı...” diyor Lenin. İktidarın ele geçirilmesi, yalnızca işçi ve halk kitlesinin buna istekli ve hazır olmalarına bağlı değildir. Sözkonusu tarihte, büyük bir kendiliğinden atılım yaşanır ve Bolşevikler bu yığınsal atılımı, iktidarı ele geçirmek için bir fırsat olarak kullanmak yerine, bu kalkışmayı yatıştırmaya yönelirler. Çünkü Lenin’e göre, devrim için zorunlu koşullar olgunlaşmamış, üzerinde hareket edilecek çelişme henüz yeterince derinleşmemiş, bir başka deyişle, mevcut durumun yadsınması belirtileri ortaya çıkmamıştır. Şöyle açıklıyor: “... çünkü, halkın, hatta işçilerin çoğunluğu, generallerin ordudaki, toprak sahiplerinin köylerdeki, kapitalistlerin kentlerdeki karşıdevrimci siyasetini, halk yığınlarının gözünde, 5 Temmuz’dan sonra kendini ortaya koyan ve sosyalist-devrimcilerin ve menşeviklerin burjuvazi ile anlaşmasından doğmuş olan siyaseti henüz gerçek bir sınavdan geçirmemişlerdi.” (age., s. 144)

Bir de, devrim anının gelip çattığını gören, ama yoldaşlarını ayaklanmaya ikna etmekte güçlük çeken Lenin’in çözümlemelerine bakalım:

“Yoldaşları bütün gücümle inandırma çabasındayım ki, şu anda, her şey kopma noktasına varmış bulunmaktadır ve öyle sorunlar gündeme girmiştir ki, bunları, ne konferanslar, ne kongreler (sovyetler kongreleri olsa bile) çözüme bağlayamaz, bu sorunu ancak halklar, yığınlar, silahlanmış yığınların savaşımı çözümleyebilir.

“Burjuvazinin hizmetindeki Kornilov’ların saldırısı ve Verhovski’nin görevden alınması, beklemenin mümkün olmadığını göstermektedir. Her ne pahasına olursa olsun, bu akşam, bu gece, yunkerleri (askeri öğrencileri) vb. silahtan tecrit ettikten sonra (eğer direnirlerse tepeledikten sonra) hükümeti tutuklamak gerekir.”

“Artık beklemek mümkün değildir. Bu, her şeyi yitirmek tehlikesini göze almak olur.”

...

“Tarih, bugün kazanabilecek (ve bugün kesin olarak kazanacak) olan, ama yarın çok şeyi, her şeyi yitirme tehlikesinde olan devrimcilerin oyalanmasını, gecikmesini bağışlamayacaktır.”

...

“Eylemde duraklama, ölüm demektir.” (age., s. 248-250)

Başlıca Hatalı Uygulamalar ve
Diyalektiğin Militan Tarzda Kullanılması

Diyalektiğin militan tarzda uygulanması, onu yalnızca bir eylem kılavuzu olarak benimseyip yalnızca eylem alanının sorunlarına uygularken değil, düşünürken ve tartışırken de, dünyayı kavramanın ve değiştirmenin aracı olduğunun bilincinde olmakla mümkündür. Fakat, çoğu kez, diyalektik, özellikle kolaylaştırmak amacıyla yazılmış el kitaplarının etkisiyle, verimsiz tartışmaların dolgusu haline gelebilmektedir. Diyalektiğin demagojik tarzda kullanılması, kendini çabuk ele verir. Bir de, iyi niyetle, fakat bilgisizlik dolayısıyla diyalektiği bozmak ya da yanlış kullanmak sözkonusu olabilir. Bu bölümde, bu türden hataların en sık rastlananlarına dikkat çekeceğiz.

– Somut Tahlil Yerine,
Kurmaca (felsefi) Çıkarsamalar Yapmak:

Lenin, somut durumun somut tahlili ilkesini öne sürerken, devrimci sınıf hareketine ilişkin her türden çalışmanın, “masa başında uydurulmasına” da karşı çıkıyordu. Bu, doğrudan doğruya, eylemin doğasının yakından bilinmesini öneren devrimci bir ilkedir. Hareketin dışında, onun gerçek güç ilişkilerini ve çelişkilerini tam olarak bilmeden, hareketin her anında değişebilecek durumlara uygun yöntem ve araçlar geliştirme olanağını taşımadan, hareketin geçmişini ve şimdiki durumunu kesin veriler düzeyinde bilmeden geleceğe ilişkin çıkarsamalar yapmak, yollar yöntemler önermek, devrimci sorumlulukla bağdaşmaz. Diğer yandan bu türden çıkarsamalar ve öneriler, hemen hemen her zaman, çok genel ve soyut formüllere dayanılarak yapılır. Bu, kitle hareketinden kopuk, sınıf hareketinin dışında kalmış küçük burjuva siyasi hareketlerin genel özelliğidir. Bunun tipik örneği, geçmişteki THKP-C’nin belgeleri ve teorik yazılarıdır. Bunlarda, devrimci bir örgütün taktik ve strateji sorunlarının mı tartışıldığı, yoksa felsefi bir sorunun mu tartışıldığı kolayca fark edilemez. Diyalektiği, düşünmenin ve davranmanın içeriği olarak değil de, düşünceyi ve davranmayı açıklamanın dış biçimi olarak kavrayan herkes, aynı hatayı işleyecektir.

Bu türden bir başka hata, toplumsal ve siyasal olayları diyalektik tarzda açıklamak adına, sürekli olarak doğa bilimlerinden örnekler vermek biçiminde görülmektedir. Örneğin, suyun kaynaması ile toplumsal devrim arasında kurulan benzetme, bir yandan toplumsal devrimin karmaşık ve çok yönlü ilişkilerini göz ardı eden bir kolaylaştırmaya yol açmaktadır, bir yandan da, diyalektiğin başlıca yasalarından birinin, nicelikten niteliğe geçiş yasasının, kaba ve mekanik bir tarzda anlaşılıp yorumlanmasını yaygınlaştırmaktadır. Ya da biyolojinin, genetiğin yasaları, toplumsal gelişmenin yasaları gibi kabul edilerek, iki ayrı hareket biçimi birbirine eşlenebilmektedir.

Diyalektik materyalizm, doğada, toplumda ve bilinçte meydana gelen tüm hareket biçimlerinin en genel yasalarını bulmaya çalışır. Ama bu, bir hareket biçiminde geçerli olan özel yasaların ve kavramların diğerlerine uygulanabileceği anlamına gelmez.

Toplumsal ve siyasal olaylar, yalnızca toplumsal ve siyasal ilişkiler zemini üzerinde geçerli olan yasalarla yorumlanıp açıklanabilir. Bu ise, genellikle bu ilişkileri yakından izlemeyi, geniş bir ufukla yorumlayabilecek bir birikimi gerektirir. Oysa, lise kitaplarında okunan birkaç doğa bilimi yasasıyla toplumsal olayları açıklamaya çalışmak kolay görünür. İlginçtir, doğa bilimlerinden örneklerle toplumsal ve siyasal hayatı açıklamaya çalışanlar, nedense, toplumsal ve siyasal hayatın olaylarından yola çıkarak biyolojik ve fiziksel olayları açıklamaya hiç çalışmazlar!

– Geçersiz, Mekanik Nedensellik İlişkileri Kurmak:

Basit nedensellik ilişkileri kurmak, çoğu kez durumu açıklamayı ve bir hatayı ya da bir tezi savunmayı kolaylaştırır. Yanlışlığı açıkça görülebilen kimi görüşler, düşünce tembellerini ya da diyalektik cahillerini kandırabilmek için, nedenselliğin kesinliğine sığınılarak savunulurlar. Örneğin, başka ülkelerde ve başka tarihsel dönemlerde başarılı bir devrime ulaşan savaşım yöntemlerinin aynısını, bugün Türkiye’de uygulamaya çalışanların yaptığı da işte budur: Çin, yarı-feodal, yarı-sömürge bir ülkeydi, halk savaşı taktikleri uygulandı ve zafere ulaşıldı; Türkiye de yarı-sömürge ve yarı-feodal bir ülkedir, öyleyse burada da halk savaşı taktikleri uygulanmalıdır! Veya, Fidel ve Che, dağa çıktıklarında on iki kişiydiler ve Küba’da devrim kazandı; biz de, on iki kişi ve çıkacak bir dağ bulursak, devrimi yaparız! gibi. Bu kadar basit olmayan ve yanlışlığı kolay kolay görülemeyen başka ve karmaşık nedensellik bağıntılarının kurulduğu durumlar da vardır.

Nedensellik, önceki bölümlerde de üzerinde durulduğu gibi, çok yönlü ve değişken ilişkiler içinde, karşılıklı etkileşmenin zorunlu ve belli bir sonuca bağlanması kaçınılmaz olan bağıntılarını ifade eder. Dolayısıyla toplumsal ve siyasal ilişkiler sözkonusu olduğunda, bir nedenden aynı sonucun çıkması, ancak bir olasılık olarak belirebilir.

– Yöntemi, Eylemin Doğasından Çıkarmak Yerine, Örneklerden veya Kafadan Uydurmak:

Diyalektik, tarihte icat edilmiş diğer bütün yöntemlerden, canlılığı ve değişkenliği, mümkün bütün boyutlarıyla ve derinlemesine kavramaya yönelmiş olmasıyla ayrılır. Gerek doğa bilimlerinde, gerekse sosyoloji gibi insan bilimlerinde kullanılagelen yöntemler, hemen hemen tümüyle kapalı sistemler içinde, deneysel ortamlarda geçerli yöntemlerdir. Toplumsal hareket alanı ise, deney olanağı tanımaz. Değişmez olan hiçbir şey yoktur. Bu yüzden de, belli olay tipleri için her yerde ve her zaman geçerli bir toplumsal mücadele yöntemi olamaz. Bu yüzden, diğer metafizik sistemlerin aksine, diyalektik; yöntem (ya da taktik) kalıpları önermez; hareketin canlı ve değişken doğasını yakından izleyerek geçerli yöntemleri hareketin içinden çıkarmayı öğretir. Bir başka deyişle diyalektik, yalnızca sınıf mücadelesinin yöntemlerini öğretmekle yetinmez, hazır yöntem reçeteleri sunmaz; esas olarak, bu yöntemlerin geliştirilme yollarını öğretir.

Materyalist Diyalektiğe
Giriş İçin Öneriler

Kuruluşundan bu yana, diyalektik materyalizm, her zaman ve dünyanın her yerinde, akademik çevreler dışında öğrenilegelmiştir; diyalektiği öğrenmek isteyenlerin büyük çoğunluğunun gerekçesi de, esas olarak politiktir. Dolayısıyla diyalektik materyalizm, –en azından sosyalistler arasında– bir bilim olarak kabul edilmesine karşın, sistemli bir eğitimin konusu olarak ele alınmaz, Marksizmin temel öğelerinden birisi olduğu için militan eğitiminin bir parçası, ya da devrimci politik hayatın bir gereği gibi düşünülerek, diğer her şey nasıl öğreniliyorsa, onlar gibi öğrenilmeye çalışılır. Bütün olumsuz sonuçlarıyla birlikte, bu, kaçınılmaz olarak böyledir. Diyalektiğe ihtiyaç duyanlar, dinlenmeye ya da öğrenmeye ayırabildikleri zamandan çok daha fazlasını, ekmeğini kazanmak ya da emek mücadelesinin pratik alanlarında boğuşmak için kullanmak zorunda olan insanlardır. Onlar için, kolay ve çabuk öğrenmek, öğrendiklerini de bir an önce uygulamak önemlidir. Bu yüzden, diyalektiğin öğrenilmesi adına, belli başlı bazı özelliklerin ve tanımların alelacele ezberlenmesiyle yetinilir. Kuşkusuz bu zorunluluk bir yanından kırılmalı, diyalektiğin bir bilim olduğu gerçeğine uygun bir çalışma ve öğrenme yolu geliştirilmeli, “basitleştirilmiş el kitapları”nın aldatıcı kolaylığından kurtulmaya gayret edilmelidir.

Diyalektik materyalizm, basitçe bir “düşünme biçimi” değildir: Kurallarının ve yasalarının ezberlenmesiyle öğrenilmesi de tamamlanmış olmaz. Diyalektik materyalizm, insan hayatının her alanında karşılaşılan sorunları çözmek, yeni bir şeyler yaratmak ve esas olarak da koşulları değiştirmek isteyenler için bir araçtır. Dolayısıyla, diyalektik materyalizmle ilgili her sorun, ancak onun yetkin bir araç olarak kullanıldığı pratik etkinlik içinde çözülebilir. Bu, onun öğrenilmesinin de pratik içinde mümkün olduğu anlamına gelir. Dünyayı kavramak, değişik olaylar arasındaki içsel bağıntıları bulmak, değişmenin yönünü ve biçimini tayin etmek, daima, bir yandan derin bir gözlemi, diğer yandan da süreçlere aktif olarak katılmayı ve müdahale etmeyi gerektirir. Diyalektik mantığın kurucusu Hegel, onun yalnızca düşüncenin iç ilişkilerini ve çelişkilerini kapsadığını düşünüyordu; Marx, diyalektiğin kaynağının tarihsel eylem olduğunu görerek, onun gerçekleşmesinin toplumsal pratikle mümkün olacağını ilan etti. Buradan hareket ederek, şunu söyleyebiliriz: diyalektiğin asıl öğrenileceği alan onun gerçekleştiği pratik alanıdır. Kuşkusuz bu, pratiğin kendi başına diyalektiği doğuracağı, ya da sürekli iş yapan birinin sonunda kendiliğinden diyalektiği bulacağı anlamına gelmez. Diyalektik materyalizm, bir bilimdir. Bütün bilimler gibi, derin ve sürekli bir teorik faaliyeti gerektirir.

Bu teorik faaliyet, diyalektiği başka felsefi sistemler karşısındaki konumu bakımından tanımaktan başlayarak, diyalektiğin değişik yorumlarını, Marx, Engels ve Lenin gibi kurucu ve uygulayıcılarının düşünce ve eylemlerini öğrenmeye, değişik bilim dalları ve disiplinler arasında diyalektiğin yerini ve işlevini araştırmaktan, felsefenin çeşitli dallarında (etik, estetik, varlıkbilim, bilgi teorisi vs.) diyalektik bakış açısının uygulanmasını incelemeye ve bu alanlarda yeni düşünceler üretmeye kadar uzanır. Böyle bir ilgi ve inceleme genişliği, yalnızca felsefe alanında kalınarak da kucaklanamaz. Teorik çalışma, doğa bilimleri (fizik, kimya, biyoloji vs.), toplumsal bilimler (ekonomi, sosyoloji, antropoloji, psikoloji vs.), teknik bilimler (matematik, mekanik, elektronik vs.) gibi alanlarda da bilgi sahibi olmayı gerektirmektedir.

Fakat diyalektik materyalizmin asıl önemi, işçi sınıfının politik hareketinin ayrılmaz bir parçası olmasındadır. Ve bugün diyalektiği öğrenmiş olup olmadığımız, bu hareket içinde diyalektik materyalizmi ne ölçüde uyguladığımıza bakılarak değerlendirilebilir.

Bu yazının amacı, kendi olanaklarıyla ve yalnızca elindeki kaynakları kullanarak, diyalektik materyalizmi öğrenmek isteyen okuyucuya, temel özellikler, başlıca konular ve kaynaklar hakkında bir kılavuz sunmaktan ibarettir.

Bu kadarının, diyalektiği ana kaynaklardan öğrenmek isteyenler ve “bilimin zirvelerine tırmanan sarp patikalarda” yürümeyi göze alanlar için küçük bir başlangıç oluşturabileceğini umuyorum.

Militan Materyalizmin Önemi

Felsefi materyalizm, insanoğlunun uzun tarihsel pratiğinin sonucunda ulaştığı dünyayı etkin bir biçimde kavrama düzeyinin ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Düşünce tarihinde, ilkel materyalist düşüncelerden diyalektik materyalizme kadar geçen uzun süreç, bütün çağlar boyunca, insanın dinsel ideolojilerin düşünce ve eylem üzerindeki kısıtlayıcı baskısına karşı mücadelesinin izlerini taşır. Bu özelliğiyle materyalizm, her çağda ilerici düşünceye içerik veren, hedeflerini düzenleyen ve genelleştiren bir rol oynamıştır. Farklı çağlarda ortaya çıkan değişik materyalist okullar, bu birikimin öğelerini oluştururlar. Kuşkusuz, bu genel birikim içinde, materyalist felsefe, birbirinden çok farklı, bazen karşıt okullar elinde gelişmiş, esas karakteri itibariyle de metafizik bir karakter taşımıştır. En genel ifadeyle, materyalizm, varlığın temelinde düşüncenin bulunduğunu savunan idealizme karşı, bütün varlık dünyasının maddeye dayandığını ve düşüncenin de maddenin bir ürünü ya da sonucu olduğunu savunmak anlamına gelmektedir.

Bilimlerde, sanatta ve felsefede, materyalist eğilimlerle bütün egemen sınıfların dünya görüşleri birbiriyle çelişmiş ve çatışmıştır. Materyalist felsefe, daima, egemen düşünceye ve egemenliğin siyasal sistemlerine muhalif olan çevrelerin dünya görüşü içinde ve ona güç veren bir işlev taşımıştır. Bir başka deyişle, materyalizm, genel içeriği ile, yalnızca proletaryanın ve komünistlerin değil, bütün ezilen sınıfların ve devrimci siyasi hareketlerin ortak mirası olarak tanımlanabilir.

Ne var ki, diyalektik materyalizmden önceki bütün materyalist sistemler, aynı zamanda metafizik unsurlar da taşıyorlardı ve özellikle toplumsal hareket söz konusu olduğunda, tarihte ve nesnel ilişkilerde insan etkinliğinin aktif bir rol oynadığı görüşüne ulaşamıyorlardı. Metafizik materyalizm, maddenin hareketini bölümler halinde ve geçişsiz olarak algılıyor, karşılıklı etkileşme, birbirinden doğuş ve birbirine dönüşme olanaklarını ve zorunluluklarını görmüyordu. Belli bir kategori ya da kavramla ifade edilen herhangi bir nesne ya da olayın, bütün bir süreç boyunca bu temel niteliğinin ancak dışsal olarak değişebileceği görüşü de, metafizik materyalizmin başlıca yanılgılarından biriydi.

Genel olarak idealizm ve materyalizm çatışması, tarihin diyalektik materyalist kavranışı ve özel olarak da din konusunda başvurulabilecek kaynaklar özetle, şunlardır:

Marx ve Engels’in çalışma notları olarak kaleme aldıkları “Alman İdeolojisi”. Marx’ın “Hegel’in Hukuk Felsefesine Giriş” başlıklı makalesi. Bu makele, “Din halkın afyonudur” özdeyişinin geçtiği yazıdır. Bu özdeyişin tam içeriği ve hangi bağlamda söylendiğinin araştırılması özel bir eğitim olacaktır. Makalenin yer aldığı, “Din Üzerine-Marx, Engels” başlıklı derleme içinde, Marx ve Engels’in konuya ilişkin en önemli makaleleri yer almaktadır. Dinin ortadan kalkışı için, Kapital’n, 1. Cildinin Konu Dizininden yararlanılabilir. Engels’in, Anti Dühring, Doğanın Diyalektiği adlı eserleri, diğer birçok konuda olduğu gibi, din konusunda da temel başvuru kitaplarıdır. Lenin’in konuya ilişkin görüşlerini ise, yine “Din Üerine” başlığı altında toplanan makalelerinde bulabiliriz. Burada özellikle, “İşçi Partisinin Din Karşısındaki Tutumu”, “Sosyalizm ve Din” başlıklı makaleler, Marksistlerin din karşısındaki tutumlarını ve dine karşı savaşlarını, sosyalizm, tanrıtanımazlık ve dinsel özgürlük konularına ilişkin Marksist bakış açısını mükemmel bir biçimde sergilemektedir.

Teori ve Pratiğin Birliği Olarak Felsefe

Devrimcinin mücadelesi, değiştirmek istediği bütün dünyayı kapsar. Bu dünya, yalnızca ekonomik-toplumsal ilişkilerin ve doğal ortamın oluşturduğu maddi dünyadan ibaret değildir; aynı zamanda ideolojik, kültürel, felsefi vb. düşünce ve inançların meydana getirdiği dünya da, bu bütünlüğün ayrılmaz bir yanı olarak mücadele alanının içindedir. Bu çok unsurlu, karmaşık ve karşılıklı olarak birbirini etkileyen bağıntılardan örülü ortamın değiştirilmesi ve dönüştürülmesi, onun içinde yer alan bütün güçlerin hareketi üzerinde etkili olmakla başarılabilir. Öyleyse, değiştirme ve dönüştürmenin ilk koşulu, hareket halindeki bütün bu güçleri etkileyebilmek için onların kendi doğalarını, karşılıklı ilişkilerini ve çelişkilerini bilmekten geçmektedir. Bu bilimlerle diyalektik materyalizm arasında sıkı bir işbirliğinin gerekçesidir.

Diyalektik materyalizm, insan pratiğinin teorisidir.

İnsan pratiğinin teorisi olmak, doğrudan doğruya onu güncel toplumsal hareketin ilişkilerine ve tarihsel birikime bağlar. Bir başka deyişle, bir yandan toplumsal pratiğin bin yıllar boyunca birikmiş bilgi ve deney zenginliğinin bir özetidir; öte yandan bu birikimin güncel toplumsal hareket ve pratik içinde denenip zenginleştirilmesinin yöntemini verir.

Diyalektik materyalizmin bir diğer toplumsal işlevi, her şeyden önce, eski inanç sistemlerinin (felsefelerin, dinlerin, efsanelerin) yarattığı ve yerleştirdiği “dünyanın değiştirilemezliği” fikrine karşı, hem değişmenin temel gerçeklik olduğunu bildirmesinde, hem de değiştirmenin nasıl olanaklı olduğunu ve niçin gerekli olduğunu göstermesinde ortaya çıkar.

Bilimler ve diyalektik materyalizm arasındaki ilişkiyi inceleyen başlıca makale ve kitaplar şöylece sıralanabilir:

Friedrich Engels, “Doğanın Diyalektiği”

Friedrich Engels, “Anti Dühring”

V.I. Lenin, “Materyalizm ve Ampriokritisizm”

V.I. Lenin, “Marksizmin Üç Kaynağı ve Üç Bileşeni” ve “Karl Marx” başlıklı makaleler (“Marx, Engels, Marksizm” adlı derleme içinde.)

K. Marx, “Felsefenin Sefaleti”, (Bilimin devrimcileşmesi ve sınıf karakteri kazanması süreçleri hakkında)

Felsefe Öğreniminde İlk Adım:
Diyalektik Materyalizmde Kavramlar
ve Başlıca Kategoriler

Her felsefe okulunun ayırt edici özellikleri, madde ve bilinç arasındaki ilişkiyi çözmesinden başlayarak, bilgi teorisinde, mantığında ve yönteminde, kavram ve kategorilerden oluşan terminolojisinde görünür. Her felsefe, tarih boyunca kullanılmış pek çok kavram ve kategoriyi, kendisine özgü bir içerikle donatarak kendisinin kılar. Örneğin madde kavramına verilen içerik, çağlar boyunca, temel tutumlar bakımından defalarca değişiklik göstermiş, birbirine karşıt ve çelişik birçok tanım ileri sürülmüştür. Genel olarak ele alındıklarında birbirinden tamamen farklı ve hatta karşıt içerikler taşısalar da, her kavram ve kategori, belli bir felsefi sistem içinde sistemin bütünüyle tutarlı özellikler taşır. Bu genel tutarlılık, felsefi görüşün sistem olarak ortaya çıkmasını sağlayan en temel özelliktir. Kendi kavramları arasında çelişkiler bulunan, biri diğerini geçersiz kılan düşünceler, felsefi sistem oluşturmazlar.

Diyalektik materyalizmi karakterize eden başlıca kavram ve kategorileri şöylece sıralayabiliriz:

Hareket, madde, zaman ve uzay, özel ve genel, öz ve görünüş, gerçek, içerik ve biçim, neden ve sonuç, zorunluluk ve rastlantı, olanak ve gerçeklik, teori ve pratik, mantıksal ve tarihsel, karşılıklı etki, nedensellik, objektif ve sübjektif, mutlak ve göreli, sonlu ve sonsuz, ussal ve duyumsal, süreklilik ve kesiklik, evrim ve devrim, soyut ve somut, parça ve bütün, çelişki, uzlaşan ve uzlaşmayan karşıtlıklar, nicelik ve nitelik, yadsıma, vs.

Materyalist diyalektiğin, kuşkusuz daha pek çok kategorisi vardır ve kategorilerin sayısı, insan pratiği ile felsefe arasındaki ilişkiyle birlikte artmaktadır. Fakat, Marksist klasiklerde geçen kategorilerin, diyalektik materyalizmi kavramak açısından önemli olanların başlıcaları bunlardır. Her bir kategorinin içeriği, diğer felsefi sistemlerde olduğundan tümüyle farklıdır. Materyalist diyalektik kategorilerin büyük bir çoğunluğu, bir kavramın karşıtı ile birlikte oluşturduğu ikililer halindedir. Bu önemli bir özelliktir. Metafizik ve idealist sistemlerde, karşıtlığın bir kusur olarak görülmesi sonucu, örneğin rastlantı ve zorunluluk, ayrı ayrı ele alınmışlardı. Ya da öz ve görünüş, daima birbirinden ayrı oluş tarzları olarak anlaşıldıklarından, bir arada ve birbirlerine etkileri bakımından ve hele çelişen özellikleriyle düşünülemezlerdi. Her şeyden önce, karşıtını içerme ilişkisi bakımından, sonra da ayrı ayrı her birinin bir hareket biçimi içinde birbirlerine bağlanmalarının sistemini yüksek bir mantık düzeyinde işlenmiş olmasından dolayı, diyalektik materyalizmin kategoriler teorisi, sistemin bütününün anlaşılması bakımından büyük önem taşımaktadır.

Lenin’in deyişiyle, “diyalektik mantığın başyapıtı” olan Kapital, kategorilerin içerikleri ve kullanılış biçimleri hakkında başvurulacak temel eser niteliğindedir. Ne var ki, bunlar Kapital’de ayrı ayrı ve özel bölümler halinde işlenmiş değildir. Kapital’in içinde, bazen adları bile anılmadan, bir inceleme unsuru, mantıksal yapı olarak kullanılırlar. Bunları Kapital içinde bulabilmek için dikkatli bir okuma gerekir. Öte yandan, Kapital’in sonuna eklenmiş bulunan “Konu Dizini”nde, Diyalektik ve Marksist Ekonomi Politik Yöntemi bölümlerinden yararlanarak, bunlardan bir bölümünün geçtiği pasajlar bulunabilir.

Doğanın Diyalektiği’nden ve Anti Dühring’ten de aynı biçimde yararlanılabilir. Fakat kategorilerin başka felsefi sistemler içinde yeri ve anlamı, Hegel sistemindeki içerikleri ve diyalektik materyalizm bakımından anlamları ve işlevleri hakkında daha ayrıntılı bilgi, Lenin’in “Felsefe Defterleri” içinde aynı yöntemle yapılacak bir araştırmayla bulunabilir.

Kavram ve kategoriler üzerinde yapılacak bir inceleme, ve bunların içeriğinin klasik metinlerden öğrenilme çabası, diyalektik materyalizmin temelleri hakkında “hızlandırılmış” bir kurs niteliğinde olabilir.

Kavram ve kategorilerle birlikte, diyalektiğin üç temel yasası (nicelikten niteliğe geçiş, karşıtların birliği ve mücadelesi, yadsımanın yadsınması), aynı yöntemle yukarıda adlarını andığımız eserler içinde bulunarak incelenebilir.

Her iki konu, yani kategoriler ve yasalar için, özellikle Lenin’in “Felsefe Defterleri” bir diyalektik materyalizm ansiklopedisi değeri taşımaktadır. Bu eser, içindeki pek çok alıntı ve Lenin’in kendi yöntemince yaptığı notlamalar dolayısıyla, oldukça güç okunabilmektedir. Özellikle, herhangi bir kitap gibi, başından sonuna kadar sırayla okunmaya kalkışıldığında, büyük güçlüklere yol açar. Bu eser, incelenen konuya ilişkin bölümler seçilerek ve özellikle Lenin’in notlarıyla onun incelediği esas metin arasındaki ilişkiler dikkatle incelenerek okunabilir. Lenin, notlarında hem alıntı yaptığı eserler hakkında görüşlerini söylemektedir, hem de büyük ölçüde kendi eğitimini geliştirmek için yer yer kendisiyle de tartışmaktadır.

Eser birçok yönden, ayrı ayrı yöntemlerle okunabilir. Fakat, Lenin’in, “Felsefe Defterleri” içinde gördüğümüz, Marx’ın Kutsal Aile adlı eserini okurken izlediği yol ve kullandığı yöntem, bizzat kendi eserinin okunması için de bir yol olabilir. Bu yüzden, Felsefe Defterleri’nin, bu bölümü, herhangi bir klasik metnin nasıl okunup notlanacağının öğrenilmesi için ilk elde incelenmelidir.

İnceleme ve tartışmanın bir arada yürütülmesi, Lenin’in diğer bölümlerdeki notlarında da sık sık rastlanan bir özelliktir. Bu metinlerin incelenmesi, Lenin’in her şeyden önce, bir kitabı ya da makaleyi okumaya başlarken kendi problemini net olarak tanımladığını göstermektedir. Lenin, ele aldığı her kitabı ya da makaleyi, ya üzerinde çalışmakta olduğu bir konuya ilişkin olarak okumaktadır, ya da kendi kafasında oluşan bir problemin çözümüne yardımcı olması için. Bazı metinler ise ağırlıklı olarak eleştirilmek için gözden geçirilmiştir. İncelendiğinde görülecek olan başlıca özellik, Lenin’in okuma ve notlama yönteminin, o andaki amacına uygun olarak değişiklikler gösterdiğidir. Özellikle, Hegel okumaları, eğitim, tartışma, notlama, eleştirme amaçlarının bir arada bulunduğu yoğun parçalardır. Burada, onun dikkat ettiği bütün özelliklerin, Marksizm tarafından geliştirilen özellikler olduğunu görürüz. Bir bakıma, Lenin’in, Hegel’i, Marx’ı daha derinden kavramak için okuduğunu söyleyebiliriz. Buradaki notların 1914-1916 yılları arasındaki okumalara ait olduğunu düşünürsek, Lenin’in titiz bir öğrenci gibi, her şeyi en ince ayrıntısına kadar büyük bir sabırla ve öğrenme isteği ile okumasının değerini daha iyi anlayabiliriz. Bu da göstermektedir ki, Marksizmin öğrenciliği, bitmez tükenmez bir süreçtir ve Lenin düzeyinde bir önder durumuna gelinse bile tamamlanmış sayılmamaktadır.

Kavramalar, kategoriler ve yasalar, diyalektik materyalizmin iskeletini oluşturur. Bu yüzden, yukarıda değindiğimiz ve bir felsefe çalışmasının başlangıcında yer alması gereken temel perspektifleri özetleyen konuların öğrenilmesinden izleyen çalışmalarda, daha sonra geliştirmek ve derinleştirmek koşuluyla, kavramlar, kategoriler ve yasalar, sözlüklerden ansiklopedilerden ve basitleştirilmiş el kitaplarından kabaca özetlenebilir.

Bunun için yardımcı olabilecek pek çok çalışma vardır. Benim, Evrensel Basım Yayın tarafından yayınlanan “Mantık ve Diyalektik” adlı çalışmamı, özellikle diyelektik materyalizmin kategoriler teorisini inceleyen bölümünü önerebilirim. M. Rossenthal ve P. Yudin tarafından kaleme alınan ve Aziz Çalışlar tarafından Türkçeye çevrilen, “Materyalist Felsefe Sözlüğü” (Sosyal Yayınlar), Manfred Buhr ve Alfred Kosing tarafından yazılan ve Türkçeye “Marksçı Leninci Felsefe Sözlüğü” (Konuk Yayınları) adıyla çevrilen sözlük, İvan Frolov yönetiminde Bilimler Akademisi tarafından hazırlanan “Felsefe Sözlüğü” (Cem Yayınevi), mevcut sözlükler arasında önerilebilecek nitelikte olanlardır. Ne var ki, bütün sözlüklerden edinilen bilgi, diyalektik materyalizmin kabalaştırılmış ve basitleştirmek adına eksik ve metafizik tarzda özetlenmiş bir yığını olabilir. Araştırmaya başlarken sağlanacak olan kolaylık ilerleyen aşamalarda klasiklerin eksik ve yanlış anlaşılmasını da etkileyebilir. Bu yüzden, buralardan edinilen özetlerin, ancak geçici bir kolaylık için işe yarayacağı gözden ırak tutulmamalıdır. Bu söylediklerimiz, Orhan Hançerlioğlu tarafından hazırlanan “Felsefe Ansiklopedisi” için misliyle geçerlidir.

“Felsefe Tarihi”

Felsefe tarihi, önce, temel kavram ve kategorilerin tarihsel köklerinin incelenmesi için bir kaynak olarak, sonra da bilinçle madde arasındaki ilişkinin gelişmesinin ana hatlarını özetleyen bir birikim olarak değerlendirilmelidir. Gerçekte, felsefenin üretim ilişkilerinden ve bunun üzerinde şekillenen sınıf mücadelesinden bağımsızlığı söz konusu olamaz. Bununla birlikte, bu başlık altında derlenen bilgi, özel olarak ideolojik ve düşünsel gelişimin ana hatlarını özetlemesi bakımından son derece önemlidir. İnsan topluluklarının evrimine paralel giden bir de düşünce evrimi çizgisi bulunduğunu görmek, diyalektik materyalizmin köklerini ve tarih içinde hangi evrelerden geçerek proletaryanın dünya görüşü biçimini aldığını anlamamız için zorunludur.

Her felsefi akım, büyük ölçüde, toplumsal tarihin bir parçası ve onun gelişmesinin ürünü olmuştur. Bununla birlikte, Marksizm dışında hiçbir felsefe, bir kitle gücü olarak, temsil ettiği, ya da mücadelesinin ve varlığının bir ürünü olduğu sınıfla birleşmemiştir. Köleciliğin ideolojisini, ya da aristokrasinin veya burjuvazinin dünya görüşünü yansıtan, onun eylemiyle ve yönetme tarzıyla uyumlu felsefeler vardır ve kuruldukları dönemde büyük ölçüde yönetici sınıfın ihtiyaçlarına cevap verme yeterliliğini de göstermişlerdir. Fakat, Marksizm, bunlardan farklı olarak, bir sosyal güç haline gelebilmesine elverişli sosyal sınıfla birleşebilmiş, net bir sınıf karakteri ve sınıf gücü olmuş, tarihin kimi dönemeçlerinde, Marx’ın deyişiyle, “maddi bir güç haline” gelebilmiştir. Bunda elbette, Marksizmin, kendisini sınıf mücadelesinin bir silahı olarak açıkça ilan etmesinin de rolü vardır: Marksizm, diğer felsefi akımlardan farklı olarak, kendisini, geçmişteki bütün felsefi akımların sınıf karakterini de açıklayarak, “bütün insanlığın”, “evrensel aklın”, “insanın özünün” vs. felsefesi olarak değil, proletaryanın mücadele aracı olarak ilan etmiş ve birleşmek istediği sınıfın bilinci olmaya da aday olmuştur.

Ancak bu düzeye çıkabilmek için, kendisinden önceki bütün sınıf mücadelelerinin sosyal, siyasal ve ideolojik birikiminin kapsamlı bir eleştirisini geliştirmiştir. Proletarya hareketinin bütün verili sosyal koşulların ve sınıflı toplumlar tarihinin bir eleştirisi olduğunu düşünen Marx’a dayanarak Lenin, proletaryanın dünya görüşünün de bu birikimi eleştirel tarzda kapsaması gerektiğine işaret ediyordu. Felsefe tarihi, en azından bu bakımdan üzerinde çalışılması gereken bir daldır.

Fakat diyalektik materyalizmin köklerinin ve gelişme özelliklerinin tanınması söz konusu olduğunda, felsefe tarihine yaklaşım daha büyük bir önem taşımaktadır. Diyalektik materyalizmin başlıca kavram ve kategorileri, bütün felsefe tarihi boyunca değişik filozoflar ve felsefi akımlar tarafından işlenip geliştirilmiş ve belli bir içerikle donatılmıştır. Örneğin madde, zaman, uzay, neden, etki, oluş, öz, biçim vs. antikiteden başlayarak, Marksizmin başlıca kaynaklarından birini oluşturan Klasik Alman Felsefesinin büyük okullarına kadar, her dönemde her felsefe tarafından işlenip incelenmiştir. Yukarıda bir bölümünü saydığımız kavram ve kategorilerin tarih boyunca geçirdikleri evrimin ve değişmenin incelenmesi, bu kavram ve kategorilerin diyalektik materyalizm içinde kazandıkları içeriğin anlaşılmasını sağlam bir temel üzerinde mümkün kılacaktır. Fakat bunun için, kronolojik oluş sırasının tersine bir yol izlenmesi doğru olacaktır. Demek ki, önce diyalektik materyalizmin başlıca kategorilerinin içeriği öğrenilmeli, sonra bunların felsefe tarihi içindeki gelişme seyirleri izlenmelidir. Örneklersek, Lenin’in maddeyi nasıl tanımladığını, Aristo’yu incelemeden önce öğrenmiş olmalıyız.

Diyalektik, Hegel’in elinde, tamamen, bir kavram ve kategori diyalektiği olarak şekillenmişti. Esas olarak yeni bir mantık kurmaya giriştiği için, Hegel’i ilgilendiren, düşüncenin iç hareketiydi. Diğer yandan bu görüş, varlığın başlangıcında evrensel bir aklın bulunduğu görüşüyle de tamamlanıyordu. Sonuçta da, düşüncenin, ya da evrensel aklın hareketinin anlaşılmasının, maddi düyanın anlaşılmasının temeli ve başlangıcı olduğu noktasına ulaşılıyordu. Bu bakış açısı, kavram ve kategorilerin kökeni ve hareketi sorununu tartışmayı gerekli kılmakta ve bizi, materyalizmle idealizm arasındaki temel çatışma noktasına götürmektedir.

Diyalektik materyalizmin başlıca özellikleri ve kategorilerinin içerikleri öğrenildikten sonra, Hegel’in eserleri incelenmelidir. Özellikle, Hüseyin Demirhan’ın çevirdiği “Seçme Eserler”i, sonra da Aziz Yardımlı tarafından Türkçeye “Tinin Görüngübilimi” adıyla çevrilen “Fenomenoloji”si, ve “Mantık” mutlaka (sabırla) incelenmelidir.

Türkçede yayınlanmış en kapsamlı felsefe tarihleri, Macit Gökberk’in “Felsefe Tarihi”, ve Afşar Timuçin’in “Düşünce Tarihi” adlı eserleridir. Birincisi, Remzi Kitabevi tarafından yayınlandı, diğeri, İnsancıl Yayınları arasında, genişletilmiş ikinci baskı olarak okuyucuya sunuldu.

Özellikle materyalist felsefenin gelişimi için, Marx’ın Kutsal Aile adlı eserinde, “Fransız Materyalizmi” bölümü incelenmelidir. Engels’in “Anti Dühring” adlı eserinde de, değişik bölümlere dağılmış halde, felsefe tarihinin başlıca köşe taşları özetlenmektedir. Burada da yine, eserin Konu Dizini incelenerek okunacak bölümler seçilebilir.

Felsefenin Temel Sorunu

Her felsefe okulunun kendi içinde temel sorunu, düşünce ve varlık konularına ilişkin olanıdır. Akımın özelliğine bağlı olarak, bu sorun değişik biçimlerde ve bağlamlarda dile getirilse de, felsefenin diğer temel konularındaki bakış açısını da, bu konuda takındığı tutum belirler. Engels, felsefe tarihi boyunca, bu konu ekseninde ayrışmış felsefelerin başlıca iki ana grupta toplanabileceğine işaret etmişti. Birincisi, varlığın bilinçten önce geldiğini ileri süren materyalistler; ikincisi de, düşüncenin ya da bilincin maddi varlığa öncel olduğunu ileri süren idealistler. Bu ayrımın temel bir sorun olarak tanımlanmasının nedeni, her iki görüşün de, sonuçta, diğer düşünce ve eylem alanlarını belirleyen bütün ayrımlara temel olmasıdır. Örneğin, ortaçağda, bilinç ya da maddenin önceliğini tartışmak, “Dünyayı Tanrı mı yarattı, yoksa dünya maddi olarak öncesiz ve sonrasız olarak var mıydı?” sorusuna karşılık düşerek, bütün bir egemenlik sisteminin sorgulanmasına kadar uzanabiliyordu. Bir ayrım noktasının bu kadar kapsamlı genel bir özellik göstermesinin nedeni, şu soruyu içermesinden kaynaklanmaktadır: Olaylar ve nesnelerle, bunlar hakkındaki düşüncelerimizin arasında nasıl bir bağıntı vardır? İdealizm, varlıktan önce bulunan bir aklın kurduğu dünyanın, insan düşüncesinin ve eyleminin hareketiyle değiştirilmesini de mümkün görmüyordu. İdealizmin tasarladığı dünya, her noktasında, insan isteklerine ve iradesine bağlı olarak değişmeye karşı dirençli, kendi içinde kapalı bir dünyaydı. İnsan, yalnızca buna uyum sağlayabilir, bunu da Tanrının emirlerine boyun eğerek yapabilirdi. Materyalizmin dünyası ise, insanın üzerinde değişiklikler yapabileceği, denetleyebileceği, anlayabileceği ve en azından insanla etkileşme içinde bir dünya idi.

Diyalektik materyalizmi, gerek önceki diyalektik sistemlerden gerekse önceki materyalist sistemlerden ayıran temel özelliği tanıyabilmek ve Marx ve Engels eliyle ulaştırıldığı yüksek düzeyi anlayabilmek için, önceki sistemlerin özelliklerini bilmek zorunludur. Örneğin, atomcuların materyalizmleri ile yeniçağ aydınlanmacılarının materyalizmleri arasındaki farklılığı, bunlarla en gelişmiş metafizik materyalizm olarak kabul edilebilecek olan Feuerbach materyalizmine kadar yaşanan gelişmeleri bilmek, Marksist materyalizmin kullanılışında bunların taşıdığı eksik ve yanlışlıklardan korunmayı kolaylaştıracaktır. Özellikle son dönemlerde, diyalektik materyalizme karşı artan saldırılar, felsefenin temel sorunu hakkındaki materyalist ve idealist cevapları ayrıntılarıyla inceleme gereğini güçlendirmektedir.

Konuyu en iyi özetleyen kitap, Engels’in “Klasik Alman Felsefesinin Sonu ve Feuerbach” adlı kitabıdır.

Bilgi Teorisi

Bilginin kökeni ve amacı, yine her felsefi sistemin temel problemlerinden biridir ve diyalektik materyalizm içinde de önemli bir yere sahiptir. İdealizm, bilginin kaynağını, insanın maddi varlığının öncesinde bulunduğunu ileri sürdüğü Tanrıya, ruhlara, evrensel akla vs. bağlar. Böylece bilgi, kutsal kitaplardan, kilise babalarının hikmetlerinden aktarılan bir özellik kazanır. Metafizik materyalistler ise, bilginin, maddenin kendisinden kaynaklandığını ileri sürerlerdi. Her iki görüş açısından da, insanın bilgi sürecindeki yeri edilgendir. Marksist bilgi teorisi, emek teorisi ile birlikte anlaşılabilir.

Nesnel gerçekliğin nasıl bilindiği, göreli ile mutlak arasındaki ilişkinin ne olduğu, bilimlerin ve bilginin gelişmesinde üretimin rolü gibi konular, diyalektik materyalist bilgi teorisinin temel konularıdır.

“Materyalizm ve Ampriokritisizm” (Lenin), “Ütopik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm” (Engels), “Doğanın Diyalektiği” (Engels), bu konuda da temel başvuru kaynaklarıdır.

Etik ve Estetik

Marksizm, etik (ahlak) konusunu da, emek kavramının temelinde bulunduğu bir dünya görüşü çerçevesinde ele almıştır.

Marksizm öncesi felsefi sitemlerin hepsinde, ahlak, ya bireysel bir sorun olarak işlenmiş, ya da dinle birlikte ele alınarak bilincin-ruhun yükseltilmesiyle ulaşılacak bir hedef olarak gösterilmiştir. Marksizm, sınıflı toplum ahlakının, sınıf çıkarlarıyla belirlendiğini ve herkes için aynı derecede geçerli genel ve ilahi bir ahlak olamayacağını göstermiştir.

Özel olarak komünistlerin ahlaka bakışları konusu da, Marx ve Engels tarafından değişik eserlerde ele alınmıştır. Fakat, komünistin bir partili olarak ahlakı sorunu, esas olarak Lenin tarafından incelenmişir.

Ahlakın sınıfsal doğası, iyi ve kötü kavramları için, Alman İdeolojisi ve Anti Dühring’te temel bakış açısı bulunabilir.

Eşitlik, özgürlük ve adalet kavramları da, diyalektik materyalizmde, toplumsal içerikleriyle ve sınıflararası ilişkiler temelinde açıklanır. “Anti Dühring”, “Konut Sorunu”, “Gotha Programının Eleştirisi”, bu kavramların değişik işlevlerini ve toplumsal evrimini anlatan pasajlar içermektedir.

Son olarak Lenin’in, “Rus Genç Komünistler Birliği Kongresinde Konuşma-1920” başlıklı makalesi, bütün teorik malzemeyi özetleyen ve pratik olarak devrim ve ahlak ilişkisini diyalektik materyalizm açısından açıklayan en önemli çalışmadır. Burada, burjuvazi tarafından tahrif edilerek bir oportünizm ve pragmatizm örneği gibi tanıtılan “Bizim için ahlak, proletaryanın sınıf mücadelesinin çıkarlarına bağlıdır” önermesi ileri sürülmekte ve açıklanmaktadır.

Estetik, yalnızca felsefenin alt başlıklarından birisi olarak değil, aynı zamanda bütün eylemliliğimizde göz önünde tutulması gereken “güzellik” kurallarını araştıran bir dal olarak da önemlidir. Diyalektik materyalizm, genel olarak sanat eserinin değerlendirilmesi ya da eleştirilmesi için dayanılacak başlıca ilkeleri, yine emek kavramı ekseninde ve sınıfsal ilişkiler temelinde ele alır. Bu konuda, diyalektik materyalizmin kurucularının özel bir çalışması olmamıştır. Görüşlerini, eserlerine dağılmış biçimde bulabiliriz. Marx’ın görüşlerinin Lisşitz tarafından yapılan bir derlemesi Türkçede yayınlanmıştır. Yalnız Lenin’in, sanat ve edebiyat üzerine oldukça zengin bir verimi vardır. Özellikle “Parti Edebiyatı ve Parti Örgütü” başlıklı makalesi, Tolstoy, Herzen, Çernişevski, üzerine sanatsal, siyasal ve sosyal ilişkileri de değerlendiren makaleleri son derece önemlidir.

Öte yanan Marksist estetik kuramını geliştirmeye yönelmiş çalışmalar, konuyu tartışmak ve geliştirmek için elverişli bir birikim sağlamaktadır. Bunlar arasında, Kagan’ın, Avner Ziss’in sonra da Luckas’ın eserleri ilk elde okunmalıdır. Afşar Timuçin’in yine İnsancıl Yayınları arasında çıkan “Estetik” adlı eseri de, çok önemli bir yardımcı kaynaktır.

Konunun bütününe ilişkin olarak, klasiklerin yanı sıra, şu eserlere de başvurulabilir.

Marksizm ve Felsefe, Karl Kosch, Belge Yayınları, 1990.

Marx, Kapital ve Diyalektik Materyalizm, Prof. Dr. Ömür Sezgin, Verso Yayınları.

Diyalektik ve Tarihsel Materyalizmin Alfabesi, Boguslavski vd. Bilim ve Sosyalizm Yayınları, 1990 Aynı eser Sol Yayınları tarafından Diyalektik Materyalizmin Abecesi adıyla çevrilip yayınlanmıştır.

DİPNOTLAR

1- Lenin, “Karl Marx”, “Marx, Engels, Marksizm” başlıklı derleme içinde; Sol Yayınları, 2. baskı, çev: Vahap Erdoğdu Mayıs 1990, s. 13

2- Lenin, “Proletaryanın Sınıf Savaşımının Taktikleri”, “Marx, Engels, Marksizm” başlıklı derleme içinde; Sol Yayınları, 2. baskı, çev: Vahap Erdoğdu, Mayıs 1990, s. 42

3- Marx, “Almanca İkinci Baskıya Sonsöz”, “Kapital”, cilt: 1, Sol Yayınları, 2.baskı, çev: Alaattin Bilgi, Mart 1978, s. 28

4- Dönemin ana çizgileriyle Marx tarafından anlatımı için bkz: “Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı'ya Önsöz,” 4. baskı, çev: Sevim Belli Sol Yayınları, Temmuz 1979, s. 23-28

5- G.W.F Hegel, “Tinin Görüngübilimi”, çev: Aziz Yardımlı, İdea Yayınları, 1986

6- Hegel sisteminde mutlak idenin evriminin aşamaları hakkında daha ayrıntılı bilgi için, “Mantık ve Diyalektik” (Evrensel Basım Yayım, 1993) adlı çalışmamıza bakınız.

7- Marx, “Grundrisse”, Birikim Yayınları, Ekim 1979, s. 168-169

8- Marx, “Kapital”, cilt 1,Sol Yayınları, 2. baskı, çev: Alaattin Bilgi, Mart 1978, s. 49 (abç.)

9- “Felsefe Defterleri”, Sosyal Yayınlar, Mart 1976, s. 179

10- Lenin, “Felsefe Defterleri”, Sosyal Yayınlar, Mart 1976, s. 179-180

11- K. Marx, “Almanca Birinci Baskıya Önsöz”, “Kapital”, cilt 1, Sol Yayınları, 2. baskı, çev: Alaattin Bilgi,Mart 1978, s. 16

12- Marx, Kapital, Cilt 2, Sol Yayınları, 2. baskı, Çev: Alaattin Bilgi, Mart 1978, s. 782-783

13- Lenin, “Felsefe Defterleri”, Sosyal Yayınları, Mart 1976, s. 289-307

14- Engels, “Anti-Dühring”, 2. baskı, çev: Kenan Somer, Mart 1977, Sol Yayınları, s. 212

15- Özdeşlik terimi, birlik terimi ile karıştırılmamalıdır. Karşıtların özdeşliği, Hegel diyalektiğinin temel kavramıdır ve Marksist diyalektiğin, karşıtların birliği kavramından tümüyle ayrı bir içerik taşımaktadır. Hegelci mantığın temel ilkesi olarak, kavramsal karşıtlıklar, birbirlerinin içinde olmakla kalmazlar, aynı zamanda tümüyle özdeştir. Önceki bölümde, Hegel açısından varlık ve hiçlik kavramları arasında özdeşliğin nasıl kurulduğunu incelemiştik. Bu formülasyon, mantıksal süreçler bakımından, özellikle soyut kavramdan somut kavrama geçiş olanakları bakımından önem taşımaktadır. Ne var ki, diyalektiği, yalnızca kavram hareketinin değil; doğal ve toplumsal hareketin de temeli olarak ele alan Marksizm açısından, Hegel tarafından “özdeşlik” kavramıyla ifade edilmiş olan ilişki, genel bir geçerlilik göstermez. Marksizm, “karşıtların birliği” kavramını, karşıtların birbirlerini gerektirmeleri anlamında kullanır.

16- Stalin, “Eserler”, İnter Yayınları, 1990, c. 15, s. 39

17- Marx, “Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı’ya Önsöz”, 4. baskı, çev: Sevim Belli, Temmuz 1979 Sol Yayınları, s. 25

18- Engels, “Karl Marx'ın ‘Ekonomi Politiğin Eleştirisi”, “Felsefe İncelemeleri” adlı derleme içinde, Sol Yayınları, 3. baskı, çev: Sevim Belli Ekim 1979. s. 127

19- Engels, age. s. 127-128

20- Engels, “Ütopik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm”, 6. baskı, Sol Yayınları, çev: Öner Ünalan Eylül 1993, s. 53-54

21- Marx-Engels, “Felsefe İncelemeleri,” Sol Yayınları., çev: Sevim Belli, Eylül 1979, s. 183

22- age. s. 184-185

23- Bkz: Stalin, “Strateji ve Taktik,” Evrensel Basım Yayın, 1992, s. 5, 40-41

24- Lenin, “Nisan Tezleri ve Ekim Devrimi,” Sol Yayınları, 4. baskı, çev: M. Ardos, Ağustos 1989, s. 22-23