Evrensel Basım Yayın – 332

Birinci Basım Eylül 2007

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Bahar Eroğlu, Fırat Çaralan

Kapak Fotoğrafı: Birol Üzmez

Dizgi: Sacit Sargut

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Eskişehir Mah. Dolapdere Cad.

Karabatak Sok. No: 31 Şişli / İstanbul

Tel: 0212 247 6517 (pbx)

Faks: 0212 247 24 61

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Alaattin Bilgi

Yine de Aydınlık

İzlenimler

Bu kitabı, güven ve dostluklarını kazanmakla daima övündüğüm sevgili Vedat Günyol öğretmenimle Halit Çelenk ağabeyime adıyorum

Önsöz

“Okuduğu Soksun!”

İlk gençlik yıllarımda büyüklerden oldukça sık işittiğim bazı sözler vardır bugün bile anımsadığım: Örneğin; “Laf üretme, ar namus tertemiz, emeksiz yemek olmaz...” gibi. Öyle görünüyor ki, geçen zamanla birlikte bu sözler değerini koruyamamış, sözlüklerde beklemeye alınmıştır. Öyle ya, başta politikacılar olmak üzere ‘her ağzı olan’ laf üretme yarışına girmiş; ‘emeksiz yemek’ ya da ‘ar namus tertemiz’ yargıları üst tabakalarda ‘hayat biçimi’ haline gelmiştir.

İşte bu gibi geçerliğini yitiren bir söz de, “Okuduğu soksun” temennisidir. Bir ilenme havası taşıdığı besbelli olan bu olumsuz temenni şu anlamda kullanılıyordu: Diyelim mektep medrese görmüş, kitaplarla haşır neşir olmuş, ama içine kapanmış, çevresine ışık saçmayan bir kimseden söz ederken “âlimdir, fazıldır (erdemlidir)” değerlendirmesi yapılır, hemen ardından biraz da alaylı bir edayla, “okuduğu soksun!” sözleri eklenirdi. Hele hele bu kimse, bilgi birikimini kötüye kullanıyorsa –ki, böylesine ender rastlanırdı– bu sözcükler kaşlar çatılarak birkaç kez yinelenirdi.

Benim “âlim” olmadığımı, hele bilgimi kötüye kullanmadığımı beni tanıyan herkes bilir; ama yine de karınca kararınca bir şeyler okuduğumu, bilgi birikimim olsun diye çaba harcadığımı da bilenler bilir. Bu gerekçeyle, ardımdan, “okuduğu soksun!” dedirtmemek için, biraz gördüklerimden / yaşadıklarımdan, biraz da okuyup / bellediklerimden bir kısmını –belki yararlanan bulunur umudu ile– kâğıt üzerine dökmek istedim. Şu ölümlü dünyadan el etek çektiğimizde ardımızda bırakacağımız başka neyimiz var ki!

Kısaca Hayat Hikâyem

1925 yılı yazında, o zamanlar bağlık bahçelik olan Keçiören’de (Ankara) doğmuşum. Hani, cırcır böceklerinin, zerdalileri oldurmak için, gündoğumundan batımına dek durup dinlenmeksizin koro yaptıkları sıcak bir Temmuz sabahında.

O yıllarda bütün Angaralıların, kent merkezinde –Hacıbayram’da, Hamamönü’nde, Hisar’da...– evleri olduğu gibi, yazları da, Keçiören, Etlik, Ayrancı, Dikmen, Çankaya gibi kırsal kesimde yazlıkları olurdu. Yazlık evler, on beş yirmi dönümlük bahçelerle çevrili, alt katları taş, üst katları kırmızı tuğla ile örülmüş, kır estetiğine uygun meskenlerdi. Bunlar genellikle, l. Cihan Savaşı sonrasında ‘tehcire’ uğramış Ermenilere ait olmakla beraber, benim çocukluk yıllarımda gene de oldukça çok sayıda Ermeni komşumuz vardı ve biz çocuklar, Arman’la, Alber’le, Ohanes’le, anamızın sicimle diktiği aynı çaput top peşinde koşuşturup dururduk.

Kışlık ile yazlık arasında, her altı ayda bir, önceleri kağnıyla başlayan göç, sonraları at arabası, kamyon gibi araçlarla sürer giderdi. O zamanlar, şimdiki gibi hem yazlıkta hem kışlıkta, buzdolabı, radyo gibi demirbaşlar bulunmaz; kahve fincanı ile çay bardağından tutun da, yorgan döşeğe kadar gerekli kullanım araçları, bir oraya, bir buraya taşınır dururdu. (Not: Zaten bizim eve radyo otuz dokuzda, buzdolabı ellide girmişti.)

Uzatmayalım; Keçiören’de doğdum ama kışları oturduğumuz Hacıbayram Mahallesi’ndeki, merdivenleri gıcırtılı iki buçuk katlı üç odalı ilkokulda iki yıl, abc’yi söküp sayıları öğrendikten sonra, Hisar eteklerindeki, Cumhuriyetle yaşıt, geniş pencereli, düzgün sıralı Necatibey İlkokulu’ndan diploma aldım; Ankara Erkek Lisesi orta kısmı ile Cebeci’deki Dördüncü Orta Okulu (şimdiki Cebeci Ortaokulu) dolaştıktan sonra; Gazi Lisesi ve ardından DTC Fakültesi Felsefe Bölümü’nde öğrenimimi tamamladım; Yıl: 1963. Doğumuma göre üniversite öğrenimimi geç bitirmemin nedeni, önce araya giren önemli bir rahatsızlık, sonra da fakültedeki ‘çalkantılı’ yıllardır... Şunu da eklemek isterim, lise son sınıfı da, fakülteyi de hep çalışarak bitirdim; bir yandan daire, bir yandan derslere devam zorunluluğu; ayağımda demir ve köseleden yapılma ağır protezle koşuşturmakla geçti ilk gençlik yıllarım.

Aydın Olabilme Çabalarım

Gerek hastanede kaldığım aylarda, gerekse maddi olanaksızlık yüzünden İstanbul’a gidip protez yaptıramadığım için (o zamanlar yalnız İstanbul’da takma bacak yapılabiliyordu; hem de en ilkelinden) tek vakit geçirme olanağı kitap okumak gibi geldi bana. Bu arada, Milli Eğitim Bakanlığı’nın 1940-46 yılları arasında yayımladığı klasiklere merak sardım; neredeyse hemen hepsini okudum diyebilirim. Burada bunlar üzerinde durmayacağım, yalnız yeri gelmişken, zamanın Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel ile Tercüme Bürosu’na emek vermiş kimselere minnet ve şükranlarımı sunmak isterim.

Okuma alanımı genişletme amacıyla mı yoksa başka bir dürtü ile mi bilmiyorum, o zamana kadar kırık dökük kalmış İngilizcemi ilerletme düşüncesi kafama takılıp kaldı. Bunda belki de, kitap dünyasının sadece dilimize çevrilen yapıtlardan ibaret olmadığının farkına varmış olmam etkili olmuştur. Fakültede yardımcı ders olarak İngilizceyi seçtim; her sabah verilen bu derslere iki yıl düzenli devam ettim; bu dilin gramerini ve temel bilgileri öğrenmeye çalıştım. Ancak şunu da fark ettim ki, bir yabancı dili geliştirtmek için en iyi yol o dilde kitap okumaktır. O yıllarda dost olduğum bir yabancının da yardımı ile işin kolayından, örneğin Caldwell’den, Steinbeck’ten başlayıp, merdivenin son basamağı Shakespeare’e kadar tırmanmaya çalıştım; bu tırmanma işi, bir aşağı bir yukarı olmak üzere bugün bile sürer gider.

Paylaşmak İstediğim İnsanlar, Kitaplar, Hayatlar

Hani bu Önsöz’ün başlarında, ardımdan, “Okuduğu soksun!” sözünün edilmemesi için, biraz gördüklerimden / yaşadıklarımdan, biraz okuyup / bellediklerimden bir bölümünü sizlerle paylaşmak istediğimden söz etmiştim ya, bu sözümü yerine getirmek için, daktilomun şeridini değiştirip işe başlamak istiyorum.

Önce, kısa tuttuğum hayat hikâyemi az buçuk tamamlar umuduyla, çocukluğumun geçtiği Hacıbayram Mahallesi ile Tabahna’dan birer kesit vermek; ardından da, yaz aylarının Elmadağ yamaçlarından kopup gelen serin rüzgârlarını; güz aylarının, pekmezköpüğü ve pastırma çemeni tüten günlerini yaşadığım Keçiören bağlarının anılarını, otobüs duraklarını vesile ederek sizlerle paylaşmak istiyorum. Yaşayanlar bilir, ‘bağ-bahçe’ demek, şırahanelerde sıkılan üzüm suyunun geniş bakır tavalarda kaynatılarak pekmeze; kurban edilen danalarla koyun etlerinin mahir ellerde sucuğa ve pastırmaya dönüştürüldüğü aylar demektir. (Burada sadece değindiğim bu ‘pekmez kaynatma’ ve ‘etlik yapma’ olaylarının biraz daha ayrıntılı öyküsü için, Evrensel Basım Yayın tarafından Kasım 2001’de yayımlanan: Kapital’in Aydınlığında Alaattin Bilgi başlıklı kitaba bakabilirler.)

Üçlemelere Devam

Hacıbayram’ı, Tabahna’yı şöyle bir dolaşıp, Keçiören yollarını ve Dutluk Durağı’nı gördükten sonra, ilk gençlik yıllarımda, yaşama dirençleri, insanlığa katkıları ve fikir namusları ile bende hayranlık uyandıran üç insanın –Helen Keller, Albert Schweitzer, Thomas More– yaşamlarını kısa çizgileriyle size anımsatmak istiyoruın. Ardından da, yine üzerimde etkileri bugün bile süren üç kitaptan: Henrich Haine’nin Seyahat Tabloları; Romain Rolland’ın Jean-Christophe; Rainer Maria Rilke’nin Malte Laurits Brigge’nin Notları’ndan söz etmek; üç biyografi ile Madame Curie, Abraham Lincoln, Marian Anderson ile gezintimize devam etmek ve en sonu, 18. yüzyılın sonu ile 19. yüzyılın ilk yarısındaki devrimleri ve sosyal çalkantıları, sanatçı duyarlığı ile bestelerine yansıtan Beethoven’in sağırlığı ile ilgili kısa bir yazı ile bu kitabı noktalamak istiyorum.

Ancak bu Önsöz’e son vermeden önce, ellili yıllarda geliştirmekte olduğum İngilizcenin ilk ürünü olan bir küçük kitap, Sorgu ile başlayan çeviri etkinliğimin, Sol Yayınları’nda devam eden kısmında tanık olduğum bazı olayları, unutulup gitmesin diye sizlere aktarmak istiyorum.

Rüzgârlı Sokak ve ‘La Question’

Başlangıcı, Ulus Meydanı’nın bir köşesine açılan, yazları tozlu, kışları çamurlu “Rüzgârlı Sokak”, 1950’li yıllarda Ankara’nın Babıâli’siydi. Dik yokuşlu değildi; tersine hafif bir meyille alt ucu, 19 Mayıs Stadı’nı çeviren ana caddeye açılırdı.

Başkentin en eski gazetesi “Ulus”un –ilk adıyla “Hâkimiyeti Milliye”nin– yönetim ve basım yeri bu sokakta olduğu gibi, Cemil Sait Barlas’ın haftalık “Pazar Postası” dergi-gazetesi de bu sokakta basık çatılı köhne bir binada yayımlanırdı. O yılların önemli dergilerinden, Salim Şengil’in (namı diğer Salim Amca’nın) çıkarttığı “Seçilmiş Hikâyeler” ile “Dost” dergilerinin yönetim yeri, “Ulus” gazetesinin yönetim yeriyle dört katlı beton binayı paylaşırlardı. Rüzgârlı’da bunlardan başka pek çok gazete ve derginin idare yerleri ve basıldıkları matbaalar bulunurdu.

Ellili yıllarda, hem Şengil’in dergilerine, hem de “Pazar Postası”na yazılar ve çeviriler verdiğim için, Rüzgârlı’nın ‘müdavimlerinden’ sayılırdım. 1959 kışıydı, Muzaffer Erdost’un editörlüğünü yaptığı “Pazar Postası”nda –sanırım– orta sayfada, Henri Alleg adında bir Fransızın yazdığı La Question başlıklı bir kitaptan söz ediliyor, Jean-Paul Sartre’ın kitaba yazdığı önsözden pasajlar yayınlanıyordu. Yanılmıyorsam bu pasajları, Cemil Sait Barlas Fransızcadan çevirmişti. Kitabın niteliği ve Sartre’ın önsözü çok çarpıcıydı; ilk kez “işkence”den ayrıntılı olarak söz ediliyordu, Ne de olsa o yıllarda, karakollarda dayak, falaka sıradan uygulamalar sayılsa da, bilimsel(!) yöntemlerle uygulanan sistemli işkence yaygın sayılmazdı...

Bu ilgiyle, kitabın İngilizcesini uçak postasıyla İngiltere’den getirttim ve bir gecede okuyup ertesi gün çevirmeye başladım. Ve 1959 başında –sanırım Ocak ayında– La Question-Sorgu, Erdost’un ilk yayıncılık denemesi, Açık Oturum Yayınları’nın ilk kitabı olarak yayımlandı.

Sorgu, yayınlanır yayınlanmaz, okurlar arasında geniş bir ilgi topladı, basında yankılar uyandırdı ve kısa zamanda tükendi. Nedir ki, bu minicik kitabın yeni baskısını yapmaya ne zaman kalkışsam, araya, olaylar, güçlükler, ayrılıklar giriyordu; Muzaffer 1963’te yedeksubaylığını yapmak üzere Şemdinli’ye gitti; dönüşünde yeni bir yayınevi, Sol Yayınları’nı kurma, ilk kitapları seçip yayınlama telaşı araya girdi ve nihayet 12 Mart 1971 geldi çattı; pek çok aydın ve bu arada elbette Sol Yayınları’nın kurucusu Muzaffer Erdost faşist darbecilerce toplanarak parmaklıkların arkasına atıldı. Üç buçuk yıl süren bu tutuklamanın amacı besbelliydi: Marksist klasikleri seçip yayınlamaya başlayan bir yayınevinin bu girişimini daha başlangıçta boğup varlığına son vermekti. Bu hengâmede, Sorgu’yu anımsasak bile ilgilenmemiz olanaksızdı. Ne ki, bu dumanlı havadan yararlanan İstanbul’da bir yayınevi 1972 yılında Sorgu’nun üst üste birkaç korsan baskısını yaptı. Budanmış, tahrif edilmiş bu özensiz korsan baskılardan sonra ancak 1998 Kasımında ilk kez Evrensel Basım Yayın tarafından çevirimin ikinci özgün basımı gerçekleştirildi. Sorgu’nun korsan baskıları ile ilgili ayrıntıları merak edenler, Evrensel Kültür dergisinin Şubat 1997 tarihli sayısına bakabilirler.

Muzaffer 1965 sonuna doğru askerliğini bitirdikten sonra Ankara’ya dönünce, kanına girmiş olan yayıncılık mikrobu uç vermeye başladı ve “pastane” buluşmalarıyla atılan ilk adımlar, “Sol Yayınları”nın kurulmasıyla “Satırbaşı” yaptı. Şimdi o günleri şöyle bir anımsayalım.

Sol Yayınları’na Doğru

O sıralar ben, Ankara’nın birkaç kilometre dışında, bir tepenin üzerindeki, Mustafa Kemal’in ilk Karargâhı olan tarihi taş binada çalışmalarını sürdüren Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nde İngilizce mütercimi olarak çalışıyordum. Askerden dönen Muzaffer de yakınımızdaki İncirlik semtinde oturuyordu; arada bir, iki eski arkadaş buluşuyor, yayıncılıktan falan söz açıyorduk, bir gün Muzaffer, her zaman koltuğunda taşıdığı sarı zarfla geldi. Zarfın içinde, Siyasal’ın (SBF) kitaplığında bulduğu o günlerin önde gelen isimlerinden Polonyalı iktisatçı Oskar Lange’nin kalınca bir kitabını getirdi. Yapıtı birkaç gün inceledim ve buradan bir derleme yapmaya karar verdik.¹ Ancak ortada ne yayınevinin bürosu vardı ne de adı sanı. Daha sonraki buluşmalarımız Kızılay’da, İnkılap Sokağı’nda, şimdi Ulusoy otobüslerinin bürosu olan mahalde (‘Tavukçu’nun tam karşısıdır’ dersem, ‘akşamcılar’ için daha iyi bir referans vermiş olurum!) bulunan bir pastanede devam ediyordu. Burada oturup Marksist klasiklerin listelerini gözden geçiriyor, sonra da Muzaffer, koltuğunda sarı zarfla Ulus civarındaki matbaalara doğru yola çıkıyor, ben de Maltepe’deki evime yollanıyordum.

Neyse uzatmayalım, bir iki ay içinde, yayınevine yer de bulundu, adı da kondu: Sol Yayınları. Yeni yerimiz, Ulus’ta Sanayi Caddesi’nin üzerinde Demir İşhanı’nın beşinci katında, sandık odası gibi ufak bir girintisi olan, hadi bilemedin on beş on altı metrekarelik bir odaydı. Odadaki bütün ‘möble’, dört adet gıcırtılı sandalye ile bir adet tingirdek masa ve üzerinde canından bezmiş bir daktilo makinesi idi. Binada asasör bulunmadığını söylememe gerek var mı bilmem!.. Yalnız şunu ekleyebilirim: Tingirdek masalardan, köhne daktilolardan, nurtopu gibi klasikler doğabilir!.. Doğdu da.

Sol Yayınları’na İlk Baskın

Yukarıda bir yerde, 12 Mart 71’de Muzaffer’in tutuklandığını ve bu tutuklamanın amacının da, Marksist klasikleri yayınlamaya başlayan Sol Yayınları’nı daha başlangıçta susturmak olduğunu söylemiştim. Oysa aslında bu “susturma” işinin çok daha önce başladığını kaydetmem gerekir.

Daha yayınevi kurulalı bir yıl kadar olmuştu ama, bu bir yılda –sayısını şimdi anımsayamayacağım– epeyce bir klasik yapıt yayımlanmış ve kitaplar özellikle gençler tarafından büyük ilgi ve rağbet görmüştü. Bu hal elbette “ilgililerin” dikkatinden kaçmıyordu.

1966 Kasımında, Mao Çe Tung’dan çevirdiğim Teori-Pratik başlıklı yapıt, diğer kitaplar gibi ilgiyle karşılanmıştı ve alelacele, zamanın ünlü hukukçularından olan Profesör Sulhi Dönmezer’den alınan bilirkişi raporuna dayanılarak, savcılık kitapta komünizm propagandası yapıldığı savıyla soruşturma başlatmıştı. Bu arada genç okurlara/aydınlara adı geçen Prof. ile ilgili bazı notları aktarmak isterim.

Son yirmi beş otuz yıldır, demokrasi, özgürlük ve özellikle düşünce ve fikir özgürlüğü şampiyonluğu yapan bu anayasa profesörümüz, yetmişli yıllara doğru ve izleyen yıllarda, özellikle basın yayın dünyasında, verdiği bilimsellikten uzak “bilirkişi raporları” ile ünlenmişti. Önüne hangi kitap, hangi yazı gelse, komünizm propagandası yapıldığı konusunda rapor düzenlerdi. Böylece kaç aydının, yazarın, yayıncının canını yaktığını bir kendisi bir de şeytan bilir.!

Mao’nun Teori Pratik kitabı çevrilip yayınlanınca savcılık, kitabı önce Ankara Hukuk Fakültesi Anayasa Profesörü Uğur Alacakaptan’a gönderiyor ve Alacakaptan’ın verdiği olumlu rapor üzerine (yani kitapta komünizm propagandası falan yapılmıyor denmesi üzerine) bu kez, hem de yıldırım telgrafı ile Dönmezer’den rapor istiyor –ancak şeytana malumdur–. Dönmezer büyük olasılıkla kitabı bile okumadan, her zamanki alışkanlığı ile, “kitapta komünizm propagandası yapılıyor” raporunu hemen savcılığa ulaştırıyor. Savcılık, yıldırım telgrafı ile gelen bu rapor üzerine (Alacakaptan’ın olumlu raporu hasıraltı edilerek) kitap hakkında kovuşturma başlatıyor ve yayıncı Muzaffer Erdost tutuklanarak Ankara Ulucanlar Cezaevi’ne konuluyor.

Sanırım 1977’nin Şubat ayı sonlarıydı. Cüce Şubat’ın şanına layık buzlu/sisli bir Ankara sabahı Ulus’a indim. Gece tutuklanma haberini almıştım. O günlerde, Hasan Hüseyin de “Kızılırmak” şiiri ve kitabı vesile edilerek Ankara Cezaevine kapatılmıştı. Kalın birer yün çorap aldım ve yakındaki Sol Yayınları bürosuna çıktım. Kapıyı açtım ki bir de ne göreyim, bizim tıngırtılı masanın üzeri zarf, kâğıt, alacak verecek pusulaları, mektuplar gibi, her biri, sevgili Türk devletini ve de Cumhuriyetimizi yerle bir edecek malzemeyle doluydu. Odaya doluşmuş sivillerden ikisi, gıcırtılı sandalyelere oturmuş bu tehlikeli evrakları inceliyor, geri kalan üç kişi de rafları, öteyi beriyi karıştırıyorlardı.

Odada bizden, Muzaffer’in amcası liseden arkadaşım İsmail Erdost ile, epeyce zaman önce kaybettiğimiz sevgili Erdoğan Berktay vardı. İlhan, ya Adliye kaleminde ya da Ulucanlar yolundaydı. Sivil polislerden, yakasında şimdi adını söylemek istemediğim bir fakültenin rozetini taşıyan genç bir tanesi, odanın ortasında beni durdurdu, kimsin, nesin, necisin diye sordu; ben de kısaca yanıtladım. Başıyla kapıya doğru işaret etmesi üzerine, elimde çorap paketi ile dışarı çıktım.

Aynı saatlerde asıl büyük arama Muzaffer’in o sıralar oturduğu İncirlik semtindeki evinde yapılmış ve saatler sürmüş. Bütün yazılı kâğıtlar, mektuplar falan okunduğu gibi, alışveriş makbuzları, ödemeler ve benzeri şeyler inceden inceye gözden geçirilmiş. Kısa süre sonra öğrendiğimize göre bu makbuzları ve ödeme belgelerini dikkatle incelemelerinin nedeni Çin Komünist Partisi ile irtibatımız olduğu ve belki de onlardan para aldığımız kuşkusuymuş! Öyle ya Mao’nun kitabını yayınlayan adam, mutlaka Çin komünistlerinden para almıştır da bu işi yapmıştır! Mantık ve zihniyet bu... Bize gelince; ne yayınevinin çekmecesine, ne bizim kursağımıza; ne Moskova’nın ‘rublesi’ ne Çin’in ‘yen’i girmesi, olanaksızdı. Bizler her şeyden önce özgür ve bağımsız bir Türkiye peşindeydik; ancak, on yıllardır vatan toprağını Amerikan üsleriyle donatanların; IMF ve Dünya Bankası önünde diz çöküp mendil açanların bizleri kendileri gibi sanmalarını da doğal karşılamak gerekir²...

Sol Yayınları’nın Arabasına, Minibüsüne ve Basımevine Dair

Sanırım, Gemlik’in Umurbey köyüne taşındığımız 77 yılını izleyen ilkyaz olmalıydı. Bahçedeki tomurcukların kimisi patlamış, kimisi patlamak üzereydi. Akşam üzeri kapıda küçük yeni bir araba durdu, gelenler İlhan ile yakın akrabası Yunus idi. Ankara’dan beraber gelmiş, arabayı Bursa yolu üzerindeki fabrikadan teslim almışlar, bize –ağabeylerine– uğramışlar. İlhan’ın ilk işi, eşine, Gül’e telefon etmek oldu. Çocuk gibi sevimli ve sevinçliydi. Minik arabanın rengini falan anlatıyordu. Akşam yemeğini tahta balkonumuzda –elbette rakı eşliğinde– yedik, güldük söyleştik. Ertesi sabah bizi Bursa’da bir dostun evine bırakıp Ankara’ya döndüler. İlhan henüz acemi olduğu için arabayı Yunus kullanıyordu.

Gelelim “minibüs ve basımevi” öyküsüne... Belleğimde kaldığına göre, önce Sol Yayınları’nın basılabileceği bir matbaa makinesi ve yardımcı araçlar alınmıştı ve kitaplarımız burada basılıyordu. Sonra da kitapların taşınması için elden düşme bir minibüs tedarik edilmişti. Ne var ki, Marksist klasiklerin yanı sıra, Darwin gibi, İbnî Haldun gibi düşün ve bilim dünyasının yapıtlarını Türkçe bilen okurlara ulaştırma çabasında olan bir yayınevi, yedi başlı sermaye ejderiyle ve onun maşalarıyla nasıl baş edebilir ve gelişebilirdi! Önce –bir yıl kullandı mı kullanmadı mı bilmem– İlhan’ın arabası elden çıktı; bunu, özellikle Ankara’ya geldiğimde benim ayağımı yerden kesen külüstür minibüs izledi... ve ardından da, sevgili İlhan’ın canına kıyıldığı 7 Kasım 81 günlerinde baskı makineleri uçtu gitti.

Her şeyin bir bedeli vardır denir; araba ne ki, minibüs ne ki, baskı makineleri ne ki ... ama İLLE İLHAN İLLE İLHAN!..

ESKİ ANKARA’DAN ÜÇ KESİT

HACIBAYRAM MAHALLESİ

TABAHNA

KEÇİÖREN YOLLARI VE DUTLUK DURAĞI

1971 sonları - Demir İşhanı çatısı

İnançların Kaynaştığı Tepe: Hacıbayram

Doğuda İdris Dağı’ndan kopup gelen Hatip Çayı, Ankara Kalesi’nin en yüksek burcu Ali Taşı ile Hıdırlık Tepesi arasındaki derin vadiden geçerek, Kazıkiçi Bostanları’na kadar yol boyu, söğüt, zerdali, erik ağaçlarıyla sebze bahçelerini yeşertirdi. Bu yeşilliklerin Bentderesi kesiminde, yaz kış demeden her gün çayın kenarına ocak kurup, ayak bileklerini aşan su içerisinde tokaçla çamaşır yıkayan kadınlar görülürdü. Düzlüklerdeki kır kahvelerinde ise, çay-kahve içen ya da akşamın alaca karanlığında ‘Men-i Müskirat-İçki Yasağı’ Kanununa karşın Ermeni esnafın çektiği kaçak rakıyı gizlice yudumlayan fesli-şalvarlı erkekler demlenirdi.

Çayın geçtiği vadiye göre oldukça önemli bir yükselti sayılan Hacıbayram Tepesi ta eski çağlardan beri hep kutsal kabul edilmiştir. Anadolu’da ilk çağlardaki Ana Tanrıça kültü, Frigler döneminde Kybele’ye dönüşmüştü. Helenistik çağda bu tepede inşa edilip, Roma çağında Augustus Tapınağı’na dönüştürülen antik yapının muazzam taş duvarları arasından yüründüğünde, birkaç basamakla inilen üzeri kapalı küçük bir iç tapınak kutsal suyuyla Ana Tanrıça inancından izler taşırdı. 15. yüzyılda Selçuklular zamanında yapılan Hacı Bayram Camisi de, hemen bitişiğindeki Hacı Bayram Veli Türbesiyle, uzun yıllar kiliselik de etmiş olan bu tapınakla kucak kucağa idi. Bu kucaklaşma öylesine içli dışlıydı ki, caminin çatısının bir köşesi, dirseğiyle tapınağın duvarına adamakıllı yaslanmıştı. İsterseniz siz bu hale bakıp, doğurganlığı ve yaşamın sürekliliğini temsil eden Ana Tanrıça ve Kybele figürlerinin, ‘Çiftçilerin Piri’ toprak adamı Hacı Bayram Veli ile kucaklaşması da diyebilirsiniz. Kısacası, bu tepede en somut haliyle gözler önüne serilmiş, eski çağlardaki inanç özgürlüğünün ve hoşgörünün simgesi olmuştur. Ve zamanla, Hacı ve Bayram sözcükleri birleşerek semtin adı Hacıbayram Mahallesi olarak anılmaya başlanmıştır.

“Hazreti Pir Çarpsın ki...”

Hacıbayram Mahallesi’nde doğup büyüyen ve vakitlerinin çoğunu türbenin önü ile cami meydanında geçiren çocukların pek azı, Hazreti Pir’in (çocuklar Hacı Bayram Veli’ye kısaca böyle derlerdi) ermişliği dışında iyi bir şair olduğunu bilirdi. Onlar için Hazreti Pir, duaları kabul eden ve her nasılsa dilekleri gerçekleştiren ermiş bir kişiydi. Bu yüzden de, sınavlara hazırlanırken kitaplara kapanmak gibi zor bir uğraş yerine, ana-babalarının da tembihiyle türbenin demir parmaklıklı pencerelerine yapışıp ‘üç kulhüvalla bir elham’ okuyarak ondan yardım talep ederlerdi. Sınıfı geçerlerse ne âlâ, yine türbenin önünde sek sek, müselles, güvercin taklağı, aşık oynamaya devam ederler, yok sınıfta kalırlarsa bunu büyüklerinin uyarılarına rağmen Hazreti Pir’in huzuruna abdest almadan çıkmalarına yorarlar ve ertesi yıl mutlaka abdest almak azmiyle oyunlarına dalıp giderlerdi.

Hazreti Pir, yalnız sınıf geçmelerinde bir yardımcı değil, aynı zamanda oyunlarında da bir ‘hakem’ gibiydi. Cami avlusunda bilye ile ‘müselles’ ya da gazoz ve sigara kutusu kapaklarıyla ‘daire’ oynarlarken aralarında anlaşmazlık çıktığı zaman derhal, “Hazreti Pir çarpsın ki...” diye başlayan en büyük yemine başvurdukları gibi, okuldan kaçtıkları ya da önemli bir yaramazlık yaptıkları zaman ana babalarına güvence vermek için yine bu büyük yeminle başlayan öyküler uydururlardı.

Oysa alçakgönüllü ve serin türbesinde birkaç yakınıyla birlikte sonsuzluk uykusunu uyuyan Hacı Bayram Veli, bu yemini yerli yersiz yineleyen mahalle çocuklarını çarpmak şöyle dursun, bir de onlara küçük bir harçlık kaynağı gibiydi. Bu ermiş kişiye bir dilekte bulunmak ya da fatiha okumak için dövme demirden parmaklıklı penceresinde el açan ziyaretçileri, pencerenin telleri arasından içeriye sarı beş ya da on kuruşluklar atarlar ve bir tenha zamanı kollayan çocuklar türbe bakıcısından önce davranıp bu paraları ince bilekli ve kalem parmaklı elleriyle çekip almak becerisini gösterirlerdi.

Büyük İskender’in Lahdi

Augustus Tapınağı’nın iç avlusu ile önündeki geniş meydan, yirmili ve otuzlu yıllarda, Anadolu’nun çeşitli yerlerinde yapılan arkeolojik kazılarda elde edilen çoğu büyük boyutlu pek çok taş eserin toplandığı büyük bir açıkhava müzesi gibiydi. Müzenin meydandaki kısmının etrafı, yine kazılarda bulunan sütunlara yerleştirilen demirlerle oluşturulan bir çit ile çevrilmiş ve güya koruma altına alınmıştı. Caminin etrafını çevreleyen mezarlık ile bu açıkhava müzesi, Hacıbayramlı çocukların saklambaç oyunu için bulunmaz bir özellik taşırdı ve müze bekçisi Satılmış Ağa ile çocuklar arasında bitip tükenmez bir kovalamacanın konusuydu. Müzedeki İskender Lahdi ile mezarlığın bir köşesinde duran tabutların içerisine saklanan çocuklar –özellikle gece seanslarında– ebe olma bahtsızlığına uğrayan arkadaşlarına, tabut kapaklarına vurarak ya da lahdin içinden acayip sesler çıkartarak dehşet verici dakikalar yaşatırlardı.

Hacıbayram’da Asar-ı Atika Müzesi (1930 civarı))

Müzeyi hemen her gün omuzlarında fotoğraf makinesiyle ecnebiler ziyaret eder, çocuklar taşların önüne sıralanarak ilk kez gördükleri fotoğraf makinesine sırıtkan pozlar verirlerdi. Bu masum ve çocuksu pozlar, kim bilir hangi arkeoloji dergisinin sayfalarını süslemiştir.

Çoğu mahallede olduğu gibi burada da her çocuğa taşıdığı özelliğe göre bir takma ad yakıştırılmıştı. Yırık Nazım, Karadana Şükrü, Piç Fahri, Arsenlüpen Adil, Zündap Hacı, Hoca Dölü Alaattin, Törtör Efe, Cılbırık Necmi, Horoz Ali...

Caminin etrafındaki mezarlıkta ileri gelen pek çok Ankaralının mezarı bulunduğu gibi adak kurbanları da buradaki bir açıklıkta kesilir, fakir fukaranın arasına karışan çocuklar kurban etinden pay almak için boyunlarını büküp beklerlerdi. Çocukların bu halini görenler, daha az ötedeki o delişmen çocuklarla bunların aynı çocuklar olduğuna inanamaz ve geleceğin ‘muhtemel’ aktörleri konusunda içlerinde bir umut ışığı pırıldardı.

Çoğunluğu sarıklı-kavuklu olan ama hepsinin üzerleri özenle yazılmış müzelere layık mermer taşlarla bezenmiş mezarlardan birkaç tanesi nispeten daha yakın zamana aitti ve henüz unutulup gitmemişti. Bunlardan yol üzerine rastlayan birinde o sıralar cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü’nün kayınvalidesi, yani Mevhibe Hanımın annesi yatıyordu. Ara sıra cami meydanına siyah bir araba yanaşır, içinden çıkan başı örtülü bir hanımefendi mezara yaklaşarak el açar, yaşlı gözlerle geldiği gibi sessizce arabasına biner giderdi.

Yakın zamana ait mezarlardan bir çifti de ilk havacı şehitlerimiz Sırrı ile Behçet’e aitti. Her yıl havacılık gününde bu iki şehidin mezarlarına çelenk koyulduktan sonra meydanın bir köşesine küçük bir masa konur, genç yaşta şehit düşen bu iki babayiğidin fotoğrafları bayrakla kaplı masanın üzerini süslerdi. ‘Günün anlam ve önemini’ belirten konuşmalardan sonra toplanan kalabalık dağılır ve mezarlardaki çelenkleri yavaşça sırtlayan çocuklar arka sokaklardan dolaşarak Bankalar Caddesi’ne inerler ve Karpiç Lokantası’nın bitişiğindeki çiçekçi Sapuncakis’e birkaç saat önce sattığı çelenkleri birkaç yirmi beşlik karşılığında ‘iade ederlerdi’.

Hacıbayramlı çocukların bu ve benzeri irili ufaklı kabahatleri ‘dini bütün ve edepli’ ana babalar tarafından duyulduğunda, çocukları evlerinde iyi bir sopa bekliyor demekti. Sopadan korkan çocukların bir kısmı böyle günlerin gecesini, evin öfkesini atlatmak için Büyük İskender’in lahdi içerisine doluşarak geçirirlerdi. Birbirlerine ne kadar sokulsalar da gecenin ayazında taş lahit içerisinde yine de çeneleri takırdardı. Doğuşlarından başlayarak içlerine işlemiş bulunan Hacıbaram Veli’nin kutsallığı inancının da bu ürpermelerde katkısı olduğu muhakkaktı.

Bando-Mızıka ve Paşa Pantolonu

Hacıbayram Camisi’nin önemli yanlarından biri de Ankara’daki hemen bütün cenazelerin onun önünden kalkmasıydı. Minare kapısının bitişiğindeki musalla taşında her öğle vakti bir ya da iki tabut hazır bulunurdu. Her ne kadar Hacıbayram yerlileri bu cenazelere alışkın iseler de, cami karşısındaki evlerde ‘dışarılıklı’ kiracılar her Allahın günü yinelenen bu manzaraya dayanamazlar, kısa zamanda bir başka mahallede buldukları eve taşınırlardı.

Hacıbayram’ın en şenlikli zamanları, yüksek bürokratlarla askeri erkândan birisinin cenazesinin kalktığı günlerdi. Böyle günlerde askeri ‘bando-mızıka’ hazır bulunur, namazdan sonra omuzlara alınan ya da top arabasına konan tabutun önünde Chopen’in ‘Cenaze Marşı’nı çalan bandonun hazin nağmelerine ayak uyduran cemaat ağır ağır Karaoğlan Çarşısı’na doğru inerdi.

Bu törenlerdeki ‘bando-mızıka’ özellikle yaşlı Hacıbayramlılar için biraz şaşırtıcı ve hayranlık vericiydi. Bandodaki nefesli sazlardan klarnet ile flütü, kaval ile granataya akraba bulan yaşlılar, uzayıp kısalan saksafon ile omuza yüklenerek çalınan kocaman ağızlı pirinç sazın pırıltısını hayranlık verici bulurlardı. Oysa otuzlu yıllardaki genç kuşak bu sazları da, bandonun bütününü de, istasyon yolunun üzerindeki yeni meclis binasının bahçesinden tanıyorlardı. Hercai menekşeler, laleler ve çeşitli çiçek ve ağaçlarla bezenmiş Meclis Bahçesi’nde, içerisinde renkli balıkların yüzdüğü kaskatlı bir havuz olduğu gibi, havuzun yanı başındaki yuvarlak bir beton yükseltide tatil günlerinde büyük bir orkestra Strauss’dan valsler ve benzeri bestecilerden hafif parçalar çalıyordu. Cumhuriyetin ilk yıllarında halka çekilen bu müzik ziyafetini delikanlılar ile genç kızlar çimenlere uzanarak izledikleri gibi orta yaşlılar da kanepelerden bu yeni müzik türüne kulaklarını alıştırmaya çalışırlardı.

O yıllarda cenaze törenleri vesilesiyle Hacıbayram halkının merak ve hayranlığını uyandıran bir başka şey de, askeri erkânın cenazelerine katılan paşaların omuzdan atkılı geniş tokalı palaskaları ile omuzlarındaki defne dallı yıldızlar ve yakalarındaki koyu kırmızı ve yine yıldızlı kokartlardı. Yine de bu göz alıcı aksesuarın içerisinde paşaların giysilerindeki en gösterişli kısım, belden başlayarak paçalarında son bulan üçer parmak kalınlığındaki iki sıra kırmızı şeritti. Pantolonlarının her iki paçasının dışındaki bu kalın kırmızı şeritler, göbekli paşaların attıkları her hazin adımda seyredenlerin gözlerini kamaştırır ve ana-babaların, evlatlarını asker ve paşa yapma arzularını pekiştirirdi. 1940’lı yılların sonuna doğru ordumuz ‘modernleştirilirken’ subay kıyafetleri de elbette ihmal edilmemiş ve paşa pantolonlarındaki bu şeritler, paşalarımızın cansiperane direnmelerine rağmen ordudaki pek çok şey gibi tarihe karışmıştı. Ancak o sıralarda, pantolonlardaki bu kırmızı şeritler ufak bir şey üzerinde sembolleşmişti. On paranın, yirmi paranın kırk paranın (yani bir kuruşun) ve hatta beş paranın bile bir değer ifade ettiği o yıllarda Asker sigarası üç kuruş, Köylü sigarası beş kuruş, Birinci sigarası yedi kuruş, o sıralar ‘adamdan sayılan’ memurların içtiği Yenice sigarası yirmi kuruş, kodamanların içtiği Serkildoryan (sonradan Büyük Kulüp) otuz beş kuruştu. Asker sigarası erlere her ay belli miktarda verilirdi, en ucuz sigara olduğu için halka satılmasını önlemek amacıyla da beher sigaranın üzeri boydan boya iki kırmızı çizgiyle işaretlenmişti. Birbirine paralel bu iki kırmızı çizgiyi paşaların pantolonlarındaki kırmızı şeritlere benzeten erler arasında Asker sigarasının adı Paşa Pantolonu diye bilinir ve birbirlerine sigara ikram ederken “Yak bir Paşa Pantolonu” esprisini yaparlar ve böylece Nasrettin Hoca’nın torunları olduklarını bu vesileyle bir kez daha ispatlamış olurlardı.

Asri Kahve, Asri Berber, Asri Hamam, Asri Helalar ve Son Durak: Asri Mezarlık

Tabutun içinde salına salına son yolculuğuna çıkan ‘müteveffa’nın, ister sivil, ister bando-mızıkalı asker olsun, izleyeceği yol belliydi: Cami meydanından Karaoğlan Çarşısı’na inerken solda Cumhuriyetin ilk Adliye Binası’nın (ki, hâlâ yerinde duran bu taş binanın üst katındaki bir odada 1923 yılından sonra bir süre çalışan İstiklal Mahkemesi pek çok idam cezasına mührünü basmıştı) önünden geçer, Asri Kahve’yi sollayarak zamanın biricik alışveriş merkezi Anafartalar Caddesi’ne kıvrılır, sağında Asri Hamam’ı, solunda Asri Berber’i geride bırakarak, Asri Helaları geçer, Samanpazarı’ndan sonra uzun bir yolu izleyerek son konağı olan Asri Mezarlığa dahil olurdu.

‘Asri’ sözcüğünün bu denli sık yinelenmesi bir ‘üslup zaafı’ olarak görülmemeli, zira Cumhuriyetin ilanı ile birlikte ‘asrileşmeye’ yani ‘çağdaşlaşmaya’ öylesine büyük bir önem verilirdi ki, bu ‘sıfat’ yalnız saydıklarımızı nitelemekle kalmaz, o yıllarda doğan çocuklara isim olarak da takılırdı. Her sınıfta birkaç tane ‘Asri’ arkadaşımız olurdu.

Yere yayılan ‘sofra bezi’nin üzerine yerleştirilen kalaylı bakır ‘sini’nin çevresine bağdaş kuran aile efradı, ortaya konan tarhana çorbasına ya da zerdali hoşafına hep birlikte kaşık sallarken, birkaç yıl içerisinde dikdörtgen tahta masa etrafında toplanmışlar, ayrı tabaklarda, çatal, bıçak ve kaşıkla yemek yeme talimlerine başlamışlardı. Erkekler fes ve şalvardan, kadınlar çarşaf ve şeraceden kurtuldukları gibi, başları açık, kolları kısa dolaşmaya ve hatta tırnaklarını uzatıp ‘ojelemeye’ başlamışlardı. Bu kadarla kalsa iyi, artık genç hanımlarımız, sanki erkekmiş gibi, bir kısmı Hacıbayram yakınlarında bulunan ‘resmi dairelere’ ‘memure’ olmuşlar, uzun tırnaklı ince parmaklı elleriyle –tıpkı piyano çalıyormuş gibi– daktilonun tuşlarını tıkırdatmışlardı. Gazetelerde ilk Cumhuriyet Baloları ile ilgili fotoğraflar yayınlanmış, mahalleli gençler, tuvaletlerinin etekleri kürklerinden sarkarak yerleri süpüren tüylü şapkalı hanımlarla, fraklı smokinli beylerin Meclis’in tam karşısındaki Ankara Palas’ın mermer merdivenlerinden çıkmalarına tanık olmuşlardı. Eh bütün bunlar, ‘Asrileşmenin’ birer belirtisi değil de neydi peki? Evet, Ankara halkı günlük hayatın bu sıradan belirtileri dışında, ‘Yeni Yazısıyla’, Cebeci Konservatuvarı ile Türk Ocağı’nın küçük ama şık sahnesindeki Operasıyla, Meclis Bahçesi’ndeki ‘Bando’ konserleriyle yepyeni bir hayatın eşiğini aştığını pekâlâ fark ediyor, ister istemez buna ayak uydurmaya çalışıyordu. Kısacası, mahalle mekteplerinde pösteki üzerinde ilk eğitimlerini alan babaları, dedeleri, ‘imamın kayığı’ ile Cebeci’deki Asri Mezarlıkta dinlenmeye çekilirken onların çocukları, torunları, aydınlık sınıflarda ‘Asri’ sıralara oturarak saçı-başı açık bayan öğretmenlerden abc’yi hecelemeye başlıyorlardı.

Kulluktan Özgür Birey’e İlk Adımlar

Cumhuriyetin, –daha doğrusu Mustafa Kemal’in– Ankara sokaklarında estirdiği bu ‘asrileşme/çağdaşlaşma’ rüzgârı, 23 Nisan, 29 Ekim gibi ulusal bayramlarda caddelere kadar taşıyor, direklerin arasına gerilen bezlerde, “Memleketin gerçek sahibi ve efendisi, hakiki müstahsil olan köylüdür” gibi toplumsal ya da “Yerli Malı, Yurdun Malı, Her Türk Onu Kullanmalı!” gibi ekonomik sloganlara dönüşüyordu. Hele beyaz bez üzerine iri kırmızı harflerle yazılmış, “Bir Türk Dünyaya Bedeldir” ya da “Türk Övün, Çalış, Güven!” gibi yazılar, yüzyıllardır padişahların kulu, mütegallibenin kölesi olarak yaşamaya alışmış insanlara, kendilerinin de ‘adam’ olduklarını hatırlatıyor, özgüvenlerini artırıyordu.

Ulus Meydanı’ndan Ankara Garı’na giden caddenin sağında kurulan geçici ahşap ‘tribün’leri dolduran Ankaralılar, Cumhuriyetin 10. yılında Mustafa Kemal Atatürk’ün, “Az zamanda çok ve büyük işler yaptık... Türk Milleti çalışkandır, Türk Milleti zekidir...” sözlerini içeren nutkunu heyecanla dinliyor, ‘Kulluk’tan ‘Özgür Birey’e, ‘Ümmet’ten Ulus’a terfi ettiğinin bilincine vararak Gazi Paşalarını canı gönülden alkışlıyorlardı.

Velhasıl, çocukluğumun ve ilk gençliğimin geçtiği Hacıbayram Mahallesi, Cumhuriyetin ilk yıllarında Ankara’nın önemli bir semti olarak aşağı yukarı bu renkleri yansıtıyordu.

Angara’da Bir Semt: Tabahna

Yaşları yarım yüzyılı epeyce geçmiş olmalı bir Angaralının Tabahna Mahallesi’ni anımsaması için; camisi, türbesi ve Augustus Tapınağı ile ünlü Hacıbayram Mahallesi’ne göre Tabahna’yı tarif etmemiz gerekirse şöyle diyebiliriz: Camiyi ve tapınağı karşına al, sağa sapan merdivenli sokaklardan dikine inersen Tabahna Mahallesi’ne varırsın. Yalnız burada bir yazım inceliğine dikkat etmek gerekir. Çünkü semti belirleyen cadde kenarındaki levhada, “Tabakhane Caddesi” diye yazar. Bizim Angaralılar, “Tabakhane” adını kullana kullana aşındırıp, “Tabahna”ya dönüştürmüşler! Tıpkı, “aşhane”yi (yani mutfağı) “aşene”ye; “ne bileyim ben”i “nemben”e çevirdikleri gibi.

Ulus’tan hafif hafif yükselerek Samanpazarı’nda son bulan Anafartalar Caddesi, zamanın Ankara Belediyesi’ne gelmeden sola bir dirsek verir, buradan aşağı inen –sokağımsı– cadde Tabakhane Caddesi’nin başlangıcıydı. Caddenin iki yanında çoğu iki katlı, bazıları üç katlı ve üzerlerinde “cihannüma” bulunan konak denilebilecek büyüklükte ahşap evler vardı. Aslında sağ sıradaki bu evler ünlü hisar yangınından önce kademe kademe yükselerek, Ankara Kalesi’ne doğru uzanan büyük bir Ermeni yerleşim yeri oluştururlarmış. Benim çocukluğumda (1930-1940 arası), altlarında zahireciler, bakkallar, kasaplar bulunan bu büyük evlerin çoğunda yine Ermeniler oturmaktaydı. Bizim evimiz Hacıbayram camisine yakındı; ben ilkokul 4. ve 5. sınıfları, Kale eteklerinde yeni yapılan Necatibey İlkokulu’nda okumuştum. Sabah erkenden evden çıkar, yokuşlu, merdivenli yollardan Tabakhane’ye iner, sınıf arkadaşım Bedros’u evinden alarak güle oynaya okula doğru yollanırdık. O sıralar, insanların kafasına Türk-Ermeni ya da Türk-Kürt diye bir ayrım sokulmadığı için böylesi arkadaşlıkların kurulması çok doğaldı. Kentleşmemiz, uygarlaşmamız geliştikçe(!) bu türden zıtlaşmaların da arttığını görmek, insanın aklına, “Hay böyle uygarlaşmanın...” diye başlayan kötü lafları getiriyor.

Her ne halse, biz dönelim Tabakhane Caddesi’ne. Cadde üzerinde iki önemli nokta vardı: Birincisi Tabakhane Camisi; ikincisi Horhor Çeşmesi. Üzeri çatılı büyücek bu cami, Cumhuriyetten çok önce yapılmıştı ve onarım görerek bugün de görevini sürdürmektedir. Yakınındaki Horhor Çeşmesi ise, çocukluk yıllarımda, abdest alacak Müslümanlara hizmetin yanı sıra her zaman bol suyu bulunan yalağı ile çevresindeki at ve eşeklerin her zaman hizmetinde idi.

“Tabakhaneye Bok mu Götürüyorsun?”³

Camiyi geçtikten sonra cadde, Bentderesi üzerindeki yarı taş yarı ahşap köprüyü geçer ve biri batıya, Çankırıkapı’ya, diğeri doğuya, Bentderesi boyunca ilerleyerek, Kayabaşı’na ve oradan da kaynaklandığı Elmadağ’ına uzanan çayı kâh köprülerle, kâh sığ yerlerde tabandan geçen tozlu yolu oluştururdu.

Aslında, Elmadağ’ından kaynaklanan derenin bütünü Hatip Çayı idi ve Bentderesi diye andığımız kesimi bu ismi, dik yamaçlı kale hizasında çay üzerine yapılan, önce taştan sonra betondan bir setten almıştı. Bugüne bir referans vermemiz gerekirse, söz konusu bent Genelevler’e geçilen köprünün hemen üst başında kalır.

İşte bu bent ile caddenin üzerinden geçtiği köprü arasındaki, çay boyunca uzanan uyduruk ahşap barakamsı evler, zamanın deri tabaklanmasına mahsus yerlerdi. Çay kenarında dizilmelerinin nedeni, derilerin temizlenmesi için gerekli suyun kolayca sağlanmasıydı. Tabaklanarak kösele ya da çanta, ayakkabı, giyim eşyası gibi nesnelerin yapılmasında kullanılan deriler işte bu ilkel –ama zamana göre gerekli– koşullar altında üretilmekteydi. Derinin tabaklanmasında kullanılan yardımcı madde ise köpek boku idi. Bu yüzden tabakhane esnafı için köpekler çok makbul hayvanlar olup, Cumhuriyetin ilk yıllarında, çoğalan köpek sürüleri konusunda çevre halkın şikâyetleri artınca, Belediyenin bunları “itlaf etme” girişimi neredeyse bu esnafın ayaklanmasına yol açar gibi olmuştu. Eğer böyle bir ayaklanma gerçekleşmiş olsaydı bu olay tarihe “Birinci ya da İkinci Köpek Boku Ayaklanması” olarak mutlaka geçmiş olurdu.

Yukarıdaki ara başlığa gelince. O yıllarda kent içi taşımacılığında, faytonlar ile tek tük de olsa taksiler kullanılmaya başlanmıştı. Fayton’un hızı ne olacak, iki beygirli bir araç; otomobillere gelince: en çok elli atmış kilometre hız yaparlar mıydı bilemem. Şehir içinde ise, yirmi yirmi beş kilometre hız yaparlar diye düşünüyorum. Fayton olsun, otomobil olsun, kent içinde ya da bağ yollarında –diyelim Çankaya, Esat, Keçiören’in dar yollarında– biraz hızlı gidecek olsa, büyüklerimiz hemen, “Sanki tabakhaneye bok yetiştirecek!” protestosunda bulunurlardı. Öyle anlaşılıyor ki köpek bokunun değeri konusunda, Angaralı hemşerilerim, tabak esnafı ile fikir birliği içerisinde idiler. Ayrıca, hemşerilerimin dilinden eksik olmayan “Tabak mısın, köpek bokuna muhtaçsın” özdeyişi bu düşüncemi pekiştirir sanırım.⁴

Tabakhane konusunu biraz sanatsal bir vurgulama ile bitirmek istiyorum.

Tabakhane Caddesi’nin yukarıda andığım köprüyle birleştiği noktaya yakın bir yerinde, adını “Çiçek” diye anımsadığım bir bahçe vardı. Yaz aylarında bu bahçenin üst başına kurulan küçük, beyaz bir perdede zamanın sessiz filmlerinin halka birkaç kuruş karşılığında gösterildiğini hayal meyal anımsıyorum.

Angara halkını, sanatsal yönden olmasa da, biraz soluklandıran, dinlenmelerine vesile olan –o yıllarda, “Sitires atmak” diye züppe bir laf henüz icat edilmemişti– bir başka bahçeden söz etmeden geçmek doğru olmaz diye düşünüyorum.

Yukarıda, derenin doğuya doğru uzantısında tabakların sıralandığını anlatmıştım. Bendin arkasındaki ağaçlık kesimde ise, yine çayın kenarında kahveler vardı. Bu konuda belleğime eski kartpostallar yardımcı olmaktadır. Demir masalı ve sandalyeli bu kahvehanelerde, kimisi fesli, kimisi sarıklı, ama hepsi de hafif sakallı erkeklerin, akşam üzerleri, bir yandan çubuklarını tüttürürken, bazılarının köpüklü sade kahveyi höpürdetirken, bazılarının da Ermeni esnafın çektikleri kaçak rakıyı yudumladıkları söylentisi halk arasında yaygındı. Bizim Angara efeleri bu keyfi sürerken, eteklerini bellerine dolamış şalvarlı kadınların, çayın hemen ötesinde bir yandan çamaşır kazanının altını kızarmış gözlerle üflerken, bir yandan da Elmadağ suyuyla morarmış ayakları ve elleriyle düz taşlar üzerine sıraladıkları çamaşırı tokaçlamaları olağan manzaralardandı.

Tabakhane Köprüsü Civarı

Geriye dönüp, Bentderesi’nin batıya doğru akıp giden sularını izlersek, önce yine birkaç kahvehane ile, tatil günlerinde halkın toplandığı mesire yerlerini, sonra da, marul, domates falan yetiştirilen sebze bahçelerini görürdük. Bütünüyle aldığımızda Hatip Çayı dediğimiz bu dere daha sonra Çankırıkapı’dan geçer ve şimdi ‘İskitler Sanayi Sitesi’ dediğimiz hurdalığın eski sakinleri “Kazıkiçi Bostanları”nı suladıktan sonra kentin çıkışında Çubuk Çayı ile birleşerek söğüt ağaçlarının arasında yol alır ve Sakarya Nehri’ne katkıda bulunurdu.

İşte size, aklımın erdiğince ve dilimin döndüğünce Tabahna Mahallesi ile Bentderesi’nin kısa öyküsü.

Antika meraklıları için not: TDK sözlüğünde “Tabak” sözcüğü karşılığı, “Sepici”; “Tabakhane” karşılığı “Sepi yeri” diye gösterilmiş. Arapça “Dabbah” sözcüğünün bize, “Tabak” diye geçtiğini sanıyorum. Ama iş bununla bitmiyor. Hep biliriz, mahalle adlarını, sokak, meydan adlarını keyfe göre değiştirmeye pek meraklı olduğumuzu. Yıllar önce de “Tabakhane Mahallesi”nin adı, “Öztürk Mahallesi” olarak değiştirilmiş ve böylece bu mahal hem daha “zarif” bir ada kavuşmuş, hem de Türkoğlu Türk olduğumuzu bir kez daha ispatlamışızdır!

Keçiören’in Yolları ve Dutluk Durağı

Otuz beş kırk yıl öncesine kadar –yani beton yapıların her yanı istila etmesinden önce– Ankara kenti çepeçevre bağlık bahçelik alanlarla çevrilmişti. Eski Angaralıların bu bağ ve bahçelerin ortasında yazlık evlerinin bulunduğunu daha önce kısaca anlatmıştım. Şimdi bu bağlık mekânlar içerisinde bulunan Keçiören semtinin yolları ile Dutluk Durağı ile çevresinin eski halini anımsatmak istiyorum.

Kent dışındaki pek çok yerleşim yeri gibi Keçiören’e de Ulus Meydanı’ndan kalkan belediye otobüsleri ile gidilirdi. Ne var ki bu belediye otobüslerinden önce, benim çocukluğumda –diyelim otuzlu yıllarda– ya da daha öncesinde, varlıklı aileler yaylılarla⁵, geri kalanı at ya da eşek sırtında gidip gelirlerdi. At bir yana, rahvan yürüyen bir eşek, Ulus Meydanı civarına bir saati aşan bir sürede ancak ulaşabilirdi. Daha uzak yerlere, diyelim, Kale Kapısı önündeki Atpazarı’na, Samanpazarı’na, Hamamönü’ne ya da Cebeci’ye ne kadar zamanda ulaşabilirdi siz hesaplayın! Buralarda dükkânı bulunan esnaf, sabah namazında yola çıkar, atını/eşeğini varsa işyerinin yakınındaki ahıra, yoksa Ankara’daki evinin ahırına yemleyerek bağlar; ikindi namazından sonra da dükkânın kepenklerini kapatır, aldığı nevaleyi heybeye doldurur, hayvana atladığı gibi bağın yolunu tutardı. Bütün bunları, atın terkisinde babamın beline sarılarak yaptığımız, o zamana göre uzun sayılmayan birkaç saatlik yolculuklardan anımsamaktayım.

Daha sonraları, Angara’nın zenginlerinden Hamamcı Zadeler, Keçiören’e “Kaptıkaçtı” işletmeye başladılar. Şimdi “minibüs” dediğimiz çirkin araçların ilk örnekleri olan bu araçların dış yüzeyleri ahşaptı ve yedi sekiz kişi ancak alabilirdi. Sanırım günde birkaç kez Ulus’tan kalkar, adına uygun bir hızla (saatte yirmi beş, otuz kilometre) kırk, kırk beş dakikada Keçiören Gazino Durağı’na ulaşırdı. Taşıma ücreti on kuruş muydu, yoksa on beş mi bilemiyorum.

Kaptıkaçtıları, düzenli sayılabilecek seferler yapan Uray Otobüsleri⁶ izledi. Rusya’dan getirilen yirmi-yirmi beş kişi alabilen bu otobüsleri, İsviçre’den ithal edildiğini anımsadığım daha büyük, kapıları otomatik açılan kırmızı boyalı otobüsler izledi. Sabah sekizde başlayan otobüs seferleri, birer saat arayla yapılıyor, saat 21’de son buluyordu. Sonraları, halkın ısrarlı isteği sonucu saat 23’te sinema dönüşü bir sefer daha konulmuştu. İkinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında bu seferler adamakıllı aksadığı gibi, yolcu sayısı da epey artmıştı.

Keçiören’de bağların-bahçelerin, evlerin-ahırların tapulu sahipleri vardı ama çevrede de pek çok hazine arazisi vardı. Yüzyılın ortalarında demokrasinin ülkemize adım atması ve onun Türkiye temsilcisi Demokrat Parti’nin getirdiği ‘özgürlük’ ortamı içerisinde hazineye ait arazi öylesine yağma edildi ki, buna ne otobüs yetişirdi ne de o güzelim bağlar bahçeler eski kimliklerini koruyabilirdi. Tapulu, tapusuz her taraf parsellendi, o güzelim Ankara Armudu, Körbekir Elması, Malatya Kayısısı ağaçları ile Gülüzümü, Fesleğen, Karagevrek omcaları; kırmızı kiremitli, aşı boyalı evler yerlerini beton yığınlarına bırakıp çekip gittiler.

Ben burada bu Vandallık üzerinde fazla durmayacağım, sadece çocukluğumun Dutluk Durağı ve çevresini dilimin döndüğünce anlatmaya çalışacağım.

Dutluk Durağı

Bu durağı anlatabilmek için yeniden, genellikle otobüslerin kalkış yeri olan Ulus Meydanı’na dönmemiz gerekiyor. Keçiören otobüsleri, Cumhuriyetin ilk ‘görkemli’ binalarından, birbirine bitişik Başbakanlık ve Maliye Bakanlığı binalarının, havuzlu-güllü arka bahçesinin demir parmaklıklı duvarları önünden kalkarlardı. Otobüsle, Ziraat Enstitüsü’nü, Eski Ziraat duraklarını, Kalaba Köyü’nü geçtikten sonra ikiye yol ayrılırdı. Sola giden yol asfalttı, sağa giden ise şose idi ve bu nitelikleri ile birbirinden ayrıldıkları gibi, yolcular için de bu ayrım önemliydi. Her iki yol da zaten bir armut çizerek Gazino Durağı’nda birleşirlerdi ama özellikle asfalt yol üzerinde oturanlar, uzun süren şose yolun tozunu solumamak için ellerinden gelse her otobüsün asfalttan gidip, şoseden dönmesini sağlamak isterlerdi. Şose yol boyunca oturanlar ise elbette bunun tersi olmasını arzu ederlerdi. Bu nedenle, otobüs yol ayrımına geldi mi, yolcular arasında oldukça şiddetli bir tartışma başlardı. Elbette saatlere göre, asfalt-şose düzenlemesi yapılmıştı ama saatler çoğu zaman sarkarak birbiri üzerine binerdi.

Her ne halse, Keçiörenli akranlarımız ve büyüklerimiz arasında geçen ve her iki tarafın da haklı olduğu bu tatsız tartışma konusunu kısa keserek, şose yolu izleyelim; Mecidiye, Ahmet Çavuş, Kuyubaşı, Duvardibi duraklarını geçerek, son durağa ulaşmadan önceki Dutluk Durağı’na ve çevresine bir göz atalım.

Besbelli ki durak, ismini, yakınında yemyeşil uzanan bir dutluktan almıştı. Durakta otobüsten inen yolcuların bir kısmı, ellerinde taşıdıkları fileler ve torbalarla, toprak yoldan, iki-üç kilometre ötedeki Hacıkadın Deresi’ne doğru yol alırlardı. Hacıkadın Deresi, her iki yanı armut (ünlü Ankara armudu), vişne, zerdali ve kayısı gibi sık ağaçlıklı, ortasından çay akan bir vadi idi.

Dutluk Durağı’nda inen yolculardan bir kısmı da yokuş aşağı inerek, Aktepe bağlarındaki evlerine, gide gele iz bıraktıkları inişli çıkışlı yolu izleyerek ulaşırlardı.

Yukarıda yemyeşil yapraklarıyla uzandığını söylediğimiz dutluk, bildiğimiz dut meyvesini veren türden değildi. Bu ağaçlar sırf ipek böceği beslemek için çok uzun yıllar önce yetiştirilmişti. Birinci Cihan Savaşı’ndan sonra ilk sahipleri olan Ermeniler başka yerlere göç ettikleri için, ipek böcekçiliğinin sona ermesi üzerine bizim Dutluk da küme düşmüş ve yaz sıcağında serinlemek isteyen Ankaralılara bol yapraklı serinliği ile piknik yeri olarak hizmete devam etmiştir.

Dikdörtgen biçiminde oldukça geniş bir alanı kaplayan Dutluk’tan sonra, birkaç sıra meyve bahçesinin ortasında, önünde, dört bir yanında musluğu bulunan mermer bir çeşme ile akan suyun biriktiği genişçe bir havuzu olan iki buçuk katlı ahşap bir köşk vardı. Havuzdan akan su, yakındaki bir derecikten kaynaklanan su ile birleşerek aşağı doğru cığıl cığıl akar giderdi. Babalarımız, çeşmedeki dört musluğun suyunun, taş oluklar ve sırlı künkler içerisinden geçerek geldiğini söylerler, damağı duyarlı yaşlıların, dört ayrı kaynaktan gelen sular arasındaki farkı ayırt edebildiklerini anlatırlardı. Bu sözlerde abartma payı olsa bile, eskilerin içme suyuna ve genellikle kaynaklara verdikleri değeri ifade ettiğini düşünüyorum.

Dutluk da dahil, vadi boyunca uzanan sulak bir arazi ve ortasındaki havuzuyla bu köşk, bütünüyle Hamaloğlu’nun Deresi diye anılırdı. Ve analarımız, temmuz, ağustos sıcağında kuyularımızdaki su düzeyi düşüp, kovalar dibe vurunca, eşeğe attıkları heybenin gözlerine çamaşırları tıka basa doldururlar, heybelerin bir gözüne sokulan tokacın sapına çamaşır kazanının kulpunu takarak Hamaloğlu Deresi’nin yolunu tutarlardı.

Savaş sırasında (1939-1945) bu eski köşkü CHP’nin, kent merkezi bombardıman edilebilir endişesiyle, yayın organı olan “Ulus” gazetesinin basıldığı matbaayı taşımak üzere kiraladığı söylenirdi.

Dutluğun üst başında, Hacıkadın’a giden toprak yolun yakınlarında, tıpkı Hamaloğlu köşkü ve çevresini andıran havuzlu, akarsulu bir başka büyük bina daha vardı ki, burayı Haymanalı hayvan yetiştiricileri bilmem kaç yıllığına hazineden kiralamışlar, binanın alt pencerelerini hayvan dışkısı ile sıvayarak ahır haline getirmişler, o güzelim havuz da yün yıkamak ve hayvanları sulamak için kullanılır hale gelmişti.

Dutluk Deresi’nin aşağıya doğru uzantısında, bir-iki kilometre mesafede yine, yeşillikler ortasında, yamaca açılan bir tünelle getirilen (biz bu tür suyollarına mahzen derdik) akarsulu, taş havuzlu bir başka havza daha vardı. Akarsuyun ayağında evleklere ayrılmış bostanlarda sebze yetiştirildiğini ve havuz başında civar komşuların çamaşır yıkadıklarını bugün gibi anımsıyorum. Burada büyük bina ya da köşk filan yoktu; halk arasında, göçüp giden ilk sahibine izafeten, kavak ağaçlarıyla çevrili bu yeşil vadi, Aptaloğlu Deresi –ya da “Aptalın Deresi”– diye anılırdı.

İşte size, Keçiören’e giden şose yolun, Kuyubaşı ve Dutluk durakları arasındaki billur sulu, havuzlu, kavaklı-söğütlü, dutluklu, köşklü üç yerleşim yerinin özet tablosu. Yıllarca dut yapraklarının kozaya, kozaların ipeğe dönüştüğü; taş havuzlarda eteklerini bellerine dolamış kızların oğlanlarla oynaştığı; akarsularında lezzetli meyvelerin, ağaçlarında kayısıların, vişnelerin elma ve armutların sarktığı bir uygarlıkla, önce alt kat pencereleri tezekle sıvanarak ahıra dönüştürülen, ardından da havuzuyla, köşküyle, dutuyla, kavağıyla kökü kazınıp betonlaştırılan bir bölgenin acıklı serüveni.

Beğenin, beğendiğinizi alın ve de hayrını görün...

Not: Hamaloğlu Deresi’nin yıllar önce varlıklı bir aile tarafından satın alındığını ve pek çok niteliğinin aynen korunduğunu Keçiörenli dostlar söylediler: bu habere çok sevindim.

ÜÇ İNSAN

HELEN KELLER

ALBERT SCHWEITZER

THOMAS MORE

O, yalnız ağaran tanyerini görüyor,

ben geceyi de.

Sen yalnız geceyi görüyorsun,

ben ağaran tanyerini de...

    Nâzım Hikmet

İsa peygamberin doğum günü anlamına gelen ‘Milat’ sözcüğünü herhalde ilk kez ortaokulda tarih dersinde duymuş olmalıyım. Milattan Önce (M.Ö.) ve Milattan Sonra (M.S.) diye kullanılan tarih belirlemeleri sonradan benim bilemediğim bir nedenle, İsa’dan Önce (İ.Ö.) ve İsa’dan Sonra (İ.S.) diye değiştirildi. Bu böyle sürüp giderken, şu bizim eski ‘Milat’ sözcüğü, biraz anlam saptırmasıyla, basın ve medya tarafından bambaşka tarih belirlemeleri için kullanılmaya başlandı. 17 Ağustos ve 12 Kasım depremleri, evleri başına göçenler, yakınlarını yitirenler, işlerini-güçlerini kaybedenler için birer ‘dönüm’ noktasıydı ama ‘doğum’ noktası değildi. Hele 28 Şubat (1998) –hani, Sincan’da tankların yürüdüğü gün– ya da 19 Şubat (2001) –Anayasanın fırlatıldığı gün– nasıl olur da ‘Doğum Günü’ anlamına gelen ‘Milat’ sözcüğü ile tanımlanabilirdi? Hikmetinden sual olunmayan büyük basın ile ikiz kardeşi medya böyle dediklerine göre bizim ne itirazımız olabilir ki!

Benim miladım 1 Temmuz 1925. Bugün tarih 1 Temmuz 2005 olduğuna göre, 80 yaşımın ilk gününü yaşıyorum. Böyle anlarda ‘vay canına, ne çabuk akıp geçti zaman!’ ünlemi adet olduğuna göre ben de bugüne öyle başlıyorum.

Ancak bu 1 Temmuz 2005 gününün olumlu bir dönüm noktası olması için bir karar aldım. Uzun yıllardır yazılarım yayınlanıyor. Pek çok da çeviri yaptım. Okurlarım bilirler; bunların büyük çoğunluğu, Marks-Engels ve genelde Marksizm üzerineydi. O kadar ki, ‘bildiğim dokuz türkünün dokuzu da ahlat üzerine,’ diye hem kendimle dalga geçer, hem de sevimli ayıcık ile yakınlığımı alenen belirtirdim.

Ama bugün, ‘ahlat üzerine türkülerime’ bir süre ara verip başka şeylerden söz etmeye karar verdim. Aman dikkat edilsin, ‘bir süre ara vereceğimi’ söylüyorum. Sakın bundan Marksizmden bıktığım ya da döndüğüm gibi bir anlam çıkartılmasın; zira Marksizm bir bilim ve onun da ötesinde bir bilimsel araştırma yöntemidir.

Zaten okur, ileride anlatacağım şeylerde de bu sağlam temelin harcını fark ettiği gibi, kazandığım deneyimlerin, bilgi birikiminin de beni kaçınılmaz olarak Marksizme götürdüğünü elbette fark edecektir. Yani, burada da karşılıklı bir iletişim, diyalektik bir bütünlük söz konusudur.

Şimdi asıl güç soruya, ‘nereden başlamalı?’ sorusuna yanıt bulmak gerekiyor. Biyografimde, okuduğum kitaplardan, bazı deneyimlerimden söz ettiğim için bu konu üzerinde fazla durmayacağım. Sadece fikri oluşum aşamasında üzerimde etkili olan, beğenerek okuduğum birkaç kitaba değineceğim.

Önce sanırım 1950 yılında ‘keşfettiğim’ Erskine Caldwell’in öykülerini saymalıyım. Caldwell’in dili hem çok kolay ve yalındı, hem de öykülerinin konuları sıradan insanlar olduğu için ayrı bir çekiciliği vardı. Bu arada şunu da kaydetmeliyim. Bu yazarın cep kitaplarını (pocket book), 1950-1951 yıllarında İstanbul’da tünel yakınındaki Frenç-Amerikan Kitabevi’nden 100 kuruşa almışım!..

Caldwell’in yanı sıra, yine dili kolay olduğu ve sıradan insanların serüvenlerini anlattığı için William Saroyan’ın kitaplarını (özellikle Human Comedy’yi) ve John Steinbeck’i anmak isterim. Gazap Üzümleri (Grapes Of Wreth) ile Bitmeyen Kavga (In Dubious Battle) benim kuşağım için birer ‘destan’ idi. Üstat Rasim Gürhan’ın çevirdiği, Kaliforniya’nın uçsuz bucaksız meyve bahçelerinde çalışan mevsimlik tarım işçilerinin dayanılmaz sıkıntılarla dolu yaşamlarını, İrlandalı ve İtalyan komünist liderlerin öncülüğünde verdikleri kanlı mücadeleleri anlatan bu romanla, 1948-1949 yıllarında bize, teoriden önce pratik mücadelenin ne olduğunu öğretmiştir.

Ardından Howard Fast geldi: Özgürlük Yolu (Freedom Road) ve diğer yapıtlarıyla ve bir de Fast’ın, Paul Robson’un 4 Eylül 1949 açıkhava konserinden önce konseri basmak isteyen faşistlere karşı bir avuç demokratla verdiği başa baş, dişe diş mücadele... Doğrudan Paul Robson’a karşı düzenlenen bu linç girişimini Howard Fast, Peekskill: USA kitapçığında ayrıntılarıyla anlatır.

Kırklı yıllarda, Caldwell de, Steinbeck de, Fast da Türkiye’de yarı cahillerce ‘Kızıl Gomonist’ sayılırlar, eli kalem tutanları bunlara saldırırlardı. Steinbeck’in ‘Cannery Row’ adındaki uzun öyküsünü, Behice Boran mı, yoksa Sabiha Sertel mi, ‘Sardalya Sokağı’ başlığıyla Türkçeye çevirmişti. Ancak hem yazar, hem çevirmen bu sözde yazarlar tarafından saldırıya uğramıştı. Hadi diyelim Howard Fast o sıralar Amerikan Komünist Partisi üyesiydi, peki Caldwell ile Steinbeck niye komünist oluyorlardı? Bunun yanıtı: Bizim tahta kafalı sağcı yazarlarca, bu iki yazarın, sıradan insanlar ile emekçilerin hallerini yazılarında anlatmalarıydı besbelli. Şunu da unutmadan bir okul anısı olarak eklemek isterim: Steinbeck’in Of Mice and Men başlıklı uzun öyküsü MEB Klasikler Dizisi’nde, Fareler ve İnsanlara Dair başlığı altında yayınlanmıştı. Bu kitap beni çok etkiledi ve lise Olgunluk Sınavı’nda, ‘Okuduğunuz bir kitabı anlatın’ diye bir kompozisyon konusu vermişlerdi, ben de bu etkiyle iyi bir kompozisyon döktürmüş olmalıyım ki, yüz akıyla bu sınavdan geçmiştim.

Şimdi ilk gençlik dönemimde bende hayranlık uyandıran üç isimden kısaca söz etmek istiyorum: Helen Keller, Albert Schweitzer, Thomas More.

Helen Keller: Kör, Sağır ve Dilsiz

Önce Mark Twain’in Helen Keller (Alabama 1880-Connecticut 1968) için söylediği şu sözleri anımsamakta yarar var sanırım: “On dokuzuncu yüzyılın en ilginç kişileri bence Napolyon ile Helen Keller’dir.” Twain, bu sözleri söylediğinde Helen on beş yaşındaydı ama o yirminci yüzyılda da ilginç olma ayrıcalığını sürdürdü.

Helen Keller tamamen kördü ama gören insanların çoğundan daha fazla kitap okumuştu. Ortalama bir insandan belki de yüz kat fazla kitap okuduğu gibi, kendisi de on bir kitap yazmıştı. Hayatı filme alınmış ve başrolü bizzat kendisi oynamıştı. Kulakları tamamen sağırdı ama müzikten, kulağı duyan insanların çoğundan daha fazla zevk aldığı rahatça söylenebilirdi. Dokuz yıl boyunca konuşma gücünden yoksun kaldığı halde, Amerika’nın her eyaletinde konferanslar vermiş, dört yıl boyunca bir komedide sunuculuk yapmış, bütün Avrupa’yı dolaşmıştı.

Helen Keller tamamen normal doğmuş, bir buçuk yaşına kadar bütün çocuklar gibi gözleri görmüş, kulakları seslere duyarlı olmuş, ilk hecelemelere bile başlamıştı. Sonra aniden, yakalandığı bir hastalık sonucu, kulakları işitmez, gözleri görmez, dili söylemez olmuştu. Kısacası on dokuz aylıkken bütün hayatı sönmüştü.

Artık vahşi ormandaki vahşi bir hayvan gibi büyüyordu. Hoşlanmadığı her şeyi kırıp döküyor, yiyeceklerini iki eliyle ağzına dolduruyor, bunları düzeltmeye kalkanlar olursa yerlere yatıyor, tekmeliyor, tırmalıyor, çığlıklar atıyordu.

Çaresizlik içinde kıvranan ailesi, Boston’daki Perkins Enstitüsüne başvurarak bir eğitici bulunmasını istediler. Sanki gökyüzünden inermiş gibi karşılarına Anna Mansfield Sullivan çıktı. Yirmi yaşındaydı ve Enstitü’den ayrılarak sağır, dilsiz ve kör bir çocuğu eğitmek gibi olanaksız bir görevi üstlendi.

Burada birkaç sözcükle Anna Sullivan’ın Helen Keller’de yarattığı mucizeyi anlatmak olanaksızdır. Birkaç ay içinde, korkunç bir karanlık ve ürkütücü bir sessizlik dünyasında yaşayan bir çocukla iletişim kurmayı başardı. Bu ve daha sonra yaratılan mucizeleri Helen Keller sonraları yazdığı Hayatımın Öyküsü (1902) kitabında hayran olunacak bir üslup ile anlatır.

Bu kitabı okuyanlar, küçük sağır dilsiz ve kör bir çocuğun, ilk kez konuşma ve insan sesi diye bir şeyin varlığını fark ettiği gün duyduğu mutluluğu unutmaları olanaksızdır. Helen Keller şöyle anlatıyor o günü: “Olağanüstü bir keyifle yaşadığım o müthiş günün sonunda, küçük karyolamda uzanmış ve ilk kez yeni bir günü sabırsızlıkla beklerken duyduğum mutluluğu sanırım pek az çocuk yaşamıştır.”

Yirmi yaşına geldiğinde Helen Keller’in eğitimi öylesine ilerlemişti ki ünlü bir koleje kaydoldu ve haliyle öğretmeni de yanındaydı. O zamana kadar, diğer öğrenciler düzeyinde okuma yazmayı öğrendiği gibi, konuşma yeteneğini de kazanmıştı. İlk öğrendiği cümle; “Artık dilsiz değilim!” idi ve bu mucizeden öylesine başı dönmüştü ki durmadan yineliyordu: “Artık dilsiz değilim!”

Artık İngilizceyi hafif bir aksanla konuşabiliyordu. Kitaplarını daktilosunda Braille alfabesi ile yazıyor, düzeltme yapmak istediği sayfaların kenarına saç tokası ile delikler açıyordu. Dokunma duygusu öylesine gelişmişti ki, parmak uçlarını dostlarının dudaklarına hafifçe değdirerek söylediklerini anlayabiliyor; piyanonun, ya da yaylı çalgıların yüzeyine ellerini koyarak dinlediği müziği dostlarıyla tartışabiliyordu. Radyonun üzerine elini koyarak titreşim yoluyla müzik zevkini tadabiliyordu. Şarkıcının gırtlağına hafifçe dokunarak sesten büyük tat alıyor ama –ne yazık ki– kendisi şarkı söyleyemiyordu. Bugün sizinle el sıkışsa beş yıl sonra yine el sıkıştığınızda o sırada, kızgın mı, mutlu mu, keyifsiz mi, neşeli mi olduğunuzu anımsayabiliyordu. Kürek çekiyor, yüzüyor, korulukta at koşturabiliyordu. Özel yapılmış sehpa üzerinde dama ve satranç oynayabiliyordu. Özel kartlarla kâğıt oyunları oynuyor, yağmurlu günlerde örgü örüyor, dikiş dikebiliyordu.

Çoğumuz bu dünyada en büyük felaketin körlük olduğunu sanırız ama Helen Keller, sağırlığın daha beter olduğunu; onun mutlak karanlık ve sessiz dünyasında en çok özlemini çektiği şeyin, insan sesinin yumuşaklığı olduğunu söylüyordu.

İşte beni derinden etkileyen Bayan Keller’in kısa yaşam öyküsü. Buna tek bir cümle bile eklemek fuzuli olmaz mı?

Şimdi yine gençliğimde büyük hayranlık duyduğum, yabancı bir dergiden fotoğrafını kesip masamın üzerine astığım bir insandan, Albert Schweitzer’den kısaca söz etmek istiyorum:

Dr. Albert Schweıtzer:
İnsanlığa Adanan Bir Yaşam

1875 yılında Alsace’da doğan Albert Schweitzer, 1865’te Afrika’da Gabon’da ölür. Alsace’lı bu Alman filozofu, müzisyeni, hekimi, ilahiyatçısı, misyonerinin Kayserberg’de başlayıp, orta Afrika’nın Lambarene kasabasında sona eren 90 yıllık hayat hikâyesi, yeryüzünde pek az insanın yaşayabileceği türden bir ADANMIŞLIK öyküsüdür.

Gymnasium’u, büyük amcasının yanında Mulhouse’de 1893’te bitirdi ve müziğe eğilimi fark edilerek org üstadı Eugene Münch’ten ders almaya başladı. 1914’e kadar Strasbourg Üniversitesi’nde ilahiyat ve felsefe öğrenimi gördü. Doktora tezi Kant üzerineydi; Kant’ın Din Felsefesi başlığını taşıyordu (1899). Daha sonra ilahiyat konusundaki incelemelerini art arda kitap olarak yayımladı ve henüz otuz yaşında iken bu konuda dünya çapında üne ulaştı.

Bu arada musiki ile olan ilgisini geliştirerek devam ettiren Schweitzer, 1905’te “Jean Sebastian Bach: Müzisyen ve Şair” başlıklı incelemesini yayımladı. Bu eseri daha sonra genişletilerek 1908’de Almanca ve 1911’de İngilizce olarak yayımlandı; böylece biyografi alanında da otoritesi bütün Avrupa’da kabul edilmiş oldu.

Schweitzer, otuz yaşına ulaştığı sırada (1905) Strasburg Üniversitesi’ndeki parlak kariyerini olduğu yerde bırakarak, öteden beri içinde taşıdığı bir amacı gerçekleştirmenin adımlarını atmaya, tıp öğrenimi ve cerrahi uzmanlığı çalışmalarına başladı. Bu daldaki inceleme ve araştırmalarının giderlerini, konserler vererek, öğretim faaliyetini sürdürerek, kitaplarının gelirleriyle karşılıyordu. Bu arada hemşirelik öğrenimi gören Helene Bresslau ile evlendi; bu eş seçimi bile amacına uygun bir biçimde yapılmıştı.

1893 yılında tıpta uzmanlığını tamamladı ve karısı ile birlikte Fransız Ekvator Afrikası’ndaki Lambarene’ye gitti; burada bir hastane ile diğer sosyal yardım kurumlarını kurdu.

Kendi elleriyle ve yerlilerin yardımıyla bir yandan hastanesini inşa ederken bir yandan da en ilkel koşullar altında hem bedenen çalışıyor, hem de çevresindeki yaygın cüzzam, uyku hastalığı ve tropikal rahatsızlıklar ile mücadele ediyor, aynı zamanda da fikri faaliyetlerini sürdürüyordu. Teoloji alanındaki bilgi birikimini, içinde bulunduğu gerçek yaşam koşullarına uygulayarak, bu geri kalmış bölgedeki insanların daha uygar bir biçimde yaşamaları için misyonerlik görevini de ihmal etmiyordu. Örneğin, Afrika’da zenciler arasında kazandığı deneyimleri de yansıtan Su ve Bakir Orman Arasında (1921), başlığını taşıyan yapıtında, Luka ve Yuhanna İncili’nde geçen “zengin adam meseli”ndeki beyaz adam ile hastalık ve yoksunluk içinde kıvranan, en basit tıbbi tedaviden mahrum, sömürülmüş ve zulüm görmüş fakir adamı, yani zenciyi özdeşleştirerek anlatır.

1923 yılında yayımladığı Kültür Felsefesi, iki ciltlik bir yapıttır; birinci cildi, Kültürün Yıkılması ve Onarılması, konuya giriş niteliğindedir; ikinci cildi Kültür ve Ahlak’da, etik düşüncesinin tarihini inceler ve uygar bir dünyada, “doğruluk” ve “hayata saygı” kavramları üzerinde durur.

Avrupa’nın çeşitli kentlerinden aldığı konser çağrıları üzerine pek çok yerde org resitalleri verdiği gibi, yaptığı konuşmalarda, misyonunu ve Afrika’daki çalışmalarını anlatmış, konser gelirleri ve toplanan bağışlarla birlikte asıl görev yeri olan Lambarene’ye dönmüştür.

Hayatı dopdolu yaşayan Schweitzer, bütün bu uğraşları ortasında, anılarını ve düşüncelerini de kitaplaştırmaya vakit ayırabilmiş nadir insanlardandır. Çocukluk ve Gençlik Anılarım (1914); Hayatım ve Düşüncelerim (1931); 1960 yılında Örnek İnsan Dr. Schweitzer başlığını taşıyan bir kitap da dilimize çevrilmiştir.

Yaşamıyla da, yapıtlarıyla da, yazdıklarıyla da dehasını ortaya koyan Albert Schweitzer, ilk gençlik yıllarımda benim hayran olduğum insanlardan biri olmuş, fotoğrafı yıllarca bana –benim gibi sıradan bir insana– ışık vermiştir.

Sır Thomas More: Ütopya Yazarı

Şimdi de sizlerle birlikte, onaltıncı yüzyılın, sanırım en önde gelen hümanisti ve kesinlikle batı dünyasının ilk sosyalisti, yazar/düşünür ve devlet adamı Thomas More’u, bir kez daha anımsamak istiyorum.

Thomas More, 7 Şubat 1478’de Londra’da doğdu. Dört yıllık başlangıç eğitiminden sonra babası, Thomas’ı, Kardinal Morton’un evine eğitilmek üzere yerleştirdi. Bilgisini, görgüsünü artırmak amacıyla çocuklarını başka bir ailenin yanına vermek, o sıralarda İngilizlerin bir geleneğiydi ve bu durum diğer Avrupa ülkelerince ayıplanır, soylu ve varlıklı ailelerin, kendi çocuklarını bir yabancının evine gönderip, yabancı çocukları kendi evlerine aldıkları için, onları sevgiden yoksun olmakla suçlarlardı. Oysa More ile babası arasında büyük bir sevgi vardı. Hukuk merakını da, tüm Avrupa’ya ün salan neşesini ve şakacılığını da Thomas kendi gibi yargıç olan babasından almıştı herhalde. Anlatıldığına göre üç kez dünya evine giren babasının, evlilik konusunda karamsar olduğu kadar eğlenceli bir görüşü varmış: Kendine eş seçen adamı, içinde yedi tane zehirli yılanla bir tek lezzetli yılan balığı bulunan bir torbaya elini daldıran bir insana benzetir; yılanlar sokmadan balığı yakalayabilmesi için bu adamın elinde ancak yedide bir şans bulunduğunu söylermiş.

Küçük Thomas, Kardinal Morton’un evinde çok yararlı birkaç yıl geçirir; çağın önde gelenlerini yakından tanımak, değişik konularda geniş bilgi edinmek olanağını bulur; zekâsı ve neşesiyle Kardinal’in beğenisini kazanır. Anlatıldığına göre, küçük çocuk, dışarıdan davet edilen tiyatro kumpanyaları sahnedeyken oyuncular arasına karışır, tuluat yaparak öyle güzel oyun çıkarırmış ki, en usta oyunculardan daha çok alkış alırmış.

On dört yaşına basan Thomas’ı, Kardinal Oxford’a gönderir. Orada ders veren ünlü hümanistlerin öğrencisi olur, Latincesini pekiştirir, Yunancasını ilerletir. Üniversiteden ayrıldıktan sonra da Yunanca üzerine çalışmalarını sürdürür. Şair John Lily ile birlikte birçok Yunanca şiiri, ünlü düşünür Erasmus ile de ilk çağ filozoflarından Lukianos’un bazı parçalarını İngilizceye çevirir.

More, 1505’te Jane Colt adında bir kızla evlendi. Anlatıldığına göre More o sıralar üç kız kardeşle tanışmış. En çok hoşlandığı, bu kızların ortancasıymış ama bu ortanca kızın ablasından önce evlenmesinin doğru olmayacağını, büyük kızın bu yüzden üzüleceğini düşünerek More, hoşlandığı kızdan vazgeçip ablasını almış. More mutlu bir evlilik yaşamış; beş yıl içinde üç kız, bir oğlan çocukları olmuş. Ancak karısı vakitsiz ölmüş; birkaç ay sonra çocukların bakımı için dul bir hanımla evlenmiş. Bu hanımın ilk kocasından olan kızını da kendi kızı gibi büyütmüş.

More ailesinin mutluluğu, dillere destan olmuştu. More’ların evinde uzun süre konuk kalan Roterdamlı Erasmus, aile yaşamlarını şöyle anlatıyor: “More, Thames Nehri kıyısında, Londra’ya yakın bir ev yaptırdı. Bir sarayı andırmıyor bu ev, imrenilecek kadar görkemli de değil ama rahat. Karısı, oğlu, gelini evli olan üç kızı ve on bir torunuyla, tatlı bir dostluk içinde yaşanıyor bu evde. Çocuklarına böylesine düşkün bir adam görmedim hayatımda. Gençlerle yaşlılar arasında hiçbir ayrım gözetmiyor. Karısı yaşlı olduğu halde, sanki on beşinde bir genç kızmış gibi seviyor onu, üstüne titriyor. Öyle bir huyu var ki, mutsuz olayları önlemezse, bunlarda bile bir mutluluk buluyor. Platon gibi onun da bir akademiye başkanlık ettiğini söyleyebiliriz. Ama bu akademide geometri ve matematik yerine, aile erdemleri öğretiliyor. Evinde kalanların hepsinin bir işi ve sorumluluğu var. Bir tek ters söz yok burada. Nezaket ve iyilik üzerine kurulmuş bir disiplin var bu evde.” Erasmus gibi damadı William Roper de, More’un tatlı huyunu anlata anlata bitiremez; on altı yıldan fazla, onunla aynı evde kaldığını, ama onu bir kez bile öfkeli görmediğini söyler.

Roterdamlı Desiderius Erasmus (1467-1536), öğrencisi Lord Mountjoy’un çağrısı üzerine ilk defa 1499’da İngiltere’ye geldiği sırada More ile tanışmıştı. Erasmus, İngiltere’ye bu ilk gelişinden sonra, oraya sık sık uğradı. 1511 ile 1514 arasında Cambridge’de Yunanca öğretti ve More’un yakın dostu oldu. Kendinden on yaş küçük bu gence Erasmus’un derin bir hayranlığı vardı. Yeni tanıştıkları sırada yazdığı bir mektupta, “Doğa, Thomas More’dan daha tatlı, daha ölçülü ve daha mutlu bir dâhi yaratmış mıdır acaba?” diye sorar. Beraberce yaptıkları Lukianos çevirisinin önsözünde de, More’a duyduğu büyük sevgiyi dile getirir, ince ve keskin zekâsını över.

Erasmus ile More’un böylesine kaynaşmalarına hiç şaşmamak gerek; çünkü ikisi de Avrupa’daki hümanist akımın içinde yoğrulmuş, aynı kültür değerlerine inanan insanlardı.

Kral Sekizinci Henry ile Dostluk

Thomas More, erdemiyle, bilgisiyle İngiltere’de çok sevilen bir insandı. Bilge kişilere hayranlık duyan Kral Sekizinci Henry de ona hayranlık duyanlardandı. Öyle zamanlar oldu ki Kral her yerde, her zaman onu yanından ayırmak istemiyordu. Sofrasında onunla sohbete dalıyor, saatlerce felsefe, hukuk, ilahiyat konularını tartışıyor; gece yarıları sarayın damına çıkıp yıldızlar ve gezegenler üzerine Krala bilgi vermek zorunda kalıyordu. Bu aşırı ilgiden ve beraberlikten sıkılan More, bundan kaçınmaya çalışsa da nafile, başaramıyordu.

Gerçeği her zaman görebilen More’un, Sekizinci Henry’nin bu aşırı düşkünlüğüne pek de inanmadığı anlaşılıyordu. Bir defasında damadına, “Kralın bana gösterdiği sevgiyle gururlanmamam gerek” demiş ve Fransa ile İngiltere arasındaki savaşa değinerek, “Kellem sayesinde Fransa’da bir kaleyi ele geçireceğini bilse, kellemin uçacağından hiç kuşkun olmasın,” diye eklemiş. Nitekim dediği de olmuş; Kralın çıkarlarıyla More’un inançları çatışır çatışmaz, Kral gözünü kırpmadan bu pek sevgili dostunun canına kıymıştır.

Olay özetle şöyle gelişmiş:

Lord Şansölyelikten İdam Sehpasına

Çağdaşlarının hepsi de More’un yükselme hırsından arınmış bir insan olduğunu söylerler. Gelin görün ki, hiç istemediği halde politik anlamdaki yükselişi sürüp gidiyordu. 1518-1529 yılları arasında yıldızı durmadan parlıyordu. 1520’de Fransa Kralı I. François ile Sekizinci Henry, Calais dolaylarında görkemli bir törenle buluştuklarında o da yanlarındaydı. 1521’de, “Knight-Şovalye” oldu, “Sir” unvanını aldı. Çeşitli görevlerle dış ülkelere gönderildi, buralarda İngiltere’yi temsil etti. 1523’te, Kardinal Wolsey’nin desteğiyle Avam Kamarası’nda “Spiker”, yani Meclis Başkanı oldu. 1529’da, zamanın en yüksek görevine, “Lord High Chancellor”luğa atandı. Bu başbakanlıkla eşit bir görevdi; baş yargıç sıfatıyla tüm adalet mekanizmasını denetimi altında bulundurur; sarayın baş danışmanı olarak, “Kralın vicdanının bekçisi” sayılır; devlet mührünü elinde tutar; Lortlar Kamarası’na başkanlık ederdi. Kısacası sehpaya çıkan merdivenleri on yıl gibi kısa bir sürede hızla tırmanmıştı Sir Thomas More. Nitekim Lord Chancellor oldu diye herkesin bayram ettiği sıralarda Sir Thomas More; “Gerçekten onurlu olmaktan uzak, sıkıntılar ve tehlikelerle dolu bir görev sayıyorum bunu. Benden önce aynı görevi üstlenen kişinin durumundan anlaşıldığı gibi, insan ne denli yükselirse, o denli kötü olur düşüşü!” More, kendinden önce bu görevde bulunan Kardinal Wolsey’in başının nasıl yendiğini elbette bilmekteydi.

Sekizinci Henry, genç yaşta ölen ağabeyi Arthur’un yerine tahta geçmiş, siyasi nedenlerle, ağabeyinin dul kalan eşiyle evlenmişti. Ancak gelin görün ki çok geçmeden güzel ve işveli Anne Boleyn’e gönlünü kaptırdı. Karısından kurtulup Anne ile evlenmeyi kafasına koyan Henry’nin bu isteğini yerine getirmesi Katolik Kilisesi’nin yasalarına göre olanaksızdı. Bu durumda Henry, İngiltere Kilisesi’ni Katolik âlemden kopartarak kendisini bu kilisenin başı ilan etmek istedi. İngiltere’nin belli başlı din adamları, Kraldan korkup bu oldu bittiye boyun eğince, Sekizinci Henry’nin Katolikliğe aykırı düşen boşanma arzusuna öteden beri karşı çıkan Thomas More, sağlık durumunu bahane edip, zaten zorla kabul ettiği Lord Chancellor’luktan çekildi.

Bu yüksek görevden çekildiği için More çok sevinçlidir. Birlikte çalıştığı arkadaşlarına veda ederken, Thames kıyısındaki evine gelip balık tutmaya çağırır onları: “Aman ne güzel! Artık güneşe günaydın diyorum, Devlete iyi geceler!”

Ne var ki Sir Thomas More’un dünya işlerinden el etek çekip, doğayla baş başa olmak ve huzur içinde yaşamak isteği gerçekleşemez. Kral, 1533 yılında Anne Boleyn ile gizlice evlenmiştir; üstelik kendini İngiliz Kilisesi’nin başı yapan özel yasayı üyelere baskı yaparak Parlamento’dan geçirmekle yetinmemiş, ülkenin ileri gelenlerinin bu yasaya boyun eğecekleri konusunda açıkça yemin etmelerini istemişti. Böyle bir and ise, Katolik olan, dolayısıla Papa’yı tüm Hıristiyan dünyasının başı sayan Thomas More’un vicdanına aykırıydı. More derin bir sessizliğe gömülerek bu tehlikeli durumdan belki de kurtulabilirim umudunu taşıyordu. Gelgelelim, More’un ünü öylesine yaygın, öylesine büyüktü ki; bu sessizliği, “Avrupa’nın bir ucundan öteki ucuna çınlıyordu; hem de büyük yankılarla!”

More’un desteğini sağlamakla gücünün artacağını bilen Sekizinci Henry, onun mutlaka konuşmasını, herkesin önünde, Kralı, İngiliz Kilisesi’nin başı saydığını yemin ederek bildirmesini istiyordu. More, “Benim düşündüklerimin sizin için ne gibi bir değeri olabilir ki?” diye sorduğunda Kral, “Siz dürüstsünüz de ondan değeri var; daha doğrusu, herkes sizin dürüstlüğünüzü biliyor da ondan” diye yanıt verir.

Bu arada düşmanları, More’u yıkmak için türlü entrikalara başvurdular; Kutsal Rahibe diye anılan saralı bir kızın abuk sabuk sözlerini güya More’un desteklediği yalanını yaydılar; Sir Thomas More sorguya çekildi ama yargılama sonunda aklandı. Bu tutmayınca, More’u iyice sindirerek daha sert bir yol tutmaktan başka çare kalmadığına kanaat getirdiler. 1534 yılının Mart ayında, yakın arkadaşı Piskopos Fisher ve başka Katolikler ile birlikte ünlü zindan Londra Kulesi’ne kapatıldı. On beş ay, yani ölünceye kadar hapis yattı.

More, ölüme gittiğini bildiği halde her zamanki neşesiyle güle söyleye Londra Kulesi’ne gitti. Kendisini yıpratan bir sürü sorumluluktan kurtulmuş; haksızlığa uğrayan yoksulların, mutsuz dulların, kimsesiz yetimlerin feryatları, uykularını kaçırmayacaktır artık.

More çekildikten sonra onun yerine Lord Chancellor olan ve beş yıl sonra tıpkı More gibi kafası kesilen Thomas Cromwell, More’u sorguya çekmiş, Kralın merhametli olduğunu, yasayı onaylarsa, hapisten kurtulup insanlar arasına yeniden karışmasını arzu ettiğini söylemişti. More, kızı Margaret’e yazdığı Nisan 1534 tarihli mektupta bu öneriyi nasıl karşıladığını anlatır: “Bu yasada ve bu yasayı çıkaranlarda kusur bulmak amacını gütmüyorum. And içip bu yasaya boyun eğenleri de suçlamıyorum. Ama kendim aynı şeyi yaparsam ruhumun sonsuza dek lanetleneceğine inanmaktayım... Onun için Kral, benim zavallı bedenime canının istediğini yapsın. Keşke işine yarasa benim ölümüm!”

Karısıyla çocukları, Londra Kulesi’nde More’u görmek fırsatını buldukça, Kralın isteğine boyun eğmesi için ona yalvarıp yakarıyorlardı. Para bakımından da çok güç durumdaydılar. Lord Chancellor’luktan çekildikten sonra yoksul kalacağını bilen piskoposlar ve rahipler, Katolik Kilisesi’ni savunan yazılarını ödüllendirmek için 5000 İngiliz lirası toplamışlar, bunu More’a vermek istemişlerdi. Ama More, büyük bir servet sayılan bu paranın bir kuruşuna bile dokunmaya yanaşmamıştı. Oysa o sırada ailesi öylesine yoksulluk içindeydi ki, odunları olmadığı için Chelsea’daki evin tek bir odasında oturuyor, bahçeden topladıkları çalı çırpıyı yakarak ısınmaya çalışıyorlardı. More’a yiyecek götürebilmek için sırtındaki giysilerini satmak zorunda kalan karısı, çoğunluğun düşüncesini yansıtan şu sözlerle çatıyordu ona: “Doğrusu şaşıyorum haline Master More. Seni şimdiye kadar akıllı bir adam sanırdı herkes; neden böyle aptallık ediyorsun?”

Üstelik Londra Kulesi zindanına kapatıldıktan sonra, More’un sağlığı iyice bozulmuştu. Son aylarda kitaplarını elinden almaları, mürekkebi, kalemi olmadığı için mektuplarını yırtık pırtık kâğıt parçalarına kömürle yazmak zorunda kalışı da ayrı dertti. Ama More, vicdanına yapılan baskıya karşı yine de direnmek, hatta güleryüzlü davranmak gücünü buluyordu kendinde.

More’un Yargılanması

Bu sessiz direniş karşısında, More’u mahkeme önüne çıkarmaktan başka çare kalmamıştı. 1535 yılı Temmuz ayının birinci günü yapılan yargılamasında, More inat etmeyip tutumunu değiştirirse, Kralın onu bağışlayacağı kendisine bildirildi. More yine de direniyordu. Ona göre suç, düşüncesini başkalarına yaymak ya da uygulamaktı. Oysa o sadece susmuştu. “Ben böyle sustuğum için, ne sizin yasanız, ne de yeryüzünde herhangi başka bir yasa beni cezalandıramaz,” dedi.

Yargılama sırasında, yönetimin elinde birer kukla olan yargıçlar, akıl almaz yasadışı yorumlar yaptılar, Krallık Savcısı’nı bile yalancı tanık olarak kullanmaktan çekinmediler ve sonunda onu, “uygunsuz bir amaç uğruna haince ve şeytanca” davranmakla suçladılar. Jüri, sadece on beş dakika süren bir görüşmeden sonra More’un suçlu olduğuna karar verdi ve baş yargıç da, ölüm cezasına çarptırıldığını bildirdi. Bunun üzerine Sir Thomas More sessizliğini bozdu ve Kral’ın çıkardığı yasanın, Tanrı’nın da, Kutsal Kilise’nin de yasalarına ters düştüğünü; tek başına Londra kenti, tüm İngiltere’de geçerli sayılabilecek bir yasa çıkaramayacağı gibi, İngiltere de, yeryüzündeki tüm Hıristiyan ülkeler adına bir yasa çıkaramazdı. Konuşmasını yargıçlara hitaben şöyle bitirdi: “Sizler, Lord Hazretleri, yeryüzünde benim yargıçlarım olup beni ölüm cezasına çarptırdınız; ama ben, gökyüzünde hepinizle sevinç içinde yeniden buluşabilmek için candan dua edeceğim yine de.”

İlkin More’un asılması kararlaştırılmıştı; o zamanlar bu asılma işi bayağı ıstıraplı bir biçimde gerçekleştiriliyordu; ama Kral bir lütufta bulundu: More’un Tower Hill’de başının kesilmesini emretti. More yine dalga geçti, ilerde Sekizinci Henry’nin dostlarının Kral’dan bu çeşit lütuflar beklemek zorunda kalmayacaklarını umduğunu söyledi.

1535 yılının 6 Temmuz sabahı hükmün yerine getirileceği bildirilince, her zamanki güleryüzlü haliyle şöyle demiş: “Bu güzel haberiniz için candan teşekkür ederim. Benden görevleri ve onurları esirgemeyen Kral’a gönlüm her zaman borçlu kaldı; hele bu berbat dünyanın acılarından beni böylesine çabuk kurtarmak yüceliğini gösterdiği için ona gönül borcum daha da arttı. İşte bu yüzden, bu dünyada da, öteki dünyada da candan dua edeceğim Kral’ın sağlığına.”

“Ne de olsa sakalım vatana ihanet etmedi!..”

Sir Thomas More’a hükmün infaz edileceğini haber verenler, son sözlerinin halkı nasıl etkileyeceğinden çekinen Sekizinci Henry’nin, ölmeden önce onun fazla konuşmamasını emrettiğini de bildirmişler. More bu emri de yerine getireceğini bildirmiş. More bir şölene gidercesine özene bezene giyinmiş; pek az parası olduğu halde, cellada armağan olarak bir altın lira göndermiş. Acele kurulan idam sehpasının fena halde sarsıldığını, neredeyse yıkılacağını görünce, gene alay ederek yanındakilere: “Rica ederim, siz beni sağ salim şuraya bir çıkarın hele; inerken durumu nasıl olsa idare ederim,” demiş.

İdam sehpasında diz çöküp dua ettikten sonra, “Yürekli ol dostum, görevini yapmaktan çekinme. Boynum çok kısa, onun için dikkat et de yanlış yere vurma,” diyerek cellatla konuşmuş. Cellat geleneklere uyarak diz çöküp, öldüreceği adamın onu bağışlamasını dileyince, More celladı ayağa kaldırmış, kucaklayıp öpmüş. Gözlerini bir başkasının bağlamasına razı olmayarak bu işi kendi yapmış. Son sözü bile şaka olmuş. Başını kütüğün üzerine koyduğu sırada, sakalını dikkatle bir yana çekmiş, “Ne de olsa sakalım vatana ihanet etmedi; o da ölüm cezasına çarptırılmasın,” demiş.

Öykünün bundan sonrasını anlatmayacağım; merak edenler Mina Urgan’ın –bu yazıyı hazırlarken bol bol yararlandığım– harika incelemesi: Edebiyatta Ütopya Kavramı ve Thomas More⁷ başlıklı kitabını okuyabilirler.

Thomas More üzerinde epey uzunca durmamın ana nedeni, ilk gençlik yıllarımda büyük hayranlık duyduğum ve hâlâ da bu hayranlığımın artarak sürdüğü Utopia yazarı Thomas More’un bu kitabı ile sosyalizmin ilk tohumlarını⁸, beynimin çorak topraklarına serpiştiren bir büyük düşünür, bir büyük yazar olmasıdır. Ha bir de, pırıl pırıl zekâsı, hoşgörüsü, alaycılığı, şakacılığı ile More’un yaşam biçimi beni hep düşündürmüş ve etkilemiştir.

ÜÇ KİTAP

HEINRICH HAINE: SEYAHAT TABLOLARI

ROMAIN ROLAND: JEAN-CHRISTOPHE

RAINER MARIA RILKE: MALTE LAURIDS BRIGGE’NİN NOTLARI

On sekiz yaşındaki bir delikanlının, önce bir yıldan fazla kaldığı hastanede; ardından iki yıl koltuk değneklerine dayanarak dolaştığı, kış aylarında oda içinde, yaz aylarında, asmalar, zerdali ve vişne ağaçlarının altında, cırcır böcekleriyle birlikte hüzünlendiği, kertenkeleli, tosbağalı, karıncalı yıllar...

Aradan elli yılı aşkın zaman geçti. Şimdi ben, şu kitaptı, şu düşünürdü ya da şu besteciydi diye, insanı insanlaştıran besin kaynaklarını uzun uzun anlatmak istemiyorum. Ancak beni hayran bırakmış ve derinden etkilemiş birkaç yazardan, unutamadığım kitaplardan söz etmeden de geçmek istemiyorum. Bunu yaparken amacım, özellikle gençlerin, okuma serüvenleri içinde sağlam bir başlangıç yapmalarına ve ileriki yıllarda, kimi yazarların, karmakarışık üsluplarını “gizemli” diye, özensiz Türkçelerini, bu konudaki cahilliklerinden değil, güya “konunun” gereğiymiş gibi sunma girişimlerini fark etmelerine ve “sanat” değil “şöhret ve para” peşinde koşan bu gibi yazarlara itibar etmemelerine yardımcı olmaktır. Günümüzün reklam dünyasında bir gencin, “bir ayda elli bin”; üç ayda “on beş baskı” gibi yaygaralara kapılmaması, gerçekten güç iş. Hele sırtını “büyük sermaye”ye dayayan yayınevinin, ortak olduğu medyadaki çığırtkanlarına kapılmaması, neredeyse olanaksız. Ancak bana kalırsa, “çivi çiviyi söker” hesabı, “kötü” kitabı saf dışı bırakmanın en iyi yolu, başlangıçta temeli, sağlam kitaplar ve klasik yazarlar ile atmaktır. Benim sadece yabancı yazarlardan örnekler seçmemin nedeni ise, yabancı dil öğrenmede, o dilde yazılmış kitapları okumanın büyük yararı olduğuna inandığım içindir. Yoksa bizde de halk edebiyatı başta olmak üzere, Kâtip Çelebi, Nâzım, Yakup Kadri, Reşat Nuri, Sait Faik... ve benzeri pek çok değerli yazar vardır ve bunları okumadan yabancı klasiklere ulaşmaya çalışmak, içinde yaşadığı dünyayı iyice tanımadan evrenin sırlarını çözmeye kalkışmak gibi beyhude bir çabadır.

Heinrich Heine ve Seyahat Tabloları

Önce Heinrich Heine’dan ve onun Seyahat Tabloları’ndan başlamak istiyorum.

Seyahat Tabloları (Reisebillder) üç cilt. Hayrunnisa Boratav ile Doçent Pertev Naili Boratav’ın birlikte çevirdikleri l. cilt 1945 yılında MEB Klasikler Dizisi’nde yayınlanmış. 1948’de tamamlanan yapıtın 2. ve 3. ciltlerini Pertev Bey yalnız çevirmiş. (Laf olsun diye fiyatlarını da kaydedelim: 120 + 260 + 275 Krş.)

1830’dan sonra Paris’e göç eden Almanya doğumlu Heinrich Heine (1797-1856) başlangıçta devrimci şiirleriyle tanınmış ve o sırada Paris’te sığınmacı olarak bulunan Marx ile dostluk kurmuş, onun etkisiyle şiiri daha radikal bir nitelik kazanmıştır. Marx da Engels de onun şair dehasına büyük hayranlık duymuşlardır.

Seyahat Tabloları –adı üstünde– Heine’ın, gezip dolaştığı ülkeleri, insanları; hayvanıyla bitkisiyle, taşı toprağıyla doğayı; cin-peri öykülerini; meselleri ve masalları; Harz Dağlarında, kayalar üzerinde güneşlenen kertenkeleleri ile yaptığı sohbetleri; gecelediği otelleri-hanları; gözlerinin maviliğinde, yeşilinde, karasında dalıp gittiği güzelleri... Ne kadar uğraşsam nafile; Heine’nın temalarını, konularını bir bir sayıp dökmek olanaksız. En iyisi ne yapıp edip Seyahat Tabloları’nı bulup, bu büyük şairle birlikte geziye çıkmayı göze almak ve bu arada da Pertev Hocanın elli-elli beş yıl önce yaptığı çeviriye, dilinin güzelliğine hayran olmak; daha ne söyleyeyim ben?

Romain Rolland ve Jean-Christophe

Şimdi sırada, gençlik yıllarımda, belleğimde ve ruhumda dâhi Alman bestecisi Beethoven’in görüntüsüyle iç içe geçmiş büyük Fransız yazarı Romain Rolland var; ve onun başyapıtı: Jean-Christophe...

Romain Rolland, 1868 yılı Ocak ayı sonlarında, eski küçük bir Fransız kasabasında, Clamency’de doğar. Babası şehir noteriydi. Ataları 1789 Devrimi’ne katılmış devrimci ve laik bir sülale; annesi ise dindar bir kadın. Annesinden aldığı sıkı din eğitimi ile baba tarafından laik ve devrimci tutumu Romain Rolland’ın hayatında olsun, yapıtlarında olsun, bu iki karşıt akımın izlerini taşır.

Annesi dindardı dedik ama bunu Batılı anlayış içinde algılamak gerekir; çünkü Rolland’a sanat zevkini aşılayan annesi ona piyano çalmayı da öğretmiştir. Mozart, Beethoven gibi müzik dünyasının devlerini oğluna öğreten de, tanıtan da odur. Bir yandan Fransız klasiklerini okurken, bir yandan da büyük Alman bestecilerinin yarattıkları ses ve melodi dünyasında oluşan ruhu, Romain Rolland’ın yaşamı boyunca kültürün sınırları aşarak insanlığın ortaklaşa malı olduğu bilincine ulaşmasını sağlamıştır.

Evin kitaplığında Shakespeare’in toplu yapıtları eline geçmişti. Daha çocuk yaştayken tavan arasının sessizliğine çekilir, bir koltuğa ilişerek saatlerce onun trajedilerini, komedilerini, sonelerini okurdu. Böylece Rolland’ın ilk gençlik hayallerini besleyen, ruhuna coşku veren iki büyük sanatçı, Beethoven ve Shakespeare olmuştur.

Romain Rolland’ın çocukluk ve ilk gençlik yılları sağlık sorunları⁹ ve büyük hayal kırıklıkları içinde geçti. Kitapları basılmıyor, basılanlar da ilgi görmüyordu. Manastır hücresini andıran odasına gömüldüğü için de, tek avuntusu kitaplar ve ıstırap çeken yaratıcı insanların havasında yaşamak oluyordu. O bunlara, “ıstırabın kahramanları” diyordu. Onun, sanat ve insanlık ideali yolunda örnek aldığı büyük adamlar, inanılmaz manevi ve maddi acılara katlanarak sanat yolunda, düşünce yolunda insanlığa yararlı olmuş kimselerdi. Gönül verdiği idealizmin, gerçeğe sırt çeviren, ayağı yerden kesik hayalcilik olmadığını şu sözlerle anlatıyordu. “Hayattaki yoksulluklara, ruh zayıflıklarına bakmaktan çekinen ödlek idealizmden nefret ederim. Boş sözlerin yarattığı ham hayallere kapılmaya eğilimli bir halka, ‘kahramanlık’ taslamak alçaklıktır. Dünyada tek bir kahramanlık vardır: Bu dünyayı olduğu gibi görmek ve sevmek.” Gerçeğe saygılı Rolland’ın titiz bir çalışmayla biyografilerini yazdığı işte bu tür kahramanlardır: Beethoven, Michel Ange, Tolstoy.

Yukarıda değinildiği gibi Beethoven, müziğiyle çok küçük yaşında Rolland’ı kendisine bağlamıştı. Ne var ki, ileriki yıllarda yazı hayatında ona önde gelen yeri vermesinin nedeni yalnız dâhi bir besteci olması değildi. O, Beethoven’i, büyük ıstıraplar pahasına da olsa, dürüstlükten, insanların kardeşliği idealinden, sınırsız özgürlük tutkusundan ayrılmayan bir öncü olduğu için de yüceltiyordu.

“Beethoven’in hayatını yazarken onun müzisyen kişiliğini müzisyenlere anlatmak değildi asıl amacı. Rolland, büyük insanlara Beethoven’i; en dayanılmaz acılarla kıvrandığı, umutsuzluklar, hayal kırıklıkları, ihanetler, hastalıklar içinde çırpındığı günlerde bile insanlık sevgisini anıtlaştıran, insanlara kardeşliği aşılayan Dokuzuncu Senfoni’yi yazan kahraman olarak anlatmak istemiştir. Bu büyük sanat ve inanç adamının hayatını yazmadan önce birçok mektupları, belgeleri gözden geçirmekle kalmadı, onun Bonn’da doğduğu evi, Viyana’da son nefesini verdiği odayı gezdi. Onun nasıl dar ve yoksul yaşayış koşulları içinde yetiştiğini, buraların havasına girerek kavradı.”¹⁰

Beethoven ile birlikte soluk almayı sürdüren Rolland’ın, dâhi besteci hakkında yazdığı ilk inceleme, “Cahiers de la Quinzaine” (On beş Günde Bir) dergisinde yayınlandı. Beethoven’in sanat ve yaşam savaşından esinlenerek yazdığı asıl büyük romanı Jean-Christophe, yazarın ilk büyük başarısı olmuştur.

Sanırım sanatta büyük ruhların buluşup kaynaştığı dönemler oluyor. Romain Rolland, Beethoven’i yüceltmek için üç ciltlik bu kitapla yetinmedi. 1928’de başlayıp, ölümünden bir yıl önce (1943) bitirdiği anıtsal yapıtı, Beethoven, les époques créatrices (Beethoven: Yaratıcılar Çağı) yayınlandı. Bu kitapta büyük sanatçının yarattığı besteleri, usta bir müzikolog olarak inceliyor, sanat ve fikir yapısını aydınlatıyordu: 1) La Neuviéme Symphonie (Dokuzuncu Senfoni); 2) Les Derniérs Quatuors¹¹ (Son Quatorlar); 3) Finita Comedia (Oyun Bitti).

Michel Ange ve Tolstoy Biyografileri

Romain Rolland’ın, bir yandan sağlıksız bünyesi, öte yandan geçirdiği otomobil kazası sonucu yatakta geçen aylara, yıllara karşın, her biri baş döndürücü derinliklere ulaşan çok sayıda eser yaratabilmesini eşine az rastlanan dehasına bağlamak sanırım kolaycı bir açıklama olmayacaktır. Bana öyle geliyor ki bu tür dehalar, o müthiş sezgi güçleriyle, kendilerine benzeyen ‘akraba ruhları’ çok daha kolay keşfediyor; gizlerini, yaratıcı benliklerini su yüzüne çıkartabiliyorlar. Yoksa, Romain Rolland’ın, Beethoven’in yanı sıra Michel Ange’ın ve Tolstoy’un yaşamlarını kitaplaştırması nasıl açıklanabilir? La vie de Michel Ange 1906’da; La vie de Tolstoi 1911’de yayınlandı. Birincisi, hayata yenik başlamış ama ıstırabı ve kederi, çektiği bütün acılara karşın birer estetik coşku haline getiren bir dehanın öyküsü; ikincisinde ise, gerçeği bulma, insanı zaafların, tutkuların ötesinde insan sevgisine, mutluluğa ulaşma yolunda verilen savaşım anlatılır. Böylece Romain Rolland, üç akraba ruhun gizlerini âdeta çözümlemiştir: Beethoven, Michel Ange ve Tolstoy...

Jean-Christophe’a gelince

Bütün ulusların

Istırap çeken, savaşan

Ve kazanacak olan

Özgür ruhlarına adıyorum.

    R.R.

Üç ciltlik dev bir yapıtın, dört cümlecikle özeti bu.¹²

Romanın kahramanı Christopher’in kişiliğinde Romain Rolland, büyük bir müzik dehasının yaşam ve sanat savaşımını anlatır. Christopher karakteri, önemli ölçüde Beethoven’den esinlenilerek canlandırılmıştır. Ailesi, çocukluğu, yetiştiği çevre, ilk acıları, isyanları, tutkuları ve hayal kırıklıkları; Beethoven’in çocukluk ve gençlik yıllarının büyük ölçüde yansımasıdır.

Jean-Christophe’un gerçek hayatı yansıtan bir hava taşımasını sağlayan faktörlerden başta geleni, kahramanın çocukluğunun ve meslek hayatının, birçok bestecinin hayatlarından esinlenmiş olmasıdır. Flaman bir soydan gelmesi Ren kıyısında (Bonn’da) doğması, anne ve babanın kişilikleri, vaktinden önce olgunlaşan müzik yeteneği ve konser kariyeri... hepsi de doğrudan Beethoven çizgisindedir. Ayrıca Mozart’tan, Handel’den, Schubert’ten izler bulmak da mümkündür. Romanın diğer karakterlerinden Olivier bir ölçüde yazarın kendisini, Antoinette ise Ernest Renan’ın kız kardeşi Henriette’i andırır.

Ancak bütün bunlara bakıp da Jean-Christophe’un sadece müzik dehalarının yaşam ve yaratılarını anlatan didaktik bir yapıt olduğunu sanmak büyük bir yanılgıdır. Kitap, baştan sona roman tekniğine ve estetiğine uygun tam bir “yaratı” ürünüdür. Bin sayfalık bir roman, her kitaptan sonra artan bir ilgi ve heyecan duygusu ile okuru sürükler götürür.

Üç büyük dehanın, Beethoven’in, Michel Ange’in, Tolstoy’un hayatlarını kaleme alan Rolland, açıkça anlaşılıyor ki gerçek “kahramanlığın” peşindedir. Ona göre büyük insan, mutlak “doğru” olan insandır. İşte bunun için Jean-Christophe, her ne olursa olsun; koşullara karşın, kendisine karşın, hatta hayatın kendisine karşın, gerçeğin ta kendisi olmak ve gerçeği söylemek zorundadır. Romain Rolland için her zaman ve her yerde geçerliliğini koruyan tek yasa budur. Saf bir hayatın temsilcisi olan Jean-Christophe, sıradanlığın, ikiyüzlülüğün, uzlaşmacılığın roman boyunca karşısındadır. Gerçeğin dışına düşme ve uzlaşma, ona göre bireysel olduğu gibi, ulusal da olabilir. Alman “yalanını” gezilerinden farkına varan Christophe, Paris’e adım atar atmaz Fransız “yalanını” keşfetmiştir. Bu keşif ile ilgili olarak Rolland, Jean-Christophe karakterinin doğuşunu şöyle anlatır: “Yalıtılmıştım: Fransa’da pek çokları gibi ahlaki yönden bana yabancı bir dünyada soluğum kesilmişti: Hava, hava diye bağırıyordum; sağlıksız bir uygarlığa ve düzmece seçkinlerin yozlaştırdığı düşüncelere isyan halindeydim. Şöyle haykırmak istiyordum: ‘Yalancılar! Fransa’yı siz temsil ediyorsunuz!’ Bunu yapabilmem için kalbi pırıl pırıl, saf, görüşü berrak bir kahramana gereksinmem vardı; konuşmaya hak kazanabilmek için ruhu lekesiz olmalıydı; sesi duyulabilecek yükseklikte çıkabilmeliydi. Bu kahramanı büyük bir sabırla yarattım...”

Romain Rolland, yarattığı kahramanın hayat akışı içinde, hem onun ağzından, hem de –kendisini temsil eden– Olivier’in ağzından, paranın her şeye egemen olduğu; sahte şöhretlerin ucuz ve yavan ürünlerle fikir ve sanat alanında cirit attığı burjuva toplum düzenini de acımasızca eleştirmiştir.

Romanda sadece başkahramanların serüvenleri, düşünceleri, yaşamları anlatılmakla yetinilmemiş, ikinci, üçüncü derecedekiler de parlak bir biçimde canlandırılmış, yaşamları ve düşünceleri ayrıntıyla yer almıştır. Emekçi halkın hayatlarına değinen romanların en azından Fransa’da pek yaygın olmadığı bir dönemde Rolland, sıradan insanların yaşamını sevgi ve anlayışla betimleme ustalığını göstermiştir ki kültürlü ve duyarlı bir burjuva yazarına yakışan da kanımızca budur.

Jean-Christpohe, olayların trajik bir biçimde gelişmesine, düğümlenmesine karşın tıpkı Shakespeare’in dramlarında olduğu gibi hiç de iç karartıcı ve kötümser bir izlenim bırakmaz okur üzerinde. Olumlu ve olumsuz yanlarıyla insan insandır ve önemli olan, hayatı derinlemesine kavramak ve her şeye karşın onu sevmektir. Bu bakımdan Rolland sadece, “moral/ahlaki yüceliğin” destanını yazmıştır denebilir. Kendisi de zaten çektiği fiziksel ve tinsel ıstırapları, düş kırıklıklarını aşabilmiş, yaşama sevincini, hayata bağlılığı ve cesareti elden bırakmamıştır. Yaşadığı fiziksel ve tinsel ıstırapları, düş kırıklıklarını aşabilen; yaşama sevincini, hayata bağlılığı, cesareti elden bırakmayan bir insanın kaleminden okuruz olup bitenleri; ve bu kalem, sözcüğün gerçek anlamıyla “soylu” bir elin parmakları arasındadır. Rolland şöyle diyor: “Diğer insanların yazdıklarını sırf kendimizi tanımak için okuruz...” Genç okurlar için söylenecek son söz: Eğer kendinizi tanımak, içinizdeki güzellikleri dışarıya vurmak istiyorsanız mutlaka Jean-Christophe’u okuyunuz...

Romain Rolland’a 1915 yılında Jean-Christophe için Nobel Edebiyat Ödülü verildi; her zamanki gibi sağlığı bozuk ve maddi sıkıntılar içinde olduğu halde, ödülün parasal kısmını hayır kurumlarına bağışladı. Hayatını insanlığa adamış gibiydi; çalışmalarını son nefesine dek sürdürdü ve 1944 yılında 78 yaşında, sevgi ve onurla dolu bir hayata veda etti.

Rainer Maria Rilke ve
Malte Laurids Brigge’nin Notları

Rilke ile tanışmam, ‘kayıtlara göre’ 1949 yılında olmuş. O sıralar arkadaşlık ettiğim birkaç dil bilen bir yabancı, yaz aylarını Büyükada’da, eski bir köşkün bahçesinde, bir buçuk odalı kiralık bir mekânda geçiriyordu. Ben de yirmi günlük yaz tatilimde onun yarım odasında konuk olarak kalıyordum.

Anımsadığıma göre, bu arkadaşım Rilke’nin şiirlerini ve düz yazılarını yazıldığı dilden, Almancadan okumuştu ve yazara büyük hayranlık duyuyordu. Rilke’den birkaç kez söz etmiştik.

Kırk dokuz yazı Ada’ya gitmeden, Ankara’da, Ulus’ta, Milli Eğitim Bakanlığı yayınlarının satıldığı kitabevine her zamanki gibi uğramıştım. Bir de ne göreyim: Rilke’nin bir kitabı, Malte Laurids Brigge’nin Notları, MEB klasikleri arasında yayınlanmamış mı?¹³ Diğer kitaplarla birlikte külüstür gezi çantamın gözüne bu kitabı da yerleştirdim.

Yukarıda ‘kayıtlara göre’ sözcüklerini boşuna kullanmadım; kitabın ikinci sayfasına çoğu zaman yaptığım gibi şunları yazmışım: A. Bilgi, 26. VII. 49-B. Ada.

Evet, Behçet Necatigil ile Dr. Tietze’nin birlikte çevirdikleri, Rainer Maria Rilke’nin, Malte Laurids Brigge’nin Notları ile –yıllarca hayranlıkla süren– tanışıklığım işte böyle başlamıştı.

Prag doğumlu Rainer Maria Rilke’yi Türkçeye ilk kazandıran Melahat Özgü olmuş: Genç Bir Şaire Mektuplar’ı 1944 yılında çevirmiş, Remzi Kitabevi yayınlamış, M. Özgü kitaba yazdığı önsözde şairin hayat hikâyesi ile yapıtları üzerine geniş bilgiler vermiş. Mektupları ayrıca Kamuran Şipal çevirisi ile 1983 yılında Düşün Yayınevi; 2001 yılında da Cem Yayınevi tarafından iki kez basılmış; Melahat Togar’ın yine Almancadan çevirdiği, Rilke, Seçme Mektuplar, aynı yayınevince 1988 yılında yayınlanmıştır. Şipal’in 2001 yılında yayınlanan çevirisinin sonunda, Ingeborg Schnack’ın yazdığı uzun bir yaşam öyküsü; Togar’ın çevirisinin başında altı sayfalık bir önsöz bulunmaktadır.

Ben burada, bu uzman kişilerin kaleminden çıkan incelemelerin de yardımıyla yirmi dört yaşındaki okuma heveslisi bir gencin Rilke’nin gizemli dünyasına girme çabasını, özellikle Brigge’nin Notları aracılığıyla anlatmak istiyorum ve işe bu dünyanın kapısını aralayabilecek bir girişle başlamanın doğru olacağını düşünüyorum.

Yaşamöyküsü

Rilke, 4 Ocak 1875’te Prag’da doğar; ailesinin soylu olduğu söylenir. Vaftiz edildiği isim: Réne Karl Wilhelm Johann Josef Maria’dır. Babası, asker olabilme tutkusunu bir türlü gerçekleştiremeyen küçük bir memur; annesi Sophia, Praglı bir ailenin büyük kızıdır. Rilke’nin babası ile ilişkisi biraz mesafeli olmakla birlikte sıcaktır ama annesiyle ilişkisi, doğal kabul edilen ana-oğul ilişkisine hiç benzemez; kimi küçük burjuva ailelerine özgü büyüklük ve gösteriş budalası olan annesine hiçbir yakınlık duymaz. İleriki yıllarda yazdığı bir mektupta, “Ben sevemem” der, “çünkü annemi sevmedim.”

Rilke’nin hayatı ve sanatı üzerinde asıl iz bırakan kadın 1896 kışında Münih’te tanıştığı Lou Andreas-Salomé olur. Çıkardığı kitaplarla yeni yeni yıldızı parlayan 21 yaşındaki şair kendisinden 15 yaş büyük Rus kökenli bu hanımla uzun yıllar beraber olur. Lou, yalnız güzelliği, çekiciliği ile değil, bilgi birikimi, yetenekleri ve ruhsal yapısı ile de ozanı büyüler. Ozanın adını René’den Rilke’ye çevirir Lou Salomé; o da bunu hiç itirazsız kabul eder. Birlikte iki kez Rusya gezisine çıkarlar; 1900 yılında yaptıkları ikinci gezi mayıstan ağustosa kadar dört ay sürer. Rusya’yı enine boyuna dolaşırlar. Bu arada Yasnaya Polyana’ya kadar uzanıp büyük romancı ve düşün adamı Lev Nikolayeviç Tolstoy’u ziyaret ederler. Rilke, dostu Sofia Schill’e Tula’dan yazdığı 20 Mayıs 1900 tarihli uzun mektupta, yazarın konağına girişlerini şöyle anlatır: “Hacca gider gibi sessiz ve saygın adımlarla yavaş yavaş yukarıya doğru yürüdük ve gözümüzde giderek büyüyen ve aklaşan eve yaklaştık. Bir uşak elimizden kartlarımızı alıp içeri girdi. Bir süre sonra, kapının ardındaki girişin alacakaranlığında Kont’un gölgesini görür gibi olduk.”

Bu arada, Volga’dan yukarılara doğru çıkarlar; Sratov’dan Yaroslav’a geçerler; göz alabildiğine uzanan stepler, tanıdığı mujikler ozanı etkiler. Rus köylüsünün dindarlığında ve mistik inançlarında derinlemesine bir yan olduğunu fark eder. Kiev’de yamaçlara oyulmuş manastırlarda aynı derinliğe tanık olur. Moskova ve Petersburg’ta müzeleri, galerileri, kitaplıkları gezer. Berlin’de sanat tarihi derslerinin yanı sıra Rusça derslerine de devam eder ama Rusçayı daha çok kendi çabasıyla öğrenir. Rus ressamları üstüne yazmayı tasarladığı denemeler için malzeme toplayabilmek üzere Lou Andreas ile birlikte Rus edebiyatı tarihi ve sanat tarihi incelemelerine verir kendini. Dönüşünde Çehov’un Martı’sını, Dostoyevski’nin Yoksullar’ının bazı bölümlerini Almancaya çevirir.

Rilke, yine kendisinden bir hayli büyük bir başka kadınla tanışır. Prenses Marie Thurn, kültürlü, soylu ve varlıklı bir kadındır. Prensesin Adriyatik kıyılarında, kayalıklar üzerindeki Duino şatosunda aylarca konuk kalır; Goethe, Hofmannsthal gibi zamanın ünlü yazar ve düşünürleri ile tanışır. Daha da önemlisi şatonun büyülü yalnızlığında Duino Elegileri’ni (Duino Ağıtları) yazar. Yalnızlığını ve anlaşılma endişesini ağıtın ilk dizesinde: “Haykırsam beni melekler diyarında kim anlar ki?” sözleriyle anlatır.

Rilke’nin büyük dostluklar kurduğu Paris’te bulunduğu sıralarda beraber olduğu yazarlar arasında André Gide, Romain Rolland, Charles Vildrac, Rodin gibi ünlüler var ve onun için Paris, operalar, tiyatrolar, konserler değil, sokaklardan ve insanlardan oluşur. Bu kentin hastaneleri, yoksulları, hastaları, kıyıda köşede kalmış otel ve kahveleri... Bütün bunlar çeşitli ruhsal ve bedensel sorunlarıyla bir süre sonra Malte Laurids Brigge’nin potasına girmiş ve orada erimiştir.

Bir büyük gezgindir Rilke; yalnız Paris’i köşe bucak dolaşmakla kalmaz, bütün Güney Fransa’yı dolaşır; bir gezi grubuyla Kuzey Afrika’ya gider. Cezayir, Biskra, El Kantara’da bir başka dünyaya açılır; Kartaca’yı, Trablusgarp’ı, Tunus’u, camileriyle, surlarıyla dolaşır; Arapça öğrenir, Kuranı aslından okumaya başlar; Napoli’de verilen kısa bir moladan sonra, “bu yeni ve görkemli yabancı diyarlarda çıkılan gezinin” rüzgârıyla Mısır’a kadar uzanır. Kahire’den başlayan Nil yolculuğunda, Memfis, Luksor, Karnak, Krallar Vadisi üzerinden Assuan’a gelir. Nil’deki kayıklar, ay aydınlığında pırıldayan sütunlar, dev pramitler, sfenkslerin gizemli bakışları belleğine kazınır.

Bu arada Rilke’nin aile yaşantısını da kaydetmek gerekir. Ozan, 1901 baharında, Bremenli bir işadamının 22 yaşındaki kızı Clara Westhof ile evlenir. Yontu çalışmaları ile uğraşan yeni eşiyle ilk aylar mutludur; kızları Ruth dünyaya gelir. Ancak kitaplarından kazandığı para aileyi geçindirmeye yetmez; bir aralık boşanmaya karar verirler; küçük Ruth’u, anneannesi yanına alır. Rilke, Roma, İsveç, Berlin gezilerinden sonra Paris’e döner. Rodin ile dostluk kurar ve büyük yontucunun öğüdünü tutup çalışmalarını Roma’da sürdürecek olan karısı Clara ile birlikte bu kente gelir. Burada bir soylunun geniş bahçesindeki villada, Clara ile Rilke’ye de çalışmalarını sürdüreceği bir yer ayrılır. Rilke burada, 1904 Şubatının başlarında Malte Laurids Brigge’nin Notları’nı yazmaya başlar. 1909 yılı Ocak ayının son günlerinde çalışmaları tamamlanır ve 1910 yazında kitap yayınlanır.

Rilke uzmanı Traugott Fuchs, Notlar’ın Türkçe çevirisine (1948) yazdığı Önsöz’de: “Onun (Rilke’nin) anlaşılması biz Almanlar için de zordur,” diyor. Bu saptamayı akılda tutarak bizce izlenecek doğru yol önce Notlar’dan uzun bir alıntı yapmak, ardından hem Behçet Necatigil’in çevirisi, hem de genelde Rilke’nin anlatım biçimi ve notların bütünlüğü konusunda, yine konunun uzmanlarının yorumlarına dayanarak bazı sonuçlara ulaşmaktır. Önce bir çocukluk anısı.

Ellere Dair

“O vakitler ne kadar küçük olduğumu şundan çıkarıyorum. Üzerinde resim yaptığım masaya erişebilmek için koltukta diz çökerdim. Yanılmıyorsam, şehirdeki konakta bir kış akşamıydı. Masa, odamda pencerelerin arasında bulunuyordu. Odada, ışığı kâğıtlarıma ve matmazelin kitabına vuran lambadan başka lamba yoktu. Matmazel yanımda, biraz geriye doğru oturur okurdu... O akşam bir şövalye resmi yaptığım muhakkak; acayip örtülere bürünmüş bir at üstünde iyice belli bir şövalye, öyle renk renkti ki, ikide bir boyalı kalem değiştiriyor, ama en çok kırmızıya önem verdiğim için boyuna kırmızı kaleme uzanıyordum.

Derken yine kırmızı lazım oldu; kalem (hâlâ gözümün önünde), ışık vurmuş kâğıdın üzerinden masanın kenarına doğru yuvarlandı ve ben önleyinceye kadar, önümden yere düşüp gitti. Muhakkak lazımdı ve yere inip de aramak gerçekten sıkıntılı bir işti. Nihayet, oldukça perişan, aşağıya, masanın altında duvara kadar uzanan bir hayvan postunun üzerine indim. Ama yeni bir zorlukla karşılaştım. Yukarının aydınlığına alışmış ve beyaz kâğıttaki renklerin tesirinden henüz kurtulamamış gözlerim, masa altındaki şeylerin hiçbirini ayırt edemiyor; karanlığı o kadar katılaşmış görüyordum ki, bu karanlığa çarpmaktan ürküyordum. Kendimi duyumlarıma terk edip diz çökmüş ve sol koluma dayanmış bir halde, öteki elimle, teması insanda hoş bir tesir bırakan, serin, uzun tüylü postu aramaya başladım; şu var ki kalemden eser görünmüyordu. Açık renk bir pervazla biten ilerdeki duvarı fark edebiliyordum. Masanın ayaklarına bakıp bulunduğum yeri tayin ettim. Her şeyden önce, bir su hayvanını andırırcasına tek başına kımıldayan ve derinleri araştıran, parmakları açık kendi elimi tanıdım. Hâlâ aklımdadır, âdeta merakla bu ele bakıyordum. Bana öyle geliyordu ki, kendisinde hiç de görmediğim hareketlerle, yeri kendi bildiğince yordamlarken bu el, benden öğrenmediği şeyler bilmektedir. İlerleyişini takip ediyordum; beni ilgilendiriyordu, birçok şeyler bekliyordum. Ama bu elin karşısına, duvardan başka bir elin, benzerini hiç görmemiş olduğum, büyükçe, gayet zayıf bir elin, çıkacağını nereden bilebilirdim.”¹⁴

Şair Behçet Necatigil’in, Notlar’ı, 1946 yılında Türkçeye çevirme girişimi ile ilgili olarak kitaba yazdığı Önsöz’de; Traugott Fuchs; yazarla çevirmen arasındaki tinsel diyebileceğimiz yakınlığı, ‘Genç Şair’in bu kitabı, bir dostunun evinde tesadüfen görüp karıştırınca, birdenbire ruhunu derinden sarsılmış ve kendini, benliğinin en gizli taraflarının agrandismanıyla (büyüteciyle –A.B.) sanki karşı karşıya gelmiş hissettiğini,’ kaydederek, bu kitabı çevirmenin kendisi için kaçınılmaz bir görev olduğunu anladığını söylüyor ve şu sonuca varıyor: “O ruhu verimli huzursuzluklarla yüklü Malte gibi bir şair; kendi ruh şartları itibariyle yine yakın ruh halleri içinde çalkalanan bir genç şairden daha münasip bir mütercim, daha uygun bir nakil bulabilir miydi?”

Gerçekten de Necatigil hayranları, onun şiirinde, Rilke’ye özgü ‘gizemli çağrışımların’ bulunduğunu mutlaka fark etmişlerdir; ayrıca Necatigil özellikle 1961’den sonra yazdığı şiirlerde, iç tedirginliklerini, anımsamalarını ve bunların dışavurumunda, çeşitli yorumlara açık imgelere başvurmalarında, Rilke’nin anlaşılmasının, Almanlar için bile güç olduğu kanısının yaygın olduğu bir ortamda, Brigge’nin Notları’nı çevirme cesaretini göstererek, o güzelim şiir diliyle Rilke’yi ilk kez bize yakınlaştırma girişiminde bulunmuştur. Elbette bu arada, yakın işbirliği yaptığı Dr. Andreas Tietze’nin büyük katkılarını da unutmamak gerekir.

Özetle, yirmi-yirmi beş yaşındaki bir edebiyat heveslisi, elli yıl sonra Rainer Maria Rilke’yi tanıtan ve onun gizemli dünyasının kapılarını aralayan Şair Behçet Necatigil’i bugün minnet duyguları ile anımsıyor ve artık Rilke gibi, Proust gibi, Rolland gibi yazarların pek de rağbet görmemesini, kültürel sığlaşmanın bir belirtisi olarak ve içi burkularak fark ediyor.

1927 yılı 2 Ocağında İsviçre’de bir sanatoryumda ölen bu gezgin münzevi şairin mezar taşına kendi isteği üzerine yazılan:

“Gül, tam bir çelişki, şehvet,

Bunca gözkapağının altında kimsenin uykusu olmamak.”

dizeleri, okuyanları sürekli düşündüren bir bilmece olmaya devam ediyor.

ÜÇ HAYAT

MADAME CURIE

ABRAHAM LINCOLN

MARIAN ANDERSON

Yirmi-yirmi beş yaşları arasında okuduğum kitapları yeniden gözden geçirirken, Evrensel Kültür dergisinde (Aralık 2000), Tahir M. Duran’ın: Aydınlığın Simgesi Bir Kadın: Marie Curie başlıklı özgün bir incelemesi yayımlandı. Mutlu bir rastlantı, tam o sırada masamın üzerinde, satır altları kırmızı kalemle çizilmiş, yıpranmış bir kitap sere serpe duruyordu: MADAME CURIE-A Biography By Eve Curie.¹⁵ Anlaşılan oydu ki Marie Curie, radyumu buluşu ve sağlık alanındaki uygulanışına öncülük etmesiyle daima aramızdaydı.

Curie’lerin küçük kızları Eve’in yazdığı bu biyografi o denli akıcı bir üslupla, öylesine canlı betimlemelerle yazılmıştı ki, insana kitabın usta bir romancı tarafından yazıldığı izlenimini veriyordu. Kitabı romana benzettim ama yanlış anlaşılmasın; Eve, annesinin biyografisinde hemen her zaman mektuplara ve raporlara, anı defterlerine düşülen kayıtlara, resmi yazışmalara ve raporlara, kısacası gerçeklere dayanarak büyük bir buluşun (radyumun) öyküsünü anlatıyor, gerçek bir portre çiziyordu. İleride bu kitabı daha ayrıntılı olarak irdeleme fırsatımız olacağı inancıyla buluşlarını beraberce yaptıkları eşi Pierre’i feci bir kazada kaybetmesi üzerine yazdığı günlüklerinden bazı kısımları aktarmakla bu kısa serime başlayacağım, ardından da, Polonyalı küçük bir kızın, sonu, radyumun keşfine çıkan yoldaki azimli ve dirençli yürüyüşünün özet bir öyküsünü anlatacağım.

Madame Curie

19 Nisan 1906

19 Nisan sabahı Pierre Curie önce Bilimler Fakültesi’ne, sonra da, yeni basılan kitabının provalarını düzeltmek için yayınevine uğrayarak çalıştığı Fizik Enstitüsü’ne gitmek üzere evden ayrıldı. Üst katta çocuklarını giydirmekle uğraşan eşiyle ancak birbirlerine seslenerek veda edebilmişlerdi. Gece başlayan yağmur, henüz dinmemişti; sabahın alacakaranlığı daha kalkmamıştı. Öğle tatilinde Bilim Adamları Derneği’nde arkadaşlarıyla buluşan Pierre, iki buçuğa doğru dernekten ayrıldı. Yağmur, sağanağa dönüşmüştü. Şemsiyesini açtı, Paris’in dar arka sokaklarında, saçak altlarına sığınarak yürümeye çalışan telaşlı kalabalığa karıştı. Her zamanki gibi dalgındı; kâh kaldırımdan yürüyor, kâh taş döşeli sokağa iniyordu. Adımları, düşünen her insan gibi düzensizdi. Gözleri çevresinden çok iç dünyasına dönük gibiydi. O anda ne düşünüyordu? Başladığı yeni bir deneyin sonuçlarını mı, bir arkadaşıyla birlikte Akademi’ye sunmayı planladıkları bilimsel öneriyi mi, Marie’yi ve çocuklarını mı?

Karşı kaldırıma geçmek isteyen Pierre’in yolunu, burunlarından dumanlar savuran bir çift beygir kesti. Hayvanların ardında, korkuluklarına kadar dolu dört tekerlekli ağır bir yük arabası vardı. Hayvanları durdurmak olanaksızdı; şaşkına dönen Pierre, boyunlarına sarılmak istedi, daha da azgınlaşan hayvanlar şaha kalktılar. Dizginlere asılan arabacı çaresizdi. Islak kaldırımda ayağı kayan Pierre, atların arasından arabanın altına sürüklendi. Arabanın arka tekerleklerinden birisi çaresizlik içinde çırpınan Pierre’in başının bir yanını ezmişti. Şimdi kaldırım taşlarının arasından süzülen yağmur suları, Pierre’in kanı ile gri bir pelteyi ıslatmaktaydı. Pierre’in çamura bulanmış eğik şemsiyesi, tekerlek izlerini taşıyan siyah şapkası ve cebinde taşıdığı notlar bulanık suyla lekelenmişlerdi... Haberi alan Marie, uzun bir süre sessiz kaldı ve bir yalanlama beklermiş gibi dudaklarından şu sözcükler döküldü: “Pierre öldü mü? Sahi Öldü mü? Gerçekten öldü mü?”

Marie’nin Günlüğü: (Tarihsiz)

Pierre’im, bana bugün senin üniversitedeki yerini almam için bir öneri yapıldı: Derslerine ben devam edecek, laboratuvarı ben yönetecektim. Bu, iyi mi, kötü mü bilmiyorum. Bana sık sık, Sorbonne’da bir kurs düzenlemenin iyi olacağını söylerdin. Bazen bana öyle geliyor ki, bu yoldan yaşamayı sürdürmem daha kolay olacaktır... ve bazen de, bu işi üstlenmem düpedüz çılgınlık olur diyorum.

7 Mayıs 1906:

Pierre’im, hep seni düşünüyorum; kafamın içi düşüncen ile dolu, neredeyse patlayacak gibi; aklım şaşkın, bundan böyle seni görmeden, hayatımın tatlı yoldaşının gülümsemesini seyretmeden nasıl yaşayacağım, bilemiyorum.

İki gündür ağaçlar yapraklandı, bahçe güzelleşti. Bu sabah bahçedeki çocukları seyrettim. Sen olsan herhalde bu hallerini çok tatlı bulur, çiçek açan mor menekşeler ile nergisleri göstermek için beni çağırırdın. Dün mezarlıkta, taşa kazınmış “Pierre Curie” sözcüklerini anlamayı başaramadım; kırların güzelliği beni rahatsız etti; başımdaki tülü indirdim, çevremdeki her şeyi biraz siyahlaşmış görmek istedim.

11 Mayıs:

Sevgili Pierre, oldukça iyi uyudum ve nispeten sakin kalktım. Bir çeyrek önce böyleydim, şimdi ise, vahşi bir hayvan gibi bağırmak geliyor içimden.

14 Mayıs:

Benim küçük Pierre’im, sarı ve mor salkımlar çiçeklendi; çuha çiçekleri ile susenler tomurcukta... sen severdin bunları... Sana anlatmak istedim...

Bir de şunu anlatmak istiyorum: Senin kürsüne atamam yapıldı; ne tuhaf, bazı ahmaklar beni kutlamaya kalkıştılar.

Sana bir şey söylemek istiyorum: Artık ne güneşi ne çiçekleri seviyorum. Bunları görmek bana acı veriyor. Öldüğün gün olduğu gibi karanlık günlerde daha rahatım; eğer iyi havalardan nefret etmiyorsam bu sırf çocukların buna gereksinmesi olduğunu bilmemdendir.

22 Mayıs:

Bütün gün laboratuvarda çalışıyorum; elimden gelen tek şey bu. Orada kendimi her yerden daha iyi hissediyorum. Bana kişisel sevinç verecek hiçbir şey yok... Belki de bilimsel çalışma dışında. Buna da pek aklım yatmıyor; eğer başarılı olursam, sen bilmedikten sonra bunun ne kıymeti olabilir!

10 Haziran:

Her şey, her şey keder verici. Yaşamın getirdiği uğraşlar Pierre’imi bile sükûnet içinde düşünmeme fırsat vermiyor.

Bir süre sonra Madame Curie’nin yakınları Polonya’ya dönerler. Yalnız ablası Bronya kalmıştır. Eve anlatıyor:

“Bir gece iki kardeş baş başa kalmışlardı. Marie ablasına başıyla kendisini izlemesini işaret etti. Bronya ile yatak odasına girdiler; yaz sıcağına karşın şömine alev alevdi, kapıyı kilitledi. Bronya şaşırmıştı, soran gözleri ile kardeşine baktı. Daha da sararmıştı, sanki kanı çekilmiş gibiydi. Marie tek söz söylemeden dolaptan, su geçirmez kâğıda sarılmış, büyücek sert bir paket çıkardı. Ateşin önüne oturdu, ablasına yanına oturmasını işaret etti. Rafta hazır duran büyük bir makası aldı.

‘Bronya, bana yardım et’ dedi.

Ağır ağır ipleri çözdü, kâğıtları açtı. Alevler titreyen ellerinde yansıyordu. Bir beze dikkatle sarılmış bir çıkın çıktı. Bir an duraladı, beyaz bir bezi açtı. Bronya dehşetle bağırmaktan kendini zor alıkoydu; giysi ve çamaşır parçaları, kurumuş çamur ve kararmış kan izleri insanın içini ürpertiyordu. Anlaşılan Marie, son günlerde, arabanın o dar sokakta Pierre’e çarptığı gün üzerindeki elbiseleri, odasında, yanı başında tutmuş, bunlarla birlikte yaşamıştı.

Eşini kaybeden kadın sessizlik içinde makası eline aldı, koyu renk elbiseyi kesmeye başladı. Kestiği parçaları birer birer alevlere atıyor, duman içinde yanmalarını, ince bir tabaka kül halini almalarını sabırla bekliyordu. Ancak, birdenbire durdu; yorgun gözlerini karartan gözyaşları ile mücadele ederek bir süre bekledi. Yarı katılaşmış bir kumaş parçası arasında akışkan beyaz bir şey vardı: daha birkaç hafta önce soylu düşüncelere ve dâhice buluşlara kaynaklık eden bir beynin son kalıntılarıydı bu kaygan nesneler.”

Dünya bilim tarihinde böylesine büyük iki dehanın bir araya gelmesi; aynı amaca yönelmeleri; yıllarca aynı sıkıntıyı ve neşeyi paylaşmaları; üstelik birbirlerine bu denli büyük bir sevgiyle bağlanmaları herhalde görülmüş bir şey olmasa gerek.

Sklodovski Ailesi ve Marya’nın Fikri Gelişmesi

Marya Sklodovska 4 Temmuz 1867’de Warşova’da doğar; babası Vladislav Sklodovski, St. Petersburg Üniversitesi’ni bitirmiş, Warşova’ya dönerek lisede hem yönetici hem de matematik profesörü olarak görev yapmıştır. Annesi, zamanının orta halli aydınlık bir ailesinden gelmektedir. Ailenin, biri erkek, üçü kız olmak üzere dört çocuğu vardır: Joseph, Bronya, Hela ve Manya (yani, Marya ya da sonra benimsenen biçimiyle Marie).

Rus egemenliği altında bulunan Polonya o yıllarda, başkaldırılar, kanlı bastırmalar; aydınlar üzerinde artan baskı ve şiddet hareketleri; bu da yetmiyormuş gibi, Rusların Ortodoks, Polonya’nın Katolik olması nedeniyle şiddetli dinsel çatışmalarla geçer hayat. Özellikle enteligansiya, büyük baskı altındadır; kitaplar toplatılır, gazete ve dergiler yasaklanır; önlenen darbe girişimleri... Sibirya’ya sürgünler gündelik konular halindedir. Özetle, bütün Polonyalılar gibi Sklodovski ailesinin ve Marya’nın ilk geçlik yılları bu tedirgin ve puslu atmosfer içinde geçer ve ileriki yıllarda, küçük kızın bilinçlenme aşamasında bu ilk deneyimlerin etkisi görülür.

Rus işgali altındaki Polonya’da, baskının yoğunluğu ile orantılı olarak özellikle aydın kesim üzerinde direnişin yoğunluğu da artar. On yedi yaşındaki Marya, babasının çalışma odasındaki basit fizik ve kimya denemelerine ilgi duyar; onun için matematik gözde bilim dalıdır ama ülkesinin içinde bulunduğu toplumsal koşullar, onu sosyal bilimler ile uğraşmaya zorlar. Auguste Comte ve Spencer’in, sosyolojiye getirdiği pozitivist yaklaşım; Pasteur, Darwin ve Claude Bernard’ın, pozitif bilimlere yaptığı büyük katkılar, Polonya aydınlarını olduğu kadar, bilme ve öğrenme hırsıyla dolu olan Marya’yı da etkisi altına alır. Ezilen bütün uluslarda olduğu gibi, 19. yüzyılda serpilip gelişen Marksist teori ve ideoloji Avrupa’da bir kurtuluş ışığı olarak yükselmektedir.

Ablası Hela’nın anlattığına göre Marya: Yaşadığı çağda oluşan ilerici düşünceler, cömert ve dışa dönük ruhu ile sözcüğün en saf ifadesiyle sosyalist idi; ama aynı zamanda, Polonya’daki sosyalist öğrenciler birliğine katılmadı. Kendi kararını verme özgürlüğü ile parti disiplinini; ülkesine duyduğu derin sevgi ile “Marksist enternasyonalizmi” bağdaştıramıyordu. Her şeyden önce ülkesi ve insanlık geliyordu onun için.

Benimsediği yazarlar arasında, Dostoyevski, Goncharov, Heinrich Haine vardır. Rus düşünce dünyasına girmek ister: Belinskiy, Harzen, Dobrolyubov ile ilgilenir; defterine, Louis Blanc’dan pasajlar aktarır; üç sayfayı, Ernest Renan’ın İsa’nın Yaşamı’na ayırır; duygu dünyasını Fransız şiiri ile zenginleştirmek ister: Musset’den, Prudhomme’dan, François Coppée’den seçtiği şiirleri kendi diline, Lehçe’ye çevirir.

On sekiz yaşına girdiği halde henüz belli bir meslek seçme, öğrenim görme olanağını bulamamıştır. Dört yıl süreyle, Warşova’dan 100 km uzakta kırsal bir kesimde, yılda 500 rubleye çocuk bakıcılığı yapar; köy çocuklarına parasız ders verir. Güya para biriktirip öğrenimine –mümkünse Paris’te– devam edecektir. Yukarıda kısaca değinilen edebiyat ve felsefe merakı iyi güzeldir ama akranları şimdi artık yüksek öğrenim görmektedir. Oysa o, bu kırsal yerde yapayalnızdır ve kendisine yol gösterecek birinden yoksundur.

Yine de kendisini yetiştirmeye çalışmaktadır; birkaç kitabı birden okuma alışkanlığını edinmiştir. Arkadaşı Henrietta’ya yazdığı, Aralık 1886 tarihli mektupta şunları yazar:

“Şu anda elimdeki kitaplar: 1) Daniel’s Physics; 1. cildi bitirdim. 2) Spencer’s Sociology; Fransızca. 3) Paul Bers’in Lessons on Anatomy and Physiology; Rusça.”

Yaşı gereği bir süre “aşk humması” rahatsızlığı çeker; kötümserliğe kapılırsa da, bu konuda şöyle yazar:

“Bu, kesinlikle planlarıma dahil değildir; buna bir zaman kapılmış olsam bile: şimdi bunlar bir duman gibi dağılıp gitti; ben bunları gömdüm; kilitledim ve mühürledim ve unuttum; pekala bilirsin bu duvarlar, bunları yıkmak isteyen kafadan daha güçlüdür.”

İki yıl sonra yine Henrietta’ya yazdığı 25 Kasım 1888 tarihli mektupta kırsal çevrede duyduğu yalnızlıktan, insanların tekdüzeliğinden yakınır ve şunları ekler:

“Buraya geldiğimde on sekizime yeni basmıştım; başımdan neler geçti, nelere dayandım! Öyle anlar yaşadım ki, bunları, hayatımın en zalim günleri diye anacağım kuşkusuz... Her şeyi, çok yoğun, çok şiddetle hissettim; ancak aynı anda kendimi kamçıladım; naturamdaki hayatiyet üstün geldi; karabasandan kurtulmuş gibiydim... En başta gelen prensip: İnsan asla, kişiler ya da olaylar tarafından yenilmeye kendini kaptırmamalıdır.”

1889 yılı sonuna doğru uzun yıllardır çalıştığı Szcuki kırsalından ayrılır; şeker kamışı tarlalarına, basit ama dostça davranan insanlarına veda eder; doğup büyüdüğü Warşova’nın havasını koklamak büyük zevk ve ferahlıktır. Nedir ki bu kısa sürer; yeni işe başlamak için, kasvetli Baltık kıyısındaki Zoppot kasabası trenine biner; “hoşça kal” sözcükleri onun kaderi gibidir. Bu seferki “efendileri”, lüks içinde yaşayan zengin ama görgüsüz kişilerdir. Hanımefendi, Marya’nın, bütün çay ve dans partilerinde hazır bulunmasını ister.

Paris ve Sorbon’a Doğru

Bu arada evlenerek Paris’e yerleşen büyük ablası Bronya’dan, “yıldırım gibi ışık saçan” bir mektup alır. Zaten dört kardeş ve yaşlı baba daima dostturlar ve birbirlerinin yardımına koşarlar. Mektupta Bronya şöyle yazmaktadır:

“...Ve şimdi benim küçük Manya’m, hayatını düzene sokmanın ve bir şeyler olmanın tam zamanı; bu yıl içinde birkaç yüz ruble biriktirebilirsen, gelecek yıl Paris’e gelebilir, bizimle kalabilirsin; yeme içme sorun değil. Sözünü ettiğim birkaç yüz ruble Sorbon giderleri için mutlaka gerekli.”

Manya, biriktirebildiği rubleleri masanın üzerine yayar; bunlara, yaşlı babasının katkılarını da ekler; emekli olan babası, pek sevmediği halde ücreti iyi diye ikinci bir işe girmiştir, bu yüzden de biraz para tasarruf edebilmiştir. Genç kız; şu kadar pasaport için, bu kadar yol için diye hesaplar yapar. Warşova-Paris arası üçüncü mevki bilet pahalı gelir; oysa Almanya’da dördüncü mevki vagonlar da vardır. Gerçi bunlarda kompartıman yoktur, sıradan yük vagonları gibidir; dört bir yanında tahta kanepeler sıralanmıştır; ortadaki boşlukta ise yer bulamayanlar, katlanır taburelere otururlar.

Manya, Paris’te tekrar masraf olmasın diye, yatağını, yorganını, kışlık-yazlık giysilerini, pabuçlarını, şapkasını, havlusunu, tahta bir sandığa tıkıştırır ve üzerine siyah mürekkeple: M.S. harflerini yazmayı ihmal etmez. Babasıyla vedalaşırlar; iki ya da en fazla üç yıl içinde, eğitimi bitince geri dönecek ve bir daha ayrılmamak üzere birlikte olacaklardır.

Hayatında ilk kez özgür bir ülkede soluk alıyordu; her şey ona olağandışı görünüyordu. Ne tuhaf, kaldırımları arşınlayanlar, canları istediği dilde konuşuyor, kitapçılar, dünyanın dört bir yerinden gelen kitapları, hiçbir kısıtlama olmaksızın satıyorlardı. Ona asıl acayip gelen; düz geniş caddelerden birkaçı kentin kalbine doğru ilerliyor ve onu, Manya Sklodovska’yı, özgür bir üniversitenin ardına kadar açık kapısının önüne getiriyordu. Luther’in bir sözünü anımsadı Polonyalı genç kız: “Paris’te biz, okulların en seçkinini ve en mükemmelini buluyoruz: SORBONNE.”

Giriş kapısının ardındaki beyaz badanalı duvardaki posterde şunları okudu Manya:

FRANSA CUMHURİYETİ
Bilimler Fakültesi-Birinci Sömestr
Sorbon’da kurlar
3 Kasım 1881’de başlayacaktır.

Ruble ruble biriktirdiği para ile şimdi bu genç kız posterde yazılı derslerden seçtiklerine katılabilecek, deneme laboratuvarlarına girebilecek, seçkin öğretmenlerin güdümünde, oradaki aletleri kullanabilecekti. Bu inanılmaz bir şeydi. Fizik derslerinde daima ön sırada oturuyordu; arkadaşlarıyla pek ilgilenmiyordu; sarı saçlı, mavi gözlü, Slav tipli bu kız onlara kalırsa biraz soğuktu ve “konuşmayı pek sevmiyordu”.

Marya, Sorbon’a yakın olsun diye Bronya ve eşinin yardımı ile öğrenci semti olan Quartier Latin’de ucuz bir odaya taşınır; Latin kökenli öğrencilerin semtidir burası. Hesap yapar kitap yapar oda kirası, yiyecek, giyecek, kitap-kâğıt ve de üniversite harçları... ayda kırk rubleye –günde üç frank’a– karşılanmak zorundadır. Yaz-kış, kar-yağmur Sorbon’a yürüyerek gider gelir, ısıtma ve aydınlatma giderlerini en aza indirme çabasıyla, yakındaki genel kitaplığın devamlı müşterisidir. Kasap ve lokanta sadece birer sözcüktür; tereyağlı ekmek ile çay, onun yakın dostlarıdır. Bu tür yaşamın doğal sonucu; kansızlık, baygınlık nöbeti ve halsizlik... böyle bir yıl geçer; matematik, fizik ve kimya mastır tezlerini tamamlar.

Pierre Curie

Ulusal Sanayi Teşvik Kurumu, çeşitli çeliklerin manyetik özelliklerini araştırmak üzere Marya’ya bir sipariş vermiştir. Ancak bu işi yürütebilmek için Marya’nın geniş bir laboratuvara gereksinimi vardır. O sırada Paris’te bulunan Polonyalı genç bir bilim adamına bu sıkıntısını açar; o da arkadaşı bir bilim adamının bu konuda kendisine yardımcı olabileceğini, isterse onunla tanıştırabileceğini söyler ve böylece, Sorbon öğrencisi 27 yaşındaki Marya ile yine kendisi gibi “bilim düşkünü” 37 yaşındaki Pierre Curie, 1894 yılı başında tanışmış olurlar.

Pierre Curie, uzun boylu, çoğu bilim adamı gibi giyimine pek özen göstermeyen ama sıcak kanlı, sevimli bir insandır. Bilim ortak konuları olunca daha ilk tanışmalarında aralarında samimi bir havanın esmesi doğaldır. Marie Sklodovska, önce çekingen ve saygılı bir tavırla, zihnine takılan noktaları bir bir sorar, Pierre’in yanıtlarını, tavsiyelerini dikkatle dinler. Pierre de, bilimsel çalışmalarının yanı sıra ailesinden söz açar.

Pierre’nin ailesi de bilimin değerini bilen insanlardır. Babası ve dedesi doktordur; küçük burjuva ailesidir ama ihtilal sonrası Fransa’da sık rastlanan aydınlanmacı ve bilimsel düşünceye yatkın bir kişilikleri vardır; Protestan mezhebindendirler; babası Dr. Eugéne Curie geçimini sağlamak için doktorluk yapar ama tıp araştırmalarına da devam eder. Paris Doğal Tarih Müzesi’nde çalışır; veremin bulaşıcı mikrobu konusunda araştırmalarda bulunur. İki oğlu vardır: Jacques ve Pierre. Pierre, sistematik ve disiplinli çalışmaya yatkın değildir, okulu sevmez ve devam etmez. Önce babası eğitir, sonra da zamanın ünlü öğretmeni M. Bazelle ile çalışır. On altı yaşında lisans diploması, on sekizinde, fizik alanında mastır derecesini alır. On dokuzunda Fen Fakültesi laboratuvarına asistan olarak atanır ve bu görevi beş yıl sürdürür. Sorbon’da laboratuvar araştırma lisansını alan kardeşi Jacques ile birlikte iki kardeş baş başa verip önemli bir alet icat ederler: Çok küçük miktarda elektrik akımını ölçebilen, piezoelectric quartz.

1883’te ne yazık ki iki kardeşin yolları ayrılır. Jacques, Montpellier’de profesörlüğe atanır: Pierre, Paris Kenti Fizik ve Kimya Yüksekokulu’nda laboratuvar şefi olur. Bir yandan öğrenci yetiştirirken, bir yandan da teorik çalışmaları sürdürür, kristalleşme fiziği konusundaki çalışması, modern bilimin temellerinden birini oluşturan simetri ilkesinin formülasyonu ile sonuçlanır. Deneysel çalışmaları sonucu, çok hassas bilimsel bir skalanın, “Curie Skalası”nın bulunmasını sağlar. Manyetik üzerindeki araştırmaları ise, temel bir yasanın, “Curie Yasası”nın bulunması ile sonuçlanır. Otuzu aşkın öğrenci yetiştirmiştir; teorik ve deneysel çalışmaları sonucu, temel ilkelere ve yasalara imza atmıştır ama on beş yıllık bu çalışmaları sonucu Fransız Hükümeti 1894’te kendisine, usta bir fabrika işçisinin aldığı ücret olan, üç yüz frank maaş bağlamıştır!

Aynı yıllarda, Marie Sklodovska ile Pierre Curie arasındaki ilişki, kendilerini bilime adamış iki genç insan arasındaki ilişki gibidir. Pierre, Marie’ye bilimsel yayınlarını imzalayarak verir ve Polonyalı genç kızı, kaldığı fakir odasında ziyaret eder; birlikte bisikletle kır gezintilerine çıkarlar. Pierre sınavlardan sonra, bir değişiklik olsun diye Marie’yi, anne-babasının oturduğu Sceaux kasabasına davet eder; Marie, yeni tanıştığı bu ailenin, kendi ailesine ne kadar çok benzediğini hayretle fark eder. Din konusundaki yaklaşımları –baba Dr. Curie, çocuklarını kilisede vaftiz ettirmeyen, özgür düşünceli, laik bir insandır– dışındaki iki aile de, akla değer veren, kültüre düşkün, bilime saygılı ve tutkun, doğaya âşık ve en önemlisi, aile bireyleri arasındaki bağın güçlü olduğu zamanın saygın aileleridir.

Marie, bir doğa gezintisi sonunda Pierre’e birkaç hafta sonra Polonya’ya gideceğini söyler. Pierre her zamanki saf ve doğal haliyle: “Ama ekimde geri döneceksin değil mi?” diye sorar. “Döneceğine söz ver bana! Eğer Polonya’da kalırsan, öğrenimine devam edemezsin. Şimdi artık bilimi terk etme hakkın yok...”

Marie, bu sıradan sözlerin arkasında, derin bir endişenin yattığını fark eder. Pierre, “bilimi terk etme hakkın yok” derken “beni terk etme hakkın yok” demek istediğini sezinlemişti. Bir süre sessiz kaldılar ve Marie, zayıf ve mütereddit bir sesle: “Haklısın,” dedi, “ben de geri dönmeyi çok isterim.”

Marie’nin Polonya’da kaldığı 1894 yazı boyunca iki arkadaş sık sık mektuplaşırlar. Bu mektuplardan elimizde yalnız Pierre’in mektupları bulunmaktadır. 10 Ağustos tarihli uzun mektubunda Pierre: “... şunu umut etmek istiyorum ki, hayallerimizle, senin yurtsever hayalin; bizim insancıl hayalimiz ve yine bizim bilimsel hayallerimizle büyülenmiş bir biçimde birbirimize yakın geçer hayatımız” diye yazar ve şu satırlarla noktalar: “Eğer bana yazar ve ekim ayında dönme niyetinde olduğun konusunda içimi rahatlatırsan büyük bir mutluluk duyacağım.”

Nihayet ekim ayı gelir; Pierre’in kalbi mutlulukla dolup taşar. Marie söz verdiği gibi Paris’e dönmüştür. Artık onu Sorbon’da ya da Lippmann’ın laboratuvarında görebilecektir.

Pierre ve Marie’nin dostlukları bıraktıkları yerden devam eder ve bu arada Pierre’in duygusal yanı ağır basar; bu kendini bilime adamış Polonyalı genç kız, her şeyden önce Sorbon’da öğrenimini bitirdikten sonra ülkesine dönmeyi kafasına koymuştur, ayrıca yaşlı babası ile birlikte olmak istemektedir.

Bu engeli aşmak için Pierre, eğer gerekirse, mesleğini ve parlak geleceğini feda edip onunla evlenip birlikte Warşova’ya dönebileceklerini, geçimlerini Fransızca ders vererek sağlayabileceği gibi, oldukça gözü kara bir öneride bulunur. Uzatmayalım; aileler araya girer ve bu inatçı Polonyalı kız on aylık bir çekişmenin sonunda evlenme önerisine “peki” der.

29 Temmuz 1895 sabahı güneş pırıl pırıldır ve bu matmazel Marie’nin Bayan Pierre Curie olmaya ilk adımını atacağı günün sabahıdır. O sabah Marie’nin yüzünde, ne arkadaşlarının, dostlarının, ne ailesinin görmediği bir mutluluk pırıltısı vardır; gri-mavi gözleri –ki o gözler o güne kadar yalnız mikroskobun merceği üzerinde yoğunlaşmıştır– göl üzerinde kıpırdaşan ışınları andırmaktadır. Bütün bunlara kimse daha önce tanık olmadı diyoruz ama belki de bunları çok önceden keşfeden Pierre olmuştur.

Peki, Marie nikâhta değişik bir şeyler giymeyecek midir? “Her gün giydiğimin dışında başka giysim yoktu ki,” diyor Marie, “kullanışlı ve koyu renk bir şeyler bulmalıyız; sonradan laboratuvara giderken de giyebilmeliyim.”

Kısacası, ablası Bronya ile birlikte bu konuyu aynı sokakta dükkânı bulunan bir terzi ile çözerler. Deniz mavisi yünlü bir etek ve açık mavi çizgili bir bluz. Bu kıyafet içinde Marie, güzel, hoş ve tazedir.

Nikâhları tam Marie’nin istediği gibidir: ne beyaz gelinlik, ne altın yüzük, ne düğün ne şamata, ne dinsel tören; Pierre zaten dinle ilişkisi olmayan –zamanın değimi ile– özgür düşünceli bir kimsedir; Marie ise ne zamandan beri kiliseye adım atmamıştır. Avukat bulundurmaya gerek yoktur, zira iki nikelajlı bisiklet dışında, evlenenlerin yeryüzünde hiç malları yoktur. Bu bisikletleri de uzak bir akrabanın düğün armağanı diye gönderdikleri parayla önceki gün almışlar; akıllarınca önlerindeki yaz atlayıp kırların tadını çıkartacaklardır. Sözde törende Marie’nin kız kardeşleri ile eşleri ve sevgili babası Profesör Sklodovski vardır ve bu yaşlı profesör, Pierre’in babası Dr. Curie ile, en yanlışsız ve en renkli bir Fransızca ile sohbet etmeyi bir onur sorunu saymaktadır.

Birlikteliğin ilk günleri çok renkli geçer; ünlü bisikletleri ile uzun kır gezintilerine çıkarlar; bagajlarında eski giysileri ile yağmurluklarının oluşturduğu bir çıkın vardır; öğle yemeklerini –beyaz ekmek, peynir, şeftali ve kirazdan oluşur– yosun tutmuş taş bir duvarın gölgesinde yerler; akşamları gelişigüzel seçtikleri bir handa kalır, avluda gökyüzündeki pırıltıları seyrederler. Kuş cıvıltıları ile uyanırlar.

Bu balayı günleri göz açıp kapayıncaya kadar geçip gider. Paris’e dönülür; Pierre, Fizik Fakültesi’nde ders verir; ayda beş yüz frank kazanmaktadır; Marie bir laboratuvarda çalışmaktadır ve bütün ev işi üzerine kalmıştır. Çalışma odasının penceresindeki aydınlık, sabah ikiye üçe kadar sürmekte, sabah sessizliği, kâğıt üzerinde kayan kalem sesleri ile ya da kitap sayfalarının hışırtısı ile bozulmaktadır. Alışverişe çıkarken, işe gidip gelirken hep bisiklet kullanılmaktadır. Marie biraz rahatsızlanır, hamile olduğu anlaşılır ve 12 Eylül 1897’de bir kız çocuğu dünyaya getirir. Kim bilebilirdi ki bu kız bebek, IRENE CURIE, yıllar sonra NOBEL ödülünün sahibi olacak, eşi JOLIOT ile birlikte dünyada yükselen BARIŞ hareketinin öncülüğünü yapacaktı. Böylece, ana-babasının genlerinde yatan, barışçıl ve insancıl çekirdeğin filizlenip çiçeklenmesi ikisinin kişiliğinde serpilip gelişecekti.

Radyumun Bulunması

Genç anne bir yandan ev işlerini görmekte, bebeği yıkamakta, ocağa tencereyi koymakta; öte yandan da laboratuvar çalışmalarını yürütmektedir. 1897’nin sonunda Marie’nin bilimsel faaliyetleri; iki fakülte diploması, bir burs ve “yüksek ısı altında çeliğin mıknatıslaşması” üzerine sunduğu bir “monograftır”. Doktora tezi üzerindeki çalışmalarında, eşi Pierre fizik alanında birikimleri ile her an yanındadır. Aralarında âdeta profesör ile asistan arasındaki ilişkiye benzer bir durum vardır.

Curie’ler için o sıralar Henri Bacquerel’in röntgen ve X ışınları üzerindeki çalışmaları ve buluşları çok ilgi çekicidir: Uranyum tuzları ışığa maruz kalmaksızın kendiliklerinden, doğada rastlanmayan ışınlar yaymaktadır. Aylar alan laboratuvar çalışmalarından sonra Marie, uranyum ışınlarının sırrını çözer ve bunun atomic bir özellik olduğu sonucuna varır. Yalnız burada önemli bir nokta vardır: “Acaba yalnız uranyum mu bu radyasyonu yaymaktadır, yoksa diğer cisimler de bu özelliğe sahip midirler?” Bu sorunun yanıtı da çözümlenir: Thoryum elemanı da, uranyum gibi aynı yoğunlukta ışın yayma özelliğine sahiptir. Ancak buna ayırt edici bir isim vermek gerekmektedir ve Madame Curie buna radioactivity adını verir. Uranyum ve thoryum gibi kimyasal tözler, bu özel ışınla yüklü elemanlar olduğu için radyoaktif elemanlar ismini alırlar.

Bundan sonra yeni ve daha güçlü radyoaktif elemanların bulunması konusunda Curie çifti birlikte çalışmaya başlarlar. Örneğin 1898 Temmuzunda beraberce yeni bir eleman bulunur ve Pierre’in eşine, “hadi bakalım buna bir isim bul,” diye takılması üzerine, bir zamanların Bayan Sklovodska’sı bir an sessiz kalır; işgalciler tarafından dünya haritasından silinmek istenen ülkesi aklına gelir ve, “Polonyum desek nasıl olur?” yanıtını verir; sesinde alçakgönüllü bir utangaçlığın yanı sıra bir gurur ifadesi de vardır.

Curie’lerin sevgi beraberliği bilimsel işbirliği 1906 yılında Pierre’in feci bir kazada hayatını kaybetmesine kadar aralıksız sürer.

10 Aralık 1903 tarihinde İsveç Bilimler Akademisi, o yılın fizik dalında NOBEL Ödülü’nü Henri Becquerel ile Bay ve Bayan Curie’ye verir. Törende diplomalar ile madalyaları Curie’ler adına Fransa Elçisi alır; Pierre ve Marie aşırı çalışmaktan yorgun ve hastadırlar. 1911 yılında Kimya Dalında NOBEL Ödülü’nü bu kez Marie Curie yalnız alır.

Radyumun keşfi ile tıpta, hem teşhiste hem tedavide geniş ufuklar açılır ve bizim şimdi “radyoterapi” dediğimiz tedavi biçimi geçmişte Avrupa tıbbında “Curie terapi” diye kayda geçer.

1920’de, Baron Rothchild’ın girişimi ile Curie Vakfı kurulur; amacı Radyum Enstitüsü’nün, bilimsel ve tıbbı araştırmalarını desteklemektir.

1922’de, Paris Tıp Akademisi, Radyumun keşfi ve tedavide kullanılmasına büyük katkı sağladığı için Mme Curie’yi akademi üyeliğine seçer.

1923’te, Curie Vakfı ile adı geçen akademi, radyumun keşfinin yirmi beşinci yıldönümü vesilesi ile yapılan törende, katkıları nedeni ile Mme Curie’ye onur plaketi verir. Ve hayat, törenler, bilimsel toplantılar, sunulan tebliğler, özel çalışmalar, düzenli bir ailenin yüklediği sorumluluklar ile sürer gider.

“Ah! Ne kadar da yorgunum,” cümlesi sık sık yinelenir. Laboratuvardan her akşam, yedi buçuk sekizde ayrılmaktadır. Yüzü solgun ve görünüşü bitkindir. Kızı sık sık sitem eder: “Çok çalışıyorsun. Altmış beş yaşında bir kadın her gün on iki, on dört saat çalışmamalıdır.” Ama ne çare; bu sözler bir kulağından girip, ötekinden çıkmaktadır.

En sonu Madam Curie yatağa düşer; acılı bir hastalık döneminden sonra Paris yakınlarında, Sancellemoz’da, 4 Temmuz 1934’te hayata veda eder. Profesör Regaud ölüm raporuna şunları yazar: “Mme Curie, uzun yıllar eşi ile birlikte çalışarak keşfettikleri, radyoaktif elemanların kaçınılmaz kurbanı olmuştur.”

6 Temmuz öğle vakti Mme Curie’nin tabutu, yalnız dostlarının, öğrencilerinin ve yakınlarının katıldığı sade bir törenle, Sceaux mezarlığında, eşi Pierre Curie’nin gömütüne yerleştirilir; evde, laboratuvarda ve hayattaki birlikteliği şimdi artık sonsuza kadar devam edecektir.

Kardeşleri, Bronya ile Joseph Sklodovski’nin Polonya’dan getirdikleri bir avuç toprak üzerlerine serpilir.

İşte size bir SEVGİNİN, bir DİRENCİN ve bir FEDAKÂRLIĞIN kısa öyküsü.

Abraham Lincoln

Ah kayıp giden parlak çoban yıldızı!

Ah gecedeki gölgeler –Ah gözü yaşlı karamsar gece!

Ah kaybolan koca yıldız –Ah yıldızı örten simsiyah kasvet!

Ah takatimi kesen zalim eller –Ah zavallı ruhum!

Ah ruhumu kıskıvrak bağlayan insafsız bulut.

Amerikalı büyük şair Walt Whitman, 14 Nisan 1865 gecesi tiyatroda vurularak öldürülen Başkan Abraham Lincoln’ın ardından bu dizeleri yazmış.¹⁶

Lincoln’ın Kısa Hayat Hikâyesi

Amerika Birleşik Devletleri’nin 16. Başkanı Abraham Lincoln 1809 yılı 12 Şubatında Kentucky’nin ıssız bölgelerinde çorak bir çiftlikte kütükten yapılma bir kulübede doğar. Babası Thomas Lincoln, hem çiftçilik hem de marangozluk yaparak ailesini geçindirmeye çalışmaktadır. Abraham’ın çocukluğu, fakirliğin verdiği çetin koşullar altında geçer. Doğru dürüst öğrenim görmez ama okumayı söktükten sonra eline ne geçerse okumaktan da geri kalmaz.

Aradan elli yıl geçer ve Başkanlığa aday gösterilince, hayatının ilk yıllarına dair bilgi vermesi istendiğinde, “nasıl olur” der, “benim ilk yıllarımdan bir şeyler çıkarmaya çalışmak düpedüz çılgınlıktır. Belki o yıllar, bir şairin şu dizesi ile özetlenebilir: Bir fakirin kısa ve yalın öyküleri.”

“Kölelik” ile teması ilk gençlik yıllarında oldu. Tekneyle New Orleans’a giderken, köle satışına tanıklık etti; öylesine dehşete düşmüştü ki hemen orada mutlaka bununla savaşmak gerektiğine inandı. İnsanlar “eşya” gibi düpedüz satılıyordu!

Sonraki yıllar İllinois’nin Yeni Salem kentine yerleşti; bura halkı ona dürüstlüğünden dolayı “Saf Abe” adını takmışlardı. Mağazada çalıştı, kâtiplik, köyün postacılığı, değirmencilik, çit ve korkuluk yapımı, odunculuk yaptı ve hukuka merak sardı. Yirmi beşinde politik hayata girdi; 1834-1841 arası, İllinois eyaleti Whig Partisi üyesi olarak çalıştı. Öylesine aktif idi ki altı yıl içinde Kongre üyeliğine seçildi. Seçim kampanyası sırasında Demokrat rakibi, “Çetin Ceviz” diye anılan Stephan Dougles ile sıcak tartışmalara girişti, ülke çapında ses getirmeye başladı. Bu seçimi kaybetti ise de, köleliğin daha da gelişmesine karşı öylesine sıkı bir muhalefet yaptı ki, ulusal bir kimlik kazandı. 1860’da, Cumhuriyetçi Parti’den Başkan adayı oldu ve seçildi.

Abraham Lincoln’ın siyasi kariyeri kısaca böyle özetlenebilir.

Plantasyonlar ve Köleler

Şimdi biraz geriye gidelim ve Amerika’da büyük toprak sahibi burjuvazi ile, toprağı işleyen köleler sınıfının oluşmasına kısaca bir göz atalım.

İngiltere’ye karşı verilen bağımsızlık savaşı (1776) sonucu bağımsızlığına kavuşan “Onüç Koloni”den Kuzeyde bulunanlar daha ziyade zanaat ve ticaret erbabı; Güneyde bulunanlar ise, toprak ve iklim yapısı itibariyle büyük çiftliklerin –Plantasyonların– kurulmasına elverişli olması nedeniyle, toprak sahibi büyük burjuvazi diye niteleyebileceğimiz sınıfı oluşturmuşlardır.

Plantasyonlarda toprak neredeyse sınırsız denebilecek bolluktaydı. Kurulan büyük plantasyonlarda, tütün, çivit, pirinç, pamuk yetiştiriliyordu; patronların en büyük sıkıntısı, elden geldiğince ucuza “emek-gücü” bulabilmekti. Her gereksinme bir çareyi mutlaka doğurur: “Zenci köle” bu “emek-gücü” sıkıntısının en kolay ve ucuz çözüm yolu olmuştur.

On dokuzuncu yüzyılın başında, doğdukları topraklardan, Afrika’dan zorla kopartılan, gemilerin ambarlarına zincirlenerek doldurulan zenci nüfus, ağır koşullar altında kitle halinde Amerika’ya kaçırılmış, kurulan köle pazarlarında bir “nesne” gibi açık artırmayla satılmıştır. Böylece, plantasyonların gereksinimi olan “emek-gücü” sağlanmış, bir “köleler sınıfı” yaratılmış oluyordu. Sanayide olsun, tarımda olsun “sermaye birikimi”nin temelini oluşturan bu gözyaşı ve kanla yoğrulmuş gerçeği, romanlarda okumuş, filmlerde seyretmiş olduğumuz için daha fazla uzatmak gereğini duymuyorum.

Aslında tarihçiler, Güney-Kuzey çatışmasının, “Amerikan İç Savaşı”nın temelinde, Güneydeki toprak aristokrasisi ile Kuzeydeki ticaret burjuvazisinin çıkar çatışması olduğunu söylerler. Ancak bu serim içerisinde biz bu konu üzerinde daha fazla durmayacağız.

Kuzey ve Güney eyaletleri arasında kurulan birliğin korunması gereğini ön planda tutan Lincoln, Güneydeki toprak aristokrasisi (Slevokrasi¹⁷) tarafından başlatılan savaşın sona erdirilebilmesi için köleliğin ortadan kaldırılmasının şart olduğu kanısındaydı. Bu amaçla 1863 Ocağında ünlü “Köleliğin Kaldırılması Bildirgesi”ni yayımladı.

Bu belgelerde özetle, köle emeğinden yararlanılan Güney eyaletleri tek tek sayılarak bu eyaletlerdeki kölelerin anılan tarihten itibaren özgür oldukları ve bu özgürlüğün gerekirse devlet gücüyle sağlanacağı ve karşı konulması halinde, bu hareketin girişilen ayaklanmanın devamı sayılacağından ordu tarafından silah kullanılarak bastırılacağı ilan ediliyordu.

Kısacası 1861 Nisanında başlayan Amerikan İç Savaşı, büyük insan kaybından ve yıkımlarından sonra 1865 Nisan ayı başlarında sona erer ve savaşın yönetiminden sorumlu Başkan Abraham Lincoln, savaş sonrası kuruluşa katılamadan Nisan ayı ortasında vurularak öldürülür. Zaten Amerika Birleşik Devletleri resmi tarihinde suikasta kurban giden Başkan sayısı, günü dolduğu için ölenlerden sanırım daha çoktur.

Biz bu serimimizde, Lincoln’ın köleliğin kaldırılması konusundaki görüşleri ile bu hareketin diğer ülkelerdeki yansımalarını ve Başkan’ın çalışan sıradan insanlara, emeğe karşı tutumunu aydınlatacak noktalar üzerinde biraz durmak istiyoruz. Sonuçta bir devlet adamının büyüklüğünün tek ölçüsünün, özgürlük, demokrasi ve emeğe saygısı ile ölçülmesinin en doğru kıstas olduğuna inanıyoruz.

Kölelik ve Özgürlük

Başkan Lincoln’ın sık sık kullandığı şu sözler halk arasında yaygın olarak bilinir: “Eninde sonunda halkın adalet fikrinin gerçekleşeceğine niçin inanmıyoruz? Yeryüzünde bundan daha iyi ya da güzel bir umut var mıdır?” “Ne köle olmak isterim ne de efendi. Benim demokrasi düşüncem budur. Hangi düşünce ki bundan farklıdır, farklılığı oranında, demokrasiden uzaktır.” “Kölelere özgürlük vermekle, özgür olanların özgürlüklerini garanti altına almış oluyoruz; bunu vermekten ve devamını sağlamaktan daha onurlu şey var mıdır?”

Bir ülkedeki özgürlük ve bağımsızlık hareketinin, öteki ülkeleri ne derece etkilediğini şu örnekler göstermektedir. Lincoln’ın verdiği özgürlük mücadelesi ile diğer ülkelerde demokrasinin sembolü haline geldiğini, ölümünden hemen sonra Sicilya’daki Aureale halkının Amerikan halkına gönderdiği şu mesaj göstermektedir: “Abraham Lincoln sadece size ait değildir; o aynı zamanda bizimdir; zira o, büyük zekâsı ve korkusuz vicdanı ile Kuzey halkını yönetmiş ve köleliği kaldırmak için o müthiş mücadeleyi vermiştir.” Londra’dan, işçi kesiminin bulunduğu bir bölgeden, Amerikan halkına şu telgraf çekilmiştir; “O, bütün ülkelerde özgürlük mücadelesi veren halk için artık kendilerinden biri olarak kabul edilmektedir.”

“Zenci köleleri şöyle bir görmek bile,” diyordu bir yazısında Lincoln, “benim için dayanılmaz bir ıstıraptı... Kölelik müessesesinin kendisi bile insanlığa aykırı, canavarca bir adaletsizliktir.” Başkanlık yaptığı dönem boyunca, varlıklı köle sahipleriyle ve bunların Kuzeydeki müttefikleriyle hiçbir zaman anlaşamamış ve köleliği bir “hayır” kurumu gibi gösterme çabalarının daima karşısında olmuştur. “Eğer köle sahipliği adaletli ise, yeryüzünde adaletsiz bir şey yoktur demektir. Bu canavarca adaletsizliğe karşı çıkmak, insanın özünde bulunan adalet kavramının sonucudur. Öyleyse, kendisini adaletli bir kimse olarak kabul eden herkesin bu kuruma karşı çıkması insanlık görevidir. Sonuç olarak, bu adaletsizliğe göz yummakla insanlar, diğer bütün özgürlüklerini de inkâr etmiş olurlar.”

Avrupa’dan göç ederek düz işçi olarak Amerika’da çalışan insanlara da arka çıkan Lincoln, Kuzeyde yerleşmeye çabalayan işçi kitlelerinin sevgisini kazanmış; işçi sınıfına karşı bu olumlu tavrı, tutucu çevreleri telaşa düşürerek sözde devrimci odakları kışkırtarak, Lincoln’ın sosyalist olmadığı; işçi hareketinin düşmanı ve sermayenin savunucusu olduğu propagandası yaygınlaştırılmak istenmiştir.

Aslında Lincoln, küçük-burjuva, çiftçi ve küçük esnaf sınıfına aitti ve işçi sınıfına yaklaşımı bu kökenini her zaman belli ediyordu.

Kendisi de sık sık yinelediği gibi, sanayileşmekte olan bir ülkedeki işçi sınıfının bütün sorunlarını elbette bilmiyordu ama o günün politikacıları içinde, emekçi sınıfın en açık sözlü savunucusu olduğu da besbelliydi. Örneğin, işçilerin örgütlenme ve grev hakları konusunda, Lincoln’ın, 6 Mart 1860’da yaptığı konuşmada söylediği sözleri, başka hiçbir politikacı lider söylemeye cesaret edemezdi; ayakkabı yapımcılarının giriştikleri büyük grev sırasında şöyle diyordu: “New England’da gerekli gördükleri anda emekçilerin grev yapabileceklerini; ücret konusunda mutlaka işverene tabi bulunmadıklarını öngören bir sistemin yürürlükte olduğunu öğrenmek beni memnun etmiştir. İnsanların istedikleri anda işi bırakabilecekleri bir sisteme hoşgörü ile bakmaktayım; bu sistemin öteki yerlerde de geçerli olmasını dilerim. Zaten benim köleliğe karşı çıkmamın nedenlerinden birisi de budur.”

Lincoln’ın köleliğe karşı tutumunun, işçilerce, köleleri bir rakip olarak değil aynı safta bulunan çalışanlar olarak kabul ettiklerini ve bu konuda kendisini desteklediklerini fark eden Başkan şöyle diyor: “Eğer bu düşüncenizden cayar ve köleliği haklı bulursanız... kendinizi de köleleştirmiş olursunuz. Grev hakkı verilecek beyazlar yerine bir süre sonra zenci işçilerin grev yapamayacakları biçimde yasalar çıkabilir.”

İngiliz İşçi Sınıfının Desteği

İç Savaş sırasında, Avrupa ülkelerinin, özellikle İngiltere’nin desteği Kuzey için önemliydi. İngiltere’deki tutucu (konservatif) hükümetler zaman zaman Güneyi destekler tutuma giriyorlardı. Bu hem bir sınıf dayanışması gereği idi, hem de İngiltere’nin ekonomik çıkarları gereği idi. Federallerin, Güneyi ablukaya almaları sonucu, pamuktan yoksun kalan tekstil işçileri İç Savaş boyunca işsiz olarak kabul ediliyor ve hükümetlerinin Konfederasyon yanlısı girişimlerini protesto ediyorlardı. Bu arada, sendikaların, liberallerin ve komünistlerin örgütledikleri protesto mitingleri etkisini gösteriyordu. Amerika’nın, İngiltere Büyükelçisi’nin oğlu Henry Adams’ın, bu mitingleri düzenlemesinde Marx ile Engels’in büyük rol oynadıklarını belirten yazıları tarihi bir belge niteliğindedir.

İngiliz işçi sınıfı, Lincoln’ın, 1863 Ocağında kölelerin özgür bırakılması konusunda kararlılığını açıklaması üzerine büyük bir memnuniyet duydu ve ülkelerindeki gerici güçlerin Başkanı son anda etkileyerek bu önemli karardan döndürebileceklerinden endişe ettiler; zira bu tarihsel önemi olan büyük bir karardı onlar için. Bu nedenle, Karl Marx ile seçkin sendika liderlerinin öncülüğünde İngiliz emekçileri geniş katılımlı toplantılar düzenlediler. Lincoln’a, kararından dönmemesi ve köleliği tümüyle kaldırana kadar yoluna devam etmesi için mesajlar gönderdiler.

Bu mesajların içinde en ünlüsü, Manchester emekçilerinin, 1862’nin son günü Özgür Sendika Salonu’nda yaptıkları toplantıda kabul edilen karardı. Londra’daki büyük elçiliğe teslim edilen bu mesajı, Büyük Britanya’da köleliğin kaldırılması konusunda işçi sınıfının düşünce ve duygularını yansıtması bakımından çok önemli olduğunu belirten bir notla birlikte Washington’a iletti.

Bu mesajlar üzerine Lincoln, diplomasi tarihinde görülmemiş bir adım attı. Carl Sandburg, “Ulusların başlarında bulunanların, başka ülkelerin ‘Emekçilerine’ mektup yazmaları görülmemiş bir şeydi” diyor. Ancak Lincoln olağandışı bir devlet adamı olduğunu bu vesileyle de kanıtladı; iki açık mektup birden yayımladı: Bunlardan biri, “Manchester Emekçilerine,” diğeri, “Londra Emekçilerine,” hitap ediyordu. Lincoln, Avrupa’nın işçi sınıflarına saygılarını sunuyor, verdikleri desteğe Amerikan halkı adına teşekkür ediyordu. “Kendilerinin yoğun bir sınavdan geçtikleri bir anda,” Amerikan yönetimine verilen bu desteğin, “herhangi bir çağda ya da ülkede eşi görülmemiş bir kahramanlık örneği olduğunu,” vurguluyordu.

Londra’da yayımlanan, Morning Star gazetesinin, 22 Kasım 1862 tarihli sayısında, Lincoln ile ilgili bir değerlendirme çıkmıştı; aynı kanıda olmalılar ki Marx ve Engels yazılarında bu değerlendirmeden şu paragrafı alıntılarlar: “Lincoln art arda verdiği kararlılık örnekleriyle dünyaya kendisini, son derece dikkatli ama asla geri dönmeyen adımlarla ilerleyen, ağır ama sağlam bir kişilik olarak kabul ettirmiştir. Yöneticiliği sırasında attığı her adım doğru yönde olmuş, cesaretle hep ileriye gitmiştir. Belki topraklarda kölelik kaldırma kararlığından başlayarak, bütün köleliğe karşı hareketlerin daha sonraki sonuçlarının ipuçlarını vermiştir: Birlik topraklarında köleliğin sona ermesi. Böylece Birlik, tek bir bireyin bile köleleştirilmesinden sorumlu tutulmayacağı bir noktaya erişmiş bulunmaktadır.”

Abraham Lincoln’ın hayatı boyunca doğru yönde hareket etmesinin asıl nedeni, halka yakın olması ve onlardan bir şeyler öğrenmesi ve güç alması olarak yorumlanır. Büyük konaklarda oturan, iyi beslenen aristokrasi, Birleşik Devletler Başkanı’nın, Beyaz Saray’ın kapılarını, zencilere, işçilere, çiftçilere ve askerlere¹⁸ ardına kadar açtığını öğrenince burun kıvırmışlardı. Ancak, bu sıradan halkın temsilcileri ile konuşmakla Başkan halkın ne düşündüğünü öğrenebiliyordu. Kaldı ki delegelerden hiçbiri, yanından ayrılırken, kendileriyle konuşan ve sorunlarını anlayan samimi ve dürüst bir insanla konuştuklarının derin izlenimini taşımıyor olsun. Mekanikler ve Demirciler Birliği’nden bir delegenin böyle bir ziyaretten sonraki şu sözleri tipik bir örnektir: “Bütün ülke emekçilerinin, Başkanın temsilcilerine karşı gösterdiği, nazik ve anlayışlı tavır için içtenlikle teşekkür etmeleri gerekir. Eğer herhangi bir kimse işçi birliklerinin iyi bir şey olmadığını yineleyecek olursa, işçi komitesini nazik ve samimi bir biçimde kabul eden bu büyük insanın tanıklığına başvurması gerekir. Koca Abe’yi (işçiler Lincoln’a bu adı takmışlardı)¹⁹ görmeye giderken artık üstümü değiştirmeyeceğim; işçi tulumu yeter de artar bile.”

Özgürlük Savaşında Frederick Douglass

1861 Nisanında İç Savaşın başlaması üzerine, zenci lider Frederick Douglass aktif çalışmalarına yeni bir yön verdi. Seçildiğinden beri Lincoln’a olan hayranlığı ve güveni gitgide artan Douglass, bu savaşın her şeyden önce köleliğe karşı verilen bir savaş olduğu düşüncesiyle mutlaka Amerikan zencilerinin de bu savaşa fiilen katılmaları kampanyasını başlattı. Daha 1861 Mayısında, çıkardığı “Monthly” dergisinde, “Ya Herkese Özgürlük Ya Herkese Zincir” sloganını ortaya attı.

1862 Eylülünde, Köleliğin Kaldırılması Bildirgesi’nin taslağı yayınlanınca, kesin olarak Lincoln’ın yanında yer aldı. Şöyle yazıyordu Douglass: “Abraham Lincoln ağır gidiyor olabilir... Ama o, düşüncelerini değiştirecek, geri adım atacak, resmen imzası altında ilan ettiği sözlerinden ve amaçlarından dönecek bir insan değildir... Hayır! Abraham Lincoln, geri adım atmayacaktır.”

Bildirge son şekliyle yayınlanmasından sonra da Douglass, zencileri silahlanmaya ve Federal Ordu’ya katılmaya davet eden ateşli çağrılarda bulundu. Bu konudaki en ünlü mesajı da, Massachusetts Valisi Andrews’un, Başkan Lincoln’dan iki zenci alayı kurulması konusunda izin aldığını gazetelerde okuması üzerine yazdığı, “Zenci Erkekler Silah Başına!” başlığı ile yayımladığı yazıydı. Ayrıca kendisi de Zenci Alayı için yüz gönüllü kaydetmek için işe koyuldu ve gece gündüz demeden yüzlerce kilometre yol aldı.

1863 Nisanında yayımlanan bir yazısında Douglass, zencilerin orduya katılmaları için şu gerekçeleri sıralıyordu:

“Şu anda Birlik Hükümeti köleliğin kaldırılması için savaşmaktadır; haklarına saygı duyulmasını sağlamak için bir ırkın önünde tek bir yol vardır: kendilerini gerekirse silahla savunmayı öğrenmeleridir; ülkede vatandaşlık hakkını elde edebilmek için, cesaretini ortaya koymalı, kendisine saygı duyulmasını sağlamalıdır; kim ne derse desin bu savaş, kölelikten kurtulmak için verilen bir savaştır... İşte bunun için gecikmeden hemen şimdi askere yazıl ve halkın akan kanlarıyla bütün Güneyi lekeleyen, göğü iniltilerle dolduran, canlı insan satışına ve göz kırpmadan katledilmesine son ver. Sadece ülkenin iyiliği için değil, onurlu insanlar arasında kendin için bir yer edinmek yalnız siyahların değil fakir beyazların da ıstırabına bir son vermek için askere yazıl...” Bu çağrılara ilk uyan da Douglass’ın oğulları Charles ve Levis olmuştur.

Ancak zencilerin orduya kabul edilmeleri, beyazlarla omuz omuza bulunmaları hiç de kolay olmamıştır. 1863 Şubatında Douglass bu konudaki düşüncelerini şöyle açıklar:

“Zencilerin orduya ve donanmaya kabul edilmelerinin bazı sıkıntılar doğurması doğal karşılanmalıdır. Bunlar zaman zaman hor görülecek ve hatta hakarete bile uğrayacaklardır... Ama hiç kimsenin bundan yılmaması gerekir. Biz bir ‘çifte’ savaş vermekteyiz. Güneyde köleliğe karşı, Kuzeyde önyargıya ve bazı yasaklara karşı; ama biz her ikisini de yeneceğiz ve kazancağız.”

Douglass, bu ve diğer konuları görüşmek üzere Lincoln’dan görüşme talebinde bulunmuş, kısa zamanda bu isteği kabul edilmiştir. Zenci lider görüşmede zenci askerlere de beyaz askerler ile aynı ücretin ödenmesini, diğer hususlarda yasa karşısında aynı muameleye tabi olmaları gerektiğini anlatmış; Douglass’ı dikkat ve sempati ile dinleyen Lincoln, zamanı gelince bu isteklerin yerine getirileceği konusunda kendisine güvence vermiş, gerçekten de, 14 Temmuz 1864’te Kongre, zenci erlerin de beyazlarla aynı ücreti almalarını sağlayan yasayı kabul ettiği gibi bu yasanın 1 Ocaktan itibaren uygulanması hükmünü getirmiştir. Ayrıca layık görülen zenci erlerin de beyazlar gibi rütbe almaları sağlanmıştır.

Köle Sahibi Yeni Başkan

Ne var ki savaş sonrasında bütün bu kazanımlar, atılacak ileri adımlarla daha da ileri gideceğine, özellikle Lincoln’ın katledilmesinden sonra, gericilerin yönetime el koymasıyla bir bir ellerinden alınmıştır.

Lincoln’dan sonra Başkan seçilen Andrew Johnson eski bir köle sahibi aristokrattır. Güney eyaletlerinin yasal denetimini ele almış ve zenci halkı yeniden köle durumuna getiren bir dizi yasa çıkarmıştır. Federal hükümet Johnson’un emirleriyle, Lincoln yönetimi sırasında verilen topraklardan zencileri çıkarıp atmıştır; ayrıca plantasyon sahiplerine zencilere tanınan özgürlüğü ellerinden almada yardımcı olmuştur. Topraksız, yurttaşlık haklarından yoksun, seçme ve medeni hakları bulunmayan zenci emekçiler, tek tek efendisi olmasa da toplumun kölesi haline getirilmişlerdir.

Friedrich Douglass, İç Savaş’ın bitimiyle, işinin sona ereceğini, bir çiftlik alarak, sakin bir emeklilik hayatı sürebileceğini düşünmüştü. Ancak olaylar düşündüğü gibi gelişmedi ve o da “özgürlük” savaşının yeni bir aşamaya girdiğini görerek, arkadaşlarıyla birlikte kolları yeniden sıvadı.

Durum öyle gösteriyordu ki, zencilerin yurttaşlık hakkını elde etmeden özgürlüklerine kavuşmaları olanaksızdı. Bunun da yolu, seçme ve seçilme hakkını elde etmekti. Önce “oy verme” hakkından başlamak üzere, zencileri bilinçlendirmek için konuşma yapmadığı yer kalmadı.

1866’nın başlarında toplanan Zenci Kurultayı, özgürlüklerle ilgili başlıca konuları görüşmek üzere kendisini Beyaz Saray’a davet etti. Douglass başkana, “Sizin soylu ve yüce duygulu halefiniz, ulusun kurtuluşuna yardımcı olmak üzere elimize bir kılıç verdi: onun yerini alan siz kudretli başkan da, şimdi kendimizi kurtarabileceğimiz ‘seçim hakkını’ elimize verme konusunda yardımcı olacağınızı umuyoruz.”

Bu sözler üzerine Johnson, renkleri farklı insanların da dostu olduğunu vurgulayarak, zencilere seçime katılma hakkı verilmesinin, Güneyde, özgürlüğüne kavuşan insanlar ile fakir beyazlar arasında bir “ırk çatışması”na yol açacağını ifade etti. Bunun üzerine Douglass, bu hakkı elde eden fakir zenciler ile fakir beyazlar arasında herhangi bir sorun çıkmayacağını, asıl zıtlığın varlıklı köle sahipleri ile zenci olsun, beyaz olsun “fakirler” arasında olduğunu bildirdi.

Görüşmeden sonra Douglass, “Başkan bizi halka gönderiyor; biz de halka gideceğiz,” dedi. Zenci delegasyon kendisini Başkan’ın öne sürdüğü çeşitli noktaları ele alan bir yanıt yazmakla görevlendirdi. Yayınlanan bu doküman epey tartışmalara yol açtı. Douglass daha sonra şöyle diyordu: “Bu görüşmeye kadar ülke halkı, Başkanın, İç Savaş sonrası niyetlerini ve politikasını tam olarak bilmiyordu; özellikle, Güneyde yeni kölelikten kurtulan sınıflarla ilgili düşünceleri belirsizdi.”

Frederick Douglass’ın bundan sonraki hayatı (Ölümü: 1895) başta oy verme olmak üzere zencilerin medeni haklarının sağlanması için mücadele vermekle geçti. Bu konuda Anayasada bazı değişiklikler yapılmasında büyük katkıları oldu. Yazar, konuşmacı, editör ve zenci haklarını savunan çeşitli kuruluşların başkanlığını üstlenerek bütün enerjisini ülke içinde ve dışında bu yolda harcadı; Santo Domingo nezdinde temsilci, Haiti başkonsolosluğu yaptı. Renkleri değişik insanların sömürülmesi ve önyargılı olunması bir “zenci” sorunu değil, “Amerika” sorunudur tezini her yerde savundu. “Bir başkasının ayağına pranga vuran herkes, eninde sonunda zincirin öteki ucunu kendi boğazına kenetlemiş olur,” diye sesleniyordu Amerikalılara.

“Bu ülkenin renkleri değişik insanlarının, aynı özgürlükten, aynı seçim sandığını kullanmak hakkından yararlanması; aynı okullara, aynı kiliselere devam etmesi; aynı tramvaya, aynı vagona, aynı vapura binmesi; aynı ülkeyi yüceltmesi; aynı düşmanla savaşması; aynı barıştan ve getireceği nimetlerden yararlanması... İşte bunlardır bizim beklediklerimiz.”

Lincoln ve Douglass

Amerikan İç Savaş’ı yöneten beyin, Abraham Lincoln 1865’te (Şubat) öldürüldü; Amerika’da zencilerin vatandaş olabilme hakları için büyük savaş veren Frederick Douglass ondan tam otuz yıl sonra (1895 Şubat) yaşamdan ayrıldı.

Her ikisi de zencilerin insanca yaşamaları için, demokrasi ve özgürlük için yaşamları boyu savaştılar. Bu yüzden ben, Başkan Lincoln’ın hayat hikâyesi ile ilgili serimi yaparken, bu iki insanın çabalarının onları bir zincirin halkaları gibi birleştirdiği gerçeğini göz önünde bulundurdum. Birinden söz ederken diğerinden söz etmemek olanaksızdı.

Belleğimi tazelemek için elli küsur yıl önce okuduğum ve beni etkileyen şu kitapları masamın üzerine yaydım: Lord Charnwood’un yazdığı, Abraham Lincoln, Pocket Book, October (Ekim) 1939, USA, 501 sayfa (fiyatı 150 kuruş). Philip S. Foner’in yazdığı, Abraham Lincoln. Selection from His Writings. International Publishers, New York, 1944. 35 cent. Yine aynı yazarın, Frederick Douglass. His Life and Writings. International Publishers, New York, 1945. 35 cent. Her iki kitap da 96 sayfa. Herbert Apteker, The Negro in the Civil War. Aynı Yayınevi, 1938, 48 sayfa, 15 cent.

Yukarıdaki satırlar sadece Amerika’da zenci haklarının sağlanması için verilen savaşın başlangıç aşamasının bir özetidir. Bu savaş, Lincoln’dan Douglass’dan sonra da yüz elli yıla yakın bir süre devam etti. Bu arada, savaşıma önderlik eden pek çok lider öldü/öldürüldü; zenci ya da beyaz bir yığın insan yaşamını yitirdi, işkence gördü, diri diri yakıldı... Ama eninde sonunda bu savaşım kazanıldı. Şimdi artık Amerika’da derisi renkli olan insanlar, senatör, general, vali, belediye başkanı olabiliyor; yeter ki bunlar mevcut düzenle uyum içerisinde olsunlar! Irklar/sınıflar arası çelişki yeni biçimler içerisinde devam etse de, yine de bu öykü, özgürlük ve demokrasi savaşımında, ibretlik derslerle dolu bir mücadelenin öyküsüdür. Bunun için belleğimde iz bırakmış olmalı.

Not: Belleği tazelemek için yapılan bu serimde alıntılar için dipnot kullanmadım. Öykünün ayrıntıları zaten yukarıda saydığım kitaplarda bulunabilir –A.B.

Marian Anderson

“Annemle ve sağken babamla geçen hayat, anımsadığım kadarıyla, çok hoş bir hayattı. Geçmişe, kendisine iltimas geçerek, biraz hoşgörüyle biraz acımayla yaklaşıp, şuyum eksikti, buyum yoktu diye bakmak kolaydır. Bence bu yaklaşım, bütün bunları hiç de zor koşullar gibi görmemiş olan küçük bir kıza, yetişkin bir kadının gözleriyle bakarak, sözde bu zorluklardan yakınmasından başka bir şey değildir. Hiç kuşkusuz bir çocuğun da sahip olamadığı pek çok şey vardır; ancak, çocukcağız bunları, gerçekten gereksinmesi olmadığı için zaten umursamamıştır ki!”

“Babamı, John Anderson’u açık seçik anımsıyorum. Elimizde fotoğrafı falan yok ama benim belleğimde, koyu esmer, yakışıklı, uzun boylu, ne iri ne de zayıf bir görüntüsü hep vardır. Boyu ne kadardı söyleyemem fakat iki metreden fazlaydı ve hep dik dururdu. Annem ufak tefekti; yan yana durduğumuzda başı omzumun hizasına ancak gelir. Bir keresinde babama kravat takmak için ayak parmaklarının ucunda yükselmişti de, babam kahkahayı basmış ve azıcık yükselmesi için ayağının altına gazete kâğıdı koymasını söylemişti.”

Marian Anderson’un kendi kaleminden çıkan 250 sayfalık hayat hikâyesi işte bu satırlarla başlar ve âdeta kitap boyunca sergilenen özel ve sanat hayatına yaklaşımının izlerini taşır.²⁰

Çocukluk Yılları

Marian, Güney Philadelphia’nın bir arka sokağında, kiralık tek odalı bir evde dünyaya gelir ve bir süre sonra büyük annesinin daha genişçe olan evinin üçüncü katındaki bir odaya taşınırlar. Eve gelen ebeyi sürünerek girdiği karyolanın altından seyretmesi; bebeğin ilk ağlaması; ebe hanımın büyük siyah çantası ve kardeşi Alyce’in ilk feryadını duyması; uzun zaman kardeşinin bu büyük siyah çantadan çıktığını sanması, Marian’ın unutmadığı çocukluk anıları arasındadır. Bir de, daha büyücek bir eve taşınmaları, Alyce’den sonra dünyaya gelen Ethel ile birlikte cumartesi günleri mutfağın ortasına yerleştirilen büyük tahta leğende, annelerinin üç kız kardeşi sabunla ovarak yıkaması.

Altı yaşını dolduran Marian, babasının boş zamanlarında hizmet ettiği Union Babtist Kilisesi çocuk korosuna kaydolur. Annesi de gençlik yıllarında kilise korolarında şarkı söylemiştir. Yağmurlu günlerde annesi ve kız kardeşleriyle birlikte sundurmanın altında oturup sırf eğlenmek için eski halk şarkıları, ilahiler ve spiritüeller söylerler.

Sekiz yaşında babası kullanılmış bir piyano satın alır. El yordamıyla babasıyla birlikte notaları çıkarmak büyük zevktir. Öğretmene verilecek paraları olmadığı için müzik dersi alamaz ama üzerinde notaların yazıldığı tuşlar bulunan bir kitapçık yardımıyla basit melodileri çıkarmaya başlarlar.

Çocuklar büyümüş evin giderleri artmıştır; anne varlıklı evlerin çamaşırlarını yıkar, dağıtım işi Marian’a düşer. Marian ayrıca komşu evlerin merdivenlerini ovarak aile bütçesine katkıda bulunur. On yaşında iken baba bir kaza geçirir, başından yaralanır ve kısa süre sonra ölür. Bu durum elbette hayatlarını derinden etkiler. Anne gündüzleri temizliğe gider, geceleri topladığı çamaşırları yıkar. Çamaşırların teslim işini kızlar sürdürür.

On üçünde yetişkinler korosuna davet edilir; her iki koroda da söylemeye devam eder. Pazar ayinlerinde ilahiler, spiritüeller söyledikleri kilise büyüktür. Çocuk ve yetişkin koroları bir arada konserler verirler. Kuralların farkında olmayan Marian, diğer çocuklara göre geniş oylumlu sesini doğal haliyle ve coşkusuyla koyverir; âdeta solo yapar gibidir. Dinleyenler memnundur ama koro yöneticileri, “Aman yapma, koroya uy,” diye kendisini nazikçe uyarmak zorunda kalırlar. Genelde en pes çocuk sesi alto tonunda söyler ama soprano ya da tenora kadar yükselebilir; gerektiğinde, bir oktav daha yükselerek bariton ve bas sesleri bile çıkarabilecek geniş bir ses tonuna sahiptir.

Bu arada piyano çalmayı ilerletir, birkaç basit şarkıyla tek başına küçük konserlere çıkar. Okul dönüşünde alelacele derslerini yapar ve davet edildiği, Metodist, Babtist ya da Episkopal kiliselerde solo yapmak üzere yola çıkar. Bir gecede üç ayrı yerde, aynı şarkıları tekrarlar. Bu iş için ödeme yapılması önemli değildir; bir ya da iki dolar kadar çantasına sıkıştırıldığı olur. “Sırf hoşuma gittiği için şarkı söylüyorum ama nadiren kazandığım bu paralar annemin yükünü biraz olsun hafiflettiği için seviniyorum da,” diyor sonraki yıllarda.

Repertuvarı genişlemektedir; her tonda rahatça şarkı söyleyebilmektedir. Verdi’nin Mesih Oratoryosu’ndan “sürüsünü bir çoban gibi doyuracaktır” aryasını kontralto; “ona başvur, sizler bütün çalışanlar” soprano söyleyebilmektedir. Kiliseleri diğer küçük konserler izler. Liseye devam ederken bu toplantılar için artık asgari bir ücret saptamıştır. 5 dolar.

Şimdiye değin içinden geldiği gibi söylemekte, duygularını birilerine aktarmaktan zevk almaktadır ama yavaş yavaş, eğitim görme gereğini duymaktadır. Komşuların yardımıyla, kendisi gibi siyahi bir hoca bulunur; ders başına bir dolar gerekmektedir ama bu parayı vermeleri imkânsızdır. Marian’ı dinleyen öğretmen bedava ders vermeye razı olur. Öğretmeni Bayan Peterson, sesin sermaye gibi olduğunu, onu israf etmek yerine onu kullanmayı öğretir Marian’a. Schubert lidlerini birlikte çalışırlar.

“Okula Zencileri Almıyoruz”

Zamanla resmi bir eğitim görmesi gerektiğini fark eden Marian, Philadelphia’daki bir müzik okuluna kaydını yaptırmak ister. Kayıtlar başlayınca sabah erkenden sıraya girer; sırası geldiği halde kayıtları yapan bayan onu görmezlikten gelir. En sonda masaya yaklaşır; Marian’a memur hanım soğuk bir sesle “Ne istiyorsun?” diye sorar. Okula kaydolmak istediğini söyleyen Marian’a aynı buz gibi sesle, “Okula zencileri almıyoruz” yanıtı verilir. Marian biyografisinde bu olayı şöyle anlatır: “Dilim tutulmuş, tek kelime söyleyemiyordum. Bu kıza öylece bakakaldım; bu kadar genç bir insandan bu sözcükler nasıl çıkar diye şaşkına dönmüştüm. Ekşi suratlı yaşlı bir kadın olsaydı bu kadar şaşırmayacaktım. Söylediği sözcüklerden çok, genç olması niçin beni hayrete düşürmüştü bunu anlatamam. Ardından şöyle düşünmüş olmalıyım: Etrafı müzik denilen bir neşe kaynağı ile çevrilmiş bulunan bir insanın onun güzelliğinden etkilenmemiş olabileceğini havsalam almıyordu. Kendisiyle tartışmadım, müdürlerini falan görmeyi istemedim. Sanki dehşet verici soğuk bir el omuzlarımdan yakalamış gibiydi. Döndüm ve yürüdüm gittim.”

İlerleme Çabaları

Marian’ın imdadına yine kilise yetişir; gala konserleri düzenlenir, bağışlar toplanır, doğru dürüst hocalardan ders alması sağlanır. Verdi’nin Aida operasından parçaları, Schubert, Brahms, Schumann ve Hugo Wolf’un şarkıları izler; bunları Almanca söyler. Rahmaninov ile diğer Rus bestecileri İngilizce; İtalyan aryalarını İtalyanca; Fransız şansonlarını Fransızca; Amerikan ve İngilizce bestecilerinin şarkılarını İngilizce söyler.

Ne var ki, bütün sanat dallarında olduğu gibi ses dünyasında da zirveye tırmanmak büyük çaba isteyen zor bir iştir. Marian, kendi çevresinden çıkıp daha kozmopolit bir çevrede şansını denemek ister ama New York Town Hall’de verdiği konser pek başarılı olmaz. Yine de çeşitli kiliselerin girişimiyle verdiği konserler gitgide ününün ülke içinde yayılmasını ve daha çok para kazanmasını sağlar. Gözü bir Avrupa turnesindedir ve bu arada beş yüz dolar kadar para biriktirmiştir. Ailesi, dostları ve kilise de yardımcı olmaktadırlar. İkinci mevki vapur bileti satın alınır ve Marian için ilginç ve değişik gelen bir deniz yolculuğundan sonra Londra’ya ulaşır. Buradaki dostlarının yardımıyla birkaç haftalık ciddi bir hazırlık döneminden sonra önce Wigmore Hall’de bir konser düzenlenir ardından Promenade Konserlerine katılır. Debuss’den, Kodaly’den, Hendel’den parçalar söyler; bu arada Amerikan halk şarkıları ile spritüeller söylemeyi de ihmal etmez. Tarih: 16 Eylül 1930’dur.

Bu arada bir Almanya turnesi Marian için önemlidir. İlk kez bir yabancı ülkede, onların diliyle şarkı söyleyecektir. Ona göre Alman müzik severler kendi bestecilerinin şarkılarını çocukluklarından beri ezbere bilirler ve inceliklere önem verirler. Berlin’de Bachsaal tamamen dolmuş ilk kez zenci bir sanatçıdan kendi Liedlerini dinleyeceklerdir.

Beethoven’den bir grup şarkıyla başlar Marian, ardından Schubert’e geçer. Schubert’i daha önceki konserlerinde söylediği için daha rahattır ve dinleyenlerin ilgisinin ve reaksiyonlarının gitgide olumluya dönüştüğünü görmek genç bir şarkıcı için elbette cesaret vericidir. İlk heyecanı, endişeleri yatışmıştır. Alkışlar beklediğinden de yoğundur. Konserin ikinci kısmında İngilizce şarkılar söyler, hele sıra spritüellere gelince Alman müzik severlerin bazılarının bunları ezbere bildiklerini fark etmesi cesaretini büsbütün artırır. Konserden sonra odasına gelenler güzel şeyler söylerler, fotoğrafını imzalatırlar.

İskandinav Ülkeleri-Paris ve Sol Hurok

Hitler rejiminin iktidara el koymasından sonra, İskandinav turnesi sırasında Stockholm’deki menajeri Berlin’den bir telgraf alır; bu bir konser teklifidir. Programı yoğun olduğu için öneri kabul edilmez.

Ancak, Polonya gezisini öğrenen Almanlar tek bir konser için ısrar edince Marian ister istemez evet der. Ayrıca, yeni koşullar altında nasıl bir değişiklik olduğunu da görmek istemektedir. Ücret konusunda anlaşılır... Ancak, Marian Anderson’un ari ırkından olup olmadığı sorulunca menajeri, Miss Anderson’un yüzde yüz ari olup olmadığını bilemediğini alaylı bir biçimde söylemesi üzerine, aradaki iletişim kopmuş olur.

Oslo’da, Stockholm’de, Bergen’de verilen konserleri halk ilgiyle izler; zenci sanatçıya ayrıca duyulan hayranlığı her vesileyle belli ederler. Norveç’deki konserlerden sonra insanlar ellerinde buketlerle oteline kadar gelip sanatçıyla konuşmak isterler. Norveçlilerin çoğu İngilizce bildikleri için aralarında yakın bir dostluk kurulur. Helsinki’de ve Copenhagen’de insanların, ırk, dil, renk ayrımı gözetmeksizin sadece kişiliğe ve sanata önem vermeleri unutulmaz izlenimler bırakır Marian üzerinde. Kısacası, İskandinav turnesi sanatçının cesaretini artırdığı gibi itici bir güç de olur.

İskandinav ülkelerinden sonra her sanatçının gönlünde yatan Paris gelir. Hitler’den önce Berlin’de önde gelen müzik otoritelerinden Mr. Horowitz’in Paris konserleri için menajerlik yapması büyük şanstır. İlk konserin başarılı olması, ikinci ve üçüncü bir konserin düzenlenmesine yol açar. Basında övgülü yazılar çıkar; diğer Avrupa ülkeleri de önemlidir ama Paris Paris’tir. Marian, kariyerinin “yolunda ilerlediğini” fark eder; mutludur.

Paris’te beklemedik büyük bir şans da ünlü menajer Sol Hurok’un o sıralarda bu kentte bulunmasıdır; Marian farkında değildir ama Hurok son konserinde salondadır. Cüretli çıkışları ve yeni sanatçıları keşfetmesi ile tanınan ünlü empreseryo Marian’ı görmek istediğini söyler. Bu haber konser aralığında Marian’a iletilir; Marian o denli şaşkın ve sevinçlidir ki, konserin ikinci bölümünde sanki bulutlar arasında yürür gibi olduğunu hep hatırlar.

Ertesi günü uzun zamandır piyanoyla kendisine eşlik eden Kosti ile birlikte Horowitz’in bürosunda Mr. Hurok ile buluşurlar. O sıralarda Hurok’un öyle heybetli bir görünüşü vardır ki, Marian, Kosti ile kendisini küçücük birer çocuk gibi hisseder. Mr. Hurok sanki sıradan bir iş yapıyormuş gibi sakin bir sesle koşulları anlatır, yılda kaç konser verdiğini, ne kazandığını sorar, sonunda “Herhalde sizinle çalışacağız,” sözleriyle konuşmayı noktalar. Kosti ile bürodan çıkarlar, sokağa indiklerinde Kosti, “Şimdi yapılacak tek şey bir kadeh şnaps içip yeniden hayata dönmek,” diye fısıldar. Tarih: Haziran 1935’tir.

Viyana-Salzburg ve Toscanini

Mr. Horowitz’in yaptığı organizasyonla Avrupa konserleri devam eder. Brüksel, Cenevre, Viyana ve Salzburg bunlar arasındadır. “Viyana duygusal bir denemedir benim için; Schbert’in şarkıları, hayatımın ve sanatımın ayrılmaz bir parçasıdır. Bu kente gelirken kalbim dopdoluydu. Burada şarkı söylemek ve kabul edilmek, umduğum yönde ilerlemede bir başka dönüm noktası olacaktı. Beethoven’in, Schubert’in, Brahms’ın hayatları ve anıları ile yakından ilgili yerleri gezdim dolaştım; sahneye çıktığım anda, şimdiye kadar tanımadığım bir ruh hali vardı üzerimde.”

Önce salonu oldukça küçük Wiener Konzerthause’da, ardından da aynı binadaki Büyük Salon’da iki konser verilir. Viyana ile yakından ilgili bestecilerin yanı sıra Bach’ın “Komm’, süsser Tod” şarkısını salonu dolduranlar nemli gözlerle dinler.

Salzburg’daki konser başlamak üzereyken, Hurok karşılaşmasından sonra büyük bir “şok” daha yaşar Marian: Maestro Toscanini salondadır. “Kalbim sanki ilk kez sahneye çıkıyormuşum gibi küt küt atıyordu; profesyonellik gitmiş yerini zavallı bir amatöre bırakmıştı. Çarnaçar sahneye çıktım ve söylemeye başladım; ilk ölçülerden sonra yatışmıştım.”

Konserden sonra Maestro Toscanini sahne arkasına gelir. Kalbi öylesine çarpmaktadır ki, ne söylediğini anımsar ne de Maestro’nun söylediklerini anlayabilir. Sadece teşekkür ederim, sağ olun diye yineler durur.

Sonradan orada bulunan bir hanım Maestro Toscanini’nin söylediği sözleri yineler: “Sizin sesiniz, yüz yılda ancak bir defa duyulabilecek seslerden...”

Rusya Turnesi ve Stanislavski

“1936 yılı Ocağında Kosti ile beraber Finlandiya yoluyla Rusya’ya gittik. Sınırda tren değiştirirken aşağı indik ki ben hayatımda böyle soğuk görmedim. İki yana yığılan karlar tünel gibiydi. Gözler yanıyor, burun delikleri buz tutuyordu. Doğru Leningrad’a gittik; kaldığımız otelde, içinde rahatça dolaşabileceğiniz büyük bir banyo bulunması çok rahatlatıcıydı. Az sonra iyi İngilizce konuşan bir hanım geldi, sunacağımız programdan bir kopya istedi. Gitmeden önce beni uyarmışlardı. Spritüeller ile benzeri dinsel temalı şarkıların Rusya’da pek hoş karşılanmadığını. Ben her yerdeki programı burada da sunmaya kararlıydım, içinde ‘Ave Maria’ ile dört spritüel vardı.”

“Büyük solan hıncahınç dolmuştu. Sıra ‘Ave Maria’ya gelince sunucu hanım, ‘Schubert’ten bir arya’ diye geçiştirdi. Spritüellerin ise sadece adını saymakla yetindi. Zenci kökenli olduklarını söyledi ama kutsal anlamlarına hiç değinmedi. Oysa Rusya’da şarkıların anlamları belirtilir, hatta sözleri elden geldiğince çevrilirdi.”

Spritüelleri söyledikten sonra Kosti ile birlikte sahneden ayrılmaları üzerine salonda bir gürültüdür kopar, odalarına ulaştıklarında bağrışlar tepe noktasına ulaşmıştır. Piyanist ile solist şaşkınlık içerisindedirler. Sunucu hanım odaya girer ve sahneye davet eder. Bir de ne görsünler kalabalık sahnenin önünü kuşatmıştır, öndekiler sahnenin tahtalarını yumruklayarak Rus aksanlı kalın sesleriyle: “Deep River” ve “Heaven, Heaven!” diye haykırmaktadır. Böylece Rus sanatseverlerinin, biçime değil öze ve yoruma değer verdikleri anlaşılır. Bu ve benzeri zenci halk ezgileri birkaç kez yinelenir.

“Rusya’ya mayıs ayındaki ikinci gidişimizde, Leningrad’da, Moskova’da, Kiev’de, Harkov’da, Odessa’da ve Tiflis’te birkaç hafta kaldık.” Moskova’daki konsere büyük tiyatro yönetmeni Konstantin Stanislavski, beyaz leylaklardan oluşan göz alıcı bir buket gönderir. Rus sanat hayatından pek çok ünlünün katıldığı bir partide Marian ile Stanislavski bir araya gelirler. Bir ara ünlü yönetmen bir köşeye çeker ve tercüman aracılığı ile “Bir operada oynamayı hiç düşündünüz mü?” diye sorar. Başıyla evet işareti yapması üzerine, “Karmen’i çalışmaya ne dersiniz?” diye ikinci soru gelir. Bu öneri, hele Stanislavski tarafından yapılan bu öneri Marian’ı derinden heyecanlandırır. Biraz düşünmesi gerektiğini söyler. Henüz daha çok gençtir, sahnede nasıl hareket edecektir? Karmen’in dansını becerebilecek midir? Bu arada, önceden saptanmış konser turları vardır. Bunlar tamamlandıktan sonra, Moskova’da birkaç ay çalışıp belki sahneye çıkabilirim diye düşünür. Stanislavski’ye biraz düşüneyim demiştir ama zaman hızla akıp geçer ve... Stanislavski ölür. Marian çok değerli bir fırsatı kaçırmıştır; keşke konser turlarını erteleseydim diye geçirir içinden ama olan olmuştur.

Constitution Hall ve Lincoln Memorial

Mr. Hurok Amerika’da, büyük ses sanatçılarının konser verdiği yerlerde Marian’ın da bulunması zamanının geldiğini düşünüyordu. Başkent Washington bu hedefin başında geliyordu ve en uygun yer hiç kuşkusuz Consitution Hall (Anayasa Salonu) idi. Gerekli girişimler başlamıştı. Konser için düşünülen tarihten birkaç hafta önce, salonun sahipleri olan Amerikan Devriminin Kızları örgütü basına yaptığı açıklamada, siyah ırktan birisinin kullanımı için salonun verilmeyeceğini bildirdi. Bu karar kamuoyunda geniş yankılar yaptı. Basın Marian’ın peşindeydi; ama Marian üzüntü duymakla beraber bu olayı abartarak ününü artırmak istemiyordu. Aklı başında Amerikalılar zaten onun yanındaydı. Bu arada Bayan Roosevelt’in adı geçen örgütün üyeliğinden ayrıldığı haberi gazetelerde büyük puntolarla yer aldı. Marian, Mr. Hurok’un kolay pes etmeyeceğini ve yakın bir zamanda Washington’da halkın karşısına çıkmasını sağlayacağını biliyordu. Her gittiği yerde insanlar önünü kesiyor sevgi ve destek duygularını dile getiriyordu. Niçin suskunsunuz diye soranlar da vardı; kısaca şu yanıtı veriyordu onlara: “Üzgünüm ve utanıyorum. Olayı başlatanlara acıyorum; bu tavır anlayış eksikliğinden ileri geliyor. Ne kişisel olarak, ne de halkımın temsilcisi olarak bana yapılan bir kötülük yok; takınılan tavır ne akla uygun ne de sanatın güzelliğine yakışır bir hareket değil.”

Çok geçmeden Mr. Hurok’dan bir haber gelir: 9 Nisan (1939) Pazar günü Paskalya’dan önce Lincoln Memorial (Lincoln Anıtı) alanında bir açıkhava konseri verecekti; giriş ücretsizdi. “Onaylamam isteniyordu. Son olaylardan sonra bir açıkhava konserine karar vermek zordu. İster istemez halkımın temsilcisi, sembolü haline getirilmiştim. Konsere çıkmam kaçınılmazdı. Evet, yanıtını verdim.”

Paskalya sabahı Washington’a gelirler. Oteller zencileri kabul etmediği için Pennsylvania Valisi’nin evinde konuk edilirler. Öğleden sonra Anıta gelirler. Marian’ın kalbi yine kafesinden fırlayacakmış gibi çarpmaktadır. İnsanlar alanı tıklım tıklım doldurmuştur. Polisler güçlükle yol açarlar, nihayet Anıtta küçük bir odaya alınırlar. Odada İçişleri Bakanı Harold L. Ickes’la tanışırlar. “O günün gazete kesikleri olmasa, başka kimler vardı söylemem olanaksız. Kafam ve kalbim öylesine altüst idi ki, bakınıyor ama görmüyor, dinliyor ama işitmiyordum. Sahneye, Georgia doğumlu New York Temsilcisi ile İçişleri Bakan Yardımcısı, Virginia’lı Oscar Chapman ile birlikte çıktık. Arkamda platformda, bakan Ickes ile Maliye Bakanı Morgenthau, Yüksek Mahkeme Yargıcı Black ile Senatörler, Eyalet Temsilcileri, annem, kiliselerin ileri gelenleri ve Renkli Halklar Ulusal Derneği Sekreteri Walter White oturuyordu. Bir ara Mr. White mikrofona yaklaştı, sanırım halkımın bana ulaşma çabasında çıkabilecek bazı karışıklıkları önlemek için kalabalığa ricada bulundu.”

Alan göz alabildiğine doludur; Lincoln Anıtı çevresinden ta Washington Anıtı sütunlarına kadar yarım daire içinde adım atacak yer kalmamıştır. “Bu insanlardan bana doğru bir iyi niyet ve sempati dalgasının yükseldiğini ve her yanımı sardığını hissediyordum. Ulusal Marşımızı söylemek üzere ayağa kalktığımda boğazım düğümlendi; o bildiğim sözcükler sanki belleğimden silinmiş gibiydi. Parçaları söyledim ama nasıl söyledim bilemiyorum. Sanırım yıllardır biriken profesyonelliğin yardımı oldu; yoksa işin içinden çıkamazdım. Yine gazetelerin yardımıyla şunları söylediğimi şimdi anımsıyorum: Amerika, O mio Fernando aryası, Schubert’in Ave Maria’sı ile üç spritüel, Gospel Train, Tramping, My Soul Is Anchored in the Lord.”

Kalabalığın alkışları ve bağırışları biter gibi olunca birkaç söz söyler. Gazete kesiklerini okuyunca, konuşabildiğine ve şu sözleri söyleyebildiğine inanamaz. “Heyecanım öylesine baskın ki, ne diyeceğimi bilemiyorum. Benim için bugün yaptığınız şeyin büyüklüğünü anlatamam. Size tekrar tekrar kalbimin ta derinliklerinden teşekkür ediyorum.”

Metropoliten Operası

1954 Eylülünde Empreseryo Sol Hurok, İngilizlerin ünlü Old Vic tiyatrosunu, Bir Yaz Gecesi Rüyası’nı, Metropoliten Operası’nda sahnelemesi için New York’a davet eder. Oyundan sonra Mr. Hurok o ünlü partilerinden birini düzenler; Marian Anderson ile eşi de partiye davetlidir.

Davette New York’un neredeyse bütün ileri gelen müzik adamları vardır. Bir ara Metropoliten Operası’nın genel menajeri Rudolf Bing, Marian’ı kenara çekerek, hiçbir merasime gerek görmeden doğrudan konuya girer: “Metropoliten’de söylemek sizi ilgilendirir mi?” diye sorar. Marina şaşkınlıkla adamın yüzüne bakar; ciddi midir yoksa şaka mı yapıyordur!

Rudolf Bing, “Bu sizi ilgilendirir mi?” diye yineler. Ama acelesi yoktur; bu sözcükleri sıradan bir şeymiş gibi söylemektedir.

“‘Sanırım ilgilendirir,’ diyebildim aynı tonda söylemeye çalışarak.

‘Yarın beni arayabilir misiniz?’ diye sordu.

‘Evet, ararım,’ diye yanıtladım.

Yanımıza gelen Metropoliten sanat yönetmeni Mr. Rudolf daha önce Mr. Hurok ile konuştuklarını, benim için düşündükleri rolün, Verdi’nin Maskeli Balo operasındaki yaşlı büyücü Ulrice olduğunu söyledi.”

Şöyle bir karar alındı: Marian bir süre bu role çalışacak, Metropoliten’in kılı kırk yaran ünlü şefi Dimitri Mitropoulus kendisini dinleyecek ve bir karara varacaktı.

Nihayet Mr. Mitropoulos’un bir tür sınav günü geldi. Başlamadan önce Marian, “Bu rol benim sesim için çok yüksek sanırım,” diye söze başladı, ancak orkestra şefi, “Lütfen siz söylemeye başlayın, bakalım göreceğiz,” diyerek sözünü kesti.

Partisyonu baştan sona okuduktan sonra Mr. Mitropoulos sakin bir sesle, “Üzerinde henüz yeteri kadar çalışmamışsınız, çalışırsanız belki olabilir,” der. Marian, bir hafta, on gün daha çalışmak istediğini söyler. Şef, “Pekâlâ yine dinleriz,” diye yanıtlar.

Marian biraz dolaştıktan sonra eve geldiğinde telefon art arda çalmaktadır. Arayan Mr. Hurok’dur, “Kutlarım,” diye söze başlar ve öğleden sonra saat dörtte sözleşmeyi imzalamak üzere Metropoliten’e gidecekleri müjdesini verir. Marian hayretler içindedir. Anlaşılan Mr. Mitropoulos ikinci bir dinlemeye lüzum görmemiş ve kararını vererek durumu Mr. Bing’e bildirmiştir. Koşullar saptanmış iş sözleşmenin imzalanmasına kalmıştır ve bütün bunlar bir saatten az bir zamanda olup bitmiştir. Marian ilk iş olarak telefonla annesini arar, durumu bildirir. Aynı heyecanı birlikte paylaşırlar.

Metropoliten’de sahne çalışmaları başlar. Opera bütün sahne sanatları gibi elbirliği ile yürütülen kolektif bir faaliyettir ve her gün yeni bir adım atılır. Sıra, baş kadın rolünü üstlenen zamanın büyük sopranolarından Zinka Milanov ile provalara gelir; ardından tenor Richard Tucker ile üçlü tamamlanır. Bütün kadro, koro ve orkestra ile çalışmalar devam eder.

Nihayet operanın açılış gecesi gelip çatar. Tarih 7 Ocak 1955’tir. Philadelphia’dan gelen ailesi ve eşi erkenden locadaki yerlerini alırlar. Oyunda rolü bulunanlar odasına gelip yeni arkadaşlarına çeşitli dillerde başarı dileğinde bulunurlar. İkinci perde açılır ve Ulrica elindeki cadı kâsesini karıştırarak sahneye adım atar. “Sahnenin ortasında yapayalnızdım, titriyordum. Daha tek bir nota söylememe kalmadan seyircilerin alkışlamasıyla sanki sımsıkı düğümlenmiştim. Herkese, sahnede söylerken hiç sinirli olmadığımı söyler dururdum, oysa şimdi bir kedi yavrusu gibi ürkek ve endişeliydim. İlk aryamı nasıl bitirdim bilemem.”

“Seyirci inanılmaz derecede sempatikti; rol arkadaşlarım da. Perde açılıp kapanırken, kimdi bilmiyorum, beni hafifçe öne itti ve bir an sahnede yalnız alkışlandım; oysa bu Metropoliten kurallarına aykırıydı. Ve en güzeli, Miss Milanov, sahnede, seyircilerin gözü önünde bana sarılarak duygularını belli etti.”

İzleyen haftalarda Metropoliten’in daimi üyesi olarak kendi memleketinde Philadelphia’da Maskeli Balo’da sahneye çıkar. “Metropoliten’in üyesi olma şansı hayatımın tepe noktalarından birisi olmuştur. Benim için de halkım için de bu çok şey ifade eder. Önemli bir kumpanyanın daimi üyesi olarak şarkı söyleyen ilk zenci olmam, eğer bu ayrıcalık bir sembol gibi kabul edilirse; bunun benim grubumdan diğer şarkıcılar için cesaret verici bir olay gibi algılanması ve kendilerini gereği gibi hazırladıkları takdirde onlara da her yerde kapıların git gide daha fazla açılacağını anlamalarına yardımcı olursa, işte bu benim için en büyük övünç kaynağı olur.”

Kısaca...

Geçen yüzyılın ilk yarısında, Amerika’da, Philadelphia kentinin bir ara sokağında, yoksul bir zenci ailenin üç çocuğundan birinin, önce kilise çocuk korosunda söylemeye başlayıp, merdivenleri basamak basamak tırmanarak önce Avrupa’ya, İskandinav ülkelerine, Rusya’ya sanatıyla kendisini kabul ettirip; Amerika’da Lincoln Anıtı önünde ve ensonu Metropoliten Operası’nın üyesi olarak sanat tarihine geçmesinin öyküsü işte kısaca böyle.

BİR BESTECİ

ROMAIN ROLLAND’IN BEETHOVEN’İ

BETHOVEN’İN SAĞIRLIĞI

Ünlü Fransız yazarı Romain Rolland’ın Yaratıcı Beethoven başlıklı geniş boyutlu biyografik eseri, XX. yüzyılın başında (1903) yayınlanmıştı; bunu, 1929 yılında İngilizce baskısı izledi.

Türkçede ise, ancak, bu oylumlu yapıtın bütünüyle çevrilmesi bugüne kadar gerçekleşmedi; ancak 1. Dünya Savaşı’nı izleyen yıllarda, müzikle yakından ilgilenen aydın bir hanım olduğu besbelli olan İffet Koniçe’nin bu kitaptan yaptığı bir özet eski harflerle basılmıştı. İzleyen yıllarda, değerli çevirileri bulunan Fethi Yücel, 1944 yılı ortalarında, yine özet olarak 140 sayfalık bir kitapla Türk okurlarına Beethoven’i tanıtmak istedi; cep kitabı boyutundaki bu kitapta, besteci ile ilgili fotoğraflar, bestelerinin bir listesi de bulunmaktaydı. İş Bankası Yayınları arasında çıkan kitabın ikinci baskısına (1963) Cevat Memduh Altar’ın iki sayfalık bir Önsöz’ü de eklenmiş.

Büyük Yaratı Dönemleri:

I

Eroica’dan Appassionata’ya altbaşlığını taşıyan bu görkemli yapıtın tamamını bulup okuma isteğim yıllarca gerçekleşmedi. Ensonu, ikibin dördün son aylarında, son yıllarda Londra’da yaşayan eski dostum Orhan Suda’ya bu isteğimi söyledim ve kısa süre sonra, tam iki okkalık, kalın kâğıda basılmış, kalın karton ciltli bir kitap postadan çıkageldi. 1929 yılında Londra’da yayımlanan, otuz portre ile illüstrasyonu içeren bu hazineyi Orhan, sahaflardan bulup yollamıştı. Şimdi ben hem Orhan’a teşekkür ediyorum ve hem de şu aşamada kitabın bütününü çevirmeyi –yayıncı bulamama olasılığını da düşünerek– erteleyerek, bazı bölümlerini okurlara ulaştırma girişimine başlamak istiyorum ve bu serimi, Beethoven deyince, okurların ve müziğini dinleyenlerin ilk akıllarına gelen üstadın sağırlığı konusu ile başlamak istiyorum.

Beethoven’in Sağırlığı

Romain Rolland, 450 sayfalık Beethoven destanına yazdığı Ekim 1927 tarihli Önsözü şu sözcüklerle bitirir:

“Onun portresini çizerken; onda birikmiş olanları; yüzyılımızı, değerlerimizi, kendimizi ve kanayan ayaklarıyla bizimle birlikte yürüyenleri... Neşe’yi resmettim. Ahırlarında, obur iştahlarını doyurmaya çalışan ruhların hissettikleri kaba keyfi değil; çetin sınavın verdiği neşeyi, acının, mücadelenin, üstesinden gelinen ıstırabın, kendine karşı giriştiği mücadelede kazandığı zaferin, bastırılmış, özümsenmiş ama üretken kaderin verdiği neşenin resmini yaptım...

Hiddetli gözleriyle o büyük boğa, başı dik, dört pençesiyle zirveye yapışmış, uçurumum hemen kenarında, kükreyişi zamanın ötesinde duyulmakta...”

Romain Rolland, Beethoven’in “yaratma serüvenini” açıklarken sık sık, âdeta doğa üstü güçlerin etkisi altında kaldığına göndermeler yapar ve Eroika ile başlayan ve Appasyonata sonatı ile sona eren dönemi, “Beethoven’in hayatında –ki bu kendi başına olağandışıdır– üç yıllık bu dönem eşi benzeri görülmemiş bir dönemdir ve bu dönem içerisinde, Tepegöz, Aşil’in kalkanına su vermektedir” sözleriyle açıklar.

Ancak biz bu yazımızda, Beethoven’in yaratma dönemleri üzerinde değil, işitme duyusunu kaybetme süreci üzerinde duracağız ve sağırlığının, besteleme yeteneği üzerindeki etkilerini özetlemeye çalışacağız; ve bunu yaparken de hem Rolland’ın yorumlarını izleyeceğiz, hem de Beethoven’in mektuplarından yararlanacağız.

I. Beethoven’in, dostu rahip Amanda’ya yazdığı, Haziran 1801 tarihli mektuptan: “... Zira, senin Beethoven’in derin bir talihsizlik içindedir. Bil ki, benliğimin soylu parçası, işitme duyum, çok zayıfladı. Vaktiyle, benim yanımda olduğun günlerde bile, bunun belirtilerini duyuyor ama bundan söz etmiyordum. O zamandan beri bu hal gitgide kötüye gitti... Bundan sonraki hayatım ne kadar hazin geçecek! Benim için kıymetli olan her şeyden kaçınacağım; bunu böyle sefil, böyle bencil insanlar arasında kalarak yapmak zorunda olacağım...”

Daha sonra Beethoven dostuna, işitme duyumunu bütünüyle kullanabilse çok mutlu olacağını, yetenek ve gücünün kendisine başarmayı emrettiği şeyi yapamadan en güzel senelerin akıp gideceğini, buna katlanmakla beraber, kendisini bütün bu olumsuzlukların üzerinde tutmaya kararlı olduğunu belirtiyor ve ondan, söylediklerini sır olarak saklamasını, kim olursa olsun bu sırrı açmamasını önemle rica eder.

II. Beethoven’in doktor F.G. Wegeler’e, Viyana’dan yazdığı, 29 Haziran 1801 tarihli uzun mektupta sağlığı ile ilgili şu bölümleri okuyoruz: “... Son üç yıldır işitme duyum gitgide zayıfladı; bunun nedeni de bağırsaklarımın durumu olsa gerek; senin de bildiğin gibi o zamanlar da kötü idi, şimdi ise iyice berbatlaştı; sürekli ishalim, bu da beni takatten iyice düşürüyor.”

Bu yakınmalardan sonra Beethoven sağlık durumunu şöyle anlatır: Direncini artırıcı ilaçlara rağmen rahatsızlığının arttığını, işitmesinde bir iyileşme olmadığını, geçen güze (1800) kadar devam eden bu halin kendisini umutsuzluğa düşürdüğünü, kış gelince halinin feci olduğunu, korkunç karın ağrıları ile kıvrandığını, operatör Vering’in sıcak banyo tavsiyesi ve mide haplarıyla sancılarının azaldığını, kendisini daha güçlü hissettiğini, ancak gece gündüz uğuldayan kulaklarından başka bir sıkıntısı olmadığını kaydeder.

Ancak Beethoven çektiği bu şiddetli rahatsızlığın toplumsal yaşamı üzerindeki olumsuz etkilerini de vurguluyor: “Son iki yıldır (yani, 1799’dan beri) her türlü topluluktan kaçınıyorum, çünkü insanlara: ‘Ben sağırım’ diyemiyorum. Başka bir sanat sahibi olsaydım bu nispeten mümkün olurdu: fakat benim mesleğimde, korkunç bir hal oluyor. Sayısı az olmayan düşmanlarım sonra ne derler! ... Tiyatroda, aktörlerin ne dediğini anlamak için orkestranın yakınında durmak zorunda kalıyorum. Biraz uzakta dursam sazlardan ve ağızlardan çıkan yüksek sesleri işitmiyorum. Konuşurken insanların bunu fark etmemelerine şaşıyorum. Yavaş konuşurlarsa, zor işitiyorum; evet sesleri duyuyorum, fakat kelimeleri hayır; öte yandan birisi kulağıma bağırırsa buna da tahammül edemiyorum. Bu işin sonu nereye varacak, onu ancak Tanrı bilir. Vering, bunun tamamen geçmese bile muhakkak ki eskisinden çok daha iyi olacağını söylüyor. Birçok defalar, varlığıma ve beni yaratana lanet ettim. Plütark beni, kadere boyun eğmeye götürdü. Eğer benim elimde olan bir şeyse, kaderime karşı meydan okumak isterim; fakat hayatımın öyle anları oldu ki, o sıra: Allahın en sefil kulu benim!”

Beethoven bu acı yakınmalardan sonra yine, bu halinden kimseye, en yakınına bile söz etmemesini dostundan rica eder. Mektubun sonunda: “Ben ancak notalarımın arasında yaşıyorum; bir eser tamamlanır tamamlanmaz bir diğeri başlamış bulunuyor” diyerek tek tesellisinin yine musiki olduğunu vurgular.

III. Dr. Wegeler’e, yine Viyana’dan yazdığı 16 Kasım tarihli mektup: “... Vering aylardan beri her gün iki koluma yakılar koymaya devam ediyor. Bu tedavi tarzı benim için son derece tatsız; acılar bir tarafa, bir ya da iki gün kollarımı kullanamıyorum. Kabul etmeliyim ki, uğultu ve vınlamalar eskisi kadar fena değil; özellikle sol kulakta; zaten rahatsızlığım da bu kulaktan başlamıştı. Ancak şurası kesin ki, işitme duyum şimdiye kadar hiçbir bakımdan iyiliğe yüz tutmadı... En azından bağırsaklarım daha iyi; birkaç gün ılık banyo yaptıktan sonra, sekiz-on günden beri kendimi daha iyi hissediyorum... İnsanlar arasına daha fazla karışıyorum. İki seneden beri nasıl bir yalnızlık ve kederli hayat sürdüğüme inanmazsın... İnsanlardan uzağa kaçıyordum. İnsanları sevmezmiş gibi görünmek zorundaydım. Oysa yaradılışım buna hiç uygun değil.”

Bu belirlemeleri yaptıktan sonra genç besteci, bu değişikliği, sevimli ve değerli bir genç kızın meydana getirdiğini kaydeder²¹ ve “şu rahatsızlığım olmasaydı mutlaka başarılı olurdum” der.

Beethoven bu mektubunu, onun karakterlerinin anahtarını oluşturan şu unutulmaz cümlelerle noktalar: “Şu gelip geçici dünyada beni hakettiğim kadar mutlu görmelisiniz; kesinlikle mutsuz değil! Hayır, buna dayanamam! Kaderi gırtlağından yakalamak istiyorum; beni dize getiremeyeceği kesin! Oh! Hayatı bin kere yaşamak ne kadar tatlı! Hayır, hissediyorum: Ben huzur ve sükûn içinde bir hayat sürmek için yaratılmamışım.”

Romain Rolland, Beethoven’le ilgili geniş kapsamlı biyografik yapıtında, bestecinin sağırlığı ile ilgili –daha doğrusu, işitme duygusunu büsbütün kaybetmesiyle ilgili– ayrıntılı bilgiler verir, bu konuda yorumlar yapar.

Beethoven’in sağırlığının ve sık sık yinelenen baygınlık nöbetlerinin başlangıç tarihini 1796 olarak saptar ve doktorlara göre bunun kronik bağırsak iltihabından ileri geldiğini kaydeder; oysa, işitme güçlüğünün en erken 1798’de başlamış olması gerektiğini belirtir.

Sağırlığın asıl nedenlerine gelince: yazar, bu konuda ayrıntılı bilgiler verir ve bunun, ne Wegeler’in söylediği gibi bağırsak iltihabından, ne de bir başka doktorun söylediği gibi, bestecinin soğuk banyo yapması sonucu mafsallarda oluşan iltihaplardan ileri gelemeyeceği sonucuna varır.

Bundan sonra Rolland, otuz yıldır, işitme ve işitme bozuklukları üzerindeki çalışmaları ile uzmanlaşan Dr. Marage’ın, tanı ve tespitlerine döner; Dr. Marage, 1900 yılından beri, binlerce sağırlık vakasını gözlemlemiş ve bunlardan sonuçlar çıkarmıştır. Fransız Bilimler Akademisi’ne sunduğu bildiride, Beethoven’in Wegeler’e yazdığı mektuplarda belirtilen olgulara dayanarak, sağırlığın nedenleri olarak öne sürülen çeşitli kulak iltihaplarının geçersizliğini vurgular:

“Ele alınan bu vakanın, orta kulak iltihabına bağlı sağırlık ile bir ilgisi yoktur; çünkü bu tür sağırlıkta ilk kaybolan tonlar, yüksek ve alçak tonlardır; orta tonlar işitilmeye devam eder. Doku sertleşmesi de söz konusu olamaz; zira bu tür bozukluklarda pes sesler ilk kaybolan seslerdir; tiz sesler hastalığın başlangıcında, abartılı biçimde duyulabilir. Ancak Beethoven’de bunun tam tersi olmuştur. Tiz sesler ile başlayan sağırlık, hele önce, uğultu, vınlama ve bağırır gibi konuşmaya aşırı duyarlık ile başlamış ise, iç kulak ile bir ilişkisi olması gerekir; yani akustik sinirlerin çeşitli kollarının çıktığı beyin hücreleri ile ilişkisi olması gerekir.

1798’den beri, rahatsızlık, doku sertleşmesinden değil, labirentlerin durumu ile ilgilidir. Daha sonra, 1801’de, sağırlık artmış ve bu vakaların normal seyrini izlemiştir; kelimeleri hala duymakta ama bunları anlayamamaktadır; bunun anlamı ise: sesli harfler dışında hiçbir şey işitilmemektedir; sessiz harfler kaybolmuştur; zira bu harfler, sesli harflere göre, yirmide bir süre içinde söylenmektedir. Nihayet, 1816’da bütün tonlar için sağırlık tamamlanmıştır.”

Konuyu derinlemesine incelemeye ve bir sonuca varmaya çalışan Romain Rolland, Dr. Marage’ın Akademiye sunduğu raporda, Beethoven’in sağırlığının mahiyetini saptamakla yetindiğini ama nedenini ya da nedenlerini saptamadığına işaret eder ve bu noktanın aydınlatılması için doktorla görüş alışverişinde bulunduğunu, sık sık mektuplaştıklarını ve bu yazışmalardan şu sonuçlara ulaştığını kaydeder:

a) Sağırlık; orta kulak iltihabından ya da doku sertleşmesinden ileri gelmiş olamaz; çünkü bunlar, başka türde bir sağırlığın nedenidir;

b) İşitme merkezlerini etkileyen tifo da olamaz; zira bu hastalıktan sonra sağırlık hızla tamamlanır;

c) Soğuk algınlığı ve kronik grip, ciddi orta kulak iltihabına yol açabilir; ancak bu durum, otopside belli olurdu;

d) Sırt üstü şiddetli bir düşme²² ve bundan ileri gelen beyin sarsıntısı; bu gibi hallerde sağırlık, vınlama ve gürültülü seslerden sonra oluşmaz;

e) Sağırlığın nedeni olarak kimi zaman öne sürülen sifilis de (frengi) söz konusu olamaz; çünkü bu durumda sağırlık tamamen farklı bir gelişme düzeni içinde gerçekleşir.

Geriye yalnız iç kulak labirenti iltihabı kalıyor ki, bu da, iki ana nedenden meydana gelebilir: beyinsel ya da bağırsaklarla ilgili.

Bağırsak iltihabıyla ilgili varsayımları bir yana bırakan Romain Rolland, sağırlığın, daha derinde yatan nedeninin, Beethoven’in beyninde araştırılması gerektiği sonucuna varır ki, Dr. Marage’ın gözlemlerinin, kendi fikirleri ile çakıştığına işaret eder. Dr. Marage’ın bu konudaki düşünceleri şöyle: “Yüksek seslerin kaybıyla başlayan sağırlıklar genellikle ağır çalışmalar içindeki aydınlarda görülür. ... Uğultu ve işitme güçlüğü başlayana kadar bütün fonksiyonlar normaldir. O zamana kadar Beethoven’in işitmesi dikkati çekecek kadar iyidir. Şimdi, çok duyarlı bir organın, şu ya da bu hastalığa karşı da çok hassas olduğunu kabul etmek gerekir. Beethoven’in iç kulağı ile işitme merkezleri ki bunlar çok hassastır (hypersensitive) aşırı çalışma ve aşırı heyecanla yüklüdür ve âdeta tıkanıklık içindedir...”

Dr. Marage’dan yaptığı bu alıntıdan sonra Romain Rolland şu yorumu yapar: “Beethoven’in yaratıcı dehasını incelerken, bunun karakteristik işaretinin ve onu, çağının bütün bestecilerinden ayıran özelliğinin, ‘öfke ve hiddet yoğunlaşması’ olduğunu hayretle fark ettim. Viyana’da, yüzüncü yıl kutlamalarında (28 Mart 1827) yaptığım konuşmada bu nokta üzerinde ısrarla durdum: Kafasındaki düşünceyle bu sımsıkı kenetlenme, başka hiçbir müzisyende, Beethoven’de olduğu kadar sürekli ve inatçı olamaz... Onun bütün musikisi, bütünlük için gösterdiği olağandışı tutkunun izlerini taşır. Bütün yapıtları, demir bir iradenin damgasını taşır; yaratıcının bütün dikkati, müthiş bir biçimde, bir düşünceye saplanmış gibidir. Bu sanıldığı gibi, sağırlığın onda yarattığı ve dış dünyadan gelen herhangi bir sesle huzuru bozulmayan bir yalnızlık duvarıyla çevrili olmasından ileri gelen bir durum değildir. Sağırlıktan çok daha önce de bunu görüyoruz. Bu doğal bir haldir. Çocukluğundan beri Beethoven, iç dünyası ile dopdoludur; dışa kapalı bu hayal ve imge dünyası, bütün bir vücut ve ruh dünyası haline geliyor. Kalabalık bir sokakta, bir yürüyüş ya da konuşma sırasında, birden bir fikir geliyor; kendi deyimi ile, bir vect hali yaşıyor; artık o, kendine değil o düşünceye aittir ve buna öylesine sarılıyor ki, kendinin olana kadar onu koyvermiyor. Bu izleme sürecinden hiçbir şey onu koparamıyor. Bu hırslı izleme sürecini bir dostuna, halüsinasyon (sanrı) diliyle şöyle anlatıyor: ‘onu izliyorum, elime geçiriyorum ve benden uçup gittiğini, kaynaşan kalabalık içinde kaybolduğunu görüyorum. Yenilenen bir tutkuyla onu yakalıyorum ve artık onun elinden kurtulmak olanaksızdır: bir vect nöbeti içinde, kendimden geçmişçesine onu bütün modülasyonlarıyla çoğaltmak zorundayım. Bu tutkulu izleme süreci, bu ele geçirilen düşüncenin çoğaltılarak denetim altına alınması, bastırılması; ritmik darbeler, halüsinasyonu andıran yinelemeler; harmonik renk ve varyasyonların duygu yüklü ateşiyle dinleyenler üzerine boşalabilir ve onun doğal ve samimi algılaması üzerinde bir ipnotizma etkisi yaratır.’”

Beethoven’in sağırlığı üzerindeki irdelemelerini sürdüren Romain Rolland, Dr. Marage ile bu konuda aynı düşüncededir: “Beethoven’in sağırlığının nedeni, bana kalırsa, iç kulak ve işitme merkezlerinin aşırı yük altında kalmasıdır; bu sıkışıklık, hummalı yoğunlaşma; ve içine doğan düşünceyi müthiş bir saplantı haline getirmenin yarattığı ağır yük bu organı görevini yapamaz hale getirmiştir; özetle, felaketin nedeni Beethoven’dedir; Beethoven’in kendisidir.”

Beethoven musiki dünyasında bir dehadır; Romain Rolland da edebiyat dünyasında. Kulakları işitmeyen bestecimiz, başta Appasyonata, Eroica ve özellikle Dokuzuncu Senfoni’de, dış dünyaya kapalı gibi görünen iç dünyasında, bu dünyadan aldığı fikirleri, dehaya özgü içselleştirme sürecinden geçirdikten sonra, notalar yoluyla yine dış dünyaya ileten bir bestecidir.

Ve onun büyük şansı, Romain Rolland gibi bir başka deha tarafından yorumlanması ve sırlarının açıklanabilir hale gelmesidir.

Beethoven’in Sevgi Dünyası

Biz yine Romain Rolland’ın o muhteşem Yaratıcı Beethoven yapıtını izleyerek, şimdi de bu büyük bestecinin “sevgi dünyasına” yaklaşmaya çalışalım.

1800-1802 yılları arasında, Beethoven’in dünyasını karartan felaket, Pastoral Senfoni’sindeki fırtına gibi patlak vermişti; ne var ki, Pastoral’deki fırtına gelip geçicidir; gökyüzü yine berraklaşır, doğa sakinleşir; oysa Beethoven’in “sağırlığı” bütün dünyasını, toplumsal yaşamını, aşk hayatını, sanatını derinden etkiler ve gölgeler.

Düşünün bir kez: O son beş yılda, ilk on piyano sonatını (Patatik de dahil); ilk beş piyano ve keman sonatını; ilk sekiz triyosunu; ilk altı dörtlüsünü, iki piyano konçertosunu, altılısını, seranadını müzik dünyasına armağan etmiştir! Ve bunlar sadece yapıtlarının en ünlüleri, bıraktıkları pırıltı hâlâ dünyamızı aydınlatan eserlerdir. Bu genç dehanın bunlara aktardığı şiirsel zenginliği, tutku (ihtiras) ateşini; melodik zarafeti; mizah ve fanteziyi; zaptedilmez öfkeyi ve neşe ile karabasan arasında gidip gelen hayalleri bir düşünün!

Onun piyano sonatları ile oda müziği, eşine pek rastlanmayan bir yaygınlığa ve beğeniye ulaşmış ve henüz otuz yaşına girmeden, bütün klavye bestecilerinin en büyüğü olarak kabul edilmiştir; diğer müzik türleri içinde de, ancak Mozart ile Haydn onun eşdeğeri kabul edilmiştir. Bin sekizyüzün daha ilk yıllarında, Almanya’nın her yanında, İsviçre’de, İskoçya’da, Paris’te (1803) konserler vermiş. Kısacası otuzunda, müzik dünyasında, “geleceğin fatihi” olmuştur.

Bu büyük piyano virtüozu ve parlak besteci, kibar salonların henüz ehlileşmemiş vahşi aslanı, bir yandan yepyeni ses bileşimleriyle, her yaşta ve her tabakadan insanı hiç tanımadıkları bir armoni dünyasına alıp götürürken; bir yandan da, içine girmek zorunda kaldığı aristokrat aleminin kibar ama gösterişe düşkün çevresine uyum sağlamaya çalışmaktadır. Ren kıyısındaki Bonn kabasında doğup büyüyen bir delikanlının, Tuna kıyısındaki, her yönden incelmiş Viyana’da kendisini kabul ettirmesi kolay olmamıştır; ancak, kaba-saba görünüşünün altında saklı, doğal ve samimi ruh yapısı, musikisinin parlaklığı ile birleşince, başlangıçtaki yadırgama bir kabullenmeye de dönüşmüştür.

Ve artık Beethoven, müziğin ne olduğunu ve olmadığını çok iyi bilen, Mozart’ın kenti Viyana’da, soylu ailelerin konaklarına da rahatça girip çıkabilen bir genç insan özelliğini kazanmıştır.

Aslında Beethoven’in “aşka tutkun” bir kişiliği olduğu söylenir. İlk gençlik yıllarından, son günlerine kadar yanan bu ateş sıcaklığını hiç kaybetmemiştir. Yakınlarından birisi, “Aşk macerası yaşamadığı dönem olmamıştır,” diyor. Güzelliğe karşı hassastı; hoş bir kadın, kalp atışlarını hemen hızlandırırdı. Ancak bu alev kısa süreli olur; biri küllenirken bir diğeri kıvılcımlanırdı. Bunlardan en ciddisinin ancak sekiz ay sürdüğünü, ağzından kaçırdığı da olmuştur.

Ancak bunlar, gelip geçici, iz bırakmayan maceralardır; bunun yanı sıra, duygu ve tutkularıyla yaşayan bir insanın, iç dünyasını yansıtan ve sona erdiği zaman bile kalbini kanatan, “Ölümsüz Aşk”ları da yaşadığı bir gerçektir.

Yeni yüzyılın ilk yıllarında, işitme duygusunu kaybetmek üzere olduğu sıralarda Beethoven’i, Viyana’nın seçkin salonlarında çevresi genç kızlarla sarılmış halde görürüz. Bunlardan bazıları öğrencisidir; bu yeniyetme heveskâr öğrencilerinden ücret alması söz konusu değildir; beklediği ve aldığı tek karşılık, deyim yerindeyse “flört etmektir”. Onun sevgilisi olmak âdeta “moda” olmuştur. Öyle ya Beethoven, 1801 Martında, Saray Tiyatrosunda sahnelenen, Prometheus’un Yaratıları balesinin bestecisi değil midir? Zaten her devirde, virtüozlar olsun, büyük ses sanatçıları olsun, genç hanımlar için (hatta yaşlı hanımlar için) birer çekim merkezi olmuştur. İlk bakışta çirkin ve sıradan bir insanmış izlenimini verse de, konuşmaya ve hele gülümsemeye başladığında, güzel bir ağzı, düzgün dişleri, zekâsını yansıtan anlamlı gözleri –o anın değişen izlenimlerini yansıtan ve sırasıyla, tatlı ve hoş, vahşi ve öfkeli, hoşgörüsü ve saldırgan bakışları– ile karşısındakini âdeta büyüleyen bir yüze sahipti.

1799-1801 yılları arası Beethoven, birbiriyle yakınlığı bulunan, Brunswick ve Guicciardi aileleriyle samimi ilişki içerisindedir. Üç kuzene; Tesi (Therese), Pepi (Josephine) ve Giulietta’ya sırasıyla ya da hep bir arada âşık olur. Yaşları: 25, 21 ve 16’dır. Duyguları karşılık görürse de, şunu unutmamak gerekir ki, henüz ilkbaharlarını yaşayan bu hafifmeşrep kızların aşkları da ona göredir. On altısındaki Giulietta güzel ve biraz da gösterişe düşkündür; büyüleyici Josephine, müşfik ve mağrurdur (ve o sıralar, içlerinde Beethoven’i gerçekten seven tek insandır); duyguları gittikçe ciddileşen, ancak mutsuz ve uzun süre kendine güvenemeyen Theresa Brunswick! Rakipler arasında, öyle görünüyor ki, Giuliette, Beethoven’in kalbinde bir tutku fırtınası koparmayı başarır. Ne var ki, onbir yıl sonra Beethoven’e “Ölümsüz Sevgiliye” sözlerini yazdıran genç kız düşünülürse, zamanla bestecinin kalbinde daha şiddetli “tutku fırtınası” yaratanlar da olmuştur. Yine de, 1801 Kasımında “... beni büyüleyen bu sevimli kız” Beethoven’in kalbini fethetmiş ve onun da kendisini sevdiğine inandırmıştır. Ve yalnız bu genç kız, “sağırlaşma kabusu” ile yaşayan besteciyi saran melankoli ve insanlardan kaçma bulutlarını bir süre için de olsa dağıtabilmiştir. Vegeler’e yazdığı 16 Kasım 1801 tarihli mektupta: “İlk kez evliliğin beni mutlu edeceğine inanıyorum,” demektedir.

Aslında, çok geçmeden saklanamaz hale gelecek olan felaketin farkındaydı; sığınmak için bir kadının sevgi ve şefkatine ihtiyacı vardır. Bunun için yalnız aşkı değil evliliği bile düşünebiliyordu. O yıllardan (1801) başlayarak 1816 yılına kadar umutla yaşadı; bu aydınlığı hızla kaybeden bir insanın kurtarıcı bir ışık araması gibiydi. Ne yazık ki bulabildiği tek şey geçici aşklar ve hayal kırıklığı olmuştur.

Bunun bir nedeni de sınıfsal diyebileceğimiz farklılıktı: Beethoven alt tabakadan sıradan bir babanın oğluydu; oysa şimdi dahil olmaya çalıştığı tabaka soylu ve varlıklı insanlardan oluşuyordu. Evet Beethoven şöhret basamaklarını hızla tırmanıyordu ama sonuçta o, bu tür ailelerin kızlarına ders veren (bu dersler hemen daima maddi karşılıksızdı) bir öğretmendi; üstelik gururlu, dik başlı ve hırçındı. Etrafındaki kızlar bütün bunlara aldırmasalar bile, ana-babaları bu çemberi kıramıyorlardı.

Bu koşullar altında sevgili Giulietta uzun süre bekleyemezdi: kendini büyük bir müzisyen sayan genç ve yakışıklı bir züppe ile 3 Kasım 1803’te evlendi. Oysa Beethoven, tutkunu olduğu bu genç kıza daha bir buçuk yıl önce, Opus 27, No. 2, Ayışığı Sonat’ını adamıştı. Kimi bilirkişiler bu sonatta, aşktan çok ıstırabın ve öfkenin dile getirildiği yorumunu yaparlar.

Beethoven’in sevgi çemberi içerisine giren, bir süre tutkuyla bağlandığı, aynı tutkuyla olmasa bile kendisini seven çok sayıda genç kadın olmuştur; bunların hemen hepsini adadığı yapıtlarıyla şimdi bile anılır hale getirmiştir: yaşamı boyunca unutamadığı Theresa Brunswick’e Opus 78 Piyano Sonatı’nı adamış, küçük kardeşi Josephin’e aşk mektupları yazmış; öğrencisi Dorotea Won Ertmann’a Opus 101 Piyano Sonatı’nı; Maria Erdody’ye Opus 70 iki triyosunu armağan etmiştir.

Ancak bütün bu sevgi ilişkilerini, Beethoven’in, fırtınalı, çelişkili, ıstırabı ve sevinci bir arada yaşatan özellikleriyle bir arada düşünmek gerekir.

Sonuçta o, ıstırabı neşeyle birlikte yaşayan, biri olmazsa diğerinin olamayacağını yapıtlarında haykıran bir DÂHİ BESTECİ idi.

O görkemli Dokuzuncu Senfoni’de, Shiller’in Neşeye Övgü dizelerini insanlığa armağan eden Beethoven, 26 mart 1827’de Viyana’da sirozdan öldüğü zaman 57 yaşındaydı ve hiç evlenmemişti.

Sonsöz

“Okumadan Hatip,
Yazmadan Kâtip”

1925 Ankara doğumlu olduğuma göre, Cumhuriyetin ilk yıllarına dair epeyce gözlemlerimin, izlenimlerimin olması doğal. Özellikle, toplumsal hayatımızdaki değişimlerle ilgili olanlar: Analarımızın olmasa da, ablalarımızın çarşaflarını çıkarmaları, başörtüsü ile ya da başı açık sokağa çıkmaları; genç hanımların, kızların, ellerine kına yakmak yerine, tırnaklarını uzatıp oje sürmeleri, hatta devlet dairelerine ‘daktilo’ olarak girmeleri; kravatlı müdür beylerin, başı açık hanım öğretmenlerin yönetip ders verdikleri okullarda, ‘tahta sıralara’ oturarak abc’yi sökmemiz; büyücek ahşap evlerin, iki ya da üç sınıflı okullara çevrilmesi; merdivenleri, kapıları gıcırtılı okulların daracık avlularında, ‘Korkma Sönmez’i ve ‘Çıktık Açık Alınla’yı haykırmamız; kaybettiğimiz amcalarımızın, dayılarımızın, ‘Kurtuluş Savaşı’nın ‘şehitleri ya da gazileri’ olduklarını, ‘Gazi Paşa’nın bu savaşın kumandanı olduğunu öğrenmemiz; İstasyon Caddesi üzerinde kurulan geçici ahşap tribünün orta yerindeki balkonumsu çıkıntıda Gazi Mustafa Kemal’in söylediği ‘Onuncu Yıl Nutku’nu sus-pus olup dinlememiz... ve daha pek çok şey...

O yıllarda Ankara’da günlük olarak yalnız ‘Ulus’ gazetesi çıkardı. Gece saat dokuzdan sonra da, yarı karanlık ıssız sokakları, ‘Toros Postası!’ diye bağırmaktan sesi tarazlanmış gazete satıcısının sesi, soyu tükenmekte olan sokak köpeklerinin havlamalarına karışırdı. İstanbul’dan sabah erken kalkan Toros Ekspresi, başkente İstanbul gazetelerini getirirdi.

Bu anlattıklarımın ayrıntıları üzerinde durmayacağım; bu kitabın da, bu Sonsöz’ünde amacı bu değil zaten; ben sadece, ileriki yıllarda gelişecek olan ‘bilinçlenme süreci’nin ilk tohumlarının atıldığı ortamı kısaca anımsatmak istedim.

Therese won BrunswickÈ

Josephine Brunsvick, Countess Deym

1940’lı yılların başlangıcı, devlet eliyle gerçekleştirilen iki büyük atılıma tanık oldu: Milli Eğitim Bakanlığı’nın, Dünya Klasikleri’nin çevrilmesi girişimi ve Köy Enstitüleri’nin temellerinin atılması. Burada geçen ‘devlet eliyle’ sözlerini, zamanın Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel ‘eliyle’ diye de okuyabilirsiniz.

Gerek MEB’in Dünya Klasiklerini bir düzen içerisinde yayımlaması, gerekse, Varlık Cep Kitapları ile Remzi Kitabevi Yayınları, aydın olma çabasında olan gençlere yeni ufuklar açtı. Örneğin, Virgil ve Homeros gibi ozanlarla birlikte; André Gide, Proust, Kafka gibi o gün için özümsenmesi biraz çaba isteyen yazarlar; Walt Whitman, Rilke, Eliot türü şairler de ilgi alanına girmiş oldu.

Bütün bunları şunun için anlatıyorum: Bugün artık bu tür kitaplar pek okunmuyor. Okurlar, anı türünden ya da cinsellik serpiştirilmiş türden romanlara yöneldiler/yönlendirildiler. Zihinlerini fazla yormak istemiyorlar; tez üretilen, tez tüketilen şeyler aranır oldu.

Aynı kolaycılığı Sol kesimde de yaşadık ve yaşıyoruz. Bunlar, birkaç yardımcı elkitabının –örneğin, Politzer’in kitaplarının– bellenilmesi ile işin derinlemesine inemiyorlar; pek azı, Anti-Dühring’i, 1844 Elyazmaları’nı, Kapital’i okuyor ya da okudu. Yukarıda saydıklarım dışında kaç kişi, Tolstoy’u, Balzak’ı, Romain Rolland’ı okuyor bugün?

Solculara bir de şunu anımsatmak gerekir: Marx’ın ve Engels’in en gözde yazarları, Shakespeare, Cervantes, Dante ile Latin ve Yunan ozanları idi!..

Bu kitabın başında eski bir sözü: “Okuduğu Soksun” deyişini almıştım; şimdi sonunda da yine eski bir sözü yineleyerek bu Sonsöz’ü bağlamak istiyorum: “Okumadan hatip, yazmadan kâtip” olunmaz... Bu Sonsöz üzerinde düşünmeye de en fazla, Sol’a öncülük etmeye kalkışanların gereksinmesi var diye düşünüyorum.

Giulietta Guicciardi,
Countess Gallenberg

Princess Maria Cristina Lichnowsky

YAZI VE ÇEVİRİLER

İlk çeviri yazı: Romain Rolland’dan; 1954 yılında İstanbul’da yayımlanan Yeditepe dergisinde, izleyen yıllarda, Seçilmiş Hikâyeler ve Dost dergilerinde, çoğunluğu müzik ve bale konularında yazılar.

1980’li yıllarda, Ankara’da yayımlanan Yarın ve Bilim ve Sanat dergilerinde yazılar. 1990 ve 2000’li yıllarda, Evrensel Kültür ve Edebiyat-Eleştiri dergilerinde yazılar

KİTAPLAR:

La Question (Sorgu), Henry Alleg, Açık Oturum Yayınları, 1959

Atom Bombası Çocukları, Arata Osada, Sol Yayınları, 1965

Sosyalizmin Yeni Meseleleri, Oscar Lange, Sol Yayınları, 1965

Görünmeyen Hükümet –CIA–, David Wise ve T.B. Ross, Sol Yayınları, 1965

Teori ve Pratik, Mao Çe Tung, Sol Yayınları, 1966

CIA-Vietnam’da Pasifikasyon ve Dünya İşçi Hareketleri, George Morris, Sol Yayınları, 1967

Devrimde Devrim, Regis Debrey, Toplum Yayınevi, 1967

Milli Kurtuluş Savaşımız, Ho Şi Minh, Toplum Yayınları, 1970

Askeri Yazılar, Mao Çe Tung, Sol Yayınları, 1971

Kızıl Harf, Nathaniel Hawthorn, K Yayınları, 1973

Sosyalizmin Alfabesi, Sweezy-Huberman, Sol Yayınları, 1975

KAPİTAL, Karl Marx, 1. Cilt, Sol Yayınları, 1975

2. Cilt, Sol Yayınları, 1976

3. Cilt, Sol Yayınları, 1978

Kurtlar Arasında Çıplak, Bruno Apitz, Başak Yayınları, 1994

Sovyetler Birliğinde İç Savaşın Tarihi, Gorki-Molotov-Voroşilov-Kirov-Zhadanov-Stalin, Yurt Yayınları, 1992

Kapital İçin Özet ve Kılavuz, Alaattin Bilgi, Yurt Yayınları, 1992

Marx-Engels Ekonomi Politik Sözlüğü, Alaattin Bilgi, Yurt Yayınları, 1992

Silas Marner, George Eliot, MEB Klasikler Dizisi, 1994

Friedrich Engels (Biyografi), Yelena Stepanova, Yurt Yayınları, 1994

Mektuplar, Lenin, Evrensel Basım Yay., 1995

Seçme Mektuplar, Marx -Engels, Evrensel Basım Yay., 1996

Marx-Engels Anıları, Hazırlayan: Marksizm-Leninizm Enstitüsü, Evrensel Basım Yay., 1999

1917 Sovyet Devrimi, Gorkiy, Molotov, Voroşilov, Kirov, Jdanov, Stalin. Evrensel Basım Yay., 2004

KAPİTAL Özet ve Kılavuz’un yeni ve ikinci Evrensel baskısı

Karl Marx: Ücret, Fiyat ve Kâr. Evrensel Basım Yayın, 2006

(Not: Bu kitaplardan çoğu birden fazla baskı yapmıştır. Gösterilen tarihler ilk baskıya aittir.)

Dipnotlar

1- Bu kitaptan yaptığım derleme, Kasım 1965’te Sol Yayınları’nın 1 numaralı yayını olarak yayımlandı. Fiyatı 4 lira olan bu kitaba Sosyalizmin Yeni Meseleleri başlığını koymuştuk.ê

2- İki ya da üç gün cezaevinde kalan Muzaffer, Halit Ağabeyin (Çelenk) müdahalesi üzerine dosyada bulunan Uğur Alacakaptan’ın olumlu raporuna dayanılarak hapisten çıkartılıyor.

3- Türk Dil Kurumu, Deyimler Sözlüğü, Ankara, 1978, s. 897.

4- Ömer Asım Aksoy’un Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü’nde bu sözler, “Tabak mısın, it bokuna muhtaçsın” biçiminde geçer ve şöyle açıklanır: “En değersiz nesnenin, ya da hiç beğenilmeyen kişinin de işe yaradığı konu vardır.” İnkılâp Yayınları, 1998, s. 440.

5- Üstü ve yanları kapalı hafif binek arabası.

6- ‘Uray’ sözcüğü, bir süre ‘Belediye’ yerine kullanıldı, sonra unutuldu.

7- Adam Yayıncılık, İstanbul, Mayıs 1984.

8- Moskova’da bir parkta, sosyalizmin oluşmasına katkı sağlayan on düşünürün anısına dikilen bir anıtta More’un adı da bulunmaktadır. Ayrıca bkz. Karl Marx, Kapital l. Cilt, Sol Yayınları, Ankara 1997, s. 684, 700.

9- Rolland anılarında şu olayı nakleder: “Çocukluğumda geçirdiğim bir kazanın acı sonuçlarına hayatım boyunca katlanmak zorunda kaldım.`Daha bir yaşıma bile girmemişken genç bir bakıcının ihmaliyle kışın ayazında dışarıda bırakılmam daha o zaman beni ölümün sınırına getirdiği gibi, bütün hayatım boyunca bronşit ve nefes darlığı çekmeme de neden oldu.”

10- Romain Rolland’ın başyapıtı Jean-Christophe, Sosyal yayınlar tarafından 1983 yılında on kitap bir arada, üç cilt halinde Adnan Cemgil’in mükemmel çevirisiyle yayınlanmıştır. Ayrıca Cemgil yazdığı uzun bir önsöz ile bu önemli yapıta değerli katkıda bulunmuştur. Yukarıdaki alıntı bu Önsöz’den yapıldığı gibi, bu yazının hazırlanmasında da Önsöz’den yararlanılmıştır –A.B.

11- Quatuor: Oda müziği yapan dörtlü.

12- Jean-Christophe’un 1941’de yayınlanan İngilizce çevirisinin (Modern Library Yayınları) hemen başında Rolland’ın bu sözleri yer alıyor. Üç ciltlik (on kitaplık) bu yapıt, yayınevi tarafından, bin sayfalık tek bir cilt halinde yayınlanmış. Bu mükemmel çeviriyi Gilbert Canan gerçekleştirmiş; kitaba bir de Önsöz yazmış. Ayrıca, bu çeviriden yararlanılarak romanın 382 sayfalık kısaltılmış bir versiyonunu da de Pocket Book, Fred Reinfeld’in Önsözü ile 1949 Kasımında yayınlamış. (Pocket Book, Frenç-Amerikan Kitabevinden [İstanbul-Beyoğlu] 100 Krş. Fiyatla satın alınmış!)

13- 1948 yılında, Alman Klasikleri Dizisi’nde 61 numara ile yayınlanan kitapta (Fiyatı: 175 kuruş) Traugott Fuchs’un 7 sayfalık bir Önsöz’ü de bulunuyor. Kitap 1966 yılında De Yayınları tarafından yeniden yayınlanmış. Şu anda mevcudu var mı bilmiyorum. Ancak Cumhuriyetin Klasikler Dizisi listesinde görünmüyor.

14- Agy., s. 90-91.

15- 1937 yılında ilk kez normal baskısı yapılan bu kitap, izleyen yıllarda birkaç baskı yaptıktan sonra, savaş ertesinde, 1946 Haziranında ucuz Pocket Book serisinde yayımlanmış ve ben –üzerindeki kayda göre– kitabı 1947 yılında, Beyoğlu’nda Frenç-Amerikan Kitabevi’nden 100 kuruşa satın almışım. Bu seri kitaplar ucuza mal olsun ve satılsın diye, sayfaları alt ve üstten, yanlardan pek az boşluk bırakılarak basılı idi; o kadar ki üstteki sayfa numaraları kimi zaman yarısı kesilmiş olurdu. 55 yaşındaki, benzi sararmış ama dinçliğini aynen korumuş 450 sayfanın kısa kimliği işte böyle.

16- Şiirin tamamı 16 bölümlük uzun bir ağıt niteliğindedir. Leaves of Grass. The Modern Librery Yayınları, 1947, New York, USA. Sayfa: 369-381. Ayrıca Pablo Neruda’nın da Başkan Lincoln için yazdığı uzun bir şiir vardır.

17- Slave-Köle anlamında.

18- Askerler arasında Başkomutan’ın adı “Abraham Baba” idi.

19- Savaşa katılan eski bir asker anılarında şöyle diyor: Erler, başlarındaki generallere saygı duyarlardı ama “Abraham Baba”yı gerçekten seviyorlardı. O hem kişisel dostlarıydı, hem de ailelerinin, evlerinin “Büyük Babası” idi.

20- Marian Anderson: My Lord, What A Morning; An Autobiography. Pocket Book Student Edition, 15 cent. Bu kitabı 1949 yılında, İstanbul Haşet Kitabevi’nden 60 kuruşa satın almışım.

21- Beethoven’in aşk hayatında, birçok yapıtlarını, sonatlarını adadığı sevgilileri olmuştur. Hayatı ve yaratıları üzerinde etkili olan bu sevgi ilişkileri üzerinde bir başka yazıda durmak istiyorum.

22- Beethoven, piyanoda çalışırken dalgın bir anında odaya giren sevmediği birisini görünce, birden ayağa kalkarak hiddetle sırtüstü yere yuvarlanır.