Pablo Neruda

YÜREKTE İSPANYA

Seçme Şiirler

Çeviren
Enver Gökçe

DOĞA BASIN YAYIN
Dağıtım Ticaret Limited Şirketi
Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul
T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87
www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın 229

Pablo Neruda: Yürekte İspanya

Çeviren: Enver Gökçe
Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç
Kapak Uygulama: Devrim Koçlan
Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

© Evrensel Basım Yayın 2003

Sertifika No 11015

Birinci Basım Mayıs 2003
İkinci Basım Şubat 2012

PABLO NERUDA

1904 yılında Parral kentinde doğdu. Asıl adı Ricardo Neftali Reyes Basoalto’dur. Sevdiği Çek yazar Jan Neruda’nın soyadından esinlenerek 1920’den sonra Pablo Neruda adını kullanmaya başladı. Babası demiryolu memuruydu. İlkokul öğretmeni olan annesi evliliğinin on birinci ayında veremden ölünce, babası Şili’nin güneyindeki Temuco’ya taşındı. Orada, Neruda’nın kendi öz annesi gibi seveceği Trinidad Candia Merverde ile evlendi. Neruda ilk ve orta öğrenimini Temuco’da yaptı. Aynı kentte öğretmenlik eden şair Gabriela Mistral ile tanıştı. 1917-1920 arasında ilk yazı ve şiir denemelerini yaptı. 1921’de Santiago’ya giderek üniversiteye yazıldı. Fransız dili ve edebiyatı okudu. Aynı yıl “La cancion de la fiesta” (‘Bayram Şarkısı’) adlı şiiri Öğrenci Birliği’nin açtığı yarışmada birinciliği kazandı. 1923’te Crepusculario (‘Akşam Alacası’), 1924’te Veinte poemas de amor y una cancion desesperada (‘Yirmi Aşk Şiiri’ ve ‘Umutsuz Bir Şarkı’) adlı şiir kitaplarıyla kısa zamanda yaygın bir ün sağladı. 1925’te Tentativo del hombre infinito (‘Sonsuz İnsan Girişimi’) adlı şiir kitabı ile El habitante y su esperanza (‘Yerleşik Adam ve Umudu’) adlı romanı çıktı.

Neruda, 1927-45 arasında Birmanya’da, Colombo’da, Batavia’da, Buenos Aires’te, Barcelona ve Madrid’te konsolosluk yaptı. 1936’da İspanya İç Savaşı sırasında Cumhuriyetçiler yararına çalıştı. Konsolosluk görevine son verilince Paris’e yerleşti, orada Perulu şair Cesar Vallejo ile İspanya’ya Yardım İçin İspanya-Amerika Grubu’nu kurdu. İspanya İç Savaşı, Neruda’nın şiir anlayışını büyük ölçüde etkilemiş, şiiri seçkinlere özgü bir uğraş olarak görmekten vazgeçip insanlar arası bir dayanışma aracı olarak benimsemesine yol açmıştır. 1937’de Şili’ye dönüşünde Espana en el corazan(‘İspanya Gönüllerde’) kitabını yayımladı. Şili Halk Cephesi adayının cumhurbaşkanı seçilmesi üzerine yeni yönetim Neruda’yı İspanyol Cumhuriyetçilerinin Şili’ye sığınmalarını düzenlemek için Paris’te görevlendirdi. 1940-43 arasında ise Şili’nin Mexico City başkonsolosluğunu yaptı.

1943’te Şili’ye dönerek siyasete atıldı. 1945’te senatoya seçildi ve Şili Komünist Partisi’ne girdi. 1948’de Şili hükümetiyle parti arasında anlaşmazlık, komünizmin yasadışı sayılmasıyla sonuçlanınca, Neruda’nın senatörlüğü de sona erdi. Yurtdışına kaçtı. Bir süre Meksika’da kaldıktan sonra İtalya, Fransa, SSCB ve Çin Halk Cumhuriyeti’ne gitti. Daha sonra Varşova’da, Picasso ve Paul Robeson’la birlikte Dünya Barış Ödülü’nü aldı. 1953’te Şili’de daha demokratik bir yönetimin iş başına gelmesi üzerine yurduna döndü. Aynı yıl Stalin Ödülü’nü kazandı. Bir yandan edebiyat çalışmalarını sürdürürken, bir yandan da çeşitli ülkeleri gezdi, uluslararası toplantılara katıldı, konferanslar verdi. 1969’da Şili Komünist Partisi’nce cumhurbaşkanı adayı gösterildiyse de, yerini Allende’ye bıraktı. 1971’de Şili’nin Paris büyükelçiliğine atandı. Aynı yıl Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazandı. 1973’teki askeri darbeden sonra evi basılıp kitapları yağma edildi. Bir süre sonra da öldüğü açıklandı.

Neruda, yazarlığının İspanya İç Savaşı’na kadar süren ilk döneminde, özellikle İspanyolca konuşan ülkelerde, kısa zamanda üne kavuşmuş bir şairdi. İlk cildi Santiago’da yayımlanan Residencia en le tierra (‘Yeryüzü Konukluğu’), 1935’te ikinci cildiyle birlikte Madrid’te yeniden basıldığı zaman, Neruda’nın bu şiirlerinde yaşamın saçmalığını, anlamsız kargaşasını dile getirdiği görülüyordu. 1935-1945 arasında Neruda’nın şiiri bir siyasallaşma sürecine girdi. Bu değişimin belirtileri Residencia en le tierra’nın 1947’de Tercera residencia (‘Üçüncü Konukluk’) adıyla yayımlanan yeni biçiminde tam bir açıklık kazandı. 1950’de Mexico City’de yayımlanan Canto general (‘Genel Şarkı’) ve onu izleyen Odas elementales (‘Yeni Temel Övgüler’), Estravagario (‘Taşkın Dalga’), Navegaciones y regresos (‘Deniz Yolculukları ve Dönüşler’) gibi şiir kitaplarında okurun karşısına kendi anlatım dilini bulmuş bir şair olarak çıkıyordu. Başlangıçta kişisel yaşantısını duyarlılığının tüm karmaşasını, anlaşılmazlık pahasına dile getirmeyi amaçlayan bir şair olduğunu açıklamışken, bu yeni döneminde her şeyden önce okuruyla iletişime öncelik veren, herkesi anlamaya ve herkesçe anlaşılmaya çalışan bir insanlık sözcüsü olmayı yeğledi.

Şiirin insanların işine yarayacak bir araç olması düşüncesi bir yandan Horatius’un De arte poetica’sındaki (‘Şiir Sanatı’) ilkeleri, bir yandan da Quevedo, Andres Bello (1781-1865) Unamuno ve Machado gibi İspanyolca yazan şairlerin ahlakçı şiir anlayışlarını çağrıştırır. Neruda zengin içerikli şiirini aklın ve sağduyunun disiplini içinde biçimlendirirken, yaratıcılığının kaynağındaki lirizmi kısıtlamama başarısını gösterir. Yazdıklarında sanatla yaşam, doğayla teknoloji, Ruben Dario’nun modernizminden, Andre Breton’un gerçeküstücülüğünden ve Marx’ın maddeciliğinden geçerek anıtsal bir bütünlüğe kavuşur.

EŞYANIN KÖTÜ TADI
VE GERÇEK HAYAT

Cemal Süreya

Yeni Latin Amerika edebiyatının geçmişi çok eskilere gitmiyor, çok çok elli yıl gerilere götürebiliriz bu edebiyatı. Bağımsızlık savaşının birinci aşamasında Avrupa egemenliğinden kurtulduktan sonradır ki bu ülkelerde bir sanat ve edebiyat özgünlüğünün başladığına tanık olabiliyoruz. Yine de olup bitmiş değildir bu. Bir oluşum süreci içinde sürüp gitmektedir. Hakçası, Latin Amerikalı yazar, bugün de büyük ölçüde Avrupa kültürünün ve edebiyatının değerleriyle beslenmektedir. Şöyle diyelim: Latin Amerikalı yazar bugün bu kültür ve edebiyatı yerel değerlerle kaynaştırma aşaması içindedir. Ama Avrupa kültürüyle yerel kültürün bireşiminin, Latin Amerikalı yazarın eliyle, Kuzey Amerika’ya karşı bağımsızlık savaşında değerli bir silah oluğu da bir gerçek. Kıtanın toplumsal yapısında yaşayakalmış feodal değerlerle Batı değerleri yan yana, iç içedir. Latin Amerikalı yazar, özellikle son yirmi beş yıl içinde bu verilerin çok değerli ve gerçekçi bir tanığı olmuş, kıtanın uyanışında büyük rol oynayacak veriler hazinesi ortaya koymuştur.

Avrupa egemenliğinden siyasal anlamda kurtuluş 1810-1826 yılları arasında gerçekleşmiştir. Gerçek bir kültür uyanışı da bu tarihlerden sonra başlar. Önce, başta Fransız ve İspanyol edebiyatına olmak üzere, büyük bir öykünme dönemine girilmiştir. XX. yüzyılın ilk yarılarına kadar Latin Amerika yazarı hep Avrupa sanatını, Avrupa okullarını izlemiştir.

1900’lerden sonra ise kıta kendi yazarını çıkarmaya başlamış, Latin Amerika üretici edebiyat aşamasına girmiştir. Kübalı José Marti, Nikaragualı Ruben Dario, Şilili Gabriela Mistral (1945 Nobel Ödülü) bu dönemin öncüleri olmuşlardır. Daha sonraki kuşak ise bugün bütün dünya dillerinde tanınmış, romanda, özellikle de şiirde, özgün, güçlü temsilciler getirdi: Neruda (Şili), Asturias (Guatamela), Nicolas Guillen (Küba), R. Gonzales Tunion (Arjantin), Virgilio Pinera (Küba), José Icaza (Ekvador), Octavio Paz (Meksika), Jorge Amado (Brezilya).

Latin Amerika yazarlarının yapıtlarında yerel ayrım ve özelliklerden sonra büyük bir kıta hareketi görüyoruz. En çok da Neruda’nın yapıtında beliriyor bu. Büyük yapıtı Evrensel Şarkı’da çok belirgin olarak ortadadır. On beş bölüm olan bu şiir anıtında yalnız Şili’yi değil, bütün Güney Amerika’yı anlatır Neruda. Hatta zaman zaman Kuzey Amerika halklarına çağrılarda bulunur. Amerika insanı nedir, nasıl ezilmiştir, sunduğu kurtuluş çiçekleri (kahramanlar) kimlerdir? Hayınlar kimlerdir? Toprak, insan öğesiyle birleşerek tarih boyunca yurt-toprak niteliğini nasıl kazanmıştır, Amerikalının dayatma gücü nerden gelmektedir, dostlar kimlerdir, düşmanlar kimlerdir, şiir özgürlüğün hizmetine nasıl girecektir? Yer yer lirizme girip girip çıkan bu büyük destanda bunları anlatır. Evrensel Şarkı’nın V. bölümünde “Göksel Şairler” adlı şiirde, kıtanın talanı sırasında ses çıkarmayan, ya da Batı şiirinin uzantısı üstünde oyalanan Latin Amerika şairlerini kınar; “Gide’ciler”, “Rilke’nin gizem peşindeki enikleri”, “düzmece büyücü varoluşçular”, “bir mezarın içinde yaşayan gerçeküstücü gelincikler”dir onlar; sömürücülerden, doların avukatlarından, Şilili varlıklı zıpırlardan, kıtadaki oligarşilere omuz veren çıkar kümelerinden geri kalır yanları yoktur. Sanırım, bugüne dek yazılmış siyasal şiirin en yüce örneğidir Evrensel Şarkı. Mayakovski de, Eluard da, Aragon da, Nâzım Hikmet de siyasal şiir üstüne önemli yapıtlar verdiler. Tek tek çok güzel siyasal şiirler yazdılar. Ama bütün öğeleri sürekli olarak kullanarak siyasal şiirin bir çeşit sistematiğini ilk kez Neruda kurdu. Bir insan değil, bir ülkenin değil, koskoca bir kıtanın öfkesi, umudu, dayatması var Evrensel Şarkı’da. Bu niteliğiyle, şairler içinde haklı olarak en büyük etkinliği de o sağladı. Ve adını çağımız şairlerinin en büyüklerinin arasına yazdırdı.

Neruda ilk şiirlerini yayımlamaya başladığı sırada Fransa şiirinde sembolizm son büyük parıltılarını yaşıyordu. Apollinaire ve arkadaşlarının şiire getirdikleri yeni espri ortalığı kırıp geçiriyordu; Dada’nın patırtıları arasında gerçeküstücülük patlamak üzereydi. Neruda yüksek öğrenimi sırasında Santiago Üniversitesi’nde Fransızca’yı öğrenmişti. Bu yüzden Fransız şiiriyle yakından ilgileniyordu. Baudelaire’e, Rimbaud’ya büyük bir hayranlığı vardı. İlk şiirlerinde Fransız şairlerinin büyük etkileri görülüyor. Hatta bu arada pek önemli olmayan bazı şairlerin de. Ama Neruda kısa sürede gerçek ustaların kimler olduğunu fark etmiş, bu ona kendi şiirini değiştirme, kendine özgü bir şiir kurma olanağı da vermiştir. Doğallıkla bağlı bulunduğu İspanyol şiiri içinde ayrı bir devinim yarattı Neruda. İspanyol şiirinin geleneksel coplas (dörtlük) geleneğini kırarken bu dilde ayrı bir gerilim meydana getirdi. Yeni bir şiirin peşine düştü.

Nasıl bir şiir? Saf olmayan bir şiir. Şöyle anlatıyor Neruda bu şiiri: Tere batmış, dumana gömülmüş, zambak ve sidik kokan, ticaretin ezmeye çalıştığı, yasaların içinde, yasaların ötesinde bir şiir; üstümüzdeki giysiler gibi sabun lekeleri taşıyan, gövdelerimiz gibi karışık bir şiir; utanç verici davranışlarımız gibi, gözlerimiz, bilgiçliğimiz gibi, kinimiz, aşkımız, antlarımız gibi, siyasal bağlanmalar, kafa tutmalar, kuşkular gibi, sözlerimiz gibi, havyanlar gibi, kararlar, vergiler gibi karman çorman, saf olmayan bir şiir; sonunda güvercinin pençesiyle perçinlenen kusursuz bir şiir; üstünde buz izleri, diş izleri bulunan, terimizle, belki de alışkanlıklarımızla hafifçe ısırılmış, dokunmanın yüce isteğini taşıyan, bu arada “eşyanın kötü tadını taşıyan” bir şiir.

Ama anlaşılıyor ki, Neruda eşyanın kötü tadına bağlamıyor şiirini, şaire ondan korkmaması gerektiğini söylüyor. Böylece bağlanma ile şiir sanatındaki özgürlük arasında bir uzlaşma, bir uyum sağlamaya çalışıyor. Yaşanan hayatı görmek istiyor şiirde. Bununla yetinmiyor. Yaşanacak hayatın güçlü izlerini de taşısın istiyor şiir. Ek bir dünya yaratmak değil onun şiirden beklediği; dünyamızı büyütmek istiyor.

Şiir, dünyayı değiştirmenin araçlarından biridir. İnsan, şiirle “yeri ve formülü” bulacaktır. Şiir, insan bilincini daha ilerde bir yere atacak, insana yeni duyumlar, yeni nitelikler kazandıracaktır. Var mıdır böyle bir hayat? Vardır böyle bir hayat. Olacaktır. Nerval’in çıldırmadığı, Mayakovski’nin kendine kıymadığı, Lorca’nın kurşuna dizilmediği bir hayat.

Şiirle nasıl başarılabilir bu? Sorunun karşılığı: Şiirle de başarılabilir. Einstein’in ilginç bir sözünü anımsayalım: “Bütün bilim aslında günübirlik düşüncenin bir çeşit arınmasından başka bir şey değildir.” Şiir de öyle. Şiir, her türlü şiir, lirik şiir bile, bu doğrultuda insanın genel bilgisini, genel bilincini hazırlamaktadır. Dil düşünmenin taşıtıdır. Şiirse, dili ona en iyi hazırlayan olanak. Böylece şair hem günübirlik çalkantılar içinde olmakta, hem de insanın dünyaya uyarlanmasında gücül olanaklar taşımaktadır. Apollianire de demiyor muydu: “Biz ki hep geleceğin, sınırsızın sınırlarından çarpıyoruz.” Neruda şiirin bu uzun vadeli işleviyle yetinmiyor, insanın dünyaya, insana uyarlanması sorununu didikleyenlerin de öncülerinden biri oluyor. Siyasal plana kayarak daha büyük bir etkinlik yaratıyor. Şili’nin sorunlarını, Latin Amerika sorunları içinde, onları da dünyamızın sorunları içinde görmekte büyük bir başarı sağlıyor. Siyasaya kaydığı zaman sesi hırçınlaşıyor, sesi yükseliyor, öbür planlarda kimi zaman yumuşuyor, elini omuzunuza koyarak dostça konuşuyor, lafları Aragon’unki gibi bir renklilik, Eluard’ınki gibi kardeşçe bir kıvam kazanıyor. Nâzım gibi sürgün duyguları içinde hüzünleniyor. Bitkileriyle, deniziyle, böcekleriyle, insanlarıyla, tarihiyle, insan çatışmalarıyla, bir kıtanın bütün bir duyarlığını, bütün bir şiirini seriyor önümüze. Büyük bir bitek bir şiir onunki. Bir yerde bütün dünyayı kapsayan bir şiir. Dünya sanatını aşamalarıyla, okullarıyla tatmış, görüp geçirmiş, onlardan süzülerek, kimi zaman koparak, kimi zaman onları aşarak kendine özgü bir söz ve duyarlık ve coşku bölgesi yaratmış bir şiir.

Neruda’nın şiirinde imge çok önemli bir öğedir. Bir imge çağlayanı olmasından ötürü onu kökte gerçeküstücülere bağlayanlar da olmuştur. Kuşkusuz gerçeküstücülerden de yararlandığı yerler vardır. Ancak bunu fazla büyütmemeli. Çünkü Neruda’da imge başka bir şeydir. Şöyle diyebiliriz: Neruda’da imge doğal olanın yanına insani bir öğe katmaktadır. İnsana özgü bir şeydir imge, insanca bir şeydir.

Ayrıca Neruda kendi getirdiği bir retorik içinde eritir imgeyi. Böylece onun yapıtında gerçeküstücülerde hiçbir zaman olmayacak bir şey olur: Düşünce her an kendine kolayca bir çıkış kapısı bulur. Neruda’nın şiirlerini çevirirken onun söz hazinesine, retoriğine dikkat etmek gerekir. Birçok şiirini, hatta o kitabını, ya da bütün yapıtlarını okumadan tek bir şiirini çevirmeye kalkmak yanlışlara götürebilir çevireni. Sözgelimi onun çok sevdiği, çok kullandığı “tünel” sözcüğü Fransızca çevirilere “uçurum, çukur” olarak geçmiştir. Oysa Neruda bu sözcüğe değişik yerlerde değişik anlamlar yüklemektedir.

Neruda üstüne bugüne dek fazla kaynak yoktu Fransızca’da, İngilizce’de. Almanca’da olduğunu da sanmıyorum. Yirmi yılı aşkın bir süredir çağımızın en büyük şairlerinden biri olduğu söyleniyordu. Ancak bu kanı uzun inceleme yazıları yerine anı niteliğini aşmayan dergi yazılarıyla geçiştirilmekteydi. Batıda, Jean Marcenac’ın, Seghers’in “Günümüz Şairleri” dizisinde çıkan kitabı dışında Neruda üstüne kitap da yazılmamıştı galiba. 1950’de yayımlanan Evrensel Şarkı, 1952’de Fransızca’da üç cilt halinde basılmış, kısa sürede tükenmişti. Hele birinci cildi bulmak baştan beri olanaksızdı nedense. Ama son yıllarda şiir kitaplarının Batı dillerinde peş peşe yayımlandığını gördük. Nobel Ödülü bu büyük şairin yapıtını daha fazla yayacağı gibi onun üstüne yapılan çalışmaları da artıracaktır.

İspanyolca’nın yaşayan en büyük şairinin bütün yapıtlarını Türkiye’de okumak dileğindeyiz. Şiirimize bir kan dolaşımı getirecektir.

1971

NERUDA’NIN ŞİİRİ

Luis Monguio

1.

“Kıtanızda yetişmiş en önemli üç ozan kimlerdir?” diye bir soruşturun İspano-Amerikalılar arasında, göreceksiniz hepsi de aynı karşılığı verecektir: “Sömürgecilik çağında Sor Juana Iénes de la Cruz, ‘modernist’ dönemde Rubén Dario ve zamanımızda da Pablo Neruda,” diyeceklerdir. İki üç addan fazlası sorulduğunda yerel vatanseverlik duyguları işlerlik kazanır kazanmasına; ancak, bu üç isim üzerinde hem kaynaksal hem kıtasal bir sözbirliği vardır. Etkileyici başka bir gerçek ise Pablo Neruda’nın, edebiyata az ilişkin, politikayla çok bağımlı nedenlerden ya göklere çıkartılan ya da yerlere vurulan bir kişi oluşudur. Ancak, estetiğinin düşmanları bile İspanik şiir geleneğinde bu Şilili ozana bir yer vermekten kaçınmanın boşuna bir çaba olduğunu bilirler. Neruda’nın “saf olmayan şiir” (impure poetry) görüşünün kuramsal karşıtı “saf şiir” (pure poetry) anlayışının örnekçisi, 1956 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Juan Ramon Jimenez onun için şöyle demek zorunda kalmıştır: “büyük bir ozan, bir büyük kötü ozan” —şiir anlayışlarının bağdaşmazlığı açısından kötü, tüm nesnel ölçütlere göre bir baş-ozan.

2.

Yüzyılımızın ilk iki on yılı –kabaca Pablo Neruda’nın doğumundan yeteneğini kanıtlamış bir ozan olarak ortaya çıkışına dek geçen yirmi yıllık süre– İspano-Amerikan edebiyat tarihçilerinin “modernismo” (modernizm) diye adlandırdıkları akımın en yüce doruğuna varışı, ardından da gözden düşüşü sırasına rastlar. Genel olarak kabul edildiğine göre, İspanyol dili edebiyatında, özellikle İspanyol şiirinde, modernizm akımının başyapıtları 1888’de Rubén Dario’nun Azul’unun (Mavi) yayımlanması ile bu Nikaragualı ozanın 1916’daki ölümü arasındaki sürede yer alırlar. Edebi özgürlükçülüğün bir ürünü olan modernizm, kabalaştırılmış romantizme toptan kendini koyvermenin belirlediği bir dönemin yerinde durmazlığı ve yorgunluğundan doğmuştur. Çağının romantizmindeki tembel, kaba, her şeye karşı olan bu akım, bir yandan Fransız sembolistlerinin, Parnasyenlerin “san’at”ından, bir yandan İspanyol edebiyatının kendi erginleşmiş geleneğinden esinlenerek ince, yorucu bir teknik kullanmakta ayak diriyordu. Bu, ortaçağların mester de clerecia’sının, on beşinci yüzyıl candoneros’larının şıklığına, Gongora ile on yedinci yüzyıl barokuna, bir de on dokuzuncu yüzyıldan Gustavo Adolfo Bécquer’e bir dönüş olacaktı. Zevksiz romantizmin burjuva kalıplarına karşı, modernizm, soylu kişilikli, evrenselleşmiş, ülküselleşmiş bir sanat kavramını yüceltecek, “asrın nihayetine layık bir şekilde san’at san’at için yaratacaktı”! Akımın gönlünde, hele Fransızca’dan çevrilince daha da renklenen soylu kültürel örneklerin dünyasına Greko-Latin bakış açısı yatıyordu.

Modernist ozanlar, Dario’nun önderliğinde sözsel, ölçüsel, düşsel teknik yetkinlikleriyle ve edebi birikimlerinin kozmopolit kişiliğiyle bir varlık kazanabildiler. Aydın oluşları, dil uzlukları yapıtlarında bireysel ifadenin doruğuna yüceltilmiş titiz bir duyarlılığı, mağrur bir öznelciliği yansıtıyordu. Garibe, endere, ülküselleştirilmişe (idealize edilmişe), yapaya duyulan bir heves, on dokuzuncu yüzyıl Amerikan olguculuğunun (pozitivizm) gerçeklerinden bir kaçış, başlıca nitelikleriydi.

Böylece modernizm, Parnasyenizm ile sembolizm gibi, seyrek bulunuru, olağanüstünü yetiştirir, geliştirir, biriktirir oldu. Japonya ile Ege adalarını, Versay pavyonları ile Uzak Doğu pagodalarını, rokoko kontesler ile geyşa kızlarını, şehvetli rahipler ile samurayları, Mimi Pinson ile Salome’yi, tümü “günlük dünyanın kabalıklarından” sökülmüş, süslenip bezenmiş konuları işledi modernist ozanlar. Ya da ülküselleştirilmiş, bir dünya aradılar: İçinde, Beden ile Tutkunun, Bilinmeyen ile Ölümcülün, Ölüm ile Dirimin en son amaçlarının - ve hepsinin üstünde, el değmemiş ve tüm varlığıyla Güzelliğin anlamları uğrunda bir kovuşturmanın düşlenebileceği bir dünyayı. Ne var ki Neruda’nın doğduğu yıllarda bir değişiklik baş gösteriyordu modernizmin gelişme yönünde. 1905’te Rubén Dario Cantos de Vida y Esperanza’yı (Hayatın ve Umudun Türküleri) yayımladı. Bu yapıtında, ozan, kişisel üslubunun zaferi sayılan entelektüel ve biçimsel inceliklerini yitirmeden, Amerika dünyası gerçeklerine derinliğine inebilmeyi başarıyordu. Kastilyen ağzıyla Katolikliği, Kızılderili görenekleriyle İspanyol geleneklerini ve giderek, Conquistadors (fatihler) ile Liberators’un (özgürleştirenler) tüm destansı mirasını İspano-Amerikan Güzellik ve Hayat kavramlarıyla aynı özü paylaşan öğeler olarak birbiriyle bağdaştıran gene Dario olmuştur. Küba savaşı patlak verdi birdenbire 1898’de. 1903’te Panama serüveni başladı. Dario, kuzeyden yaklaşan gücün tehlikesini sezdi. İngilizce konuşuyordu yeni gelenler, Protestandılar, yararcıydılar. “Bu kadar milyon kişi İngilizce mi konuşacağız?” diye soruyordu ozan; “Şimdi susacak mıyız sonraları ağlayabilelim diye?”

“Işıkla ve ateşle yaşayan, ıtırla ve sevdayla Büyük Moktezuma’nın Amerikası, ve İnkaların, Kristoforo Kolombo’nun güzel kokulu Amerikası Amerika; Katolik ve İspanyol...”

diye betimlediği Amerika adına ve “ruhta, dilde, duyguda” birlik arayan bir kültürün adına kesin bir “Hayır!” ile karşılık veriyordu kendi sorusuna. İşte, tarihçiler modernizmin bu yönünün üstünde durmuş ve kulağa hoş gelmeyen bir ad bile takmışlardır bu çabalara; mundonovismo (yeni dünyacılık), başka bir deyişle, Amerika’ya Dönüş.

Modernist yapıyı, bu gelişmelerin hemen ardından, I. Dünya Savaşı felaketi sarsmaya başladı. Bu savaşın ilgi çekici bir yönü de Amerikalı olsun olmasın birçok kimsenin o güne kadar bir Paris’in, bir Berlin’in kültürel önderliğini sorgusuz sualsiz kabul ederken şimdi bu olgunun temel nedeni konusunda düşünmeye başlamasıdır. Aydınlar bunalımı diyebileceğimiz savaşın bu yan ürünü, egemen bir inanış olan tiplerüstü kültür kavramını; modernistlerin öncülüğünü yaptığı ‘kendi başına varolan’ Kültür’ü yıkıp attı. Bunların yanı sıra, 1880-1920 yıllarına özgü, eskimiş şablonlara, üsluplara dönüş anlamına gelen bu hareket, biçime ilişkin her konuda da gücünü gittikçe yitiriyordu.

Felsefi ve edebi bunalım Avrupa’da da yeni bir sürü hareketin doğmasına yol açmıştı; kübizm, fütürizm, dadaizm, ultraizm, kreasyonizm ve en sonunda da, 1924’te bir yandan savaş öncesi edebiyata bir yandan da ussal olana çifte saldırısıyla dikkat çeken gerçeküstücülük patlaması. Şiir dünyası, bu hareketlerde İspano-Amerikan modernizminin Avrupa’daki karşılığı olan sembolizme ve yozlaşmaya başkaldırıyordu.

Dünya edebiyatının bu bunalımı sırasında Pablo Neruda diye biri geldi Şili ülkesinin Santiago kentine. Yıl 1920 idi.

3.

1920’lerin Neruda’sı, Güney Şili’nin hiç unutamadığı doğal görünümüyle coşan bir Neruda’dır. Çocukken bile “Şiir avlamaya çıkıyorum” demek adeti olmuştu onun. Sonraki yıllarda bunu anımsayarak şöyle yazıyor:

İlk gördüklerim

Ağaçlarla koyaklardı

Bütün o çiçeklerin yalımı, yabanlaşmış bir görkem,

Buğulu açılardan, altüst olmuş ormanlar

Ve karakış doludizgin yerin öteki yüzünde,

Çocukluğum ıslak papuçların köselesindendir,

yıkıntısındandır ormanda devrilmiş ağaç kütüklerinin,

börtü böceğin yiyip bitirdiği; yulafların arasında

serin günler...

Öte yandan, Santiago’ya geldiğinde, eline ne geçmişse okumuşluğunun yarattığı bütün karmaşasını da birlikte getirmişti. Duyarlı, romantik yazarlar okumuştu: Diderot, Bernardin de Saint-Pierre, Victo Hugo gibi; uzakların, serüvenlerin öyküsünü okumuştu, Jues Verne’inkiler, Emilio Salgari’ninkiler gibi; Strindberg, Gorki gibi yazarların psikolojik gerçekçi yapıtlarını biliyordu; Felipe Trigo gibi erotik gerçekçileri tanıyordu; bir de Vargas Villa gibi önemsiz modernist yazarları. Ucuz baskılardı bu okudukları, Barcelona’da Valencia’da, okumaya susamış taşra gençleri için çokça basılıp geniş kitlelere dağıtılan genellikle çeviri kitaplar. Belki de ozanın kendine yakıştırdığı ad –Neruda– halka cildi bir pesetaya satılan Mala Strana Öyküleri’nin Çekoslovakyalı yazarı Jan Neruda’nınkidir.

Santiago’da genç ozan daha geniş okuma olanakları buldu. Fransız şiirinin başyapıtlarıyla ilk elden tanışıklığı kesindir. Arturo Torres-Rioseco bir gençlik anısında Şilili bir öğretmeni anlatır. Adaş şöyle dermiş öğrencilerine: “Vaktinizi harcamayın Şilili, İspanyol yazarlarla: Hayat kısa, Fransızca’da ise okunacak çok şey var.” O yıllarda Fransız ozanlarından kimlerin Güney Amerikalı okurlarca beğenildiğini saptayacak kanıtlar bol. Örneğin Albert Samain var; ikinci sınıf bir sembolisttir kendisi, Katolik törenlerine sık sık değinmesinden, belki de décor’undan dolayı İspanik dünyada çok tutulan biridir. Ayrıca eski tanrılardan Baudelaire vardır, Verlaine, Rimbaud bir de Mallarmé vardır. Neruda, bu arada, büyük Amerikan modernistlerine de değer vermişe benzer: Önder Dario’dan genç kuşaktan Julio Herrera y Reissig’e kadar hepsinin özellikle de Carlos Sabat Ercasty’nin önemini kabul etmiştir.

Bu koşullar altında Neruda’nın, La Cancion de la Fiesta ve Crepuscululario gibi ilk yazılarının bu ozanların yankılarıyla dolu olması şaşırtmamalı bizi. Bunu ilk teslim eden de ozanın kendisi olmuştur: “Uzak sesler karmaştı benimkiyle/farkındayım dostlarım!” Erginlik çağı çalışmalarının şiirleştirmede, dilde, konuların seçiminde türevsel nitelikler taşıdığı açıktır. Adak mumlarıyla, gotik kubbelerle; Alexandrin dörtlüklerle doludur şiirleri; Can ile Canan’larla, Pelleas’larla, Mellisande’lerle, Paolo’larla, Helen’lerle... Ancak, bir hareketin can çekişmesi nasıl göze çarparsa şiirinde, dikkatli okuyucular birkaç yıl içerisinde özel kurgusunu, bireysel üslubunu ortaya çıkaracak bir Neruda’nın doğum sancılarının da varlığını sezebilirler.

Burada sözünü ettiğimiz Neruda duyuları, sezileri çevresindeki dünyanın gerçeğine doğrudan doğruya açılan bir Neruda’dır doğal olarak. Dünyanın ülküselleşmiş bir anlatısına değil, kendisine, günlük somutların dünyasına, kimi zaman iyi, kimi zaman gaddar bir dünyaya açılmıştır Neruda. Fotoğraf gibi bir algılama gücüne sahiptir. Dünyası, işitmesiyle, görüşüyle, dokunmasıyla, burun delikleriyle karşısında alesta durduğu bir dünyadır. Gerçek nesnelerindir dünyası -kör dilencinin tefinin, dağlama demirinin, küllerin, örslerin, demiryolu köprülerinin; ve her şeyden önce tohumlanmış toprağın, köstebeğin ayak izlerinin, ağaçların, kıyıların ve suyun (o her yerde var olan su, yağmur, ırmaklar, denizler, gözyaşları) dünyası. Duyusal sevgiye, kendi bedenine ve doymamış tutkunun bedenine açık bir dünya. İşte böceklerle, kuşlarla, keklik yumurtalarının, yaralı yüzlü bir adamın, kartpostalların, kesilmiş ağaç kokusunun, boğazlanmış kuzu kanı tadının bir çocukta doğurduğu bu duygular dünyasındadır ozanın ilk, en erken yapıtlarını çağının geçerli şiirinden ayıracak nitelikler. Bunların desteğiyle Neruda aslında Modernistlerin kafasal dünyalarındaki her ilgisiz, kendini beğenmiş varlığın yüzeyini çatlatıyor, bütün benliğiyle gerçek nesnelerin dünyasında, soylu, soysuz, içinden geldiği gibi yaşayan tutkulara kendini salıveriyordu. Sezgiye, günlüğe, kabaya, her yerde bulunabilene –ilk modernistlerin “şiirsiz” ya da “şiirdışı” diyerek horladıklarının tümüne– açık kişiliğiyle delikanlı Neruda; “modernismo” akımının dünyasına yabancılaşmış öteki İspano-Amerikan ozanlarıyla birlikte yiğitçe saf tuttu; La Sangre Devota’nın (1916) Meksikalı Ramon Lopez Velarde’siyle, Los heraldos negros’un (1918) Peru’lu Cesar Vallejo’suyla -kötü arkadaşlar denemezdi bunlara.

“Yirmi Sevda Şiiri ve Bir Umutsuzluk Türküsü”nde modernistlerin o sırada gözde olan diğer buluşlarıyla nazım biçimlerine, geleneksel kıtalarına saygısı belirgindir Neruda’nın. Ancak dizelerinin duygu yoğunluğu, ısısı, kıvamı, tonu artık modernistlerinkine benzemez. Modernistlerin en duyusalı Rubén Dario bile bedeni, en azından, ülküselleştirmişti, giderek, tanrılaştırmıştı; “olabileceğin sonsuzluğunu” simgelemek üzere dünyanın gizemine odaklayarak kutsallaştırmıştı. Öte yandan beden somuttur Yirmi Şiir’de, vücudun bir coğrafyası vardır; doğal dünyanın karayollarıyla, ırmak yataklarıyla, dağlarıyla, uçurumlarıyla bir coğrafyası olduğu gibi, Yirmi Şiir’in sevgisinden daha somut bir şey; hayvansal, bitkisel dünyaya daha yakın bir şey; daha toplumsal (germinal) bir şey olamaz. Kök salmış gibidir ozan bir buğdaycasına, bir bağcasına, bir çamcasına, “gazyağından esrik; bir de uzun öpüşlerden”. Kadın ise içinde toprağın türkü çağırdığı bir yeryüzü kabuğudur. Kadını toprakla çiftleştirir, tutkunun dönemlerini yılın dönemleriyle, ve adeta kör bir inatla ekim ve biçim devrini, bitki, hayvan ve insan dünyalarının değişim ve dönüşümleriyle eşleştirir. Toprak ile insanı özdeşleştirmesinde kozmik bir nitelik vardır. Bu nitelik bir içgüdü gibi güçlü bir değişmezlikle Neruda’nın şiirinde, esininde direnir durur. Yıllar sonra, Yeryüzü Konuğu’nda yerini yitirmiş bir dünya düşlemek zorunda kalmıştır Neruda; işte bu dünyada, ancak duyularıyla kavrayabildiği nesneler tutamak olmuşlardır ona: Kendi “ikizleşmiş bacaklarının simetrik duruşu”, ağzı, kolları, yüzü, derisi, dişleri, saçları; “kızgın bir elma kadar sağlıklı” kadın; elle tutulur, gözle görülür doğal nesneler; marul gibi, şarap gibi; Üç Maddesel Şarkı’nın ağaçları gibi. Daha da sonra Macchu Picchu Dorukları döneminde, kayaların içinden, tohumsal kireçten “kil kanatlı, minicik bir hayat” yükselir. Ozanla birlikte doğan bu hayat kanıyla, diliyle ekilmiştir Amerika’nın dağlık yörelerine. Giderek, son şiirleri bile (Odas) bu dünya nesnelerine duyulan maddi bir tutkunun gerçek ilahileridir: Enginarlara, bakıra, balığa, soğana, yağa... Odas’larda sevda, Neruda’da hep olduğu gibi, “kadın kokusunun ekmeği”dir. Yazarın duyusal, dokunsal, maddesel yoğunluklarıyla yakalayabileceği bir şeydir.

Neruda’nın salt bir yeni dünyacılıktan çok derinlere inen bu içgüdüsel maddeciliği, kendisini çevreleyen evrene bu bütün varlığıyla kendini koyvermesi, duyularının doğruluğuna bu körce inanışı, çağında yeni bir romantizmin vurgusuyla patladı. Bu içgüdüsel, ilkel romantizm modernistlerin aydıncılığına, ülkücülüğüne nişanlanmış bir yıldırımdı. Amerika şiirine Yirmi Şiir’in ilişkisini Douanier Rousseau’nun resmin izlenimci (impressionist) akımının ergin geleneğine olan ilişkisine, ya da Gaudi’nin mimarisinin art nouveau’ya ilişkisine benzetebiliriz.

Az bir süre sonra kısa bir yapıt olan Tentativo Del Homre İnfinito yayımlandı. Bu yapıtta geçmişin edebi mirasının eritilmesi yönünde Neruda’nın kendine özgü bir anlatım yöntemi kovuşturması daha ileri bir aşamaya vardı. Tentativo’da, esine teslim tamdır: Neruda görüşü adına uyaksız yazmaya; tutarlı nazım düzenlerinden, geleneksel kıta kalıplarından, dilin tartışırcasına kullanımından ve anlamın mantıksal biçimlendirilmesinden vazgeçmeye hazırdır. Doğrudan doğruya dil ile boğuşur artık; içinden kaynayıp coşan, ya da kendisine dışarıdan yöneltilmiş, her bir şeyin anında dışa vurulmasını sınırlayan engellerle cebelleşir. Amacı dışarı doğru çalışmaktır. Bir de uyanmış sezgileri aracılığıyla, kendi varlığının, duygularının yakın dünyasına yüklenen dış güçlerle iş görmek ister. İlk bakışta birbirleriyle ilintisiz gibi gelen imgelerin kaynaşmasında, dürtüler birbiriyle örülür, karışır ve onun bu biçim, anlatım arayışında çırpınır, köpüklenir:

Bir arı görüyorum dönenen, şimdi arı yok

balmumu bacaklı küçük sinek, uçuşunla vurunca yine

çaresiz eğiyorum başımı

bir yol izliyorum bir varlığa erişen, bir çeşit tutamak

hiç olmazsa

duyuyorum suskunun bezendiğini dalga dalga

göz karartan yankılar dönüyor, geliyor

ve türkü çağırıyorum avaz avaz.

İster inanın ister inanmayın yirmi ikinci yaşını daha doldurmayan Neruda ozanlık gelişiminin bu noktasında savaş sonrası batı dünyasının estetik bunalımlarını (daha önce değindiğim savaş sonuçlarını) derinliğine irdeleyebilmiştir. Düşünüp usavurabilen insan zekası eğer savaşın canavarlarını doğurabiliyorsa –“us canavarlar üretir” çünkü– belki, (öneri buydu) ruhu, usun baskılarından kurtararak başka bir us düzeni ortaya çıkartılabilirdi. “Usun bilemediği” bu düzene yeni bir özgürlük de diyebiliriz, yeni ve daha insanca bir özgürlük. İşte bu şiirde yirmilerde esintileri başlayan bu ruhsal özgürlüğün önsezileri kendilerini belli ediyorlar. Usun “yasa”larını ezip geçen, nesnelerin, düşünülerin ve duyguların anlaşılabilmesi için çabalayan bir şiirdir bu. Çözümleyerek değil, derhal ve tam olarak kavrayarak anlamaya yönelik bir çaba. Şiir, insanın irdeleyici zekasını değil duygusal gereksinmelerini doyurmaya adanmış. Bilinçaltı gibi, duygusal çağrışımlarla kendini biçimlendiren, kurgulandıran bir edebiyat. Bu edebiyat, –ya aynı anda ya da süreksiz patlamalarla; birikimle ya da kısa devreyle; yineleyici ya da karmaşık sıralamayla; yahut da ani bileşimle– sezgiler ve düşüncelerin akımıyla işlerlik kazanır. İlk görünüşte kuralsız, keyfi gibi gelen bu süreç, yalın varoluş nedenlerinin, varoluşlarından doğan, gerçek durumlarından güç alarak, çok basit bir biçimde, hareket eder. Böyle şiir yazmanın sonuçları içe dönüktür. Ozanın kişiliğine özgü bu anlatım yöntemi, okuyucunun yazar-medyumun ruhu (psyche) içinden geçen yolları yeniden yaparak, yeniden kurarak, yeniden iz sürerek; şiirin cevherini (tözünü) ve çalışmasını paylaşarak sorgusuz kabul etmek zorunda kaldığı bir şifre düzenidir.

4.

Her şey öylesine çabuk değişiyor, belleğimiz öylesine unutkan ki tarihsel bazı gerçekleri hatırda tutmak için çağımızı çok andıran, öte yandan da çok uzağımızda kalan o dönemin tavını, kıvamını bir gözden geçirmeden Neruda’nın 1925-1935 yılları arasındaki başarılarını ele almamak gerekir. Bu döneminde ozan 1933’te ve 1935’te yayımlanan Yeryüzü Konuğu I ve II’yi ve 1947’de yayımlanan Yeryüzü Konuğu III’ün ilk şiirlerini yazdı. Ozanın bu döneminde her şey yıkılır; “şimdiye değin kullandığı, kabul edebildiği biçimler yapay, yetersiz ya da bayatlamış gelir ona: Euclid’in geometrisi, Newton, ussal zeka, Partenon, Hıristiyan aktöresi (ahlak), özgürlükçü devlet...” Eski tanrıların hep ölüp gittiği bu akıştan, arta kalan dünyanın ortasında Neruda masum bir tanıktır.

Saldırıların, kargaşanın ortasında ağlıyorum,

zevklerimle kaba, saf bir dolaşıma

bir madde kitleleşmesine kulak vererek

her önüme gelene adımlarımı ayarlayarak, yönetilmeden

alttan ne kaynarsa, karanfillere, zincirlere bürünmüş

düşlüyorum, ve yok olan varlığımdan arta kalanlarla

dayanıyorum

(...)

Dağılan cevherlerin arasına yalnız başıma giriyorum

yağmur yağıyor, ve benziyor bana,

çılgın canavar düzensizliğiyle benziyor bana: Ölü

bir dünyada yağmur bile

yalnız başına geziyor, yere düşüşünde itilmiş, direşken

bir biçimden yoksun.

“Direşken bir biçimden yoksun” - Dali’nin tablosundaki tavada yumurtalara dönüşmüş cep saati gibi! Şiirin parçalanmasıyla hesaplaşmamız gerek burada, Neruda’nın içinde hareket ettiği bir dünyanın düzensizliğiyle: Küllerin ve dumanlı bakışların, kağıtların ve süpürgelerin, solgun günler, çürümüş nesneler, mezarlıklar ve terzi dükkânları ve ortopedik aygıtların dünyasının. Böyle bir dünyanın bunaltısını aktarabilmek için Neruda semboller, imgeler, mecazlar topluyor. Uyumsuz, saçmasapan, üzücü her şeyi en yüksek oranlarda büyüten dehşetengiz bir mikroskopun merceğinden gözlüyor dünyayı. Gördüklerini, gramer açısından kuraldışılıklarla dolu bir dil ile, tumturaklı imgelerle, soluk soluğa, yorucu vurgularla ortaya sürüyor. Usavurum yeteneğini teslim ettiği anlatım gücü sanki onu görüşünün içeriğini soluksuz, duraksız, düzensiz bir coşkunlukla fırlatıp atmaya zorlamış gibi.

Neruda’nın şiir dilindeki bazı özellikleri açıklarken Yeryüzü Konuğu döneminin gerçeküstücülüğünün yükselişiyle çağdaş olduğunu göz önünden kaçırmamak gerek. Gerçeküstücüler, o güne kadar hiç düşünülmemiş bir ussal ve duygusal çağrışım sürecini kavramış oldukları savı ile övünüyorlardı. Böylece de düşün, her şeyin üstünde bir gücü olduğunu ileri sürüyorlardı. Ruhi (psişik) otomatizm aracılığıyla düşünme işlevini, usun, estetik ve aktöresel uğraşların etkisinden koparıp etkilemeyi umuyorlardı. Böylece Yeryüzü Konuğu I ve II’nin bir sürü şiirinde gördüğümüz imgelerin özgür çağrışımıyla, görünüşte ilintisiz, gereksiz ruhsal ve sözsel ilişkilerin bol kullanılışıyla, otomatizmle, kendine telkin ettirici sözleşmelerle (otohiptonik verbalizasyon), sanrılama ve düşleme yaratma çabalarıyla Neruda tanıdık gerçeküstücü süreçler uyguluyordu. Ancak, bilinçaltıyla ussal zekanın uzlaşmazlığına yönelik saldırısının, ya da yeni ve mutlak bir gerçekçilik düzeninin –‘üstgerçeklik’– koğuşturulmasının yanı sıra Neruda, Yeryüzü Konuğu’nda gene de sözünü edip durduğumuz temel tavrından; içgüdüsel maddeci tavrından ödün vermemiştir. Neruda için madde “düğünsel”dir; bu yüzden, kurtuluşu, keskin bir tanığı olduğu yok olan dünyada gerçeküstü metafizikte değil, fiziksel şeylerin tümünde aramıştır.

Örneğin eldeki marul demeti de yeterlidir klasik geometri işe yaramıyorsa; “doğrusal şimşeklerin çaktığı” bir demet. Partenon bel veriyorsa marul demetinin “güvercinleri” var “bir kıvrımın eğilimleriyle”. Toplum tekliyorsa “çıtır çıtır taze güçler” doğanın kendi kaynaklarından “bir yaşam ırmağı” gibi fırlayıp çıkar, fiziksel varlığı deler geçer, ve “aydınlıkta neyin karanlık olduğunu bildirir; yaradılışın gülünde.” İşte bu yüzden, her şeyin kıl üstünde dengelendiği gerilim doruklarında, ozan ergiyen gerçekle yüz yüze, “bitkisel, yapayalnız” kaldığını duyurunca bile (‘Brüksel’, Yeryüzü Konuğu III) okuyucu umudunu yitirmiyor. Neruda’ya göre doğanın, maddenin, tüm bitkisel evrenin hayata ve dirliğe yönelik olduğunun, ölüm ve yok olma anlamına gelmediğinin bilincindedir okuyucu; ve birkaç sayfa ileride, Neruda, “ormanlarda yine doğduğunu” açıkladığında şaşırıp kalmaz.

Yine

duyuyorum, dumandaki ateş gibi,

bir doğumun yeryüzü közlerinden parlayıp çıkışının yaklaştığını

taç yaprakları arasında sıkışmış ışık, ve toprağı bölen

bir buğday ırmağında güneş ağzıma dokunuyor yine

eskiden beri gömülü kalmış bir gözyaşının tohum oluşu gibi.

İşte bu yıllarda Neruda usdışı felsefenin yetersizliğini, kendi edebi önyargılarını sezmeye başladı. Ergin olmayan bir usun, hamlıkta bu ustan geri kalmayan bir toplumun baskılarından kurtulmuş içgüdüsel güçler doğru, iyi olabilirler; ancak bunların hayvansal ve kötü de olabileceklerini unutmamak gerek. Gerek onun kuşağından, gerek bir sonraki kuşaktan, en küçük bir tarih bilgisine sahip kim bilmez içgüdülerin toptan salıverilmesinin başa neler getirdiğini? Neruda gibi dokunulmazlığı saptanmış bir tanık kesin bilincindeydi bunun. Elemler ve Öfkeler’de (1939) iğreti de olsa, şöyle diyor; “Dünya değişti, benim şiirim de!” İlk iki Yeryüzü Konuğu’nda toprağa, bedene ve maddeye sıkı sıkı sarılan Neruda, dünyayı pusuya düşürüp yağmalayan çılgın düzensizliğe, yokoluşa, yalnızlığa ve yokluğa kendini kaptırmayarak yeni bir yaşama, toprağa ve bedene ve maddeye sıkı sıkı sarılan başka bir varoluşa yükselmiştir.

5.

Neydi bu sıralarda Neruda’nın kişisel yaşantısını değiştiren etkenler? 1936-1939 yılları arasında kendi ırkının ve dilinin dünyasında İspanyol İç Savaşı patlak verdi. Madrid’deki günlerinin akışı o zamana kadar başına gelmemiş olaylarla altüst oldu. Maddesel şeylerin dünyasını deşti bu olaylar ve ötesindeki insan kardeşliğinin maddi temeline geldi dayandı.

Birdenbire Neruda artık yabancılaşmış değil, “yeniden birleşmiş” olarak kendini buldu. Maddenin rastlantılarıyla, kozmik yazgıların kör süreçleriyle değil, insanlarla, iradenin süreçleriyleydi bu birleşme. Eskiden içgüdüleriydi “yok olan varlığından arta kalanlarla dayandıran” onu; oysa, şimdi, iradesi yöneltiyordu onu zorlu kararlara. Geçmişin gölgesinden sıyrılarak değişmiş bir yürek sundu dünyaya Neruda, savaşan, güçlük çeken insanlıkla sağlam, aynı safta yeni bir algı kaynağı sundu.

Yıllar önce, 1922’de, başka bir İspano-Amerikalı ozan, Perulu César Vallejo, deyişinde, duygusunda Tentativa’ya, Residencia’ya benzeyen Trilce adlı bir şiir kitabı yayımlamış, uyumunu yitirmiş bir dünyadaki yaşantının üzüntüsünden, kopukluğundan karamsarlıkla söz etmişti. O zamandan bugüne kadar da suskun kalmış, birdenbire, 1936 ile 1938 arasında yazdığı Yüreğimdeki İspanya ve Poemas Humanos ile birlikte savaş şokunun şiirsel yaratı kaynaklarını etkilediğini göstermişti. Burada, “iskeletine yürekten bağlı” bir tutku ortağı, Vallejo, acı çeken bir dünyaya,

varlığı yanıbaşımda

boynundan koskoca yükselip alçalan

bir urganın boyuyla yaşatılmayan, ve öğretilmemiş,

tüm umudum.

adına katılıyor.

Vallejo’nun “umudu” insanlığın umuduydu –kardeş tanıdığı herkesin, Neruda’nın da ortak davasına katıldığı– bu umut için söylüyordu Neruda şimdi. Yüreğimdeki İspanya (1937) Neruda’nın “bir türkü isteği / patlamalarla, tutkuyla / devasa bir türkü”, “umutların göz kamaştırıcılığı” isteğini açığa çıkarıyordu. İşte bu yaratıcı irade eylemi, kendini adama eylemi sonraları rahatça “devasa” denilebilecek bir “türkü” biçimi alacaktı: 1950’nin Büyük Şarkı’sı.

1933’lerin, Konukluk’larının, Neruda’sıyla Büyük Şarkı’nın ve onu izleyen Odas Elementales (1954), Nuevas Odas Elementales (1956), Tercer Libro De Las Odas (1957), Ekstravagaria (1958), Navegacions Y Regresos (1959) ve bu arada siyasal şiirlerini topladığı Las Uvas Y El Viento (1954) gibi yapıtlarının Neruda’sı arasındaki en belirgin fark ozanın üslubunu somut olarak seçmesidir. Daha önceleri Neruda kendini hemen denenebilecek, tadılabilecek yaşantıların hizmetinde bir ozan olarak saptamıştı. Bütün duyarlılığının mayasını bir vuruşta ele geçirmeye çabalayan bir ozan. Oysa şimdi iletişebilmeyi amaçlıyordu –okuyucusunun anlayışına yük olacak ne varsa kaldırıp atıyordu. Bu dönemin şiiri, çok önemsiz bazı kendine özgülükler dışında, kolayca alışılmış anlam işlemlerine indirgenebilir; dili akıcıdır. Çok alçakgönüllü olan Neruda’nın tek isteği anlamak ve anlaşılabilmek olmuştur. Şimdi,

Başka kitaplarla hapsedilmek için yazmıyorum

ya da zambağın somutlaşmış çırakları için değil

gelip geçecekler için, gereksindikleri

ay, su, düzenin değişmez temelleri

ekmek, şarap, ve okullar, gitarlar ve el aletleri için.

Şiirlerinin

işe yarar ve kullanışlı

metal gibi, tahıl gibi

karasabanı bekleyen,

el aletleri

olmasını ister artık. Basit olmak ister;

Basitlik,

benimle kal, doğumuma yardım et,

türkü çağırmayı bir daha öğret bana

erdem ve doğruluğun bir seli

belirgin, saydam bir zafer.

İsteği bir halka yaklaşabilmekten öte; bir halk olmaktır.

Her gün bir şey öğreniyorum,

saçımı tararken her gün

senin düşündüğünü düşünüyorum

yürüyorum

senin yürüdüğün gibi

ve senin gibi yemek yiyorum

sevgilime kollarımla sarılıyorum

senin de seninkine sarıldığın gibi

ve ne zaman ki

her şey bilinir

herkes eşit olur

yazarım

senin hayatınla ve benimkiyle yazarım.

Şiire iletişim olarak, toplumsal eylem olarak verilen bu ağırlık Herder’in iki yüzyıl önce öğütlediği bir kolektivizmi yansıtıyor. Şiirin “işe yarar” ve “kullanışlı” bir iş olarak, “doğru ve erdemlilerin” bir “aleti” olarak düşünülmesi Horace’ın bin yıllık Ars Poetica’sını, Neoklasiklerdeki şiirin bir kamu yararı olarak kavranması düşüncesini, Amerika kurtuluşunun ilk iki on yılı sırasındaki romantikleri akla getiriyor. İspanik gelenekte şiire aktöresel (etika) bir yaklaşım, sanatın eylem olarak, felsefenin eylem olarak ele alınması başlıbaşına bir eğilim: Quevedo, Jovellanos, Bello, Unamuno, Antonio Machado bu geleneğin önde gelen isimleri. Bu eğilim kendi tarihsel hızıyla Neruda’da kendini göstermiştir. Neruda da bazı sınırlar ve zorunluluklar yüklüyor şiire; sanatını usun ve iradenin, düzen ve zekanın denetimine bağımlı kılıyor. Günümüz İspanik eleştirmenleri arasında en gözde tartışma konusu, ozanın lirisizmini yitirmeden bu amaçlarını ne denli başardığı. Bu tartışmalarda siyasal eğilimler, karşıtlıklar genellikle edebiyattan daha önemli bir yer tutmakta. Ancak, Şilili ozanın yakın geçmişteki çalışmasının topyekun tavrı üzerine varılan çok geniş kapsamlı yargılar çoğunlukla yapıtlarından küçük kırpıntılara dayanılarak kanıtlanıyor. Oysa ustanın bağında her şeyden bolcana var, son kitaplarında ister üzümler toplanır ister kuru dallar; eleştirmenin zevkine kalmış.

Birçok durumlarda Neruda’nın şiirinin siyasal röportaja, öğüt vermelere benzediği, “şiir”likten çıktığı kolayca ileri sürülebilir: “Çocuklara az bir yiyecek hazırlayıp çıktım / Lota’daki kocama kavuşmak istiyorum. / Herkesin bildiği gibi, jandarmalar ortalardaydı; / kimse izinsiz kımıldayamıyordu / beni de pek güzel bulmadılar. / Emir varmış Gonzales Videla’dan, / Parlak nutuklarını atmadan önce vermiş / hepimiz de korktuk bundan.” Öte yandan, bu şiirlerin çoğunda, ayrıntılar, politika, propaganda, doğruluk, önyargılar, kızgınlık, nefret, (ne derseniz deyin) şiirsel yoğunluğu hiçbir zaman örselememiştir. Bundan emin olmak için “Dilenciler”, “Uyuyan Katil”, “Diktatörler”, “Güneydeki Açlık”, “Cristobal Miranda” ve “Madene Doğru” gibi şiirlerini okumak yeterlidir.

Büyük Şarkı’yı değerlendirirken işte bu sadeliğin aldatıcılığı şaşırtır insanı ve tehlikeli birçok basitleştirmeye iter. Neruda’nın siyasi tutumuna takılıp kalmak, daha doğrusu İspanoAmerikan yaşantısının tümünü etkileyen politisizim birçok okuyucu için Büyük Şarkı’nın ufkunu güncel ve siyasal özelliklerine daraltmıştır. Bu ikisi vardır gerçekten. Pablo Neruda’ya göre Amerika, yurt sevgisiyle birleşmiş, kendilerini adamış insanların kuvvetleriyle bu toprakları ele geçirmeyi, sömürmeyi amaçlayan insanların bitmez tükenmez çatışmalarının savaş alanıdır. Bir yanda kıtanın toprağı vardır; daha bir ad bile verilmemişken, doğal zenginlikleriyle, verimliliğiyle, ve gönüllerinde sevgi ya da özgürlüğün alevini duymuş ya da duyacak her ırktan insanların, zamanın akışı içinde, aralarına katıldıkları yerli insanları vardır; Fray Bartolomé de las Casas’tan ya da Alonso de Ercilla’dan San Martin’e, Lincoln’a bir de İquique’de hapsedilen grevci Marti’ye ya da Sünoralı bir ejidatario’ya kadar hepsi Amerikalıdır. Öte yandan, aç gözlü, zorba insanlar vardır; Columbus’tan Cortés’e, Rosas ve Garcia Moreno’ya bir Sümoza ya da bir Trujillo’ya, ve Anaconda Bakır Şirketi’nin, United Fruit’un patronlarına kadar. Bu iki kesim arasındaki çatışma, Neruda’nın görüşüne göre ikinci saydıklarımızın zorbalığına karşın öncekilerin zaferiyle sonuçlanacaktır. Görüşünün egemen bir yönüdür bu; ve Neruda’nın önemini, kendisini okuyanların sayısını ve heyecanını ele alırsak, düşünceler iklimini, daha doğrusu, bütün Latin Amerika’yı saran ulusal devrimci duyguları harekete geçirenler, sarsanlar arasında bir yeri vardır. Amerikalı olsunlar olmasınlar çok kişi bunu görür Büyük Şarkı’da daha derinlere inmek için yormazlar kendilerini. Oysa yapıtta çok daha derinlikler olduğunu anlamak için uzman olmaya gerek yoktur.

Neruda’ya göre dünyanın, Amerikalı insanın nereden kaynaklandığını nasıl yaratıldığını ele alan bir kuruluş destanı (kozmogoni) gibi okunmalıdır Büyük Şarkı. Yaradılışın, gerçeğin, sevilebilecek bir hayatın gelişimini izleyerek kendince zorunlu olduğu gibi yuğurmuştur görüşünü Neruda. Çocukluğundan günümüze kadar değişmemiş bir yönü varsa Neruda’nın o da benliğinin ülkesine, vatanına, içgüdüsel maddeciliğine tümüyle dalmış, batmış, bağlanmış olmasıdır. Her şeyin üstünde suyu, toprağı, havayı, kendi kendine tohumlanıp tüm hayvanları, bitkileri, Amerikalı insanları doğuran o ilkel çamuru kutlar Büyük Şarkı’da.

Hiçbir çıkar ummadan; kişisel ölüme karşı kazanılmış bir zafer; hayattır Neruda’nın türkülerinin içeriği. Kendi içinde yeniden doğar; doğuşuyla da anaerkil maddeyi yeni bir kavrayışla ele alır. O ananın oğludur; ve doğal olan her şey –toz, bitki, hayvan, insan– kardeşidir, kılavuzudur. Karamsar anlarında kendi kendine sormuştur Neruda: İnsan nedir? diye, sürüp gidebilen, yok edilemeyen hayat nerede? diye. Yalnız ölüler yanıtlamıştır bu sorusunu. Ama sonraları, “Macchu Picchu Doruklarında”, anaerkil Amerika’nın yüreğinde, beynindeyken görüşüyle karşılaşmıştır. Mısır koçanı yükselmiş sonra alçalmıştır yine; su uçmuş, ve sonra karla inmiştir; kil ile boyanmış eli kilden çıkmış ve kil ile bir olmuştur yine; insanın ve yıldırımın beşiği birdir. Sevgiyle, “yeryüzüyle kanatlanmış minicik hayat”la varolabilmiştir. Bir ölüm ve bir hayat vardır: Ne sizin hayatınız, ne benimki, ama her varlığın, her şeyin hayatı timsahın anasının, taç yapraklarının, su zambağının, bizim seslerimizle konuşan, damarlarımızda kanları akan geceyle ve yağmurla kararmış binlerce bedenin hayatı. Bu yüzden Neruda “Yo Soy” da (‘Benim’) “öleyim şimdi”, “ölümüme hazırlanıyorum” diye yazdıktan sonra aynı kendine güvenirlikle “Ölmeye hazır değilim. Ayrılıyorum şimdi / bu yanardağlar gününde / bir kalabalığa, bir hayata doğru” diyebilmiştir. şöyle yazıyor:

Başkaları süpürsün ölü kemiklerinin toplandığı mahzeni

Dünyada

elmanın çıplak rengi var: Irmaklar

vahşi madalyaların bir fidyesini oyup çıkarıyorlar

ve müşfik bir Rosalie her yerde yaşıyor

arkadaşı Juan ile...

Macchu Picchu’nun Dorukları ile “Benim” arasında Amerika’nın bütün tarihini, hayatını, en sevdiği politikanın, mitosların hepsini sıkıştırmıştır Neruda. Büyük Şarkı’da tarihi Karl Marx’a göre yorumluyor, Victor Hugo gibi yeni Bir Légende Des. Siecles (Yüzyılların Destanı) yazıyor, William Blake gibi kehanette bulunuyor: Hepsi bir; aynı şey. Yüz yüze geldiği gerçekler çocukluğunda içgüdüleriyle bildiği şeyler: “Doğa orada (T emuco’da) çarptı beni, sert viski içmişim gibi. On yaşında bile değildim, ama bir ozandım daha o zamandan.” Doğayla, yeryüzüyle, insanlıkla esrik, bugün, her günkü gibi:

Önümde yalnız tohumlar var,

bir tatlılık, baş döndüren bir uzantı.

Dört ciltlik Odas’larda varlıkların, şeylerin tutkulu bir açıklamasını, yapmaya zorlamasını sürdürmüştür; teknik açıdan daha karmaşık olan Ekstravagaria (1958) için de aynı şey söylenebilir. Bütün kitapları tanıklık tutanaklarıdır, bütün türküleri maddedir, sevgi türküleridir: Atomların, dikenli telin, limonların, ayların, kedilerin, piyanoların, basım makinelerinin, insanın, hayatın, şiirin sevgisinin türküleri.

6.

Neruda Şili ormanlarının derinliklerinde doğmuştur, hudut boylarının dünyasında, gerçek olanla yüz yüze, doğa gücünün koynunda. Yeni Dünya’nın bir oğludur o, kabaran, taşan, yaratan, oluşan, kişisel biçimlerinin, yazgısının ardından koşan, araştıran, kovuşturan biridir.

Çocukluk ve Şiir’i yazdığı zaman farkındaydı bunun: “Şiire adım adım yaklaştık, bu dünyanın varlıkları, şeyleri arasından: Sevginin kör bir uzantısında varolan her şeyin tümüne bir şey eklenmeden hiçbir şey çekip alınamaz.” Montesinos eski İspanyol barokundan söz ederken, “kendine hiçbir şeyi çok görmemenin sanatıdır” demişti. Neruda ile de bu böyledir. Her bir şeyi içine alabilen, ‘tümobur’ (omnivorous), “etli, kanlı, canlı” ozanlar geleneğine sadık kalmıştır Neruda ve kendine hiçbir şeyi çok görmemiştir.

Çev. Ali Taygun

FEDERİCO GARCİA LORCA’YA
YANIK ŞİİR

Issız bir evde,

Korkudan ağlayabilseydim;

Gözlerimi çıkarabilsem de,

Yiyebilseydim;

Senin sesin için yapardım

Bunları,

Yaslı portakal ağacı sesin;

Senin şiirin için yapardım

Bunları,

Çığlık çığlığa fışkıran şiirin.

Baksana,

Maviye boyuyorlar hastaneleri,

Senin için;

Kıyıdaki kenar mahalleleri

Ve okullar,

Senin için büyüyorlar;

Tüy salıyorlar,

Yaralı melekler;

Pullar örtünüyor,

Düğün balıkları;

Deniz kestaneleri,

Göğe uçuyorlar;

Siyah tülleriyle terzi dükkanları:

Kanla doluyorlar, kaşıklarla,

Senin için;

Ve,

Yutuyorlar,

Yırtılmış kurdeleleri;

Öz canlarına kıyıyorlar,

Öpüşe öpüşe;

Ve ak sadeler giyiniyorlar.

Bir şeftali ağacı

Giyinip de,

Kuş gibi seğirtirken sen;

Kasırga gibi fırıl fırıl,

Bir pirinç gülüşüyle gülerken;

Türküler çağırdığında:

Allak bullak ederken,

Atardamarlarını,

Dişlerini, gırtlağını,

Parmaklarını;

Vay ne şirindin,

Kahrolurdum ben

Kahrolurdum ben

Kızıl göller için:

Güz ortasında bir şahbaz at

Ve kana belenmiş bir tanrıyla,

Beraber yaşadığın.

Kahrolurdum ben,

Mezarlıklar için:

Gece, sesi kısılmış

Çanlar arasından,

Suyla, mezarlarla küllenmiş

Nehirler gibi geçen;

Nehirler:

Hasta asker koğuşları sanki,

Tıklım tıklım dolu;

Ve matem yağlı ölüme,

Çürük taçlı mermer şifreli ölüme,

Nehir nehir gelen ölüme doğru;

Birdenbire taşıveren nehirler.

Gece, ayakta, ağlaya ağlaya,

Boğulmuş çarmıhların geçişini

Seyrederken sen;

Kahrolurdum seni görmek için:

Bak,

Ölüm nehrinin önünde ağlıyorsun

Perperişan;

Garip kalmış köşelerde başın,

Durmaz ha, durmaz gözlerin

Ağlar yaşın yaşın.

Gece ve çıldırasıya yalnız,

Külleri ısıra ısıra;

Dumanı, gölgeyi, unutmayı:

Siyah bir huniyle yığabilseydim,

Trenlerin, gemilerin üstüne;

Filizlendiğin ağaç için,

Yapardım bunları,

Topladığın,

Yaldızlı su yuvaları için;

Sarmaşık için,

Yapardım bunları;

Gecenin sırrını sana ileterek,

Kemiklerini saran

Sarmaşık için.

Islak soğan kokusu gelen

Şehirlerden,

Seni bekliyorlar;

Boğuk bir sesle,

Şarkı söyleyerek

Geçesin diye.

Yeşil kırlangıçlar,

Saçlarının arasına yapıyorlar,

Yuvalarını;

Dilsiz siperma sandalları,

Peşin sıra geliyorlar;

Sümüklüböcekler, haftalar,

Yelkenleri dürülmüş serenler,

Kirazlar da,

Dönüveriyorlar o saat:

Gözükünce solgun başın,

On beş gözlü başın,

Al kan içindeki ağzın.

Şehrin otellerini,

İsle doldurabilseydim;

Hıçkıra hıçkıra,

Yok edebilseydim

Çalar saatları;

Ezik dudaklarıyla yaz ayı,

Evine nasıl gelecek,

Göreyim diye

Yapardım bunları;

Yığın yığın insanların,

Melil mahzun tantanalarıyla

Ülkelerin,

İşlemez sabanların,

Gelincik çiçeklerinin;

Mezar kazıcıların, süvarilerin,

Kanlı haritaların, gezegenlerin,

Evine nasıl geldiklerini

Göreyim diye;

Yapardım bunları.

Küllerle örtülü dalgıçların,

Uzun bıçaklarla delik deşik olmuş

Meryem Ana tasvirlerini

Sürüte sürüte gelen maskelerin;

Damarların, köklerin, hastanelerin,

Karıncaların, su gözelerinin,

Evine nasıl geldiklerini

Göreyim diye;

Yapardım bunları.

İçine kapanmış atlının

Örümcekler arasında öldüğü

Bir yatakla,

Gecenin;

Kinden, dikenlerden bir gülün,

Sarıya çalan bir geminin,

Rüzgarlı bir günle, bir bebeğin;

Evine nasıl geldiklerini

Göreyim diye:

Yapardım bunları.

Ben, Oliverio, Norah,

Vicente Aleixandre, Delia,

Maruca, Malva, Marina,

Maria Luisa, Larco, La Rubia,

Rafael Ugarte, Cotapos,

Rafael Alberti, Carlos,

Manolo Altolaguirre, Bebé,

Molinari, Rosales, Concha Méndez,

Ve daha da unuttuklarım;

Evine nasıl gelecektik,

Göreyim diye

Yapardım bunları.

Gel de taçlar takayım,

Gel, sağlık esenlik delikanlısı,

Gel, kelebek kravatlı civan;

Sen ey,

Sonsuz hür siyah bir şimşek gibi:

Pırıl pırıl insan;

Madem, geç vakitlere dek,

Kalınamıyor daha kayalıklarda;

Bari aramızda konuşalım,

Gel,

Şöylece bir, olduğumuz gibi;

Çiğ için olmadıktan sonra,

Şiirlerde n’olacak yani?

Bir ağu hançerin,

İçimize işlediği bu gece için

Olmadıktan sonra;

Şiirlerde n’olacak yani?

Bu tan kızıllığı için,

Olmadıktan sonra;

İnsanın vurulmuş yüreğinin,

Ölüme hazırlandığı,

Şu viran köşe için olmadıktan sonra

Şiirlerde n’olacak yani?

En çok gece, geceleyin:

Kıyamet gibi yıldızlardır,

Dolmuşlar hepten ırmağa;

Bir kurdele gibiler,

Fakir fukara dolu evlerin

Pencerelerindeki...

Bir ölen var,

Onların evlerinde;

Bürolarda, hastanelerde belki,

Belki asansör ve madenlerde,

İşlerinden oldular.

Onulur şey değil yaraları,

Yaratıklar,

Acı çekiyorlar.

Her yanda dert yanış,

Her yanda,

Vay şuymuş vay bu;

Pencereler,

Gözyaşıyla dolu;

Aşınmış eşikler,

Gözyaşından;

Yüklükler ıslak,

Bir dalga gibi

Halıları dişlemeye gelen

Gözyaşından,

Oysaki yıldızlardır akar

Uçsuz bucaksız bir nehirde.

Federico,

Dünyayı görüyorsun.

Yolları görüyorsun,

Sirkeyi görüyorsun;

Birkaç ayrılıştan,

Taşlardan, raylardan gayrı,

Kimseciklerin kalmadığı,

Köşeden:

Duman ha deyince,

Zalim tekerleklerine;

Hoşçakalları görüyorsun,

İstasyonlardaki...

Her yanda, sorunlar koyuyorlar,

Çeşit çeşit insan var:

Kanlı bıçaklı kör var,

Öfkelisi, ümitsizi var,

Yoksul var, tırnak ağaçları var;

Şunun bunun sırtından,

Geçinmek sevdasıyla;

Harami var.

Hayat böyle, Federico,

Ey babayiğit,

Ey kara sevdalı adam.

Sana,

Dostluğumun sunabileceği şey

İşte bunlar...

Sen de epeyce şey biliyorsun

Şimdiden.

Yavaş yavaş, daha da,

Öğreneceklerin var.

ANLATALIM

Hani ya leylaklar,

Diyeceksiniz?

Hani ya diyeceksiniz,

Gelincikler bürünmüş,

Metafizik?

Kuşlarla, boşluklarla elenmiş,

Kelime yağmuru;

Hani ya diyeceksiniz?

Al buyur:

Bir mahallesinde yaşıyordum,

Madrid’in:

Çanlı, çalar saatlı, ağaçlı.

Kocaman,

Meşin bir okyanus gibi,

Uzaktan görünürdü

Kastil’in Kuru çehresi.

Çiçekler Evi’ydi,

Evimin adı.

Itırlar fışkırırdı,

Köşe bucak.

Güzel evdi bu

Köpekleri, bebeleriyle.

Raoul, hatırında mı?

Ya senin, Raphael?

Sen Federico,

Hatırında mı?

Sen, yeraltında yatan,

Hatırladın mı,

Balkonlu evimi?

Haziran güneşi hani,

Çiçekler basardı ağzına,

Orda...

Kardeş, kardeş,

Ateşli seslerden ibaretti,

Her şey;

Mallardaki tuzdan,

Çırpınan ekmek yığınından,

İbaretti her şey;

Donuk bir hokka gibi duran,

Heykeliyle;

Arguülles’deki mahallemin,

Çarşıları...

Yağ akardı kaşıklara,

Caddeleri doldururdu,

El ayak sesleri, derin...

Metreler, litreler,

Kıvıl kıvıl hayat;

İstif istifbalık yığınları,

Çatılar:

Yorgun çan kulelerinin,

Yüceldiği;

Soğuk güneşle kaynaşan,

Çatılar...

Patateslerdeki,

Narin ve taşkın fildişi beyazlık;

Yumak yumak dalgası,

Domateslerin:

Tıngır mıngır, haydi denize...

Bütün bunlar,

Tutuşuyorlardı,

Bir sabah;

Közler,

İnsanları dağlayarak,

Topraktan çıktılar,

Bir sabah;

Nah bu anda ateş,

Nah, bu anda barut,

Bu anda kan.

Bebekleri öldürmek için,

Göğün yücesinden geldiler,

Göğün:

Uçakları, Magriplileriyle,

Haydutlar;

Yüzükleri, kurumlu avratlarıyla,

Haydutlar;

Kara keşişleri, dualarıyla,

Haydutlar;

Ve,

Çocuk kanları, caddelerden,

Aktı tıpış tıpış,

Çocuksu çocuksu.

Çakallar,

Çakalların tiksineceği

Çakallar!

Taşlar,

Dalar dikenlerin dişlerken

Tu diyeceği taşlar!

Engerekler,

Engereklerin kin güdeceği

Engerekler!

Sizleri,

Gurur ve bıçaklardan bir dalgayla,

Boğmak için;

Önünüzde gördüm İspanya’nın,

Kıyamet kanını.

Generaller,

Gelin de,

Yıkılmış evimi görün.

Görün,

Yaralı İspanya’yı.

Her göçük evden,

Bir ateş metal çıkar ama,

Çiçek yerine.

Her yarasından,

İspanya’nın;

Doğar İspanya.

Her ölmüş bebekten,

Çıkar, bir mavzer:

Gözleri de var, gözleri.

Mermiler doğar,

Her cürümden;

Mermiler ki gün ola

Kalbinizde yeri.

Neden diyorsunuz şiirlerin,

Söz açmaz, düşten yapraktan;

Doğduğun yerin,

Yüce volkanlarından?

Gel de gör:

Caddeler kan-revan.

Gel de gör:

Caddeler kan-revan.

Gel de gör:

Caddeler kan-revan.

DÖNÜŞ SEVİNCİ

(1939)

Vatanım, benim vatanım,

Sana yönelttim,

Akar kanımı.

Ben, gözü yaşlı bebek,

Anasına dil döken:

Yalvarırım dur,

Koru,

Bu kör gitarayı,

Bu yitik alnı.

Sana yeryüzünde,

Oğullar bulmak için,

Çıktım;

Ve başuçlarında

Bekleyeyim diye:

Ak pak adın uğruna,

Yer düşenlerin.

Körpe ağacından,

Bir ev kurmak için,

Çıktım;

Ve yaralı yiğitlere,

Yıldızını götüreyim diye.

Sende uyumak istiyorum,

Bu gün de.

Geceni ver bana,

Bin telli geceni;

Yıldızlı ölçünü,

Gemiden geceni.

Gölge değiştirmek istiyorum,

Yurdum.

Gül değiştirmek istiyorum.

Kolumu,

İnce beline dolamak istiyorum.

Ayağının ucuna,

Çökmek istiyorum;

Denizin kireçlediği,

Ayağımın.

Buğdayı tutmak istiyorum,

İçini görmek istiyorum,

Buğdayın.

Bir nitrat çiçeği seçeceğim,

İnce;

Buz gibi bir çandan,

Bir mekik ipliği eğireceğim;

O ıssız dillere destan köpüğünü,

Seyrederken senin:

Güzelliğin için,

Sahillik bir kol öreceğim.

Vatanım:

Gümbür gümbür sular,

Eriyen karla;

Çepeçevre vatanım.

Kükürtle haşır-neşir olur,

Kartal sende.

Mavi yakutlu,

Kakımlı Antartik elinde:

Şıkır şıkır insan

Bir ışık damlasıdır,

Parlar;

Düşman göğü aydınlatan.

Aman ha, ışığına vatan,

Karanlık, korkunç rüzgardan

Koru,

Sürt ümit başağını.

Bu korlu ışığın tümü,

Düştü senin,

Irak topraklarına.

Bu alınyazısını, insanların,

Sırf bir sırlı çiçektir,

Savundurur sana,

Uyuyan Amerika’nın enginliğinde.

JİMENEZ DE QUESEDA

Geliyorlar, geliyorlar

Gemileri gör varıyorlar kalbim.

Magdalena üstünde gemilerdir,

Gonzalo Jimenez’in gemileri;

Varıyorlar, varıyorlar, gemilerdir...

Kapa, kemiren kıyılarını,

Koma ha onları, nehir!

Al onları, dalgaların altına,

Sil süpür, onlardaki tamahı!

Ateş hortumunu at,

At kanlı omurgalılarını,

Nehir!

Sal,

Göz yiyen yılan balıklarını,

Sal onlara!

Kaba timsahı çıkar, yollarına:

Batak rengi dişleriyle onu,

İlkel kalkanıyla;

Kumlu sularının üstüne kur,

Köprü yap, onu!

Jagar¹ ateşi boşalt, nehir ana:

Tohumlarından olma ağaçlarının,

Doruğundan!

Kan sinekleri yağdır, kan,

Kör et gözlerini, kara dumanla!

Tık onları, yarı kürene:

Yatağındaki karanlık köklere

Bağla, onları!

Ye bitir, yengeçlerinle:

Ciğer ve dudaklarını,

Tüm kurut kanlarını,

Kurut!

Talan ediyorlar,

Dişliyorlar, öldürüyorlar,

Daha şimdiden;

Daldıkları korudur.

Sırlı, kırmızı ormanının örtüsünü

Savun Kolombiya, n’olur!

Bıçağı dayadılar şimdiden:

Ufacık tapınağına, Iraka’nın.

Aha, tuttular zipa’yı²

Ve bağladılar:

“De sökül,

Eski tanrının mücevherlerini!”

Mücevherler ki:

Pırıldar ve çiçeklenirdi,

Kolombiya seherinin çiğiyle.

İşkenceye koşarlar prensi,

Şimdi de,

Öldürdüler.

Başı, bakar bana:

Kimsenin örtemediği gözleriyle,

Bakar, yâr gözleriyle:

Yeşil ve çıplak yurdumun.

Muhteşem başı, yakarlar.

Şimdi de.

Ardından gider atlar:

Kılıçların ve işkencelerin,

Şimdi de.

Üç beş köz kalmış ortada,

Ve küller arasında şimdi:

Gözleri prensin,

Kapanmayan gözleri.

AĞIT

Nehirler gibi,

Ağlamak istiyorum,

Garip bir başıma ben;

Kaygılar almalı beni,

Dalıp gitmeliyim,

Eski maden gecelerin gibi.

Neden,

Pırıl pırıl anahtarlar,

Neden harami elinde?

Kalksana Oello ana,

Aç sırrını,

Bu bitmez gecenin

Yorgunluğuna;

Akıl ver damarlarına,

Senin olsun,

Yupanqui’ler güneşi

Uyku hali konuşurum

Seninle,

Toprak toprağa.

Sıradağların;

Döl yatağı;

Sen ey Perulu ana,

Nasıl oldu nasıl oldu da

Saplandı,

Bu hançerler çığı,

Senin gebe kumluğuna?

Ellerin içindeyim,

Kıpırdamam,

Duyuyorum:

Madenler yayılıyorlar,

Yeraltı boğazlarına.

Köklerinden olmuşum,

Ben, senin;

Bilmem, neden,

Toprak vermez bilgeliğini

Bana.

Geceden gayrı,

Gördüğüm yok:

Yıldızlı topraklar,

Altında.

Bu uyduruk,

Bu cinli hayal da ne?

Sürünür gider,

Ta kızıl bir çizgiye?

Yasın gözleri,

Bitki, kapkara.

Nasıl vardın,

Bu acı rüzgara;

Nasıl oldu, nasıl oldu da,

Öfke taşları arasından,

Kopak;

Kaldırmadı kil tacını,

O gözler kamaştıran?

Yanayım kara bahtıma,

Çadırlar altında, bırak!

Kararmış ölü bir kök gibi,

Ko batıp gideyim!

Bu bitmez zalim gecede,

Yerin dibine ineceğim, ben;

Bir altın ağza kadar.

Gecenin taşına uzanmalıyım.

Burada ölmeliyim, derdimle.

İNSANLA TOPRAK BİR OLDULAR

Sen ey can karanlık,

Bir tutam selli meşem,

Arokanya’m³ benim;

İnsanlıktan habersiz vatan!

Yağmurlu saltanatında sen,

Maden damarıydın sadece,

Buz tutmuş ellerdin!

Bilektin,

Taş yontmakta hünerli;

Vatandın,

Sürekli barıştın sadece!

Uğultuydu insanların,

Kaba kütük duruşlu,

Bir deli rüzgardılar,

Gör nasıldı,

Arokan babalarım:

Başlıkları yoktu,

Işıldak tüyden;

Düğün çiçeklerine,

Oturmazlardı;

Altın işlemezlerdi,

Papaza;

Köktüler onlar,

Oynamış orman kökleri;

Taştılar, ağaçtılar onlar,

Yapraktılar, mızrak biçimi,

Demirden bahadır başıydılar!

Ve siz babalarım,

Bir dörtnal sesindeydi ki,

Kulağınız tam:

Yıldırım düştü dağ başlarına,

Arokan ülkesinin yıldırımı;

Gölge oldu, taş-babalar,

Ağaca düğümlendiler;

Sindiler,

Anadan doğma karanlıklara;

Buzlu ışık, oldular,

Pekleştiler, çalıyla, toprakla;

Öylecene beklediler,

Merhametsiz yalnızlığın

Koynunda!

Kırmızı ağaçtı biri,

Bakardı;

Maden parçasıydı biri,

Dinlerdi;

Biri kasırgaydı,

Dönerdi burgu burgu;

Patikanın donundaydı,

Biri!

Kardan gemim, sert yaprağım,

Sen böyle doğdun vatanım!

İnsanın topraktan,

Sancak istediği anda;

Toprak, taş, yağmur, hava,

Çığlık, kök, yaprak, koku,

Bir urba gibi sardığı anda

Oğulu;

Onu sevdiği, koruduğu anda,

Doğdun!

Kavgadan önce, böyle doğdu:

Vatanın birlik ve çoğunluğu,

TOQUİ KAUPOLİKAN

Fırıl fırıl bora, Kopolikan,⁴

Sırlı kökünde büyüdü,

Ak gürgenin!

Vakterişip yönetince halkı

Düşman silahlarına karşı;

Ha dedi yürüdü ağaç,

Vatanın katı ağacı!

Gördü saldırgan:

Yeşil bir sis ortasından,

Yaprakların yürüdüğünü.

Dallar,

Kocaman kocaman;

Ve bir urba,

Sayılmaz yapraklardan;

Dineldi karşılarına.

Gördü saldırgan:

Yer gövdesinin,

Halk olduğunu;

Köklerin fışkırdığını,

Topraktan.

Bildi ki saldırgan:

Vakit tamamdır,

Ölümün ve hayatın vakti,

Tamam!

Öbür ağaçlar da bilegeldiler,

Kırmızı ağaç dalları,

Soy soycak;

Orman acılarının dokuları,

Hepten;

Odundaki kin budağının,

Tümü.

Yitik düşmanın annacında:

Attı Kopolikan,

Sarmaşık örtüsünü.

Bu sultanlık tüyü değil,

Elvan elvan;

Bu, misk amber bitkilerden,

Taç değil;

Bu, papaz gerdanlığı değil,

Ipıl ıpıl yanan;

Bu, ne bir eldiven,

Ne süs-püs bir Sultan;

Ağacın yüzü bu,

Bir heykel direk,

Devrik bir akasyadan;

Yağmurun dövdüğü,

Bir yüz bu;

Sarmaşık otların,

Saldırdığı bir baş!

Yalçın bir evrenin,

Derin bir bakışı:

Başbuğ Kopolikan!

Amansız gözleri dünyanın:

Başbuğ Kopolikan!

Ve,

Duvarlardır devin yanakları,

Duvarlar:

Işıklar ve köklerle aşılan.

PEDRO VALDİVİA’NIN⁵ KALBİ

Bir ağaç dibinde enseledik,

Valdivia’yı.

Soğuk güneşin,

İplik iplik ışınlarıyla,

Tiftikten bir sabah;

Ve,

Yağmurlu bir rüzgar vardı.

Tekmil gökyüzü,

Ve gürül gürül gök gürültüsü:

Bir kılıç yığınıydı,

Bölük pörçük;

Yüzükoyun uzanmış yatardı.

Muhteşem sultanlığında:

Dile geliyordu tarçın,

Dile geliyordu tarçının:

Islak ateşböceği parıltısı.

Getirdik bezi, testiyi,

Kaba kumaşları getirdik:

Gelin güveğilik örgülerimizden.

Getirdik mücevherleri:

Ayın bademleriydiler,

Sanki.

Getirdik davulları:

Arokan ülkesini,

Meşin ışıklara boğan.

Doldurduk usuldan usuldan,

İki kulplu ince uzun, testileri;

Ve karanlık öz kökümüzden olma,

Toprağın:

Tepindik keseklerinde,

Attık oyunu.

Düşman yüze, çarpı çarpıverdik sonra,

Sonra kestik, koçyiğit boynu.

Of bir güzeldi ki,

Zalimin kanı:

Dumanı üstündeyken daha,

Bir nar gibi, böldük bölüştürdük.

Bir mızrak hay ettik,

Göğsüne sonra;

Ve kalbi,

Bir kuş gibi kanatlı kalbi;

Attık içine,

Arokan ağacının;

Aldı da bir kan şorultusu.

Ahacık bu an,

Bedenlerimizden yuğurulmuş,

Topraktan:

Savaş şarkısı,

Güneş şarkısı,

Hasat şarkısı doğdu.

Volkanların yücesine,

Doğruydu:

Üleştik kanayan kalbi.

Ben, eda edince,

Toprağın törenini:

Bu tacın içine batırıyordum,

Dişlerimi.

Ver bana,

Sendeki soğukluğu;

Seni, kötü yaban seni.

Ver bana, sendeki,

Azman kaplan cesurluğunu,

Kanındaki hıncı ver bana.

Ver bana,

Sana gelen ölümü;

Ver ki peşimden gele,

Gele de,

Korku sala seninkilere.

Savaşı ver bana,

Getirdiğin.

Atını ver bana.

Ver gele, gözlerin.

Ver bana,

Burma burma karanlığı.

Ver bana,

Mısır anayı.

Ver bana, atın dilini,

Ver bana,

Dikensiz vatan ver.

Ver bana,

Muzaffer barışı.

Ver bana, havayı ver:

Çiçeklenen

Beyzadenin,

Soluduğu,

Tarçınlı havayı.

ALMERİA

Döğülmüş, zehir zift bir tabak,

Al papaz bu senin.

Bir tabak:

Demir kırıntıları,

Küller ve gözyaşlarıyla;

Bir tabak:

Devrik duvarlar,

Hıçkırıklar taşan;

Al papaz bu senin,

Almeria’nın kanından.

Bir tabak:

Püskürme ateş,

Korkular, yıkıntılar,

Deli sularla;

Bir tabak:

Kırık ışıklardan,

Ezik başlardan;

Bir tabak, bir kara tabak,

Al bankacı bu senin,

Almeria’nın kanından.

Her sabah,

Her karamsar sabahında.

Ömrünüzün;

Masanızda göreceksiniz,

Onu:

Dumanı üstünde ve korlu.

Bir yana itivereceksiniz,

Nazik ellerinizle:

Yüzünü görmemek için,

Bir daha sindirmemek için.

Ekmek ve üzümler arasında,

Bir yana koyacaksınız onu;

Ve bu,

Ses seda vermez tabak:

Her sabah, her sabah,

Yerinde olacak.

Al albay, al albay karısı,

Bu size:

Bir mahfel şenliğinde,

Her bayramda;

Ve seher şarabının,

Alacakaranlığında:

Antlar içilir,

Nişanlar takılırken;

Ve sizler,

Onu göresiniz diye sizler,

Buz kesilmiş, tir tir halinizle,

Bu dünyada.

Evet bir tabak:

Şuranın buranın zenginleri,

Topunuza.

Size, sizlere

Bakanlar, büyükelçiler,

Canavar sofra dostları;

Sizlere, konforlu çayların,

Yüce mevkilerin kadınları;

Bir tabak:

Kemirilmiş, pis ve kirli,

Zavallı bir kandan;

Durur, önünüzde durur,

Her kuşluk, her hafta, ölüp ölesiye

Almeria’nın kanından.

MACCHU-PİCCHU’NUN
DORUKLARI

(XI)
(Seçme)

Karman çorman tantananın,

Taş gecenin ortasına, bırak;

Bırak daldırayım, ellerimi.

Bırak.

Unutulmuşun koca yüreği:

Bir kuş gibi çırpınsın bende,

Bir kuş gibi,

Bin yıldır tutsak!

Ko, bugün unutayım,

Bu bahtiyarlığı;

Bu, denizden daha engin olan, çünkü:

Denizden ve adalardan da

Engindir insan.

Çünkü:

Bir kuyuya düşer gibi,

Düşmek gerek ona,

İnsana;

Batık gerçeklere,

Sırlı bir su dalına tutunarak,

Çıkmak için:

Uçurumdan.

(XII)

Çık kardeş,

Benimle doğmaya gel.

Ver elini,

Yayılmış ağrının,

En derin yerinden.

Kaya diplerinden,

Dönecek değilsin,

Ve yeraltı çağlarından;

Geri dönmeyecek,

Taş kesilmiş sesin;

Ve gözlerin, oyuk gözlerin.

Yerin dibinden bak bana:

Sen çiftçi, dokumacı,

Garip çoban sen;

Sen, eğitmen

Guanako’lar eğitmeni

Sen duvarcı,

İskelesine güvenemeyen;

Sen, And dağlarından,

Gözyaşı getiren;

Sen,

Ezik parmaklı mücevherci;

Sen köylü,

Ekininin üstüne titreyen;

Sen,

Taşının hamuruyla yoğrulmuş.

Çömlekçi;

Boşaltın,

Bu yeni hayatın kadehine,

Eski gömülmüş acılarınızı;

Kanınızı gösterin bana,

Saban izinizi bana.

Burasıydı,

İşkenceye tutulduğum yer,

Işık vermiyor diye mücevher;

Deyin bana.

Deyin bana,

Taşın ve tanenin,

Vaktinde verdiğini.

Taşı gösterin bana,

Gömüldüğünüz.

Ağacı gösterin,

Çarmıha gerildiğiniz.

Çakın,

Eski çakmak taşlarını;

Yakın,

Eski lambaları bana;

Kırbaçları gösterin,

Kırbaçları;

Yüzyıllarca,

Yaralara işlemiş;

Ve pırıl pırıl,

Kanlı baltaları bana.

Ölü ağzınızla,

Konuşmaya geldim.

Derleyip toparlayın,

Tümcek;

Dil vermez dudaklarınızı,

Toprağın kıyıcığında.

Anlatın,

Bu bitmez geceyi bir bir.

Nasıl,

Sizlerle bağlanmıştım ben:

Zincir zincir,

Halka halka, adım adım,

Anlatın ne varsa anlatın.

Bileyin,

Saklı bıçaklarınızı;

Saplayın ellerime,

Göğsüme saplayın;

Sarı ışıklı bir nehir gibi,

Kaplanların gömüldüğü,

Bir nehir gibi.

Koyun ki ağlayayım, koyun,

Koyun ki saatlarca,

Günlerce, yıllar yılı;

Koyun ki kör çağlarca,

Yıldız yüzyıllarınca.

Sükun verin bana,

Su verin, ümit verin.

Kavga verin bana,

Demir verin, volkanları verin.

Sarmaş dolaş olun benimle,

Sevdalılar gibi.

Damarlarıma seğirtin,

Koşun ağzıma.

Dilimle konuşun, kanımla.

AMERİKA

Yanım, yörem hanımeli,

Çevrilmişim, çevrilmiş:

Çölle, çakalla, kıvılcımla.

Yanım yörem, burcu burcu leylaklar,

Günler sarmış beni, aylar;

Çevrilmişim, çevrilmiş:

Tek tanışım, sularla.

Yanım yörem tırnaklardır, balıklar,

Çevrilmişim, çevrilmiş:

Tek kurduğum şey, masalarla.

Sarmış beni, incecikten ve cenkçi:

Çanlar dolu kıyıdaki köpükler.

Volkanın erguvan gömleği,

Yerlinin erguvan gömleği;

Ve kökler,

Dikenler, yapraklar arasında;

Çırılçıplak bir ayağın çizdiği,

Patika;

Varıyorlar ayaklarıma geceleyin,

Geçeyim diye üstlerinden.

La Guayra’nın,

Trinidad’ın dalgakıranlarında,

Ve zenciler içinde var iken ben;

Guatemala’nın rüsvalık barışında,

Kondorların kanlı pençelerinde,

Var iken ben;

O değirmi, o anlaşılmaz,

O pırıl pırıl gökboşluğunda,

Buzullardan dökülen küllerde,

Köylülerin el arabalarında,

Depremde,

Ve doğumlarının rahminde var iken;

Sükunun içinde,

Küçümencik burçlarla taçlanmış

Akşamında,

Senin karnında, karnında var iken ben;

Tümcek, tümcek gecemdir benim.

Gündüzümdür;

Tümcek tümcek,

Havamdır benim, yaşadığımdır,

Acı çektiğimdir, yücelttiğimdir, can verdiğimdir;

Yani tümcek;

Toprağa yayılmış kan,

Bir güz gibi mahzun;

Ölümün korkunç sancağı,

Ulu ormandaki;

Ve bozguna uğramış,

Saldırıcının adımları;

Ve çığlıkları cengâverlerin,

Ve uyuyan mızrakların,

Tan kızıllığı.

Ve tedirgin uykuları,

Askerlerin;

Timsah sükununun,

Çamurlara belendiği,

Koca nehirler;

Başkaları unutulmuş,

Yeni şehirlerin;

Oldum olası ele geçmez kuşların,

Korosu;

Ve ormanın, kokuşmuş aydınlığında,

Koruyucu şimşeği, ateşböceğinin;

Tümcek tümcek...

Dilime türkü ettiğim heceler,

Ne ışıktan olmadır, ne geceden Amerika.

Zaferimin ekmeğinden,

Ve şimşekten çekip koparılan madde:

Topraktan olmadır, topraktan.

Kil enginiyle sarılmışım ben.

Yaşadığımca:

Ellerimin içinde akan,

Cömert topraklardan,

Bir kaynaktır.

İçtiğim, şarap değil toprak,

Ağzımın toprağı,

Sırlı toprak, ekenek toprağı;

Ve sebzelerden, ışıktan borasıyla,

Çiyiyle,

Altın kileriyle, tahıl köküyle

Topraktır.

YARGIÇLAR

(Seçme)

Ne hakkın olacak,

Ne, bir şeyciğin.

Sen, Amerikaların,

Terk edilmiş oğlu,

Sen ey yoksulluk kadehi:

Aşağı Peru’da, Patagonya’da,

Şehirlerde ve Nikaragua’da,

Korumak için toprağını,

Ve ufacık evini, mısırlarıyla;

Ne yargıç var sana,

Ne kanun.

Efendilerinin,

Seni yenenlerin sultanlığı,

Geldiği çağda;

Yeni unutulmuştu daha,

Bıçaklı,

Pençe tırnaklı eski düş.

Göğünü, ıssız komak için,

Geldi kanun;

Tapılmış toprağını,

Çekip almak için geldi;

Nehirlerinin suyunu,

Kapışmak için;

Ağaçlarının hürlüğünü,

Çalmak için geldi.

Yalancı tanıklar,

Tuttular.

Vura vura deldiler,

Yüreğini:

Celplerle, kağıtlarla,

Soğuk fermanlar altına,

Gömdüler seni.

Acının sınırında,

Ayıkınca bir:

Odsuz ocaksız, kimsesiz,

Tığ teber, şah-ı merdan;

Al dediler zindan,

Al dediler zincir,

Vurdular kelepçeyi;

Yüzüp de bir yoksul can,

Kurtarmayasın diye,

Boğulasın diye boğulasın,

Debelene, debelene.

OĞULLARI ÖLEN
ANALARA TÜRKÜ

Onlar ölmediler yok,

Ateş fitiller gibi:

Dimdik ayakta,

Barut ortasındalar!

Karıştı, bakır tenli

çayır çimene,

Karıştı,

O canım hayalleri:

Zırhlı bir rüzgar,

Perdesi gibi;

Bir set gibi:

Kızgın çehreli,

Göğüs gibi:

Göğün görünmez göğsü gibi!

Analar, onlar ayakta

Buğday içindeler, onlar,

Yücelerden yüce dururlar:

Dünyayı doruktan seyreden,

Bir öğle güneşi gibi.

Bir çan darbeleri gibi,

Onlar.

Ölmüş gövdeler arasında,

Zaferi çekiçleyen bir ses gibi

Onlar,

Kara bir ses gibi.

Ey canevinden vurulmuş,

Toz duman olmuş bacılar!

İnanın oğullarınıza.

Kök oldular onlar,

Sade kök:

Kan suratlı,

Taşlar altında.

Karışmadı toprağa,

Dağılmış kemikçikleri.

Ağızları ısırır hâlâ,

Kuru barutu;

Ve demir bir okyanus gibi,

Titreşirler hâlâ.

Ben ölmedim der,

Yumrukları;

Yukarı kalkık yumrukları,

Daha.

Bunca yere düşmüşlerden,

Yenilmez bir hayat doğar:

Bir tek beden olur,

Analar, bayraklar, çocuklar,

Hayat gibi canlı tek bir beden;

Bir yüz bekler karanlıkları,

Ölü gözleriyle,

Kılıcı dopdolu,

Dünya ümitlerinden.

Dursun,

Dursun yas esvaplarınız.

Yığın derleyin,

Gözyaşlarınızı;

Bir metal oluncaya kadar:

Bununla vuracağız,

Gündüz gece;

Bununla çiğneyeceğiz,

Gündüz gece;

Bununla tüküreceğiz

Gündüz gece

Kin kapılarını,

Kırıncaya kadar.

Oğullarınızı bilirdim,

Unutmadım acılarınızı.

Ölümleriyle nasıl kıvandıysam,

Hayatlarıyla da öyleyimdir.

Onların gülüşleridir:

Karanlık atölyeleri ışıtan.

Her gün metroda, yanıbaşımda:

Onların ayak sesleridir,

Çın çın.

Akdeniz portakallarında,

Güney ağları içinde;

Yapılarda,

Basımevi mürekkeplerinde;

Kalplerini tutuşur gördüm onların,

Güçle, yangınla.

Ben de sizler gibiyim, analar.

Benim kalbim de yas dolu, ölüm dolu.

Gülüşlerinizi öldüren kanla,

Serpilip gelişmiş;

Bir orman gibidir kalbim.

Günlerin kahredici yalnızlığı,

Uyanışın sisli öfkeleri

Girmiştir içine.

Susamış sırtlanları,

Bitip tükenmez ürmeleriyle

Afrika’dan gürleyen hayvan sesini;

Öfkeyi, iniltileri, hoşgörmeleri,

Bırakın, bir yana bırakın.

Ölümün ve tasanın

Çemberinden geçmiş analar,

Doğan ulu günün ortasına bakın:

Bu topraktan güler ölüleriniz.

Kalkık yumrukları titrer,

Buğdayın üstünde,

Bilesiniz.

DENİZ

Bu ada fırdolayı,

Allahına deniz be.

Coşar kendiliğinden,

Dakkası bel’olmaz.

Tutturmuş, bir evet bir hayır,

Mavişken: Evet,

Köpükken: Evet;

Tırıs mı: Hayır der hayır

Tek durma bilmez,

Tos vurur taşa;

“Ben deniz” der durur,

Gel de taşı inandır.

Al işte o zaman:

Yedi yeşil denizin,

Yedi yeşil kaplanın,

Yedi yeşil köpeğin,

Yedi yeşil diliyle;

Yine gelir, dolanır,

Taşı öper, ıslatır,

Bağrını, vura döğe.

Yine der ki: “Ben deniz”.

Elbet sana deniz derler,

Hay deniz arkadaş.

Suyun tükenmesin,

Çağın geçmesin.

Dellenme, n’oluyorsun,

Yardım et bize,

Biz kimiz zaten:

Kıyı insanları,

Balıkçılar işte...

Açız, üşürüz, hasmanemizsin,

Bağırma öyle, sert vurma,

Aç yeşil kutunu,

Dök avuçlarımıza;

Gümüş armağanını:

Gündelik balıktan.

Burda, her evde.

Dileğimiz bu:

Gümüşmüş te.

Sırçaymış ta, vay aymış;

Ne çıkar, balık niye olmuş:

Dünyanın,

Fakir mutfakları için.

Soğuk, ıslak şimşekten

Dalgaların altına,

Kaydırma bakayım onu,

Saklama;

Hele, gidinin cimrisi.

Bir açılsana, gel,

Ko onu ellerimizin

Şuracığına.

Yardım et bize,

Yeşil, derin baba.

Yardım et ki bir gün,

Dünya yoksulluğu, kalka.

Dipte kalmış meyvenin,

Sırılsıklam yüceliğin,

Madenlerinin,

Öküzlerinin, üzümlerinin,

Sendeki bitip tükenmez,

Şeylerin:

Hasadını yapalım, yardım et.

Sana kim derler, biliriz

Okyanus baba.

Sürü sepet martıcıklar,

Adını serper, kumlara.

De akıllı dur,

Silkme yeleni.

Gözdağı verme, ortalığa,

Gıcırdatma, göğe karşı

Güzelim dişlerini,

Bir dakkacık dursun,

O şanlı hikâyelerin.

Sen, her gün balık ver

Balık.

Büyükmüş küçükmüş bakma

Ver gelsin:

Her kadın, her erkek, her bebeğe.

Gez, dünya sokaklarını,

Dağıt balıklarını.

Sonra da, bir bağır bir bağır.

Bağır ki işteki yoksullar,

Seni duysunlar.

Bağır ki:

Maden ağzına çıkanlar:

“Bak hele koca denize

Balık pay etmeden gelir” desinler.

Onlar gerçekte,

Çekip gidecekler, karanlıklara,

Gülerekten...

Ormandaki, caddedeki insanlar

Ve toprak:

Bir deniz gülüşüyle, gülecekler.

Yok ama, istemiyorsan

Sen bunu,

Dur bekle, düşüneceğiz.

Siftah, insan işlerini

Bir hale yola koymamız gerek:

Başta en önemlileri,

Sonra, ötekiler.

Gün ola,

Bir dalacağız sana:

Ateş bir kılıçla keseceğiz,

Dalgalarını.

Elektrik atla aşacağız,

Köpüğünden.

Türküler tutturarak,

İneceğiz karnının, en kuytu yerine.

Atom teli, saracak belini.

Bitkiler dikeceğiz:

Çimentodan, çelikten,

Derin bahçene;

Elini kolunu, bağlayacağız.

Ve koşum takarak sana,

Çekip çevireceğiz seni

Alacağız kaleni;

Salkımlarından, kopara tüküre

Basa basa geçeceğiz etinden.

Ama önce kendi dertlerimiz,

Seninkisi sonra.

Her şeyi düzenleyeceğiz,

Ufaktan, ufaktan:

Harika şeyler yapmaya

Zorlayacağız,

Toprak seni, deniz seni!

Harikalı şey, ekmek deniz,

Dediğin de ne?

Bunlar, kavganın içinde,

Zaten:

Bizdedir, bizde!

UYANSIN ODUNCU

(V)

Başka şey değil, bu olsun;

Uyansın Oduncu.

Tahta tası, baltasıyla

Abraham,

Yemek yemeğe gelsin,

Köylülerle.

Kabuklu başı,

Sahnede:

Meşe kırışıklığı içinde,

Görünen gözleri;

Dünyayı yeniden,

Seyre gelsinler:

Sekoya’lardan yüce durur

Yapraklardan, tırmanarak.

Aksata’ya girsin, eczanelere,

Bir otobüse binsin, Tampa’da.

Dişlesin, bir sarı elmadan,

Girsin sinemaya;

Söz-sohbet etsin hep,

Basit soylarla.

Uyansın Oduncu.

Gelsin Abraham,

Şişirsin eski mayası:

Yaldızlı,

Yemyeşil toprağını,

İllinois’in.

Kaldırsın baltasını,

Halkının ortasında:

Yeni kölecilere karşı,

Köle kırbacına karşı,

Basımevinin ağusuna.

Karşı;

Yapmak istedikleri,

Kanlı pazarlığa karşı.

Siyah delikanlıya,

Beyaz delikanlı;

Yürüsünler,

Türküler söyleyerek, gülerek:

Altın duvarlarına karşı,

Kin fabrikatörüne karşı,

Kanlarının tüccarına karşı:

Türküler söyleyerek, gülerek,

Yenerek.

Uyansın Oduncu.

(V)
(Seçme)

Hadi, burda bana eyvallah,

Evime dönüyorum, düşlerime.

Patagonya’ya dönüyorum:

Rüzgarın, sereçkeleri döğdüğü,

Buzun, okyanusu tuzladığı

Patagonya’ya.

Sadece bir ozanım ben,

Topunuzu seviyorum yani;

Ve gezer dururum,

Canım dünyayı.

Madenciler, hapsediliyorlar

Yurdumda.

Mahkemelerimizde

Asker buyruğudur.

Köklerine kadar seviyorum ama,

Küçümencik, soğuk memleketimi.

Ölebilseydim bin defa,

Bin defa, kurban olurdum ona.

Bin defa doğabilseydim,

Bin defa doğardım onun için:

Vahşi bir arokaryanın,

Güney yeli Kasırgalarının;

Ve dün ele geçirilmiş çanların,

Yanından.

Boşverin, bakmayın bana,

Masaya aşkla vurarak

Düşünelim hepten, dünyayı.

Ekmeği emmeye gelmesin, kan.

Ezgileri ve kırmızı fasulyaları

Emmeye gelmesin, bir daha.

Benimle gelsinler:

Kız çocuk madenci, avukat ve tayfa,

Benimle gelsin:

Taş bebek fabrikatörü.

Gidelim sinemaya,

Sonra, içmeye çıkalım:

Şarabın en kırmızısından.

Bir şeyler çözmeye değil,

Türkü çağırmaya geldim

Buraya.

Sen de çağırasın, diye.

(Seçme)

Söken şafaklar için barış olsun,

Köprü için, şarap için barış!

Toprak ve sevgilerle

Eski türküyü yoğurarak,

Kanımda dolaşan,

Ve beni coşturan,

Alfabeye barış olsun!

Karnımızın acıktığı

Sabahta,

Kent için barış olsun!

Ve kökler ırmağı

Missisipi için barış!

Kardaşımın gömleği için barış,

Rüzgarın damgasını vurduğu;

Kitap için barış olsun!

Ve Broklayn’ın kara demiriyle

Ölenlerin küllerine barış olsun!

Ve ev ev ışık gibi dolaşan

Postacıya selam,

Sadece Rozar’i yazabilen

Sağ elim için barış olsun!

Taş gibi duran,

Savaşçı Bolivyalıya barış!

Ve de evlenesin diye barış.

Biyo-Biyo’nun bütün bıçkıevlerine

Barış olsun!

Ve en tatlı eşyası üzerinde

İşlenmiş bir yüreğin bulunduğu

Viyoming’in küçük müzesi için

Barış olsun!

Fırıncı ve sevdaları için barış;

Un için

Ve doğacak tüm buğdaylar için barış olsun! Çayır çimen arayan bütün aşklar için,

Ve bütün yaşayanlar için;

Bütün sular, bütün topraklar için

Barış olsun!

UYANSIN ODUNCU

(Seçme)

Fakat sen,

Bu temiz cepheyi yok etmek için

Ayak takımını silahlandırırsan

Ve Şikago kasabını öne sürerek;

Sevdiğimiz müziği ve düzeni

Yönetmeye kalkarsan!

Saklandığımız taşlardan,

Ve havadan fırlayarak;

Seni ısıracağız!

Sana ateş kusmak için

Son pencereden atılacağız

En derin dalgalardan çıkacağız

Seni avlamak için,

Sapan izlerinden fırlayacağız.

Ekinler bir Kolombiya yağmuru gibi

Sana vursun diye!

Seni cehenneme yollamak

Sana ekmeği ve suyu haram etmek için

Çıkacağız yerimizden!

UYANSIN ODUNCU

(Seçme)

İşte bunun için,

Hey Arkansaslı kız

Ve sen West-Point’in yaldızlı gençliği

Ya da sen Detroitli mekanisyen

Hele sizler eski Orlean hamalları

Sizlere hitap ediyorum

Kulağınızı dört açın ve dinleyin

Bu yüce insanlık dünyasını:

Sizinle konuşan,

Ne bir Stat-Deportmanlı kibar bir kişi

Ne de korkunç bir çelik senyörüdür

Güney Amerika’nın en ucunda

Bir Patagonya demiryolcusunun oğlu,

Bir ozandır konuşan!

Ant dağlarının havası gibi Amerikalı

Ve bugün işkencenin ve tasanın hüküm sürdüğü

Bakır ve petrolün usul usul

Yabancı krallar için altına dönüştüğü

Vatanından uzak ve kaçak

Sen bir elinde altın,

Diğerinde bomba tutan bir put değilsin!

Ne isem, ne olmuşsam osun.

Yani en temiz Amerikalı

Yeraltı kardeşliğinin

Yolların ve sokakların basit insanı

Kardeşin Juan,

Kardeşin John gibi satar pabuçlarını

Kız kardeşin Juana,

Yeğenin Jane gibi patates soyar

Kanım madenci ve denizcidir,

Sizin Peter gibi.

JULİUS FUÇİK’LE KONUŞMA

I
SOKAK DOSTUM

(Seçme)

Prag sokaklarında kıştı

Julius Fuçik’in buyur edildiği

Taş duvarlı evi arşınlıyordum her gün.

Ev hiçbir şey anlatmadı bana

Ne demir çubuklar,

Ne sağır pencereli buz gibi ev

Yani hiçbir şey.

Her gün buradan geçiyordum ama,

Duvarları elliyor bakıyordum

Bir yankı arıyordum,

Koçyiğit savaşçının sesinden ve sözünden!

Günlerden bir gün

Alnı gözüktü duvarlardan,

Başka bir akşam elleri;

Sonra kendisi çıktı ortaya:

Can dostum eşlik etti bana!

Venceslas alanında

Ve Havelska’nın eski çarşısında

Prag’ın kül rengi bir gül gibi yüceldiği

Strahov bahçelerinde!

ASMA ÇUBUĞU VE RÜZGAR

Bir şarkıcıyım ben,

Avrupa’nın bağlarında dolaştım;

Gezindim rüzgarlar altında.

Asya’nın rüzgarı altında.

Yaşamlar içinde en iyisi

Yaşam bile,

Dünyanın tadı;

Ak pak barış bile;

Avareydi.

Devşirdim

Evet devşirdim.

Başka toprakların

En iyisi

Yüceltti şarkısını dudağımda;

Bağların ortasında

Barışın ve rüzgarın özgürlüğü!

İnsanlar nefret ediyor gibiydiler

Birbirleriyle.

Yine de aynı gece

Birbirlerinin üzerlerini

Örtüyorlardı.

Bizi uyandıran

Tek ışık

Dünyanın ışığıydı bu!

Evlerine girdim,

Yemek yiyorlardı masalarında;

Fabrikadan çıkmıştılar,

Gülüşüp ya da ağlaşıyorlardı.

Ve de

Hepsi birbirine benziyordu.

Ve hepsi de

Gözlerini ışığa çeviriyorlardı

Yollarını arıyordu hepsi de.

Hepsinin bir ağzı vardı

Türkü çağırıyorlardı,

Türkü çağırıyorlardı

İlkbahara dönük!

Hepsi.

İşte rüzgarda

Bağ çubuklarının arasında

En iyi insanları devşirdim

Şimdiyse dinlemeniz gerek beni.

HUERTA USTA

(Bahtıkara madeni, Anto Fagasta)

Kuzeye giderseniz eğer,

Bahtıkaralar madenini görünüz;

Çağırın Huerta ustayı,

Bir şey anlayamazsınız uzaktan!

Kumlar vardır sadece kül rengi

Sonra yapılar gelir toz toprak içinde,

Bunca yorgunluk ve kederler,

Görülmez ama.

Hepsi yeraltında saklanmıştır,

Varlıkları kırıp geçirerek;

Sessiz sedasız.

Huerta usta kazmacıdır

Bir doksan beş boyunda

Maden damarı ortaya çıkınca

Kazmacılar

Yukardan aşağıya saldıran kişilerdir

Yeraltında beş yüz metre derinlikte

Kazmacılar vur Allah vurur

Göbeğe kadar suda.

Delgi makineleri

Karanlıkta, çamurda, taşta

İşini bitirdikten sonra,

Kırk sekiz saat sonra yani;

Bu cehennemden kurtulabilinir.

Ve maden yollarından!

Huerta usta.

Bir başbuğ gibi giriyordu madene

Türkü söyleyerek,

Sapsarı topal ve kambur çıkıyordu sonra

Gözlerinde feri yok!

Sürünmeye başlıyordu nihayet

Kazma vuracak mecali yok

Antimuvan onu yiyip bitiriyordu

Eriyip akmıştı;

Basamıyordu yere,

Bacakları çöp gibi incelmişti

Öyle uzundu ki

Bir hortlaktı sanki,

Oysa yaşı otuz değildi daha!

Nereye gömüldüğünü sorarım da,

Kimse bir şey diyemez bana,

Çünkü kumlar ve rüzgar

Ortadan silmiştir küçümencik haçları

Huerta’nın işlediği bahtıkaralar madeninde.

CAN VERMELER

Can çekişmeler başladı Kajamarka’da,

Ulu ağaç mavi pistil Athaualpa,

Dinledi rüzgarı:

Bir çelik sesiydi uğuldayan

Karanlığın ışıltısıydı bu

-Güçlü ve oynak-.

Bir atlı topluluğuydu

Çayır çimen arasında kıpırdayan!

Başbuğlar geldiler

Beyzadelerle çevrilmiş İnka

Kurtuldu şarkıdan ve danstan

Bir başka gezegenden gelme

Terli ve sakallı ziyaretçiler

Saygı duruşunda bulunuyorlardı

Hayın yürekli, kokmuş çakal

Valverd bir armağan sürdü

Bir sepetçik, bir meyve belki

Atların geldikleri diyardan

Athaualpa aldı bu nesneyi

Bilmiyordu neyin nesiydi bu

Ne çınlar ne parıldar!

Gülerek bıraktı yere,

Katil haçlı çakal

Gürleyiverdi:

“Vurun, öldürün;

Bağışlarım sizi cümle günahınızdan.”

Bir gök gürültüsü koştu

Haramilere.

Bu anda beyzadeler

Çevirdiler can çekişen İnka’yı.

Kanımız doldu beşiğine,

On bin Perulu düştü yere

Haçların kılıçların altına

Pizarro Estramadurlu zalim cellat

Bağladı o canım kollarını İnka’nın

Gece kara bir kor gibi indi

Peru’nun üstüne!

ÖLÜM

I

Dünyaya birçok kez gelmişim

Yok olmuş yıldızların dibinden

Ellerimde tuttuğum

Ölümsüzlük bağlarını dokuyarak.

Şimdi öleceğim yeniden

Vücudumu örten toprağa sarınarak!

II

Ne papazların sattığı

Gökyüzünden bir parça aldım.

Ne de tembel zenginler için

Metafizikçilerin,

Düzüp koştuğu, karanlıklardan.

III

Ölüm içinde yoksullarla bir olmak istiyorum Göğü elinde tutanların kamçıladığı

İnceleme yeteneği olmayanlarla!

Şimdiyse ölüme hazırım

Beni saran bir elbise gibi

Sevdiğim renkten

Boyu bosuma tıpatıp; uygun

Ve benim için gerekli olan

Beni saran bir elbise gibi!

NİTRAT ADAMLARI

Güherçile ülkesindeydim bilinmez kahramanlarla Gezegenin sert kabuğunda,

İnce ve bereketli karı,

Küreyen ve kazanlarla:

Onların toprak ellerini övünçle sıktım

Bana:

“Bak, dediler kardeş, Humberston’da, Mapoşo’da,

Rikaventura’da ve Paloma’da

Ve Pan dö Azukar’da, Piojilo’da

Nasıl yaşıyoruz bak!”

Bana günlük yiyeceklerini,

Toprak damlarını,

Güneşi, tozu, sinekleri

Ve büyük yalnızlığı gösterdiler.

Ellerinin ayaları,

Kürek saplarıyla parçalanmış,

Kirizmacıları gördüm ormanda

Madenin dibinden,

Cehennemden gelen bir ses duydum

Üzerimde:

Tozla, terle, kanla yoğrulmuş

Bir yaratıktı bu

Ve bana diyordu ki bu yüz:

“Gittiğin her yerde

Bu işkencelerden söz et

Bu cehennemde yaşayan

Kardeşinden

Öteki kardeşine ilet

Öylece!”

PLAZA ÖLÜLERİ

(23 Ocak, Şili, Santiago)

Düştükleri yere ağıt etmeye gelmiyorum,

Size koşuyorum yaşayanlara;

Hepinize koşuyorum

Ve göğsümü yumrukluyorum:

Sizlerden önce ölenler de oldu hatırında mı?

Onların aynı adları ve soyadları vardı.

San Gregorya’da, Lon Qimay’da yağmur altında, Ran Qüil’de rüzgarda tökezlenmiş,

İkik’de kumlar arasında

Ve çölde, denizde, yağmurda ve dumanda,

Yarımadada, pampa toprağında

Onlar da öldürüldü senin gibi,

Onların da adı Antonyo idi,

Balıkçı ya da denizciydiler.

Hepsi de etiyle kanıyla Şilili

Yel vurdu yüzlerine,

Acılar damgasını vurdu,

Şehit etti pampa.

Yurdumun duvarları önünde,

Karda,

Yeşil kollu ırmağın ötesinde

Billurlaşmış gördüm kanı

Başak altında.

Nitrat altında,

Halkımın damlayan kanını gördüm

Ve ateş gibi tutuşuyordu

Her damla!

MUZAFFER HALK

Yüreğim bu kavganın içinde

Kazanacak halkım

Bütün halklar kazanacak bir bir.

Bu acılar, ıslak bir mendil gibi

Kumlar arasından

Şehit duraklarından.

Süzülüp ortaya çıkaracak her şeyi,

Şanlı günler yakındır çünkü

Kinler susacak bir an

Ceza veren eller titremesin diye,

Günler tam dolsun diye,

Halk caddelerde.

Bir güzel, bir güçlü

Yerini alsın diye!

İşte benim günüm bu

İşte hoşgörürlüğüm

Başka sancağım yok benim!

HEPSİ BURADALAR

Yanıbaşımdaymış gibi

Toplanın bir bir

Kavgamız sürüp gidecektir

Fabrikada, tarlada yani

Sokakta ve güherçile madeninde

Kırmızı ve yeşil bakırın ağzında,

Korkunç dehlizinde kömürün

Kavgamız her yerde sürecektir, kardeşler!

Ve ölülerimize adadığımız,

Kanımızla ıslanmış bu bayraklar

Yüreğimizde sonsuz bir ilkbahar yaprağı gibi Serpilip gelişecektir!

BÜYÜK SEVİNÇ

(XX)

Peşinde seğirttiğim gölge, henüz benim değil

***

Ne kitaplar beni ağulasın diye yazdım,

Ne de zambak peşinde koşan;

Acemi çaylaklar için!

Ayı ve suyu dileyen

Basit kişiler için yazdım:

Düzen isteyen, ekmek ve şarap isteyen

Alet ve gitara isteyen

Basit halklar için

Halk için yazdım,

Şiirimi köylü gözleriyle okuyamayan.

Yaşantımı zehir zıkkım eden hava

Ve bir satır, kulaklarına ulaşacak bir gün:

İşte o zaman,

Başını kaldıracak basit emekçi

Ve taşlarla dövüşen madenci gülümseyecek Alnını kaldıracak kürek işçisi

Ve şahane balığın pırıltısını daha iyi görecek Balıkçı;

Ve elleri tutuşacak

Ve biraz yıkanınca

Kokulu sabunlar içindeki çarkçı

Bakakalacaklar şiirlerime

“Belki bir arkadaştı” diyecekler

***

Başka taç istemem,

Bu bana yeter!

***

Çıkınca fabrika ve madenlerden,

Şiirim toprağa karışsın istiyorum

Zulüm gören insanın zaferine, havaya.

Ve genç bir delikanlı,

Ağır ağır ve madenlerle ördüğüm yaşamı

Açınlasın diyorum.

Köşe bucak saçılan bir kutu gibi.

Doldursun ruhunu içine

Ellesin fırtınalara.

Benim de şen olsun yüreğim

Boralı yüceliklerde.

TEMBEL

Gök araçları gidip gelecek

Yıldızlar arasında.

O canım ayı çalmak

Ve eczanelerimizi kurmak için oraya

Çıkacaklar habire!

Biz de,

Bu şarap dolu bağbozumu gününde

Yaşamaya başlayacağız

Evde şu yarımada denizinde

Şili’de kirazlar ırgalanıyor

Güzelim kızlar türkü söylerken

Su pırıl pırıl gitaranın içinde

Güneş ışıl ışıl.

Taşıyor buğdaya mucizesini

İlk şarap kırmızı kırmızı

Körpe bir bebek gibi sımsıcak

İkincisi gürbüz mü gürbüz

Sanırsın şehlevent avaz

Üçüncüsü sapsarı yakut

Yangından ve gelincikten

Evimde deniz ve toprağım var

Karımın gözleri bir dev

Rengi yabani fındık

Ve gece bastırınca

Deniz beyazlar giyiniyor ve yeşil

Ve sonra

Köpükler içindeki ay

Okyanusla nişanlandım düşünde

O halde niye terk edelim gezegenimizi.

KIYIMLAR

Ama o zaman kan saklandı

(Köklerin arasında yıkandı ve inkar gelindi

Bu öyle geçmişte olmuştu ki) Güney’in⁶ yağmuru onu her yerden sildi

Öyle vakit geçmişti ki güherçile onu yedi Pampa içinde

Halkın ölümü her zamanki gibi oldu

Sanki hiç kimse ölmüyordu

Sanki bunlar toprak üstüne düşen taşlardı

Su üstüne düşen su.

Kuzeyden güneye ölüleri toz ettiler

Yaktılar onları karanlıklar içinde gömdüler

Gecede sessizlik içinde yok ettiler

Bir maden ocağında istif ettiler hepsini

Kemiklerini denize attılar.

Bugün nerede olduğunu kimse bilmiyor

Mezarları yok hepsi de dağılmışlardır

Vatanın kökleri arasında

Parmakları şehit parmağı gibiler

Yürekleri kurşuna dizildiler

Pampa yiğitleri

Sessizliğin başbuğları

Şilililerin gülüşleri hepsi de

Katiller vücutlarını nereye gömdüler

Bilen yok

Ama topraktan çıkacaklar halkın kıyam gününde

Düşen kanı geri alacaklar

Suç Plaza’nın tam ortasında oldu

Çalı saklayamadı halkın temiz kanını

Ve Pampa bu kanı içemedi

Hiç kimse bu suçu saklayamadı

Suç vatanın tam göbeğinde oldu.

KIZIL ÇİZGİ

Daha sonra, kral

Yorgun ellerini kaldırdı

Ve haydutların

Yüzleri üstünden

Dokundu duvarlara

Kırmızı çizgi

Çektiler buraya

Altın ve gümüşle

Doldurmak gerekiyordu

Üç odayı

Kanlarının çizgisine dek

Doldurmak gerekiyordu

Altının çarkı geceler boyu döndü,

Ve şehitler çarkı hiç durmamacasına.

Toprağı pençelediler

Köpük ve sevgi mücevherlerini ipliğe

Geçirdiler

Nişanlının bileziklerini kopardılar

Tanrılarını bıraktılar

Çiftçi eski antika paralarını teslim etti

Balıkçı altın damlasını

Demir parmaklıklarda bir yankı titredi

Ve yüceliklerde cevap verirken mesaj ve ses

Altının çarkı dönmeye devam ediyordu

O zaman kaplanlar toplandılar

Kan ve gözyaşını paylaştırdılar

Atahualpa⁷ biraz kederliydi

Ve And’ların sarp yönünde bekliyordu

Kapılar açılmadılar

Akbabalar her şeyi bölüştüler

Mücevherlerin en son kertesine dek

Dinsel firuzeleri

Ve kana bulanmış

Ve gümüş dokunmuş elbiseler

Ve haydutların tırnakları

Her şeyi ölçüyordu

Ve keşişin gülüşleri arasında

Haydutlar arasında

Kral onu kederle dinliyordu.

Yüreği bir vazo gibiydi

Kininin acı özü gibi

Bir sancıyla dopdolu

Cephelerini düşündü

Cuzco’nun yücesinde

Kendi çağında

Prenseslerini

Egemenliğinde bir ürperme oldu

İçindeki olgunluğu hissetti ama

Umutsuz barışı bir hüzündü

Huascar’ı düşündü.

Yabancılar, burdan mı geçecekler

Her şey bir bilmece, her şey bıçaktı

Her şey sessizlikti

Yalnız kızıl çizgi canlı, çırpınıyordu:

Ölen dilsiz krallığın

Sarı bağırlarını yutan

O zaman Valvarde⁸ ölümle girdi

“Senin adın Juan bundan böyle” dedi

Tam hazırlandığı sırada

Odun yığını

Ağırbaşlılıkla cevap verdi: “Juan

Öyleyse benim ölüm adım olacak Juan,”

Artık,ölümün ne anlama geldiğini hesaba katmayarak

Boynuna ip geçirdiler: Bir çelik kanca

Peru’nun ruhuna girdi.

SAVAŞAN TOPRAK

Önce, toprak dayandı

Araconya karı

Beyaz bir ateş gibi yaktı

Saldırganın ayaklarını

Parmakları soğuktan düşüyordu

Almagros’un⁹ elleri, ayakları

Karanlığın mezar kazıcıları

Ve yırtıcı pençeleri, karda

Sadece donmuş birer et

Ve sıradağlar denizinde

Bir sessizlik idiler

Şili rüzgarı kırbaçlıyordu

Yıldızları özümleyerek

Süvarileri, açgözlüleri devirerek

Almagro’yu açlık

Görünmez ve çınlayan bir çene gibi izledi

Atlar, bu buz bayramına

Kurban edilmiştiler

Ve Güney’in ölümü

Tesbih taneleri gibi döktü

Almagro’nun tırısını

Atı Peru’ya dönünceye dek

Orda Kuzey’in ölümü

Yolun kıyısına oturmuş

Bir baltayla

Bu püskürtülen fatihi bekliyordu

BİR BİR SAYAYIM ONLARI

Bu akşam onlardan söz etmeliyim bir bir

Bu akşam, bu yerde anıma geliniz

Manuel Antonio Lopez

Kardaş

Lizboa Calderon

Diğerleri hayınlık ettiler biz yolumuza devam ediyoruz

Alejandro Gutieerrez

Seninle düşen bayrak

Ayağa kalkıyor

Bütün yeryüzünde

César Tapia

Bu bayraklar üstünde yüreğin

Bugün Plaza’da çırpınıyor

Filomeno Chavez,

Elini asla sıkmadım, ama elin burada

Bu ölümün öldüremediği temiz bir eldir

Ramona Parra

Genç parıldayan yıldız

Ramona Parra

Kahraman kadın

Ramona Parra kanlı çiçek

Dostumuz, ey yiğit yürek

Örnek çocuk, altın gerilla

Adına bu savaşı izleyeceğimize yemin olsun

Yayılan kanın her yanda çiçekler gibi açsın

BAYRAKLAR NASIL DOĞAR

Bayraklarımız her zaman böyle doğmuştur. Halk işlemiştir onları

Tüm sevgisiyle

Onun parçalarını dikmiştir

Bütün yoksulluğuyla

Ve yıldızı çivilemiştir

Canı gönülden

Gökte ya da gömlekte vatanın yıldızı için

Bir mavi kesmiştir

Ve damla damla

Kırmızı doğmuştur

ABRAHAM JÉSUS BRITO
(POÉTE POPULAIRE)

(Seçme)

Jésus Brito’dur adı, Jésus Parron, halktır adı Gözleri ırmak olmuştur

Elleri ise köklerdir.

LUlS CORTES (DE TOCOPILLA)

Yoldaşım, benim adım Cortes!

Tocopılla bastırması sırasında beni tutsak ettiler

Pisagua’ya attılar beni

Biliyorsunuz kardaş ne demektir bu

Birçoğu hastalandı, bir kısmı çıldırdı

Burası Gonzales Videla toplama kamplarından daha berbat bir yer

Bir sabah Angel Veas’ın kalpten öldüğünü gördüm

Tel örgülerle çevrili katil kumlar üstünde

Onu can verirken kıvranıyor görmek

Müthiş bir şeydi,

Harika yaşamından sonra.

Ben de kalbimden hasta olduğumu hissedince Garutaya’ya aktarma ettiler beni

Bu yeri bilmiyorsunuz kardaş

Burası Bolivya sınırı yakınında

Beş bin metrede bir yerdir yüceden

İçilen su acıdır

Deniz suyundan daha acıdır

Ve yaprak bitiyle doludur.

Hava çok da soğuk

Gök sanki üstten

Üstümüze düşecek gibi

Jandarmalar acıdılar

Ölüm buyruğuna karşı geldiler

Bir sedyeye bile koymadan

Bir katıra sardılar, yirmi altı saat

Dağlardan aşağıya doğru inmeye başladım Vücudum dayanmaz oldu daha, yoldaşlar

Yolsuz sıradağlar arasında.

Hasta kalbimle,

İşte önünüzdeyim ben, bakınız

Sızı, yara bere içindeki bana

Bilmem daha ne kadar yaşayacağım

Bunlar sizin içinizi sızlatıyor

Bir şey sormayacağım daha

Kötü lanetliyi halka anlatın sizler

Acılarımıza,

Sırtlanca gülerek başa geçenleri.

Ölümümün hiç önemi yok

Ve çektiklerimizin

Mücadele uzun sürecek

Ve bunların bilinmesi gerek

Arkadaş unutma

Bilinmesi gerek bunların

ARTURA CARİON
(İKİK’Lİ¹⁰ DENİZ KURDU)

Haziran 1948 sevgili Rosaura

Ben burda İkik’te mapustayım.

Bana bir gömlekle biraz tütün yolla

Bu maskaralık daha ne kadar sürecek bilmiyorum

Glenfoster’e¹¹ bindiğim zaman seni düşündüm

İnsanın bok yoluna kurşuna dizildiği Cadix’ten,

Sana yazdım.

Ama Atina’da işler daha kötüydü, işin aslına bakarsan

O sabah 275 çocuğu kurşuna dizdiler

Duvarların dışına taşıyordu kan

Yunan subaylarıyla Kuzey Amerikalıların

Birlikte çıktıklarını gördük

Dalga geçiyorlardı

Kanı hoşa gidiyordu halkın

Kara bir duman çökmüştü kente

Gözyaşları, acılar ve yas saklanmıştı

Sana bir kartpostal satın aldım,

Memleketten birini tanıdım

Küçük bir lokanta işletiyordu

Bana dedi ki işler kötüye sarıyor

Kinler büyüyor

Macaristan’da durum daha iyi

Toprakta uğraşıyor köylüler

Orada kitap dağıtılıyor

Newyork’ta mektubunu buldum

Dayak eksik değil yoksulun kafasında

Ve ben yaşlı denizci

Sendikaya yazıldığım için

Yorganımı çekip aldılar benden

Ve bana aptalca sorular sordular

Ve beni tutsak olarak tuttular

Her yerde polis var,

Gözyaşları da

Pampa’da bile.

Herkese soruyoruz

Bu şeyler daha ne kadar sürecek

Bu darbe üstüne darbedir

Yoksullar için

İki bindir diyorlar Pisagua’da

Olanı biteni soruyorum herkese

Ama soru sormak yok diyor polis

Tütünü unutma

Rojas’la konuş, tutsak değilse

Ağlama

Başka şeyler gerek bize,

Dünyada oldukça gözyaşı var.

Sana hoşça kal diyorum

Seni seven kocan,

Seni kucaklayan

Artura Carion Cornecio

İkik cezaevi.

CALERO

(Muz işçisi, Costa-Rica, 1940)
(Seçme)

Seni tanımıyordum. Carlos Luiz Fallas’ın sayfalarında

Okudum yaşamını

Hey kara dev, dayak yiyen çocuk, hey gezgin paçavra

Gülüşlerin, bu sayfalardan fışkırarak yüceliyor

Kara çamur, yağmur ve ter

Ve muzlar arasından

.....

Toprağı değiştireceğiz ama, o kadar şakrak olan gölgen

Çirkef çirkef ölümü, çırılçıplak bulmaya gitmeyecek

Başka bir biçim vereceğiz, ellerimizi birleştirerek

.....

Hayatı değiştireceğiz

Soyun yaşasın diye

Ve örgütlü ışığını

Kursun diye

SEWEL’DE YIKIM

Sanchez, Reyes, Ramirez, Nunez, Alvarez

Bu adlar Şili’nin çimentoları

Vatanın çimentosu halktır

Bu insanları ölmeye bırakırsanız eğer

Vatan düşecektir

Ve boşlukta kalacak kadar

Kanayacaktır

Ocampo: “Her dakkada bir yaralı

Ve her saatte bir ölü var” dedi bize

Her dakka ve her saatte

Kanımız akıyor ve ölüyor Şili

Bugün yangının dumanıdır, dün

Grizu

Evvelki gün çöküntü, yarın deniz ya da

Soğuk

Makine, açlık, sonunu düşünmeme ya da asit

Ve aynı yerde

Ama bir denizci ölüyor

Aynı yerde Pampa insanları ölüyorlar

Aynı yerde Sewel’de ölüyorlar

Ama

Makineler, vitrinler

Demirler, kağıtlar hepsi bakımlı

Sadece, insan kadın ve çocuk hariç

Gaz değil, Sewel’de öldüren, açgözlülüktür

Bu musluk kapalı Sewel’de, bir damla su düşmesin diyedir,

Madencilerin fakir kahveleri pişmesin diyedir

İşte suç

Ateşin hiç suçu yok

Her yerde musluklar kapalı halka

Hayatın suyu paylaşılmasın diye

Ama, açlık, soğuk ve ateş

Soyumuzu kemiriyor

Çiçek, Şili’nin çimentoları

Pılı pırtılar, yoksul evi

Hiç tayına bağlanamıyor

Her dakka evi yaralı

Her saat evde ölü var

Gidecek Tanrılarımız yok

Matemli analarımız yalvarmaya zorlandı

Fakat halen gözlerini kurutacak kadar

Ağladılar

Yalvarmıyoruz

Stalin: “En büyük gömümüz insandır”

Dedi

Çimentolardır, halktır.

Stalin yüceltiyor, temizliyor, kuruyor, güçlendiriyor

Koruyor, ilgileniyor, besliyor.

Ama cezalandırıyor da

Sizlere bütün söylediklerim bunlardır, yoldaşlar

Daha, insan dayanamaz bu çöküşe

Bu sevgili vatanın kan kaybedişine

Halkın yüreğinden her dakka.

Onlar gibi benim adım,

Ölenler gibi.

Ben Ramirez’im, Perez’im, Fernandez’im

Adım Alvarez, Nunez, Tapia, Lopez, Contreras

Ben ölenlerin akrabası, tümcek halkım ben Matemdeyim ben, kanı dökülen herkesin

Vatandaşlar, Sewel’de ölmüş kardeşler, Şili’nin ölüleri yoldaşlar

Madem sizler sessizsiniz

Konuşacak bizleriz

Şehadetiniz sertçe bir vatan inşa etsin

Yeşermeyi bilsin ve

Cezalandırmayı

TOPRAK JUAN ÇAĞlRIR

Juan kurtarıcıların ardındaydı.

Çalışarak balık avlayarak ve savaşarak.

Tezgâhının başındaydı ya da ıslak madeninde

Elleri toprağı biçtiler, elleri ölçtüler

Yolları.

Kemikleri her yerde

Fakat o yaşıyor.

Topraktan döndü ve doğdu

Son bir kez ölümsüz bir bitki gibi doğdu

Arı olmayan gece onu su altına almak istedi Ve bugün şafaktan, o,

Kesin bir şekilde

Ortaya koyuyor yola gelmez dudaklarını

Bağladılar onu

Ve korkusuz bir askerdir bugün

Yaralandı, sağlığını korudu bir elma gibi. Onun ellerini kestiler, bugün vurmak için var Gömdüler onu ve işte bizimle onlar

Juan, kapı ve yol senindir

Toprak senin, sana ait.

Gerçek senden

Senin kanından doğdu

Senin kökünü kazıyamazlar, köklerin,

Bugün insanlık ağacı

Bugün ölümsüz ağaç

Çelikle savunuyor bugünü

Bugün savunuluyor öz büyüklüğünle

Zırhlı vatanında

Can çekişen ısırıklarına karşın

Kurdun

Halk, acılardan düzeni doğurdu

Düzen doğdu muzaffer bayrağından

Kaldır onu

Birleşen tüm ellerinle

Savun onu

Ve sancağın son kavgaya dek

Yenilmez yüzünün birliğine dek ilerlesin

DÜŞMANLAR

Barut dolu tüfekleriyle geldiler

Ateş buyruğu verdiler acımadan

Şarkı söyleyen bir halkla karşılaştılar

Sevgiyle ve görev aşkıyla birleşmiş bir halk. Ve bayrağıyla birlikte düştü

İncecik genç kız

Ve köşede vuruldu

Yaralı genç adam

Ve halkın şaşkınlığı içinde ölülerin

Öfke ve acıyla düştüğünü gördü

O zaman bu yerde

Bayraklar kanı emmek üzere alçaldılar

Ve yeniden katiller anlacında yüceldiler

Ölüler adına

Bizim ölülerimiz adına

Bir ceza istiyorum

Vatana kan sıçratanlara

Bir ceza istiyorum

Bu ateş emri veren cellatlar için

Bir ceza istiyorum

Bu suçla

İktidara gelen hayın için

Bir ceza istiyorum

Can çekişmeyi başlatanlar için

Bir ceza istiyorum

Bu suçu savunanlar için

Bir ceza istiyorum

Kanımızı emmiş ellerini

Bana uzatsınlar istemiyorum

Bir ceza istiyorum

Onları evlerinde rahat ve elçi olsunlar diye değil

Onları burda, bu yerde, suçlu ve hüküm giymiş olarak

Görmek istiyorum

Bir ceza istiyorum

KAZIĞA OTURTULMUŞ

Ama Caupolican¹² işkenceye getirildi

İşkence mızrağına geçirilmiş olarak

Ağaçların ağır ölümüne girdi.

Yeşil akınını yaptı Arauco

Karanlıklar içinde bir titreme başladı.

Toprağa koydu başını,

Ve büzüldü acılarla.

Ölüm içinde uyuyordu başbuğ

Kamptan bir demir gürültü geliyordu

Bir taç sesi

Yabancı gülüşlerin parıltısından,

Ve sadece gece çırpınıyordu yaşlı ormanda.

Bu acı değildi

Volkanın bağrında açan,

Sadece ormanın düşüydü

Ve kan yitiren ağaç

Vatanın derinliklerine

Öldüren sivri bir uç giriyordu,

Kutsal toprakları yaralayarak

Yakıcı kan sessiz sessiz

Ağaçlara doğru düşüyordu

İlkbaharı bekleyiş içinde

Hasadı gördüğü yere kadar

Çok derinden kan düşüyordu

Köklere dek kan düşüyordu

Ölülere doğru düşüyordu

Doğacak olanlara doğru

KARGALARIN BULUŞMASI

İblisler buluştular Panama’da

Kötülerin paktı imzalandı

Birbiri ardı sıra üçü birden gelince

Önce Almagro, yaşlı ve tek gözlü

Ve domuza benzeyen Pizarro

Ve karanlıkların uzmanı

Piskoposluk meclisi üyesi Luque kardeş,

Her biri hançerini saklıyordu

Ortağının sırtına saplamak için

Her biri

Karanlık bir bakışta

Esmer duvarlarda kanı keşfediyordu

Ve altını; uzaktan imparatorluğun

Onları çekiyordu

Ayın lanetli taşları çektiği gibi.

Pakt imzalanınca, Luque

Düşmanlığı, dostluğa çevirdi

Okunmuş ekmek ve şarapla dostluğa çevirdi

Üç hırsız, yan bakan bir gülüşle

Ekmeği kestiler.

“Tanrı aramızda bölüşüldü kardeşler”

Dedi piskopos üye

Ve esmer dişli et yiyiciler

“Amin” dediler, hepsi de

Tükürerek masaya vurdular

Yazı yazmayı bilmedikleri için de

Masayı, kağıdı, sıraları ve duvarları haçla doldurdular.

DESEM Kİ BEN

Binlerce yıl oldu bir adamın çarmıha gerildiği

Dünyadan çok uzakları düşünerek

O inancı içinde öldü

Haçı insan hayatını çekti

Ve ümitle tasayla yoğruldu

Binlerce haça çekilmişlere sahibiz

Ümidimiz dünya üzerindedir

Kaldırsın gözlerini onu görmek isteyenler

ona dokunmak istiyorsan

Bana elini ver

Ümidimiz Çin’in yeni çeltiklerinde bulunuyor

Pirinç dişlerin güldüğü zaman

Toprak verimlidir demek

Buğday ve et verimli

Okul tertemiz, ev, güvenli emek

Adaletli oğullar için

Barış, sevgi,

Kitap, neşe, bilgelik birleşmişlerdir

İnsanın zaferi burdadır

Ve bu basit gerçekler

Ümidimizi teşkil etmiyorlar mı

Gökyüzünü yoksul Bolivyalıya

Aymaras yerlilerine vaadetmeye

Yarın gelmemi neden istiyorsunuz

Ve yüceliklerin ve açlığın

Didik didik ettiği

Beni çarmıha germezseniz

Onlar açlıktan ölmeye devam edecekler

Ama Polonya’da gördüğüm bir tarım kooperatifinden

Size bahsedersem eğer

Süt, ekmek, kitaplar hepsi de paylaşılmış hazinelerdir

O zaman

Bizimkiler beni savunmazlarsa

Yanıma yöreme vuracaksınız

Beni çarmıha gereceksiniz

Dünyanın her kilometresinde çarmıha gerilmiş bir kişiye sahibiz

Ve mutlu Newyork yakınında

Stork klüp yakınında

Her gün bir zenciyle bir beyazı çarmıha geriyorlar

Fakat biz de şehidi ve buhuru bekleyerek uslu uslu durmuyoruz

Her gün savaş veriyoruz kendi hayatımızda

Yeniyoruz ve seni çağırıyoruz, bu çağrılmanın önemi yok

Haç ya da darağacıyla

Julius Fuçik’in ölü yüreği celladı bozguna uğratmıştır

SIRA KÜBA’DA

Kan oldu ve kül oldu

Hurmalar tek başına kaldılar o zaman

Küba, aşkım benim

Seni bir ata bağladılar

Çentiklediler yüzünü

Altın sarısı bacaklarını dörde ayırdılar

Bombayla cinsel organını kopardılar senin

Seni bıçaklarla delik deşik ettiler

Parçalara ayırdılar, yaktılar

Tatlılık vadisinden

Saldırgan geldi

Yüksek kumullarda,

Siste

Oğullarının zırhlı başlığı gitti

Oğulların, bir bir

Ölünceye dek, işkence içinde

Parça parça oldular

Ayaklarının altından kaçan

Çiçekli ılık toprağından yoksun

Hey aşkım Küba

Bu ne ürperme

Seni köpük köpük sarsıyor

Sen arı duru oluncaya dek

Sessizlik, kendi başına ve gür bir orman

Oluncaya dek

Ve yengeçler

Oğullarının kemiklerini

Kapışıncaya dek

VALDİVİA

(1554)

Gerdi döndüler ama,

(Pedro’ydu adı)

Valdivia¹³, çağrılmamış kaptan

Hırsızlar aralarında

Toprağımı kılıçla bölüştüler:

“Bu senin, senin bu Valdes, Montero

Bu da senin İnes.” Burada

Büyük konsey yaptılar

Vatanımı bölüştüler

Sanki bir ölü eşekmiş gibi

“Bu ay ve orman parçasını götür

Bu ırmağı sil süpür ve şafağını”

Ama büyük sıradağlar

Bronzdan ve beyazlıktan ibaret

Bir nöbet tutuyordu

Arauco gözüktü. Dövülmüş toprak,

Evler, caddeler

Evin sessiz sahibi

Her şeyi gülerek yaptı, kurdu

Evlerin çamurunu yoğurdu

Ve suyu ve çamuru

Elleriyle işledi

Ve evlerin çamurunu And sularına karıştırarak

Oradan buraya kadar taşıdı

Ve köle olmadı

O zaman Valdivia celladı

Ateş ve ölümle saldırdı

Böylece başladı kan

Üç yüz yıldır akan kan okyanusu

Hiçbir savaşta görülmeyen bir şekilde

Kan atmosferi toprağımı ve zamanı örttü

Öfkeli akbaba

Yaslı zırhından çıktı

Ve Arokanyalıyı ısırdı

Andların havasında

Huelen’in sessizliğinde

İmzalanan anlaşmayı bozdu

Arauco

Taştan ve kandan tenceresini

Kaynatmaya başladı

Yedi prens

Tartışmaya geldiler

Arokan ülkesinin gözü önünde

Reislerin başlarını kestiler

Haydutlar cüretleniyorlardı

Her şey içine işlemiş

Uluyan kadın asker

Ines de Suarez

İmparatorluğun boyunlarını dizleri arasında sıkıyordu

Çitin üzerinden fırlatıp atıyordu kelleleri

Bu şirret kan

Gömülüyordu soylu kana

Kızıl bir çamura bulanıyordu gövdesi

Böylece Arauco’ya

Egemen olduklarını sandılar

Ama ağacın, taşın, okun

Ve insan yüzünün sırlı birliği

Rüzgarla cinayeti iletti

Sınır ağacı bunu bildi

Avcı, kral ve büyücü

Böyle bildi, Antartik işçisi

Bio-Bio’nun

Anaç suları böylece bildiler.

Vatan savaşı böyle doğdu.

Valdivia mızrağını

Taşlı karnına batırdı Arauco’nun

Ve elini çırpınan gövdesine daldırdı,

Arauco’nun yüreği üzerinde parmağını sıktı. Ormana özgü damarlarını yaydı,

Basit emekçilerin.

Katletti

Çobanların şafağını.

Ormanın egemenliğinin

Kurban edilmesini buyurdu.

Orman efendisinin evini ateşe verdi

Reisin ellerini kesti

Burnu ve kulakları kesik tutsakları serbest bıraktı

Arauco’nun ulu başbuğunu

Kazığa oturttu

Genç savaşçı kızı öldürdü

Ve kanlı eldivenini

Vatanın taşlarına damgaladı

Ölülerle doldurarak

Yalnızlık ve yara içinde

Bıraktı...

DAİMA

Adımlar bin yıl bu alanı çiğneseler bile

Dökülen kanı silemezler

Binlerce ses bu sessizliği

Şaşırtsa bile

Düştüğünüz bu saati

Unutturamaz

Yağmur alandan ve taşların arasından

Oluk oluk akacak

Ama ateşten adımızı söndüremeyecekler

Binlerce gece kara kanatlarıyla

Düşecekler

Bu ölüler tarafından beklenen

Günü yıkmadan

Dünyanın ortasında acının en son beklediği Kavgada kazanılan adalet gününde

Sizler sessizlik içinde düşmüş kardeşler

Bu ulu günde

Ulu kavgada beraber olacağız

GÜN GELECEK

(Seçme)

Kurtarıcılar Amerika’nın bu şafağında

Sabahın alacakaranlığında

Halklarımın sonsuz listesini

Kavganın her andaki sevincini

Size sunuyorum

Zamanın derinlikleri içine düşmüş mavi süvariler

Bayrakları yeni doğmuş erler

Bugünün erleri, devrimciler

Savaşanlar

Maden selinin mirasçıları!

Buzullar içinde doğan

Sadece sevgi göreviyle

Her günün aleviyle yücelen

Sesimi dinleyin,

Derim ki:

Hepimiz aynı topraktanız

Aynı gadre uğramış halktanız

Aynı savaş Amerika’mızın aynı şekilce boyunu çevreler

Kardeşin loş mağarasını gördün mü?

Karanlık hayatını delip geçtin mi?

OLİGARŞİLER

Bayraklar

Halen kurumadılar daha

Ye askerler uyumadılar daha

Özgürlük giysi değiştirdiği zaman

Malikânelerin saati oldu

Az önce ekilen topraklardan

Bir kast doğdu, bir güruh

Yeni armalı, polisli ve mapuslu

Bir çizgi çektiler

“Bu köşede bizler olacağız

Meksika’nın en temizleri, Şili’nin

Kabellerosları, Buenos Aires’in jokey klübünün

Snopları, Uruguay’ın korsanları

Ekvadorlu küçük ustalar

Ve dünyanın her yanından

Kilise çocukları”

“Siz de bu köşeden olacaksınız

Yerli halkın çocukları

Meksika’nın Peledosları

Domuz ağıllarında üst üste

Yığılmış goşolar

Hayvanlar, bitkiler, sefiller

Yoksullar, tembeller yani halk”

Hepsi bu çizgi üzerinde oluştular

Papaz vaftiz etti bu duvarı

Ve yağdırdı kundakçı afarozlarını

Bu kast duvarını tanımayan asinin üzerine

Ve celladın eliyle

Yaktılar, Bilbao’nun kitaplarını

Polis, duvarı korudu

Ve kutsal mermere

Yaklaşmak isteyen aç adamın

Sopalarla vuruldu başına

Ve boynuna laleler vurularak

Köy köy gezdirildi, ya da

Tekme tokat orduya askere alındı

Güven ve sükunet içinde oturdular

Uslu uslu

Halk sokaklardan yürüdü

Ve kırlardan

Üst üste, penceresiz

Okulsuz, ekmeksiz yaşadı

Kara toprakta, gömleksiz

Amerika’mızın ortasında

Bir hayalet dolaşıyor

Kırıntıyla beslenen

Cahil, gezginci

Bütün kıtalarda kendisine benzeyen.

Rezil mapuslardan çıkan.

Bin bir giysili,

Bin bir nişanlı,

Bol kravatlı

O korkunç hemşerisinin,

Kızgın demirle damgaladığı.

Kötü bir içki icat ettiler Meksika’da

Onun için

Şili’de kötü gömgök

Bir şarap

Zehirlediler onu

Ruhunu parça parça kazıdılar

Kitabı ışığı yasakladılar ona.

Toz toprak oluncaya kadar,

Veremli tavan arasında gömülü.

Kilisede cenaze töreni yapılmayacak.

Ona biricik tören:

Hiç kimsenin bir ad koyamayacağı

Leş yığını arasına

Attılar, çırılçıplak.

YÜREKTE İSPANYA’dan

(Seçme)

Kardeşler ileri

İleri sürülmüş topraklardan

Bağlar arasından ileri

Çiğneyin soğuk taşları

Kuru gecede ileri

Düşsüz ve sayıklayan ve yivli gecede

Selam selam izleyin kışın sesinden daha keskin

Gözkapağından daha duyarlı

Şimşekten daha güvenli

Hızlı elmas gibi tam

Merkez topraklarının acılı suyu gibi savaşçı

Şaraba ve çiçeğe göre

Toprağın sarmal yüreğine göre

Bütün yaprakların köklerine göre

Toprağın bin bir kokulu ürünlerine göre

Selam askerler, kızıl nadaslar, sert yoncalar

Selam şimşeğin alevine yakalanmış halklar

Selam selam selam

İleri ileri ileri ileri

Madenlerde mezarlarda ölümün korkunç iştahası

Hainlerin dinelen teröründen önce

Etkili halk yürek ve tüfek

Tüfek ve yürek ileri

Fotoğrafçılar, madenciler, memurlar, demiryolcular

Kömürün kardeşleri ve taşın

Çekicin ataları

Orman sevinci yitmiş bayramlar, ileri

Savaşçılar, binbaşılar, çavuşlar, siyasal komiserler

Halkın pilotları ve gece savaşanlar

Denizde savaşanlar ileri

Önünüzde ölü bir zincirden başka bir şey yok

Çürümüş bir balık çukurundan başka bir şey yok daha

Burda can veren ölülerden başka bir şey yok daha Müthiş kanlı irinli bir batak var

Düşman yok, ileri İspanya

İleri halkın çanları

Meyveler ülkesi

İleri buğdaylar sancağı

İleri ateşin harfleri

Dağda ve acı biber yüklenmiş şafakta

Dalga üstündeki savaşta ve çayırda

Parçalanmaz bir zincir taşıyorsunuz

Ve sürekli bir doğumu

Bu sırada

Madensel zaferi beklesin diye

Derin kök ve çelenk sessizce yükseliyor

Her alet her kırmızı tekerlek

Her bıçkı kolu her saban demiri

Her topraktan çekip çıkarılan

Her kanın titremesi senin adımlarını izliyor Ey halkın ordusu...

EN GÜÇLÜ’NÜN YASASININ İLANI

Vatanseveriz diyorlar

Kendi kendilerine

Klüplerde nişanlar takınıyorlar

Ve yazmaya başlıyorlar tarihi

Şatafattan kırılıyor parlamentolar

Ve bölüşüyorlar toprağı

Yasayı

En iyi caddeyi, havayı

Üniversiteyi ve ayakkabıları

Onların en sağlam şekilde ve sahtecilikle kurdukları

Devlet oldu

Tartıştılar bunu

Her zamanki gibi

Cakalı ve doyumlu

Önce tarımsal bölgeler içinde

Askerler ve avukatlarla

Sonuçta kongreye onlar

Ünlü, dokunulmaz

Değiştiremez Yüce Yasa’yı

En güçlünün yasasını sundular

Onaylandı yasa.

Zenginlere iyi yemek

Yoksullar için süprüntü

Zenginler için bol para

Yoksullar için çalışma

Zenginler için büyük ev

Yoksullara gecekondu

Büyük hırsız için ayrıcalık

Bir ekmek çalana mapus

Beyler için Paris

Yoksul: Madene, çöle

Senyör Rodrigez de la Crota¹⁴

Senatoda tatlı ve sevecen bir sesle konuştu

“Bu yasa, işte sonunda

Zorunlu hiyerarşiyi

Hıristiyanlığın kurallarını getirdi

Bu su gibi

Zorunlu bir yasadır

Sadece

Cehennemden gelen

Devrimciler

Hayır diyebilirler

Bu en güçlü, en acımasız, en bilge olanın yasasına

Ama bu alt insandan gelen

Asyalı muhalefeti

Frenlemek kolaydır:

Hepsi mapusa

Ve toplama kampına

Böylece biz seçkin Beyler

Radikal partinin sevimli uşaklarıyla

Baş başa kalacağız”

Aristokrat sıralarında bir alkıştır koptu

Öf be

Bu hitabet amma da zekice

Ne felsefe

Amma da ışık

Ve herkes ticarete

Torbasını doldursunlar diye atıldı

Biri sütte karaborsa yaparak

Biri demir yolsuzluğunda bulunarak

Biri şekerde

Ve hepsi böbürlenerek vatanseverlikleriyle Güvenerek vatanseverlik tekeline

Ki en güçlünün yasasında yer alan

ŞİLİ’NİN BABASI

Recapbarren¹⁵ Şili’nin oğlu

Şili’nin babası, babamız

Gelecek günlerin gücü

Senin yapıtından doğdu

Ve senin topraklarından

İşkenceler içindeki

Vatansın sen

Pampasın, halksın

Kumsun, kilsin, okulsun, evsin

Ayaklanmasın, hücumsun

Düzensin, geçiş törenisin, buğdaysın

Kavgasın, ululuksun ve dirençsin

Recapbarren,

Bakışların altında senin, yaralarını yıkamaya Vatanın yaralarını yıkamaya

And içtik

Ve şerefsiz kumlar üstünde

Özgürlüğün çıplak çiçeğini yücelteceğimize And olsun

Ve halkın zaferine kadar

Yolunu izleyeceğimize

And olsun

GÜNEY’İN GÜZEL
TOPRAKLARlNDA İLERLERKEN

(Seçme)

İspanya dünyanın Güney’ine dek daldı

Ve İspanya’nın bungun başbuğları, karı incelediler

Ağırbaşlı akan ırmak

Bio-Bio

İspanya’ya “dur” dedi

Yeşil dalları

Yağmurdan bir deprem gibi

Sallanan

Söğüt ağaçları

İspanya’ya “dur” dedi

Sessiz sınırların dev gibi karaçamları

Bir gök gürültüsü içine

Çığlığını attı

Vatanımın dibine kadar

Yumruk ve hançer, ama:

İşte saldırgan

Sultanlık ırmağına doğru

Yüreğimin yoncalar içinde doğduğu

Bu kıyıya doğru

Kasırga patlıyordu

Ve balıkçıgillerin geniş beşiği

Adalardan

Öfkeli denize gidiyordu

Bitip tükenmez bir kupa gibi dolu

Karanlık, billur kıyılar

Kıyılarında çiçek tozu

Tüylerini diken diken

...

YENİDEN ZALİMLER

(Seçme)

Bugün yeniden insan avı

Brezilya’yı kasıp kavuruyor

Köle tüccarlarının açgözlülükleri

İskandil ediyor Brezilya’yı

Wall Street uydularına

Halkın yaraları için

Köpekdişlerini batırmalarını

Buyruk verdi

Şili’de başladı av

Brezilya’da

Tüm cellatlar, tüccarlar tarafından

Kökü kazınan tüm Amerika’mızda

Halkım benim yolumu sakladı

Örttü şiirimi elleriyle

Ölümden korudu beni

Brezilya’da halkın sonsuz kapısı da

Yolları tıkıyor

Prestes,¹⁶ bir kez daha püskürtüyor kötüleri

SANDİNO

Toprağımızda haçlar

Gömüldüğü zaman

Sakatlar profesyonel oldular

Saldırgan dişleriyle dolar

Amerika’nın pastoral gırtlağında

Ülkeyi ısırmaya geldi.

Panama’yı ağzıyla

Kaptı.

Taze toprağı

Köpek dişleriyle doldurdu

Çamurda viski, kan

Karıştı

Giyinik bir başka

Yemin etti:

“Her devrin işbirlikçisi bizimle olsun”

Çelik geldi,

Kanalla bölündü:

“Burada egemenler, burda kullar var”

Nikaragua’ya doğru koştular

Beyaz giysiler giyinmiş olarak indiler

Ateş ve dolarla.

Yerli bir kaptan¹⁷ ortaya çıktı

Dedi:

“Hayır. Ne ödün verilecek size ne de sizin barınağınız olacak”

Kaptana Cumhurbaşkanlık portresi vaadettiler.

Eldivenlerle,

Çapraz asılı bir nişan

Ve çok ince vernikli ayakkabılar

Yepyeni.

Sandino çizmelerini çıkarttı,

Titreyen bataklığa daldı,

Özgürlüğün ıslak nişanını sarındı.

Ormanda

Ve kurşun kurşuna

Cevap verdi “uygarlıkçılara”

Kuzey Amerika’nın öfkesi

Dille, sözle anlatılamaz oldu

Elçiler dünyaya gösterdiler

Ve uykulu bağırlara

Düzeni yerleştirmek zorunda olduklarını Sevgilerini

Nikaragua için

Sandino haksız ve çağrısız gelmiş olanları arıyordu

Wall Street kahramanları

Bataklık tarafından

Yutuldular

Bir şimşek onları yıldırım gibi çarpıyordu

Bu iş onları uyandırıyordu

Bir yılan gibi tam gece yarısında

Bir ağaca asılmış olarak

Onlar ağır ağır ve mavimsi kanatlılar

Tarafından

Ve dev gibi tırmanan dev gibi bitkilerce

Götürülüyorlardı

Sandino sessizlik içindeydi

Halk meydanı üzerinde Sandino

Her yerdeydi

Kuzey Amerikalıları öldürecek

İstilacıları cezalandıracak

Çeteleriyle Sandino

Bir orman hayaleti gibi

Dolanan bir ağaçtı.

Ya da uyuyan bir tosbağa

Ya da kayan bir nehir

Orman, ağaç, tosbağa ve akıntı

İntikamcı ölümü aldılar

Ormanın sistemli

Örümcek ağının belirtisini

[1948’de bir Grek çetecisi
Spartalı bir asker
Doların paralı askerlerinin
Üzerine saldırdığı ışıktan vazo
Dağdan
Şikago ahtapotunun üstüne
Kurşun yağmurunu hızlandırdığından bu yana
Nikaragualı yiğit Sandino gibi
“Dağların haydutu”
Dediler ona]

Ama, ateş, kan

Ve dolar yıkamayınca Sandino’nun kalesini

Wall Street savaşçıları

Barış yaptılar ve çeteyi

Çağırdılar ve kutlamak istediler

Yakın günlerde

Hayının biri karabinasını

Sandino’nun üzerine boşalttı

Somoza’dır adı onun, günümüze

Dek Nikaragua’da egemendir

Aldığı otuz dolarla

Yaşayıp gidiyor işte

Karnı şişmiştir bile

Sandino’nun tarihi bu

Nikaragua’nın kaptanı:

İhanete uğramış topraklarımızın

Yürek parçalayıcı

Bölünmüş ve hücuma uğramış

Kurban edilmiş ve yağmalanmış

SOKORRO’NUN¹⁸ COMUNEROSLARI¹⁹

Manuela Beltran “zalimlere ölüm” diye

Bağırarak

Zorbacıların kanunlarını

Kırdığı zaman

Toprağımızda yeni tahıllar yeşerdi

Savaş Sokorro’da oldu

Yeni Granada’da

Genel Vali

Eyaletleri

Sarstı

Birlik monopollere karşı oldu

Rütbesi alınan ayrıcalığa karşı

Ve dilekçeler verildi

Doğru kanunların anılması

Taş ve silahlarla, birlik,

Öfke ve düzen

Bütün milis güçleri ve kadınlar

Ve tüm halk

Ve soyu insanların

Yola çıktılar

Başpiskopos o zaman

“Tüm haklarınıza sahip olacaksınız

İsa adına size söz veriyorum” dedi

Meydanda toplandı halk

Başpiskopos bir dua okudu

Ve yemin etti

Derebeyce bir barıştı

Silahları bırakın

Ve herkes evine dönsün

Diye beyan etti

Komuneroslar silahlarını

Bıraktılar. Bogota’da

Monsenyör Başpiskopos kutsandı

İhaneti alkışlandı

Yalan andı

Ve kalleş duası

Ve inkar geldiler

Ekmeği ve hakkı

Ve başbuğlar

Kurşuna dizildi

Ve koparılan başları

Köylerde dağıtıldı

Ve yüce papaz kutsadıkça

Göbek atıyordu Genel Valilik

İlk hasatlar; bölgelerin

Sabah izlerine fırlatılmış ağır taneler

Siz burdasınız,

Burda,

Düşman gecede, başakların başkaldırışını Olgunlaştıran kör heykeller

TOPRAK HIRSIZLARI

Kuraklığın ve vadinin ardında

Hafif yapraklar ve ırmağın kıyısında

Ürünü ve toprak keseğini gözleyen

Toprak hırsızları var

Bu sesli ağaç kırmızısına bak

Bu ışıl ışıl parlayan sancağını gör

Ve seherdeki soydaşının ardında

Toprak hırsızları var

Sığ kayalıklardaki tuz benzeri,

Rüzgarı duyarsın ve cevizliklerde billurlaşmasını

Ama her günün mavisi üzerinde

Toprak hırsızları var

Tohum yatakları arasında

Altın okunun içinde buğdayın titrediğini duyuyorsun

Ama ekmekle insan arasında bir maske gibi

Toprak hırsızları var

YAŞAYACAĞIM

Ölmeyeceğim ben

Hareket ediyorum

Volkanlar dolu bu gemide

Kalabalıklarla dolu, yaşama doğru

Her şeyi düzene koydum

Her şeyi düzen içinde

Bırakıyorum

Bugün, gangsterler batı kültürü kullanıyorlar İspanya’yı katleden ellerle

Ve Atina üzerinde yüzen darağaçlarıyla

Şili’yi yöneten şerefsizlerle

İşte anlatacaklarım, kesiyorum

Ve ben

Ve yeniden beni bekleyen yollar

Halklar ve sözcüklerle

Ve yaldızlı ellerle

Kapıma vuruyorlar

JOSE MIGUEL CARRERA²⁰

(1810)

Özgürlük dedin herkesten önce

Vaktaki mırıltı ve uğultular

Taş taş duyuluyordu

İç avlularda saklanmış olarak

Ve küçük düşürülmüş

Özgürlük dedin herkesten önce

Kölenin oğlunu sen kurtardın

Tüccarlar hayaletler gibi ilerleyerek

Yedi denizin kanlarını satarlarken

Kölenin oğlunu sen kurtardın

Basımevini ilk kuran sensin

Halkın gecesine harfi sen getirdin

Dudakları yeni gizlere açtın

Basımevini ilk kuran sensin

Manastıra okulu sen açtın

O kocaman örümcek ağını, sensin

Çektiren geriye

Ve ondalığın²¹ boğuculuğunu

Manastıra okulu sen açtın

HAYINLIĞA UĞRAMIŞ TOPRAK

Belki toprakta bir yatak gibi unutulmak

Büyümeyi döller yaşamı besler belki de

(Mümkündür) ormanda kara toprak gibi!

Belki de bir demirci gibi,

Demir demir üstüne vurarak

Sönmüş demir kora başvurulabilir

Kömürün kör şehrine dalmaksızın, gözlerini yummadan, daha aşağı atılmadan

Yıkıntılara, suya, madenlere, yıkımlara...

Mümkündür bu da, ama benim tencerem başka

Benim besinim başka

Gözlerim unutmayı ısırmak için doğmadılar

Dudaklarım bütün zaman boyunca açılmışlardır

Bütün zamanlara

Ve ellerim zamanın bir parçacığı için yıpranmamıştır

Bunun için silmek istediğim bu tür acılardan size söz edeceğim

Sizi yaşamaya zorlayacağım bir kez daha

Bir garda olduğu gibi orda durmak için değil

Ne de yeni bir yolculuk için

Ne alnımızı kor teknesine vurmak

Ne de tuzlu suyla yüreğimizi doldurmak değil

Ama bilinçle yürümek davada

Sağduyuyu beklemek için

Son derece anlam yüklü kararlarla

Ve ağır başlılık bir sevinç koşulu olsun diye

O zaman yenilmez olacağız bizler.

KAÇAK

I

Geceleyin yaşamın ortasında

Giysiler değiştire değiştire

Bu puslu günlerde ben

Yürürdüm habire

Kaçak saymış polis beni bir kere

Yalnız yaşıyordum

Bahtımın karanlığında

Limanlar

Kentler

Kültürler

Geçerdim

Bir limandan diğerine

Ve insandan insana

Ellerim ellerine değerek

Gece karanlıktı ama

İnsanoğlu kardeşlik ilgilerini

Koymuştur ortaya

Bölgelerden ve yollardan geçerek küçücük yıldızlı

Aydınlık limana vardım

Kurtlar daha ormanda

Parçalamamıştı ekmeği

Bir kere bir kır evine

Yolum düştü geceleyin

Bu insanları hiç görmemiştim

Varlıklarından habersizdim

Ne yaparlardı bilmiyordum

Her şeyleri yeniydi benim için

Girdim, beş kişiydiler evcek

Hepsi bir yangın gecesindelermiş gibi

Kalktılar ayağa

Sıktım ellerini

Baktım yüzlerine bir bir

Hiçbir şey söylemiyorlardı bana

Bunlar suretini hiç görmediğim yüzlerdi

Ve hiç görmediğim kapılar

Karanlık gecede vardım

Yorgunluktan uyuya kalmışım

Vatan tasasındandı bu

Uykum bastırdığı sırada

Yerdeki sayısız yankılar

Ve boğuk sesleriyle ağı, içindeki yalnızlığı ile

Gece devam ediyordu

Ve ben düşünürdüm “Nerdeyim

Kim bunlar?

Neden saklıyorlardı beni bugün

Niye bugüne dek görmemişlerdi beni

Ve neden kapıları bana açıktı

Şarkımı savunuyorlardı”

Hiç kimse cevap vermiyordu

Sadece gecede yaprakların

Hışırtısı

Sedaları göğe çıkan cırcırböceklerinin sesi Teper gibiydiler

Gece toprağı, pencereme

Geliyorsun, geceleyin

Güzelce uyuyorsun diye

Binlerce yapraktan toplanmış

Mevsim mevsim, yuva yuva

Dal dal

Köklerinde ansızın ölü gibi

Uykuya varmış

II

Bu üzümlerin sonbaharıydı

Salkımlar titreşiyordu

Beyaz hevenkler dumanlıydı

Ve tatlı parmakları

Kırağılar içinde parlıyordu

Ve kara üzümler

Şişkin memeler gibi

Sırlı şişkin memeler gibi yarılır

Evin

Zayıf yüzlü sahibi zanaatkâr

Bana şafak günlerinin

Solgun kitabından okuyordu

Otlarla konuşuyordu

Sürü sepet bir sürü çocuk

Boş kedi ve köpekler

Peşinden izliyorlardı

Bir kısmı iki büklüm

Diğerleri ise çılgınlar gibi

Seğirtiyorlardı

Her ağacı biliyorlardı

Dallardaki her şıvgını

Ve dost sesi

Otları okşayarak

III

Bir kez daha geceydi

Kenti geçerken, And gecesinde

Gece tümcek açtı bana gülünü

Giysim üstüne

Güneyde kış vardı

Kar

Basmıştı her yanı

Soğuk binlerce buzlu noktayı yakıyordu

Mapocho nehri simsiyah kar akıyordu

Ve ben

Sessizce

Sokak sokak

Zalimin kirlettiği kent içindeydim

Ah! Ben

Göğsüme, gözlerimin etrafına düşen

Bir sevgi sükunet gibiydim

Neden şu veya bu sokak

Şu karlı pencereler

Ve kimsesiz varlıklar

Ve karanlığa dalmış halkım

Ölülerin dış mahallelerinde ışıksız

Küçük aldatıcı ışınlarıyla

Son pencerede

Bu kara mercan yığını

Evlerin evlerin

Ve hep bana aitti

Ve topraktaki bitip tükenmez rüzgar

Hepsi bana karşı

Sükunet içinde

Öpücük dolu bir ağız uzatıyordu

IV

Kapıyı genç bir çift açtı

O zamana kadar bilmediğim

Kadın, Haziran ayı gibi süslüydü

Erkek, iri gözlü bir mühendisti

Bu andan beridir onlarla paylaştım

Azar azar ekmeği ve şarabı

Onların içtenlikle bana

“Ayrılmıştık anlaşmamız mümkün değildi Kesin olarak

Bugün sizle buluşma şerefine

Birleştik

Bugün sizi bekliyorduk biz”

Burada küçük

Evde, buluşmuş olarak

Sessiz bir kale yaptık

Ta uyuyuncaya dek

Sükutu bozmadım

Şehrin tam merkeziydi

Hemen hemen hayının adımlarını

Dinliyordum

Bizi ayıran duvarlara karşı

Zındancıların pis seslerini

Duyuyordum

Hırsızların kahkahalı gülüşlerini

Duyuyordum

Vatanımın üstüne attıkları çamurları

Duyuyordum

Holgers ve Pobletes’lerin

Hemen hemen tüylerimi diken diken eden Geğirtilerini işitiyordum

Hemen hemen sürünün adımları

Kalbime ve odun yığınlarına dokunuyordu Bizimkileri işkenceye yolluyorlardı

Ve ben sağlığımı bir silah gibi koruyordum Bu kez gecede

Elveda İréne

Elveda Ardrés

Yeni dost elveda

Penceremin karşısında

Bir hayalet gibi duran

Yarım evime elveda

Her akşam gözlerimde canlanası dağlara

Ve her gece bana sinyal veren

Yeşil neon lambasına elveda

V

Başka bir kez

Başka bir gece

Çok uzak yerlere gittim

Sahildeki sıradağlara

Pasifik okyanusuna kadar

Ve ordan

Çamurlu yollardan

Daracık sokaklardan, çıkmazlardan

Valparaiso’ya kadar

Bir denizcinin evine girdim

Bir ana beni bekliyordu

“Düne kadar daha bir şey bilmiyordum

Adımla çağırdı beni (beni oğul diye çağırdı)Ve Pablo Neruda adı bu

Titreme gibi gitti (iliklerime işledi)

Ona hangi konforu temin edeceğiz

O da bizden, fakir o da”

“Ne iğrendi ne de alay etti

Yoksul hayatını yürüt

Koru e mi (koru onu)

Ona olsun dedim

Bu ev bizimkinin aynı”

Bu evde beni tanıyan yoktu

Ak pak örtülere bakıyordum

Akar suya

Akar su

Gecenin kristal kanatları gibi

Tertemiz bana gelen

Pencereye yürüdüm:

Valparaiso uyanıyordu

Titreyen gözkapaklarını oynatarak

Gece ağzıma doldu

Okyanus havası

Tepelerdeki ışıklar

Suda ayışığı

Bir krallık gibi süslü

Yeşil elmaslarla

Yaşam benim için yeniydi

Bakıyordum, masaya

Ekmek, peçete, şarap ve su konmuştu

Ve bir güzel

Toprak ve şefkat kokusu

Savaşçı gözlerimi sulandırıyordu

Valparaiso penceremin

Gerisinde

Günler geçirdim

Bu yeni evdeki denizciler

Her gün denize açılacak

Bir gemi arıyorlardı

Aldanmışlardı bir kere

Ne Atomena

Ne de Sultana

Kimseyi bindirmiyordu daha

Bazı reislerin

Pay kumbarasından

Geçindiklerini söylüyorlardı

Başkaları ise zırnık koklatmıyordu

Evet

Her şey tıpkı

Santiago sarayı gibi çürümüştü

Burda onbaşı ve sekreter

Açıyordu keselerini

Her önüne gelene

Başkan’ınki kadar büyük olmayan

Ama yine de yoksulların iskeletleri kemiriliyordu

Bir köpek gibi

Kamçılanmış kederli cumhuriyet

Hırsızların kamçıladığı

Yol boyunca polisin karadığı

Ve uluyan bir başına.

Zavallı

Gonzalisée²² olmuş millet

Hileyle satılmış

Hafiyelerin kusmuğuna atılmış

Sokak köşelerinde kalmış

Öz kızını satan

Dilsiz ve yaralı vatanını

Elleri kelepçeli teslim eden

Soysuza boyun eğen

Zavallı cumhuriyet

İki denizci geri dönüyordu

Ve yola çıkıyorlardı

Sırtlarında çuvallar, muzlar

Ve azıklar

Hasret duyarak dalgaların tuzuna

Ekmeğine açık denizlerin

Ve yüksek göklere.

Bir köşeye çekilmiş

Günümde

Deniz uzaklaşıyordu benden

O zaman tepelerin canlı çağrısına

Şakıyordum

Her asılmış gibi duran ev

Valparaiso’nun yürek çarpıntısı

Hayat taşan yüce tepeler

Firuze renkli lalden, güllü,

Dantelli basamaklar

Ballanan üzümler

Sis

Mutsuz ağaçlar

Sel yataklarına sokulmuş ağaçlar

İnsansız evlerin

Kollarına asılmış çamaşırlar

Boğuk siren

Salamura kokan

Sis, mırıltılar ve darbelerle

Denizci sesleri

Bütün bunlar gövdemi

Yeni bir dünya giysisi gibi sarıyordu.

Ve yüksek siste

Yoksulların yüce köyünde

Oturuyordum

VI

Tepelerin penceresi:

Valparaiso,

Yani halk taşlarının çığlığının

Oyduğu soğuk kalay!

Şu sığındığım yere bak

Gri limanı çevrelemiş sandallar

Sakin durgun su

Hareketsiz demir depoları.

Başka zamanlarda uzaklarda

Senin denizin, Valparaiso

Gururundan zarif gemilerle donanmış

Buğday hışırtılı beş gemi

Güherçile hamalları

Düğünlük okyanuslar

Sancaklarını şişirerek sana gelirler

Senin sintinelerini doldurmaya

Deniz gününün yüksek yelkenlileri,

Ticaret seferleri

Deniz gecesinin şişirdiği sancaklar,

Sizinle abanoz ve fildişinin saf aydınlığı

Kahve ve bir başka ay gecesinin kokuları

Gelirler senin tehlikeli barışına,

Valparaiso, sararak seni kokularla.

Nitrat yüklü “Potas” titreyerek

Denizde ilerleyen, balık ve ok

Gök mavisinde şişkinlik, zarif balina

Dünyanın öteki siyah limanlarına.

Bu nasıl güney gecesi

Yelkenler üstüne sarılmış

Dikilmiş memeler üstüne

Geminin maskesi gibi

Pruva üstünde bütün

Valparaiso gecesi

Sarılırken

Güney kutbu başlıyordu

VII

Pampalar içinde bir güherçile şafağıydı

Gübrenin gezegeni titriyordu

Bir tekne gibi dolduruyordu Şili’yi

Karlı sintineli bir krina gibi.

Bugün her şeyden arta kalan

Ve pasifik kumları üstünde bir iz bırakmayan Her şeye bakıyorum

Siz de bakın benimle birlikte

Altın yağmurun

Bir irin kolyesi gibi

Vatanımın boynuna taktığı

Şu kudurgan çöplüğe.

Seninle birlikte olsun ey yolcu

O delen hareketsiz bakış

Çivilenmiş olan, Valparaiso göklerine.

Şilili yaşar

Pislik ve fırtına arasında

Acımasız vatanın karanlık oğlu.

Parçalanmış camlar, göçmüş çatılar

Yıkılmış duvarlar, cüzamlı kireç

kapılar, kil tabanlar

Toprağın kalıntılarına güçlükle tutunurlar

Ey Valparaiso, hareketsiz gül,

Denizin pis kokulu taş mezarı

Parçalama beni

Katı sokaklarının tacıyla

Dikenli caddelerinle

Ölümcül sulu bataklıkların yoksulluğuyla

Yaralanmış çocuğa,

Baktırma beni!

Sende çekerim acısını bütün halkımın,

Bütün, Amerika denen toprağımın,

Derisi yüzülmüş zavallı bir tanrıça gibi

Seni tortular içinde bırakarak

Kemiklerinden kemirdikleri şeylerin acısını Ki aç köpekler işer

Memelerinin üzerine

VIII

Seviyorum Valparaiso ne varsa sende

Yansıttığın her şeyi

Ey sen okyanusun nişanlısı

Sağır halenin çok ötelerinde

Deniz gecesinde seni denizciye haber veren Şiddetli ışığını seviyorum

Ve sen o zaman sen portakalçiçeği

Parıltılı çıplaklık ve sen ateş ve sen sis

Kimse sana vurmaya gelmesin

Seni savunacağım, sırların için

Hiç kimse bir çekiçle, sevdiğim şeylere

Vurmaya gelmesin,

Seni savunacağım

Bir benim sesim

Yağmur çisiyor

Uzun dar geçitlerin için

Merdivenlerin için

Ki orada

Acı analığı denizin

Seni öper

Bir benim duraklarımdır

Sadece dudaklarım

Yüceliklerin saf havasında

Sirenin soğuk tacında öper seni,

Okyanus aşkı

Valparaiso.

Dünyanın bütün kıyılarının kraliçesi

Dalgaların ve teknelerin gerçek düğümüsün

Sen sende ay gibisin

Ormanın bağrında esen rüzgarın yönü gibisin.

Seviyorum cani sokaklarını

Tepeler üzerinde hançer ayını

Ve meydanlarda ilkbahar mavisi giyinen tayfalarını

Bilinsin istiyorum limanım benim

Çünkü iyiyi de kötüyü de yazmaya hakkım var

Acı lambalar gibiyim

Şişe kırıklarını aydınlatan.

IX

Yedi denizi dolandım

Her adanın gece örgüsünü

Herkesten daha çok denizci oldum

Gidiyor gidiyor her yere gidiyordum

Son dalganın gideceği yere kadar

Ama

Senin okyanus aşkın işledi yüreğime

Bütün aşklardan fazla

Sen başkenti

Karlı dağları

Büyük okyanusun

Senin yarı at yarı insan semavi sağrında,

Varoşların üzerinde

Kırmızı ve mavi oyuncak evlerin parlıyor.

Denizciler seni bir şişede tutuyorlar

Küçük evlerinle ve Latotre zırhlısı ile

Bir bez üzerinde gri bir ütü demiri gibi

Açık denizin büyük fırtınaları

Buzlu kasırgaların yeşil darbesi

Dövülen toprakların şehitliği

Yeraltının dehşeti

Meşalene karşı

Her denizin çalkantısı

İçinden eğer sen

Sana kara taştan bir onur döverler,

Köpüğün fırtınalı kilisesini kurarlar sana.

Sana

Aşkımı ilan ediyorum Valparaiso

Yol kavşakların içinde yaşamaya döneceğim

Sen ve ben özgür olduğumuz zaman yeniden

Sen deniz ve yel tahtında

Bense ıslak simya taşı topraklarımda.

Özgürlüğün nasıl

Karların ve denizlerin arasından fışkırdığını göreceğiz

Valparaiso, yalnız kraliçe.

Münzevi yalnızlık içinde yalnız

Okyanusun Güney’i,

Her sarı taşına bakıyordum yüksekliklerinin

Sel gibi nabzını tutuyordum

Ruhumun gece vakti aradığı kucaklaşmayı

Liman kızı ellerin verdi bana,

Seni saltanatının mavi ateş balesinde

Hüküm sürerken hatırlıyorum

Kum üstünde senin eşin, nazırın yok

Sen suların kılıçbalığı

Sen sular kraliçesi

X

Böylece geceden geceye

Karanlığın Şili kıyıları boyunca

Derin olduğu uzun saatte

Kaçak geçiyordum kapıdan kapıya.

Öteki yoksul evler

Öteki eller

Vatanımın her kıvrımında bekliyorlardı adımlarımı

Sana hiçbir şey anlatmayan

Bu kapıdan bin kez geçtim

Bu yıkık duvardan bu çiçeği solgun pencerelerden Bu benim için bir sırdı

Hayatın çırpınan sırrı

Şehadetin içine sindiği

Kömür bölgelerindeydi

Kıyının limanlarında

Antartika takım adalarının yanında

Dinle, belki bu çınlayan sokakta

Öğle sokaklarının müziğinde

Ya da parkın yanındaki

Bu pencere içinde

Ki insan fark edemez başka pencereler arasında

Aydınlık bir çorba tabağıyla

Ve masa üstünde bir yürekle

Beklerdi beni

Bütün kapılar benimdi.

Hepsi, dediler; “Benim kardeşimdir o

Onu bu yoksul eve götür”

Bir acı şarap presi gibi

Bunca suçla kirlenirken vatanım

Geldi küçük tenekeci

Şu genç kızların anası

Sarsak köylü

Sabun yapan adam

Tatlı romancı kadın

İç karartan büroya

Bir sinek gibi yapışmış delikanlı

Geldiler, kapılarında gizli bir işaret vardı

Bir anahtar.

Yasak bir kale gibi

Birdenbire girebileyim diye

Geceleyin, akşamleyin ya da gündüzün

Diyerek kimseyi tanımadan:

“Kardeş kim olduğumu biliyorsun sen

Sanıyorum, bekliyordun beni”

XI

Söyle nalet havaya karşı dileğin ne

Yeşeren ve kıpırdayan şeylere karşı?

Susuyor, bakıyor ve beni bekliyorsun

Nedir yargın?

Her an paranı su gibi harcayarak

Sen de satılık kişiler ve ihanetlerinle

Naletin birisin!

İşkence yapmak, zehirletmek

Ve göze girmek eski huyun

Çabuk tut elini ama

Satılmış tövbekâr olmadan cezanı çek

Paralı askerlerin arasında

Sana rahat, uyku, dünek yok!

Bu vatandan

Kaçak yaşadıkça ben!

Ne kadar zavallı

Ve geçici zaferlerin,

Eluard, Aragon, Ehrenburg

Venezuela’nın yiğit yazarları

Ve herkes benimle beraber olduktan sonra Sen nalet!

Eskanilla, Cuevaz

Pelişono ve Poblet’le birliksin

Bense halkımın koruduğu limanlarda

Saklandığı mağaralarda

Vatanımda yani güvercin kanadında

Uyuyor ve düşünüyorum,

Yıkmışım sınırları!

XII

Herkese, size,

Gecenin sessiz yaratıkları

Karanlıkta elimi tutanlar size

Lambaların sınırsız ışığı

Yıldızlardan sürüklenmiş

Hayatın ekmeği, gizliden kardeşler

Size, herkese

Merhamet yok diyorum

Temizliğin kupasını hiçbiri dolduramaz

Hiçbir şey tutamaz bütün güneşi

Yenilmez ilkbaharın bayrakları üzerinde

Sizin dilsiz liyakatınız kadar.

Ama,

Belki de bunca yalınlığa

Layık olduğumu düşünüyorum

Hem de saflar safı bir çiçeğe

Ve belki de karıştım size

Evet öyle

Bu toprak kırıntısı, un ve şarkı

Nerden geldiğini kime ait olduğunu

Bilen doğal hamur.

Ben uzak bir çan değilim

Ne de derince gömülmüş bir kristal parçası

Ki keşfedesin beni

Sadece halkım ben

Saklı bir kapıyım, karanlık bir ekmek

Beni konuk ettiğinde

Bizzat kendini konuk edersin

Yani bu misafir

Çok kere vurulmuş

Çok kere yeniden doğan

Her şeye, herkese

Tanımadıklarıma

Adımı hiç duymayacaklara

Irmaklar boyunda yaşayanlara

Volkan diplerinde yaşayanlara

Bakırın, sülfirik gölgesinde yaşayanlara

Balıkçılara, vasıfsız işçilere

Cıncık gibi parlayan

Göl kıyılarının mavi Yerlilerine,

Yıpranmış elleriyle

Kösele çivilerken

Bu saatte düşünen,

Ayakkabı tamircisine

Kendiliğinden beni işiten sana

Aitim ben,

Biliyorum ve şarkımı söylüyorum

XIII

Kum, Amerika, görkemli çiftlik

Kırmızı sıradağlar

Oğullar, eski acılarla

Tesbih gibi dökülen kardeşler

Toprağa dönmeden önce

Bütün canlı taneleri birleştirelim

Ki yeni doğacak mısırlar

Sözlerini duysunlar Tekrarlasınlar

Şarkı söylesinler gece gündüz

Dişlesinler, kemirsinler

Toprakta ilerlesinler

Birdenbire sessizlik olsunlar

Taşların altına dalsınlar

Gecesel kapılara rastlasınlar

Bir kez daha doğmaya gelsinler,

Çoğalsınlar,

Ve ekmek gibi

Umut gibi

Teknelerin rüzgarı gibi olsunlar

Mısır sana şarkımı getirir

Halkımın köklerinden gelen

Doğmak için,

Yapmak ve şarkı söylemek

Ve başka bir sefer tohum almak için

Fırtınada, daha kalabalık

Bunlar yitik ellerimdir

Görünmez onlar

Ama sen görebilirsin onları geceleyin

Yenilmez rüzgarın ortasında

Bana ellerini ver,

Onları görüyorum.

Konuk barındırmaz kumlar üstünde

Amerikan gecemizin

Ben seninkini seçiyorum, seninkini

Bu eli

Buradaki başka bir el

Dövüşmek için kalkan eli

Ve tohum tutan eli

Yalnızlık çekmiyorum gecede,

Toprağın karanlığında.

Halkım ben, bitip tükenmez.

Bir taze kuvvet var sesimde:

Delip geçmek için sessizliği,

Filiz vermek için, karanlıkta.

Tohumu, tez örter ölüm,

Tez örter şehit,

Tez örter buz,

Tez örter gölge.

Gömüldü sanırsın halkı!

Oysa toprağa dönmüştür mısır.

Yarıp parçalar kimsesizliği,

Kırmızı, amansız elleriyle.

Ölümden doğarız, biz yine.

DİPNOTLAR

1- Jagar: Güney Amerika kaplanı.

2- Zipa: Yerli başbuğ ve papaz.

3- Arokanya, Arokan ülkesi: Şili’nin, And sıradağları ile Pasifik Okyanusu arasında bulunan güney kısmına eskiden verilen ad, Pelhuence ve Mapuche yerlilerinin eski vatanı. İspanyollar, Arokanya dediler. Arokanlar, önce İnka fatihlerine, sonra da İberik yarımadasından gelen İspanyollara karşı inatla savaşmışlardır.

4- Kopolikan: İspanya istilacılarına karşı savaşan bir yerli kahraman.

5- Pedro Valdivia: Arokan’ın zenginliklerini ele geçirmek için, Güney topraklarına dalan İspanyol başbuğu. Efsaneye göre, Şili’ye giren bu yenilmez başbuğdan uzun müddet bir haber alınmaz. Günlerden bir gün, Peru’ya gelen bir yerli “Arokan toprağının, Valdivia’yı 180 süvarisiyle birlikte yuttuğunu” haber verir. Çok geçmeden de gerçek anlaşılır. Oysa Arokan cengâverleri, bu yenilmez yiğit başbuğu yakalamışlar ve kalbini yemişlerdir. Neruda, Chant Général adlı büyük epopesinde bu efsaneyi de işlemiştir.

6- Güney deyimi, Şili anlamındadır.

7- Atahualpa: 1500’de doğdu. İnka Huayna Capac’ın oğlu. Babasından sonra Quito imparatorluğunun yönetimini aldı. Ağabeyi Huascar, bu duruma savaş açtı. Atahualpa da, ağabeyi Huascar gibi, Pizarre’nin sömürgeci yandaşlığını sağlamaya çalıştı. Durumu kullanan sömürgeci Pizarre imparatorluğa yerleşti. 16 Kasım 1532 yılında Atahualpa’yı hapsetti. Onu, ağır bir fidye vermeye zorladıktan sonra ölüme mahkûm ettirdi. 1533 yılında Cazamarca’da boğazlattı.

8- Valvarde: Atahualpa’yı idamından önce vaftiz eden İspanyalı din adamı. Ona, vaftiz olursa cesedinin yakılmayacağı sözü verildi. İnka dini cesedin korunmasına büyük önem verdiği için Atahualpa öneriyi kabul etti.

9- Almagros, Almagro: 1475’te Toledo’da doğdu. 1535’te Peru’da sömürgeci Pizarre’nin ortağı oldu. 500 adam ve birçok Kızılderili ile Şili’nin fethine girişti ise de 1538’de Cuzco’da yenildi. 1542’de silindi.

10- İkik: Şili’de bir liman şehri.

11- Glenfoster: Gemi adı.

12- Caupolican: Valdivia’ya karşı direnmeyi Lautaro ile birlikte örgütledi. Valdivia’nın ölümünden sonra, Hurtado de Mendoza’ya yenildi. Mendoza onu vahşice işkenceler içinde yok etti ama Caupolican en ufak bir yakınma belirtisi göstermedi. Ercilla, onun maceralarını Araucana’da anlatır.

13- Valdivia: İspanyol sömürgeci. İspanya’da 1500 yılında doğdu. 150 İspanyolla birlikte 1540’ta Şili’yi fethe çıktı. Kentler ve kurullar kurdu. Yabancı süvarileri fark eden Araucanlılar ayaklandılar. Valdivia Peru’ya geri döndü. 1549’da yeniden Şili’ye yürüdü. Caupalikan ve Lautaro ona saldırdılar. Tucapel savaşında 1553’te beklenmedik şekilde öldürüldü.

14- Crota: Şilili aşırı sağcı senatör Rodriguez de la Sota’ya ironik telmih.

15- Recapbarren: Gazeteci ve politikacı. 1912’de kurduğu Sosyalist İşçi Partisi, 1924’te İştirakiyyun Partisi’ne dönüştü.

16- Prestes (Luis Carlos): Brezilyalı sendikacı ve işçi lideri. 11 yıl müddetle hapsedildi. Neruda Yaşadığımı İtiraf Ediyorum adlı kitabında, Prestes’in Alman asıllı karısının Brezilya diktatörlüğü tarafından Gestapo’ya teslim edildiğini yazar. Naziler onu şehadete götüren gemide zincire vururlar. Gemide, ölmeden önce, bugün de (1977) hayatta olan bir kız çocuğu dünyaya getirir.

17- Kaptan, başkomutan anlamındadır.

18- Sokorro: Kolombiya’nın Yeni Granada bölgesinde bulunun zengin bir kentti. Kent Genel Vali M. A. Flores ve adamlarının ekonomik girişimlerinden hoşnut değildi. 16 Mart 1781 günü Manuela Sanchez adlı bir bayan yeni vergiler buyuran fermanı yırttı. Bogota üzerine halk yürüdü. Başarılar kazanıldı. Ama Komuneroslar yalancı vaatlerle oyuna getirildi ve birkaç ay sonra liderler öldürüldü.

19- Comuneros: Güçlü halk ayaklanmasına verilen bir ad. Deyimin kökeni Şalmen İspanya’sına kadar gider.

20- Jose Miguel Carrera: Vatansever bir aileden. 1786’da Şili’de doğdu. Krallık güçlerine karşı dövüştü ve 1811’de Şili’nin ilk cumhurbaşkanı oldu. 2 Ekim 1814’te Rancaqua’da yenilerek Arjantin’e sığındı. Uyuşamadığı O’Higgins’le savaşmak için çete oldu. Mendoza’da, 1821’de kurşuna dizilerek öldü.

21- Ondalık: Aşar.

22- Gonzalisée: İleri ve olumlu vaatlerle 1956’da Cumhurbaşkanı seçilen Gabriel Gonzales Videla’nın ihanetine uğramış halk kastediliyor.